Full Text
Translation output
अस्वीकरण
नेपाली मा अनुवाद गरिएको ननर्णय मुद्दाका पक्षकािले आफ्नो भाषामा बुझ्न का लागग मात्र हो।
सबै व्यावहारिक ि आगिकारिक उद्देश्यका लागग, फ
ै सलाको अंग्रेजी संस्किर् प्रामाणर्क हुनेछ ि
कायाणन्वयनको उद्देश्यका लागग पनन अंग्रेजी भाषा मै जािी भएको फ
ै सला मान्य हुनेछ।
नेपाली मा अनुवाद गरिएको ननर्णय मुद्दाका पक्षकािले आफ्नो भाषामा बुझ्न का लागग मात्र हो।
सबै व्यावहारिक ि आगिकारिक उद्देश्यका लागग, फ
ै सलाको अंग्रेजी संस्किर् प्रामाणर्क हुनेछ ि
कायाणन्वयनको उद्देश्यका लागग पनन अंग्रेजी भाषा मै जािी भएको फ
ै सला मान्य हुनेछ।
ररपोर्ट गर्ट सककर्े
भारतको सवोच्च अदालतमा
आपराधिक पुनरावेदन अधिकार क्षेत्र
आपराधिक पुनरावेदन संख्या ७१९/२०१९
(एसएलपी (आपराधिक) संख्या १९४८ /२०१७ बार् उठ्दै)
क
ु मार घिममरे …. पुर्रावेदक (अन्य)
ववरुद्ि
मसक्ककम राज्य …. प्रघतवादी (अन्य)
घर्णटय
अशोक भुषण, न्यायाधिस
अनुमनि प्रदान गरिन्छ।
२. यो अपील पुर्रावेदक ले मसक्ककम उच्च न्यायालय को घर्णटय ददनांक २०.०९.२०१६ को
ववरुद्ि दायर गरिएको हो, जस अन्तगटत पुनिावेदक ले पेश गिेको आपराधिक पुर्रावेदर् संख्या
१९/२०१५ खारेज भएको धियो दोष को आदेश र वाकय ददनांक ३१.०१.२०१४ ववशेष न्यायािीश
द्वारा पाररत (पोकसो अधिघर्यम, २०१२) लाई चुनौिी ददएको गियो, जस अन्तगटत पुर्रावेदक
लाई दोषी ठहिाएको धियो यौर् अपरािबार् बच्चाहरूको सुरक्षा को खण्ड ९/१०, २०१२ (पोक्सो
अगिननयम, २०१२), ईपीसी को खण्ड ३४१ को मुिाबबक।
भारतको सवोच्च अदालतमा
आपराधिक पुनरावेदन अधिकार क्षेत्र
आपराधिक पुनरावेदन संख्या ७१९/२०१९
(एसएलपी (आपराधिक) संख्या १९४८ /२०१७ बार् उठ्दै)
क
ु मार घिममरे …. पुर्रावेदक (अन्य)
ववरुद्ि
मसक्ककम राज्य …. प्रघतवादी (अन्य)
घर्णटय
अशोक भुषण, न्यायाधिस
अनुमनि प्रदान गरिन्छ।
२. यो अपील पुर्रावेदक ले मसक्ककम उच्च न्यायालय को घर्णटय ददनांक २०.०९.२०१६ को
ववरुद्ि दायर गरिएको हो, जस अन्तगटत पुनिावेदक ले पेश गिेको आपराधिक पुर्रावेदर् संख्या
१९/२०१५ खारेज भएको धियो दोष को आदेश र वाकय ददनांक ३१.०१.२०१४ ववशेष न्यायािीश
द्वारा पाररत (पोकसो अधिघर्यम, २०१२) लाई चुनौिी ददएको गियो, जस अन्तगटत पुर्रावेदक
लाई दोषी ठहिाएको धियो यौर् अपरािबार् बच्चाहरूको सुरक्षा को खण्ड ९/१०, २०१२ (पोक्सो
अगिननयम, २०१२), ईपीसी को खण्ड ३४१ को मुिाबबक।
पुर्रावेदक ले (पोकसो अधिघर्यम, २०१२) को खण्ड ९/१० अन्तगटत सात वषटको अवधिको लाधग सरल
कारावास र रु. ५ 0,000 / जरिमाना घतर्ुट धियो र ईपीसी को खण्ड ३४१ अन्तगटत एक महहर्ा को अवधिको
लाधग सरल कारावास को सजाय काट्र्ु धियो।
३. पुर्रावेदक ववशेष न्यायाधिस को घर्णटय संग असन्तुष्र् भएर एक पुर्रावेदर् पेश गरे, जुर्
यद्यवप उच्च अदालत ले खारेज गयो तर खारेज गदाट पुर्रावेदर् को दण्ड (पोकसो अधिघर्यम, २०१२) को खण्ड ९/१० लाई रुपान्तरण गररयो खण्ड ५ (एम) अन्तगटत पोकसो अधिघर्यम को
खण्ड ६ र दण्ड सात साल देखखर् दस साल वृद्घि गररयो र जररवार्ा रु. ५,०००/-
४. अमभयुकत मामला अर्ुसार, ममघत २०.०२.२०१४ समय १७०० िण्र्ा, मंगल दास राई, पव. २
(अन्जली राई को बुबा), लोवेर र्ाक््फ
ं ग घर्वासी, दक्षक्षण मसक्ककम ले एक मलखखत उजुरी तेमी
पुमलस िार्ा मा हदर्ु भयो कक आरोपी-पुर्रावेदक, क
ु मार घिममरे ले वहा को सात वषीय बामलका, अन्जली राई, पव. १, माधि लगभग १३३० िण्र्ा घतर एक यौर् आक्रमण को प्रयास गरेको छ
जंगल मभत्र।
कारावास र रु. ५ 0,000 / जरिमाना घतर्ुट धियो र ईपीसी को खण्ड ३४१ अन्तगटत एक महहर्ा को अवधिको
लाधग सरल कारावास को सजाय काट्र्ु धियो।
३. पुर्रावेदक ववशेष न्यायाधिस को घर्णटय संग असन्तुष्र् भएर एक पुर्रावेदर् पेश गरे, जुर्
यद्यवप उच्च अदालत ले खारेज गयो तर खारेज गदाट पुर्रावेदर् को दण्ड (पोकसो अधिघर्यम, २०१२) को खण्ड ९/१० लाई रुपान्तरण गररयो खण्ड ५ (एम) अन्तगटत पोकसो अधिघर्यम को
खण्ड ६ र दण्ड सात साल देखखर् दस साल वृद्घि गररयो र जररवार्ा रु. ५,०००/-
४. अमभयुकत मामला अर्ुसार, ममघत २०.०२.२०१४ समय १७०० िण्र्ा, मंगल दास राई, पव. २
(अन्जली राई को बुबा), लोवेर र्ाक््फ
ं ग घर्वासी, दक्षक्षण मसक्ककम ले एक मलखखत उजुरी तेमी
पुमलस िार्ा मा हदर्ु भयो कक आरोपी-पुर्रावेदक, क
ु मार घिममरे ले वहा को सात वषीय बामलका, अन्जली राई, पव. १, माधि लगभग १३३० िण्र्ा घतर एक यौर् आक्रमण को प्रयास गरेको छ
जंगल मभत्र।
एफ ई अर संख्या ०५ (०२) १४ ईपीसी को खण्ड ३७६/५११ अन्तगटत दताट गररएको धियो तेही
हदर् आरोपी-पुर्रावेदक को ववरुद्ि मा र तेस ववषय लाइ अर्ुसन्िार् को घर्क््त पुमलस िार्ा
को अधिकारी-अमभयोग, त्यो हो, उप घर्रीक्षक (एस आई) ले मलएका धिए।
५. एक अमभयोग कागज पेश गररएको धियो ईपीसी को खण्ड ३७६ /५११ /३४१ /३४२ सँग
पढ्र्ुहोस् पोकसो अधिघर्यम, २०१२ को खण्ड ४ अन्िगणि. ज्ञानी ववशेष न्यायधिस ले ईपीसी को
खण्ड ३४१ र पोकसो अधिघर्यम, २०१२ को खण्ड ५, दण्ड पोकसो अधिघर्यम, २०१२ को खण्ड ६
र ईपीसी को खण्ड ३७६ (२) अर्ुसार अमभयोग बर्ाउर्ु भयो. प्व संख्या १, (मशशु) अन्जली राई
को बयान रेकोडट गररयो। वपडडत को आमा, प्व संख्या ३ को जाँच गररयो। वपडडत को बुबा प्व
संख्या २ (अभभयोग्किाण को गवाही) को रुप मा देखखर्ु भयो। प्व संख्या ५ र प्व संख्या ६ घत
क
े र्ीहरु धिए जो ववद्यालय उपक्स्ित हुर्ु अिाडी वपडडत संग त्यहह समय फकक
ट न्दै धिए। घतर्ीहरु
साक्षी बाकस मा पघर् आउर्ु भयो िर्र्ा को वववरण हदन्दै। प्व संख्या ९, स्त्री रोग ववशेषज्ञ, जसले वपडडत को जाँच गर्ुट भयो, उघर् पघर् साक्षी बाकस मा आउर्ु भयो।
६. ज्ञानी ववशेष न्यायधिस ले स्पूणट सबूत लाई ववचार गदै, पुर्रावेदक लाई पोकसो अधिघर्यम, २०१२ को
खण्ड ९ /१० सािै ईपीसी को खण्ड ३४१ अन्तगटत दोषी ठहरीएयो।
हदर् आरोपी-पुर्रावेदक को ववरुद्ि मा र तेस ववषय लाइ अर्ुसन्िार् को घर्क््त पुमलस िार्ा
को अधिकारी-अमभयोग, त्यो हो, उप घर्रीक्षक (एस आई) ले मलएका धिए।
५. एक अमभयोग कागज पेश गररएको धियो ईपीसी को खण्ड ३७६ /५११ /३४१ /३४२ सँग
पढ्र्ुहोस् पोकसो अधिघर्यम, २०१२ को खण्ड ४ अन्िगणि. ज्ञानी ववशेष न्यायधिस ले ईपीसी को
खण्ड ३४१ र पोकसो अधिघर्यम, २०१२ को खण्ड ५, दण्ड पोकसो अधिघर्यम, २०१२ को खण्ड ६
र ईपीसी को खण्ड ३७६ (२) अर्ुसार अमभयोग बर्ाउर्ु भयो. प्व संख्या १, (मशशु) अन्जली राई
को बयान रेकोडट गररयो। वपडडत को आमा, प्व संख्या ३ को जाँच गररयो। वपडडत को बुबा प्व
संख्या २ (अभभयोग्किाण को गवाही) को रुप मा देखखर्ु भयो। प्व संख्या ५ र प्व संख्या ६ घत
क
े र्ीहरु धिए जो ववद्यालय उपक्स्ित हुर्ु अिाडी वपडडत संग त्यहह समय फकक
ट न्दै धिए। घतर्ीहरु
साक्षी बाकस मा पघर् आउर्ु भयो िर्र्ा को वववरण हदन्दै। प्व संख्या ९, स्त्री रोग ववशेषज्ञ, जसले वपडडत को जाँच गर्ुट भयो, उघर् पघर् साक्षी बाकस मा आउर्ु भयो।
६. ज्ञानी ववशेष न्यायधिस ले स्पूणट सबूत लाई ववचार गदै, पुर्रावेदक लाई पोकसो अधिघर्यम, २०१२ को
खण्ड ९ /१० सािै ईपीसी को खण्ड ३४१ अन्तगटत दोषी ठहरीएयो।
अर्ुच्छेद २५ मा, ववशेष न्यायाधिस ले दोषमसद्घि रेकोडट गर्े क्रममा पोकसो अधिघर्यम, २०१२ को खण्ड ९ /१० मुताबबक सात साल को सरल क
ै द र जररवार्ा रु ५०,०००/- लागू
गयो। ईपीसी को खण्ड ३४१ अन्िगणि एक मदहना को अवगि को लागग सिल क
ै द लागू गरिएको
गियो। पुर्रावेदक ले पुर्रावेदर् पेश गरेको धियो उच्च अदालत मा जुर् यद्यवप उच्च
अदालत ले घर्णटय हदर्ंककत २०.०९.२०१६ मुताबबक खारेज गयो तर खारेज गदाट उच्च अदालत
ले ववशेष र्यधिस द्वारा पाररत दोषमसद्घि लाई हेरफ
े र गयो (पोकसो अधिघर्यम, २०१२) को
खण्ड ९/१० लाई रुपान्तरण गयो खण्ड ५ (एम) सँग पढ्र्ुहोस् खण्ड ६ र दण्ड को अवधि दस
साल कठोर क
ै द बर्ाइयो र जररवार्ा रु. ५,०००/-
उच्च अदालत को घर्णटय को अर्ुच्छेद २५ यस प्रकार छ:
“"२५. तथ्यहरूको स्पूणट सन्दभटमा र पररक्स्िघतहरू को स्बन्िमा, रेकडट र प्रमाणमा
प्रमाण छलफलहरू, म वररष्र् परीक्षण अदालत को घर्ष्कषटहरू माधि सहमत हुर् सककर् कक
अपराि एक खण्ड ९ र सजाय खण्ड १०, पोकसो अधिघर्यम मुताबबक छ। यो छ क
ु र्ै घर्स्सन्देह
बबर्ा खण्ड ५ (एम) को मुघर् पर्े अपराि जसको सजाय पोकसो अधिघर्यम को खण्ड ६ अर्ुसार
हुन्छ।
ै द र जररवार्ा रु ५०,०००/- लागू
गयो। ईपीसी को खण्ड ३४१ अन्िगणि एक मदहना को अवगि को लागग सिल क
ै द लागू गरिएको
गियो। पुर्रावेदक ले पुर्रावेदर् पेश गरेको धियो उच्च अदालत मा जुर् यद्यवप उच्च
अदालत ले घर्णटय हदर्ंककत २०.०९.२०१६ मुताबबक खारेज गयो तर खारेज गदाट उच्च अदालत
ले ववशेष र्यधिस द्वारा पाररत दोषमसद्घि लाई हेरफ
े र गयो (पोकसो अधिघर्यम, २०१२) को
खण्ड ९/१० लाई रुपान्तरण गयो खण्ड ५ (एम) सँग पढ्र्ुहोस् खण्ड ६ र दण्ड को अवधि दस
साल कठोर क
ै द बर्ाइयो र जररवार्ा रु. ५,०००/-
उच्च अदालत को घर्णटय को अर्ुच्छेद २५ यस प्रकार छ:
“"२५. तथ्यहरूको स्पूणट सन्दभटमा र पररक्स्िघतहरू को स्बन्िमा, रेकडट र प्रमाणमा
प्रमाण छलफलहरू, म वररष्र् परीक्षण अदालत को घर्ष्कषटहरू माधि सहमत हुर् सककर् कक
अपराि एक खण्ड ९ र सजाय खण्ड १०, पोकसो अधिघर्यम मुताबबक छ। यो छ क
ु र्ै घर्स्सन्देह
बबर्ा खण्ड ५ (एम) को मुघर् पर्े अपराि जसको सजाय पोकसो अधिघर्यम को खण्ड ६ अर्ुसार
हुन्छ।
पुर्रावेदक त्यही अर्ुसार दोषी ठहररयो, ववधिवत दोषमसद्घि वररष्ठ परीक्षण अदालत द्वारा लागू गररएको
पोकसो अधिघर्यम को खण्ड ९/१० अर्ुसार । ऊ लाई दस साल को कठोर क
ै द र जररवार्ा रु
५,०००/- (रुवपया पाँच हजार) मात्रै, को सजाय भयो पोकसो अधिघर्यम को खण्ड ५ (एम) सजाय
खण्ड ६ अन्तगटत, पूवटघर्िाटररत जररवार्ा ननििे को खण्ड मा छ महहर्ा को लाधग। ईपीसी को
खण्ड ३४१ मभत्र पर्े अपराि को लाधग वररष्ठ परीक्षण अदालत को दण्ड लागु हुन्छ। क
ै द को
दण्ड हरु समार्ुपाघतक चल्र्े छ।“
७. उच्च अदालत ले मसक्ककम वपडडत क्षघतपूघतट योजर्ा अन्तगटत रु १,००,०००/- (एक लाख
रुवपया) क्षघतपूघतट हदया जाओस भर्ेर आदेश पघर् पाररत गयो। पुर्रावेदक उच्च अदालत को
घर्णटय संग वपडडत भएर प्रघतवेदर् मा आको छ।
८. पुर्रावेदक को पक्ष का वररष्र् अधिवकता उच्च न्यायालय को घर्णटय ववरुद्ि यो जर्ाउर्ु हुन्छ कक उच्च
अदालत ले दण्ड वृद्धि गर्ुट मा गक्ल्त गरेको छ, जबकक क
ु र्ै पघर् पुर्रावेदर् दण्ड बढाउर्ु को घर्क््त पेश
गरेको धिएर्। उर्को भर्ाइ अर्ुसार, उच्च र्यालय ले दण्ड वृद्धि र् गर्ुट पर्े धियो। उर्ले अझ
जर्उर्ु हुन्छ कक परीक्षण अदालत ले पाररत गरेको दण्ड अधिकतम हो पोकसो अधिघर्यम, २०१२
को खण्ड ९ /१० अन्तगटत
पोकसो अधिघर्यम को खण्ड ९/१० अर्ुसार । ऊ लाई दस साल को कठोर क
ै द र जररवार्ा रु
५,०००/- (रुवपया पाँच हजार) मात्रै, को सजाय भयो पोकसो अधिघर्यम को खण्ड ५ (एम) सजाय
खण्ड ६ अन्तगटत, पूवटघर्िाटररत जररवार्ा ननििे को खण्ड मा छ महहर्ा को लाधग। ईपीसी को
खण्ड ३४१ मभत्र पर्े अपराि को लाधग वररष्ठ परीक्षण अदालत को दण्ड लागु हुन्छ। क
ै द को
दण्ड हरु समार्ुपाघतक चल्र्े छ।“
७. उच्च अदालत ले मसक्ककम वपडडत क्षघतपूघतट योजर्ा अन्तगटत रु १,००,०००/- (एक लाख
रुवपया) क्षघतपूघतट हदया जाओस भर्ेर आदेश पघर् पाररत गयो। पुर्रावेदक उच्च अदालत को
घर्णटय संग वपडडत भएर प्रघतवेदर् मा आको छ।
८. पुर्रावेदक को पक्ष का वररष्र् अधिवकता उच्च न्यायालय को घर्णटय ववरुद्ि यो जर्ाउर्ु हुन्छ कक उच्च
अदालत ले दण्ड वृद्धि गर्ुट मा गक्ल्त गरेको छ, जबकक क
ु र्ै पघर् पुर्रावेदर् दण्ड बढाउर्ु को घर्क््त पेश
गरेको धिएर्। उर्को भर्ाइ अर्ुसार, उच्च र्यालय ले दण्ड वृद्धि र् गर्ुट पर्े धियो। उर्ले अझ
जर्उर्ु हुन्छ कक परीक्षण अदालत ले पाररत गरेको दण्ड अधिकतम हो पोकसो अधिघर्यम, २०१२
को खण्ड ९ /१० अन्तगटत
जबकक मुद्दा को तथ्यहरू र पररक्स्िघतहरू अर्ुसार, पुर्रावेदक लाई खण्ड १० मभत्र अधिकतम पाँच साल
को सजाय हदर् हठक धियो।
९. राज्य को पक्ष का वररष्र् अधिवकता ले उच्च अदालत को आदेश को समिटर् गर्ुट भो। यो वववाहदत छ
कक सी.आर.पी.सी को उप-खण्ड (ब) खण्ड ३८६ मुताबबक उच्च अदालत लाई घर्ष्कषटहरू बदल्र्े अधिकार छ
र उच्च अदालत ले अपराि पोकसो अधिघर्यम, २०१२ को खण्ड ५ (एम) मभत्र पर्े िाहा पारे, जस अन्तगटत
दस साल को कठोर क
ै द को सजाय सही रूपमा लगाईयो। यो पेश गररएको छ कक पोकसो अधिघर्यम
को खण्ड ५ (एम) मभत्र पर्े अपरािहरू पूणटतया साबबत भयो। यो पेश गरेको छ कक उच्च
अदालत ले सबूत को ववश्लेषण गदाट सही रूपमा घर्ष्कषट गयो कक यो अपराि ग्भीर आर्ुवंमशक
यौर् आक्रमण हो र जसको न्यूर्तम दण्ड दस साल आरआई हो। यसैले, यो अदालत ले हदएको
दण्ड माधि हस्तक्षेप गदैर्।
१०. हामीले दुवै पक्ष का वररष्र् अधिवकता ले पेश गरेका आज्ञाकारीताहरु र रेकोडट लाई अध्यन्न गयो।
१०. पुर्रावेदक को पक्ष का वररष्र् अधिवकता को पहहलो आज्ञाकारीता यो छ कक उच्च न्यायालय
ले दण्ड को वृद्धि गरेको छ सात साल देखखर् दस साल जुन गनुण हुुँदैन गियो।
को सजाय हदर् हठक धियो।
९. राज्य को पक्ष का वररष्र् अधिवकता ले उच्च अदालत को आदेश को समिटर् गर्ुट भो। यो वववाहदत छ
कक सी.आर.पी.सी को उप-खण्ड (ब) खण्ड ३८६ मुताबबक उच्च अदालत लाई घर्ष्कषटहरू बदल्र्े अधिकार छ
र उच्च अदालत ले अपराि पोकसो अधिघर्यम, २०१२ को खण्ड ५ (एम) मभत्र पर्े िाहा पारे, जस अन्तगटत
दस साल को कठोर क
ै द को सजाय सही रूपमा लगाईयो। यो पेश गररएको छ कक पोकसो अधिघर्यम
को खण्ड ५ (एम) मभत्र पर्े अपरािहरू पूणटतया साबबत भयो। यो पेश गरेको छ कक उच्च
अदालत ले सबूत को ववश्लेषण गदाट सही रूपमा घर्ष्कषट गयो कक यो अपराि ग्भीर आर्ुवंमशक
यौर् आक्रमण हो र जसको न्यूर्तम दण्ड दस साल आरआई हो। यसैले, यो अदालत ले हदएको
दण्ड माधि हस्तक्षेप गदैर्।
१०. हामीले दुवै पक्ष का वररष्र् अधिवकता ले पेश गरेका आज्ञाकारीताहरु र रेकोडट लाई अध्यन्न गयो।
१०. पुर्रावेदक को पक्ष का वररष्र् अधिवकता को पहहलो आज्ञाकारीता यो छ कक उच्च न्यायालय
ले दण्ड को वृद्धि गरेको छ सात साल देखखर् दस साल जुन गनुण हुुँदैन गियो।
यो वृद्धि उच्च न्यायालय ले पुर्रावेदक ले दोषमसद्घि को आदेश ववरुद्ि पेश गरेको पुर्रावेदर्
मा गरेको छ सी.आर.पी.सी को खण्ड ३८६ अन्तगटत। अपीलीय अदालत का शक्कतहरू खण्ड ३८६
अन्तगटत यस प्रकार छर् ्:
"खण्ड ३८६. रेकोडट पढेपघछ र पुर्रावेदक या घतर्को सल्लाहकार लाई सुने पनछ, यहद उ उपस्स्िि
भएमा, र सावटजघर्क अमभयोजक, यहद उ उपस्स्िि भएमा, र यहद खण्ड ३७७ या खण्ड ३७८
मभत्र पर्े पुर्रावेदर् को मुद्दा मा, दोषी, यहद उ उपस्स्िि भएमा, अपीलीय अदालत ले, पुर्रावेदर् को हस्तक्षेप गर्ट को लाधग क
ु र्ै पयाटप्त प्रमाण र् भए मा, पुर्रावेदर् लाई खारेज गर्ट
सकछ, या
(क) दोषमुकत गर्े आदेश बार् आएको पुर्रावेदर्, तेस्तो आदेश लाई उल्र्ो र िप जांच को
आदेश ददन सक्छ, या दोषी पुर्ः कार्ुर्ी सोिपुछ या कार्ुर्ी सोिपुछ को प्रघतबद्ि, मुद्दा
अर्ुसार, या उसलाई दोषी पाइयो र कार्ूर् अर्ुसार उसको माधि दण्ड पाररत गनुण;
(ख) दोषमसद्घि बार् पुर्रावेदर् -
(i) खोज उल्र्ो गर्ुट र दण्ड र घर्दोष िोवषत गर्ुट या दोसी लाई घर्वटहर् गर्ुट, या िप जांच को
आदेश पुर्ः कार्ुर्ी सोिपुछ को लागग आदेश ददनु एक योग्य अधिकार क्षेत्र भएको
अदालत जुन अपीलीय अदालत को अिीर्स्ि या परीक्षणको लाधग प्रघतबद्ि छ, या
मा गरेको छ सी.आर.पी.सी को खण्ड ३८६ अन्तगटत। अपीलीय अदालत का शक्कतहरू खण्ड ३८६
अन्तगटत यस प्रकार छर् ्:
"खण्ड ३८६. रेकोडट पढेपघछ र पुर्रावेदक या घतर्को सल्लाहकार लाई सुने पनछ, यहद उ उपस्स्िि
भएमा, र सावटजघर्क अमभयोजक, यहद उ उपस्स्िि भएमा, र यहद खण्ड ३७७ या खण्ड ३७८
मभत्र पर्े पुर्रावेदर् को मुद्दा मा, दोषी, यहद उ उपस्स्िि भएमा, अपीलीय अदालत ले, पुर्रावेदर् को हस्तक्षेप गर्ट को लाधग क
ु र्ै पयाटप्त प्रमाण र् भए मा, पुर्रावेदर् लाई खारेज गर्ट
सकछ, या
(क) दोषमुकत गर्े आदेश बार् आएको पुर्रावेदर्, तेस्तो आदेश लाई उल्र्ो र िप जांच को
आदेश ददन सक्छ, या दोषी पुर्ः कार्ुर्ी सोिपुछ या कार्ुर्ी सोिपुछ को प्रघतबद्ि, मुद्दा
अर्ुसार, या उसलाई दोषी पाइयो र कार्ूर् अर्ुसार उसको माधि दण्ड पाररत गनुण;
(ख) दोषमसद्घि बार् पुर्रावेदर् -
(i) खोज उल्र्ो गर्ुट र दण्ड र घर्दोष िोवषत गर्ुट या दोसी लाई घर्वटहर् गर्ुट, या िप जांच को
आदेश पुर्ः कार्ुर्ी सोिपुछ को लागग आदेश ददनु एक योग्य अधिकार क्षेत्र भएको
अदालत जुन अपीलीय अदालत को अिीर्स्ि या परीक्षणको लाधग प्रघतबद्ि छ, या
(ii) खोज पररवतटर् गर्ुट, दण्ड कायम िाख्दै, या
(iii) संग वा बबर्ा खोज बदल्दै, प्रकृ घत बदल्र्ु या हदस्म, या प्रकृ घत बदल्र्ु ि
हदस्म, दण्ड को, तर तेस्को वृद्धि र्गर्ट;
(ग) एक पुर्रावेदर् मा दण्ड वृद्धि को लाधग
(i) खोज उल्र्ो गर्ुट र दण्ड र दोसी लाई घर्वटहर् गर्ुट, या िप जांच को आदेश पुर्ः
कार्ुर्ी सोिपुछ को लागग एक योग्य अधिकार क्षेत्र भएको अदालत मा ददनु, या
(ii) खोज पररवतटर् गर्ुट, दण्ड कायम िाख्दै, या
(iii) संग वा बबर्ा खोज बदल्दै, प्रकृ घत बदल्र्ु या हदस्म, या प्रकृ घत बदल्र्ु ि हदस्म, दण्ड को, िाकी तेस्को वृद्धि या कमी गर्ट;
(घ) क
ु र्ै अन्य आदेशबार् अपील भएको, बदल्र्ु या उल्र्ो गर्ुट तेसतो आदेश;
(ङ) क
ु र्ै संशोिर् बर्ाउर्ु या क
ु र्ै पररणाम या आंमशक आदेश ददनु जुर् उधचत छ;
प्रदान गरिएको छ कक दण्ड वृद्धि गर्ट सककन्दैर् जब स्म आरोपी लाई तेस्तो वृद्धि को
ववरुद्ि कारण देखौर्े अवसर प्रदार् र् गरे स्म।;
(iii) संग वा बबर्ा खोज बदल्दै, प्रकृ घत बदल्र्ु या हदस्म, या प्रकृ घत बदल्र्ु ि
हदस्म, दण्ड को, तर तेस्को वृद्धि र्गर्ट;
(ग) एक पुर्रावेदर् मा दण्ड वृद्धि को लाधग
(i) खोज उल्र्ो गर्ुट र दण्ड र दोसी लाई घर्वटहर् गर्ुट, या िप जांच को आदेश पुर्ः
कार्ुर्ी सोिपुछ को लागग एक योग्य अधिकार क्षेत्र भएको अदालत मा ददनु, या
(ii) खोज पररवतटर् गर्ुट, दण्ड कायम िाख्दै, या
(iii) संग वा बबर्ा खोज बदल्दै, प्रकृ घत बदल्र्ु या हदस्म, या प्रकृ घत बदल्र्ु ि हदस्म, दण्ड को, िाकी तेस्को वृद्धि या कमी गर्ट;
(घ) क
ु र्ै अन्य आदेशबार् अपील भएको, बदल्र्ु या उल्र्ो गर्ुट तेसतो आदेश;
(ङ) क
ु र्ै संशोिर् बर्ाउर्ु या क
ु र्ै पररणाम या आंमशक आदेश ददनु जुर् उधचत छ;
प्रदान गरिएको छ कक दण्ड वृद्धि गर्ट सककन्दैर् जब स्म आरोपी लाई तेस्तो वृद्धि को
ववरुद्ि कारण देखौर्े अवसर प्रदार् र् गरे स्म।;
िप उपलब्ि गराइयो कक अपीलीय अदालत ले अपराि को लाधग दण्ड वृद्धि गनण सक्दैन जुर्
यसको ववचार अर्ुसार आरोपी ले गरेको हो, घतयो अपराि को लाधग आदेश पारिि गने अदालि
या दण्ड पुर्रावेदर् मा पाररत।"
११. सी.अर.पी.सी. को खण्ड ३८६ को उप खण्ड (ब) अर्ुसार एक दोषमसद्घि बार् पुर्रावेदर् को
अवस्िामा, यिपी अपीलीय अदालत ले खोज पररवतटर् गर्ुट, दण्ड बर्ाए राखर्, या संग वा बबर्ा
खोज पररवतटर् गदै, प्रकृ घत बदल्र्ु या हदस्म, दण्ड को, तर िेसको वृद्गि गदैन। खण्ड ३८६
(ब)(iii) मभत्र, दोषमसद्घि बार् पुर्रावेदर् मा, दण्ड को वृद्धि का लागग, अपीलीय अदालत ले
वृद्धि को शक्कत अपर्ाउर्ु सकछ। अपीलीय अदालत वृद्धि को पुर्रावेदर् मा, दण्ड को वृद्धि
पनन गर्ुट सकछ। प्राविार् खण्ड ३८६, िप, प्रदार् गदटछ कक दण्ड वृद्धि गर्ट सककन्दैर् जब स्म
आरोपी लाई तेस्तो वृद्धि को ववरुद्ि कारण देखौर्े अवसर प्रदार् र् गरे स्म।
१२. यो मुद्दा मा उच्च अदालत ले आरोपी ले आफ्र्ो क
ै द को ववरुद्ि पेश गरेको पुर्रावेदर् मा
दण्ड वृद्धि गरेको छ।
यसको ववचार अर्ुसार आरोपी ले गरेको हो, घतयो अपराि को लाधग आदेश पारिि गने अदालि
या दण्ड पुर्रावेदर् मा पाररत।"
११. सी.अर.पी.सी. को खण्ड ३८६ को उप खण्ड (ब) अर्ुसार एक दोषमसद्घि बार् पुर्रावेदर् को
अवस्िामा, यिपी अपीलीय अदालत ले खोज पररवतटर् गर्ुट, दण्ड बर्ाए राखर्, या संग वा बबर्ा
खोज पररवतटर् गदै, प्रकृ घत बदल्र्ु या हदस्म, दण्ड को, तर िेसको वृद्गि गदैन। खण्ड ३८६
(ब)(iii) मभत्र, दोषमसद्घि बार् पुर्रावेदर् मा, दण्ड को वृद्धि का लागग, अपीलीय अदालत ले
वृद्धि को शक्कत अपर्ाउर्ु सकछ। अपीलीय अदालत वृद्धि को पुर्रावेदर् मा, दण्ड को वृद्धि
पनन गर्ुट सकछ। प्राविार् खण्ड ३८६, िप, प्रदार् गदटछ कक दण्ड वृद्धि गर्ट सककन्दैर् जब स्म
आरोपी लाई तेस्तो वृद्धि को ववरुद्ि कारण देखौर्े अवसर प्रदार् र् गरे स्म।
१२. यो मुद्दा मा उच्च अदालत ले आरोपी ले आफ्र्ो क
ै द को ववरुद्ि पेश गरेको पुर्रावेदर् मा
दण्ड वृद्धि गरेको छ।
पुर्रावेदक का ज्ञार्ी अधिवकता ले पेश गर्ुट हुन्छ कक खण्ड ३८६ मभत्र घर्िाटररत कायटववधि लाई उच्च
अदालत ले ध्यार् राखेर् ककर्की क
ु र्ै सूचर्ा वृद्धि को घर्क््त पुर्रावेदक लाई हदइएको धिएर् जो राज्य
का ज्ञार्ी अधिवकता ले रद्ि गर्ुट भएर्। त्यहाँ क
ु र्ै शक हुर् सकदैर् उच्च अदालत को शक्कत जस अर्ुसार
दण्ड वृद्धि गर्ट सकछ उपयुकत मुद्दा मा। उच्च अदालत ले उधचत मुद्दा मा सी.आर.पी.सी. को
खण्ड ४०१ मभत्र अन्िगणि आफ्र्ु शक्कत प्रयोग गर्ुटसकछ। सी.आर.पी.सी. को खण्ड ४०१ अन्तगटत
उच्च अदालत लाई संशोिर्को शक्कत प्रदार् गरेकोछ। उच्च अदालत ले सी.आर.पी.सी. को खण्ड
४०१ मभत्र क
ु र्ै पघर् शक्कत प्रयोग गर्ुट सकछ जो अपील अदालत लाई खण्ड ३८६, ३९० र ३९१ ले
प्रदार् गरेको छ या एक सत्रको अदालत मा सी.आर.पी.सी. को खण्ड ३०७ द्वारा। उच्च अदालत
ले सी.आर.पी.सी. को खण्ड ४०१ सँग पढ्र्ुहोस् खण्ड ३८६(ब) (III) को शक्कत प्रयोग गर्ुट
सक्ख्ियो, दण्ड लाई वृद्धि गर्ुट सकछ तर घतयो सूचर्ा हदएको बाद मा मात्र गर्ट सककन्छ। यो
अदालत ले उच्च अदालत को शक्कत लाई स्वीकार गिेकोछ र दोहोयाटअकोछ िेरै मुद्दा हरु मा।
अदालत ले ध्यार् राखेर् ककर्की क
ु र्ै सूचर्ा वृद्धि को घर्क््त पुर्रावेदक लाई हदइएको धिएर् जो राज्य
का ज्ञार्ी अधिवकता ले रद्ि गर्ुट भएर्। त्यहाँ क
ु र्ै शक हुर् सकदैर् उच्च अदालत को शक्कत जस अर्ुसार
दण्ड वृद्धि गर्ट सकछ उपयुकत मुद्दा मा। उच्च अदालत ले उधचत मुद्दा मा सी.आर.पी.सी. को
खण्ड ४०१ मभत्र अन्िगणि आफ्र्ु शक्कत प्रयोग गर्ुटसकछ। सी.आर.पी.सी. को खण्ड ४०१ अन्तगटत
उच्च अदालत लाई संशोिर्को शक्कत प्रदार् गरेकोछ। उच्च अदालत ले सी.आर.पी.सी. को खण्ड
४०१ मभत्र क
ु र्ै पघर् शक्कत प्रयोग गर्ुट सकछ जो अपील अदालत लाई खण्ड ३८६, ३९० र ३९१ ले
प्रदार् गरेको छ या एक सत्रको अदालत मा सी.आर.पी.सी. को खण्ड ३०७ द्वारा। उच्च अदालत
ले सी.आर.पी.सी. को खण्ड ४०१ सँग पढ्र्ुहोस् खण्ड ३८६(ब) (III) को शक्कत प्रयोग गर्ुट
सक्ख्ियो, दण्ड लाई वृद्धि गर्ुट सकछ तर घतयो सूचर्ा हदएको बाद मा मात्र गर्ट सककन्छ। यो
अदालत ले उच्च अदालत को शक्कत लाई स्वीकार गिेकोछ र दोहोयाटअकोछ िेरै मुद्दा हरु मा।
उल्लेख बर्ाइएको छ मुद्दा सुक्जटत मसंह र अन्य ववरुद्ि पुन्जब राज्य, १९८४ (सुप्प) एस्सेसे ५१८.
उल्लेखखत मुद्दा मा पुर्रावेदकहरु लाई ईपीसी को खण्ड ३०२ अन्तगटत दोषी ठहरयाइयो। घतर्ीहरूले रुचाए
एक आपराधिक अपील पंजाब र हररयाणा को उच्च अदालत समक्ष। उच्च अदालत ले पुर्रावेदर् खारेज
गदाट आदेश पाररत गयो जसले दण्ड को वृद्धि गयो। यो अदालत ले त्यो ववश्वास राख्यो कक उच्च अदालत
ले दण्ड को वृद्धि गर्ट र् पर्े धियो घर्िाटररत गररएको प्रकक्रया लाई पहहले इस्तामल र् गररककर्।
अर्ुच्छेद ३ मा घर््र्मलखखत छ :
"३. पुर्रावेदक को अपील लाई खारेज गदाट, उच्च अदालत को एक ववभाजर् बेन्च ले हेरयो 'कक सुक्जटत मसंह
र हक्जिंदर मसंह जसले बचर् मसंह को घर्ष्ठू र हत्या गरेको प्रमाखणत भयो मृतक को सररर मा चोर्हरूको
संख्या लाई मध्यर्ाज़र राख्दै'। उच्च अदालत ले िप अवलोकर् गररयो कक यो उपयुकत मामला हो जसमा
जीवर् क
ै द को दण्ड परीक्षण अदालत ले पाररत गयो र रु ५,०००/- को जररवार्ा घतर्ुट र घतरेको खण्ड मा दुइ
साल को िप कडा कारावास पुर्रावेदक माधि लागू गररयो। यो िप दण्ड उच्च अदालत ले पाररत गरेको छ
जसलाई दण्ड को वृद्धि गरेको माघर्न्छ। उच्च अदालत ले क
ु र्ै सूचर्ा पुर्रावेदक लाई हदएर् कारण
देखाउर्ु को लाधग ताकी दण्ड को वृद्धि ककर् र् गर्ुट भर्ेर। प्राकृ घतक न्यायको घर्यम जस्तै घर्िाटररत
प्रकक्रया अनुसाि
उल्लेखखत मुद्दा मा पुर्रावेदकहरु लाई ईपीसी को खण्ड ३०२ अन्तगटत दोषी ठहरयाइयो। घतर्ीहरूले रुचाए
एक आपराधिक अपील पंजाब र हररयाणा को उच्च अदालत समक्ष। उच्च अदालत ले पुर्रावेदर् खारेज
गदाट आदेश पाररत गयो जसले दण्ड को वृद्धि गयो। यो अदालत ले त्यो ववश्वास राख्यो कक उच्च अदालत
ले दण्ड को वृद्धि गर्ट र् पर्े धियो घर्िाटररत गररएको प्रकक्रया लाई पहहले इस्तामल र् गररककर्।
अर्ुच्छेद ३ मा घर््र्मलखखत छ :
"३. पुर्रावेदक को अपील लाई खारेज गदाट, उच्च अदालत को एक ववभाजर् बेन्च ले हेरयो 'कक सुक्जटत मसंह
र हक्जिंदर मसंह जसले बचर् मसंह को घर्ष्ठू र हत्या गरेको प्रमाखणत भयो मृतक को सररर मा चोर्हरूको
संख्या लाई मध्यर्ाज़र राख्दै'। उच्च अदालत ले िप अवलोकर् गररयो कक यो उपयुकत मामला हो जसमा
जीवर् क
ै द को दण्ड परीक्षण अदालत ले पाररत गयो र रु ५,०००/- को जररवार्ा घतर्ुट र घतरेको खण्ड मा दुइ
साल को िप कडा कारावास पुर्रावेदक माधि लागू गररयो। यो िप दण्ड उच्च अदालत ले पाररत गरेको छ
जसलाई दण्ड को वृद्धि गरेको माघर्न्छ। उच्च अदालत ले क
ु र्ै सूचर्ा पुर्रावेदक लाई हदएर् कारण
देखाउर्ु को लाधग ताकी दण्ड को वृद्धि ककर् र् गर्ुट भर्ेर। प्राकृ घतक न्यायको घर्यम जस्तै घर्िाटररत
प्रकक्रया अनुसाि
आरोपी लाई हदएको दण्ड को वृद्धि गर्ट सककन्दैर् पुर्रावेदकहरु लाई पहहले सूचर्ा र् हदएस्म र
प्रस्ताववत कायट माधि सून्र्ुको मौका हदर्ु पछट। रेकोडट अर्ुसार यस्ता क
ु र्ै सूचर्ा र मौका हदएको िाहा
लागेर् र सूचर्ा र् हदएको कारण ले गदाट पुर्रावेदकहरु लाई प्रस्िाववि कायण को वविोि गने मौका
भमलेन। यसैले, हामी ले यो अपील लाई प्रश्र्सँग सीममत गछौ कक जररवार्ा को दण्ड रु ५,००० /- र
पूवटघर्िाटररत दण्ड प्रत्येक पुर्रावेदक माधि उच्च अदालत ले पाररत गरेको खाररज गररन्छ र छ
ु ट्याइएको
छ जीवर् क
ै द को दण्ड लाई पुक्ष्र् गदै जुर्लाई परीक्षण अदालत ले पाररत गरेको धियो। यो अपील लाई
हदस्म यहाँ संक
े त गररएको अर्ुसार अर्ुमघत हदईयो।"
१३. साहब मसंह र अन्य ववरुद्ि हररयाणा राज्य, (१९९०) २ एससीसी ३८५ को मुद्दा मा, सी.अर.पी.सी मा
घर्िाटररत गररएको कायटववधि लाई मध्यर्जर राख्दा खण्ड ३८६ र ४०१ उच्च अदालत ले घर्िाटररत गरेको छ
कक अगर उच्च अदालत मा राज्य ले दण्ड वृद्धि को लाधग क
ु र्ै अपील पेश र् गरे पघर् सुओ मोतु को सममक्षा
को शक्कत लाई चलाउन सक्छ खण्ड ३९७ को मभत्र सँग पढ्र्ुहोस् सी.अर.पी.सी को खण्ड ४०१ तर उच्च
अदालत ले आफ्र्ो सममक्षा को क्षेत्रधिकार लाई प्रयोग गर्ुट अगाडी, आरोपी लाई सूचर्ा हदर्ु पर्े जरुरर छ।
अर्ुछेद ४ मा यो अदालत ले घर््र्मलखखत यस प्रकार गिेको छ:
प्रस्ताववत कायट माधि सून्र्ुको मौका हदर्ु पछट। रेकोडट अर्ुसार यस्ता क
ु र्ै सूचर्ा र मौका हदएको िाहा
लागेर् र सूचर्ा र् हदएको कारण ले गदाट पुर्रावेदकहरु लाई प्रस्िाववि कायण को वविोि गने मौका
भमलेन। यसैले, हामी ले यो अपील लाई प्रश्र्सँग सीममत गछौ कक जररवार्ा को दण्ड रु ५,००० /- र
पूवटघर्िाटररत दण्ड प्रत्येक पुर्रावेदक माधि उच्च अदालत ले पाररत गरेको खाररज गररन्छ र छ
ु ट्याइएको
छ जीवर् क
ै द को दण्ड लाई पुक्ष्र् गदै जुर्लाई परीक्षण अदालत ले पाररत गरेको धियो। यो अपील लाई
हदस्म यहाँ संक
े त गररएको अर्ुसार अर्ुमघत हदईयो।"
१३. साहब मसंह र अन्य ववरुद्ि हररयाणा राज्य, (१९९०) २ एससीसी ३८५ को मुद्दा मा, सी.अर.पी.सी मा
घर्िाटररत गररएको कायटववधि लाई मध्यर्जर राख्दा खण्ड ३८६ र ४०१ उच्च अदालत ले घर्िाटररत गरेको छ
कक अगर उच्च अदालत मा राज्य ले दण्ड वृद्धि को लाधग क
ु र्ै अपील पेश र् गरे पघर् सुओ मोतु को सममक्षा
को शक्कत लाई चलाउन सक्छ खण्ड ३९७ को मभत्र सँग पढ्र्ुहोस् सी.अर.पी.सी को खण्ड ४०१ तर उच्च
अदालत ले आफ्र्ो सममक्षा को क्षेत्रधिकार लाई प्रयोग गर्ुट अगाडी, आरोपी लाई सूचर्ा हदर्ु पर्े जरुरर छ।
अर्ुछेद ४ मा यो अदालत ले घर््र्मलखखत यस प्रकार गिेको छ:
"४. आपराधिक प्रकक्रयाको कोड को खण्ड ३७४ ('कोड' अबपघछ) ले प्रदार् गदटछ अपीलहरु दोषमसद्घि बार्
सत्र न्यायािीश या अघतररकत सत्र न्यायािीश लाई उच्च अदालत मा। खण्ड ३७७ ले राज्य सरकार लाई
हक हदएको छ जस अर्ुसार सावटजघर्क अमभयुकत लाई आदेश हदएर उच्च अदालत मा अपील दण्ड को
ववरुद्ि तेस्को अपूणटता को आिारमा पेश गर्ुट को लाधग। खण्ड ३७७ को उप-खण्ड ३ ले जनाएको छ कक जब
एक अपील दण्ड को ववरुद्ि पेश गररन्छ तेस्को अपूणटता को आिारमा, उच्च अदालत ले दण्ड को वृद्धि
गर्ट सकदैर् दोषी लाई कारण देखाऊर्े उधचत मौका र् हदएस्म, र कारण देखाउदा दोषी ले ववमुक्कत या
दण्ड िर्ाउर्े मांग गर्ुट सकछ। अघर्, राज्य सरकार ले क
ु र्ै अपील रुचायेर्ा उच्च अदालत ले पुर्रावेदक
माधि घर्िाटररत क
ै द को दण्ड को ववरुद्ि मा खण्ड ३०२/१४९, ई.पी.सी मभत्र. खण्ड ३७८ ले प्रदार् गदटछ
अधिग्रहण को आदेश को ववरुद्ि मा अपील। खण्ड ३८६ ले अपीलीय अदालत को शक्कत को गणर्ा गदटछ।
घतयो खण्ड को पहहलो मसद्िािट ले भन्छ कक दण्ड को वृद्धि गर्ट सककन्दैर् जबस्म आरोपी लाई एक
मौका कारण देखाउर्ु को लाधग हदइन्दैर्। खण्ड ३९७ ले उच्च अदालत र सत्र अदालत लाई सममक्षा को
शक्कत प्रिार् गदटछ। तेस्मा प्रिार् गरेको छ कक उच्च अदालत ले क
ु र्ै मुद्दा को रेकोडट लाई जाँच गर्ुट को
लाधग बोलाउर्ु सकछ क
ु र्ै िल्लको आपराधिक अदालत बार् जुर् उच्च अदालत को अधिकार क्षेत्र मा पछट
जसको उद्देश्य आफ
ु लाई संतोषजर्क गर्ुट को लाधग तेस्को शुद्िता, वैिता या मामलकता क
ु र्ै घर्ष्कषटहरू
को लागग, दण्ड या आदेश रेकडट वा पाररत र क
ु र्ै सार्ो अदालत को क
ु र्ै मुद्दा को घर्यममतता हेर्ट का
लाधग। खण्ड ४०१ ले प्रदार् गदटछ कक क
ु र्ै मुद्दा मा, जसको रेकोडट बोलाएको छ या जुर् तेस्को ज्ञार् मा
आयो, उच्च अदालत ले, आफ्र्ो वववेकमा, क
ु र्ै पघर् शक्कत को प्रयोग गर्ट सकछ
सत्र न्यायािीश या अघतररकत सत्र न्यायािीश लाई उच्च अदालत मा। खण्ड ३७७ ले राज्य सरकार लाई
हक हदएको छ जस अर्ुसार सावटजघर्क अमभयुकत लाई आदेश हदएर उच्च अदालत मा अपील दण्ड को
ववरुद्ि तेस्को अपूणटता को आिारमा पेश गर्ुट को लाधग। खण्ड ३७७ को उप-खण्ड ३ ले जनाएको छ कक जब
एक अपील दण्ड को ववरुद्ि पेश गररन्छ तेस्को अपूणटता को आिारमा, उच्च अदालत ले दण्ड को वृद्धि
गर्ट सकदैर् दोषी लाई कारण देखाऊर्े उधचत मौका र् हदएस्म, र कारण देखाउदा दोषी ले ववमुक्कत या
दण्ड िर्ाउर्े मांग गर्ुट सकछ। अघर्, राज्य सरकार ले क
ु र्ै अपील रुचायेर्ा उच्च अदालत ले पुर्रावेदक
माधि घर्िाटररत क
ै द को दण्ड को ववरुद्ि मा खण्ड ३०२/१४९, ई.पी.सी मभत्र. खण्ड ३७८ ले प्रदार् गदटछ
अधिग्रहण को आदेश को ववरुद्ि मा अपील। खण्ड ३८६ ले अपीलीय अदालत को शक्कत को गणर्ा गदटछ।
घतयो खण्ड को पहहलो मसद्िािट ले भन्छ कक दण्ड को वृद्धि गर्ट सककन्दैर् जबस्म आरोपी लाई एक
मौका कारण देखाउर्ु को लाधग हदइन्दैर्। खण्ड ३९७ ले उच्च अदालत र सत्र अदालत लाई सममक्षा को
शक्कत प्रिार् गदटछ। तेस्मा प्रिार् गरेको छ कक उच्च अदालत ले क
ु र्ै मुद्दा को रेकोडट लाई जाँच गर्ुट को
लाधग बोलाउर्ु सकछ क
ु र्ै िल्लको आपराधिक अदालत बार् जुर् उच्च अदालत को अधिकार क्षेत्र मा पछट
जसको उद्देश्य आफ
ु लाई संतोषजर्क गर्ुट को लाधग तेस्को शुद्िता, वैिता या मामलकता क
ु र्ै घर्ष्कषटहरू
को लागग, दण्ड या आदेश रेकडट वा पाररत र क
ु र्ै सार्ो अदालत को क
ु र्ै मुद्दा को घर्यममतता हेर्ट का
लाधग। खण्ड ४०१ ले प्रदार् गदटछ कक क
ु र्ै मुद्दा मा, जसको रेकोडट बोलाएको छ या जुर् तेस्को ज्ञार् मा
आयो, उच्च अदालत ले, आफ्र्ो वववेकमा, क
ु र्ै पघर् शक्कत को प्रयोग गर्ट सकछ
जसलाई प्रदार् गरेको छ एक अपील अदालत लाई कोड को खण्ड ३८६, ३८९, ३९० र ३९१ मा. खण्ड ४०१ को
उप-खण्ड २ ले प्रदार् गदटछ कक क
ु र्ै पघर् आदेश यो खण्ड मभत्र पर्े लाई आरोपी या अन्य व्यक्कत को
पूवाटग्रह को लाधग गर्ट सककन्दैर् जबस्म उसलाई व्यक्कतगत रुप मा या सल्लाहकाि द्वारा उर्को रक्षामा
सुन्र्े मौका र् हदए स्म। उप-खण्ड ४ ले अको प्रदार् गदटछ कक अगर यो कोड को मभत्र अपील छ या क
ु र्ै
अपील ल्याए, क
ु र्ै मुद्दा समीक्षा गरेको खण्ड मा सहर् गर्ट सककं दैर् उदाहरणमा जुर् दल जसले अवपल
गर्ट सकधियो। संयुकत प्रकार ले खण्ड ३७७, ३८६,३९७ र ४०१ हरु लाई पड्दा यो िाहा लाग्छ की यिपी
राज्य सरकार लाई दण्ड माधि असुवविा छ भर्ी सरकार ले कोड को खण्ड ३७७(१) मभत्र अपील गर्ट सकछ।
राज्य सरकार ले अपील र्गर्ट सक
े मा, तिावप, उच्च अदालत लाई सममक्षा सुओ मोर्ू को शक्कत
को प्रयोग गर्ुट बहहष्कार गरेको छ कोड को खण्ड ३९७ मभत्र सँग पढ्र्ुहोस् खण्ड ४०१, ककर्की
उच्च अदालत लाई शक्कत प्रदार् गरेकोछ जस मुताबबक क
ु र्ै अिीर्स्ि अदालत बार् मुद्दा को
रेकोडट मंगर्ा सकछ। खण्ड ४०१ को उप-खण्ड ४ र्ोली को रोक् को रुप मा सञ्चालर् गछट जसको
मा अपील लाई रुचाउर्े अधिकार छ तर गर्ट सक
े को छैर् तर घतयो उप-खण्ड उच्च अदालत को
सुओ मोर्ू सममक्षा क्षेत्रधिकार को बार्ोमा खडा हुर् सकदैर्। तर उच्च अदालत ले सुओ मोर्ू
सममक्षा क्षेत्रधिकार लाई दण्ड वृद्धि लागू गर्ुट का लाधग, यो जरुरर छ कक दोषी लाई सुचर्ा
हदएको हुर्ु पछट र सून्र्ु को लाधग एक मौका हदर्ु पछट या व्यक्कतगत रुप मा या उसको
अधिवकता माफ
ट त। सममक्षा क्षेत्रधिकार लाई दोषी को पूवाटग्रह को लाधग इस्तामाल गर्ट सकीन्दैर्
बबर्ा उर्को जार्कारी कक परीक्षण अदालत को दण्ड लाई वृद्धि गरिंदैछ भर्ेर।"
उप-खण्ड २ ले प्रदार् गदटछ कक क
ु र्ै पघर् आदेश यो खण्ड मभत्र पर्े लाई आरोपी या अन्य व्यक्कत को
पूवाटग्रह को लाधग गर्ट सककन्दैर् जबस्म उसलाई व्यक्कतगत रुप मा या सल्लाहकाि द्वारा उर्को रक्षामा
सुन्र्े मौका र् हदए स्म। उप-खण्ड ४ ले अको प्रदार् गदटछ कक अगर यो कोड को मभत्र अपील छ या क
ु र्ै
अपील ल्याए, क
ु र्ै मुद्दा समीक्षा गरेको खण्ड मा सहर् गर्ट सककं दैर् उदाहरणमा जुर् दल जसले अवपल
गर्ट सकधियो। संयुकत प्रकार ले खण्ड ३७७, ३८६,३९७ र ४०१ हरु लाई पड्दा यो िाहा लाग्छ की यिपी
राज्य सरकार लाई दण्ड माधि असुवविा छ भर्ी सरकार ले कोड को खण्ड ३७७(१) मभत्र अपील गर्ट सकछ।
राज्य सरकार ले अपील र्गर्ट सक
े मा, तिावप, उच्च अदालत लाई सममक्षा सुओ मोर्ू को शक्कत
को प्रयोग गर्ुट बहहष्कार गरेको छ कोड को खण्ड ३९७ मभत्र सँग पढ्र्ुहोस् खण्ड ४०१, ककर्की
उच्च अदालत लाई शक्कत प्रदार् गरेकोछ जस मुताबबक क
ु र्ै अिीर्स्ि अदालत बार् मुद्दा को
रेकोडट मंगर्ा सकछ। खण्ड ४०१ को उप-खण्ड ४ र्ोली को रोक् को रुप मा सञ्चालर् गछट जसको
मा अपील लाई रुचाउर्े अधिकार छ तर गर्ट सक
े को छैर् तर घतयो उप-खण्ड उच्च अदालत को
सुओ मोर्ू सममक्षा क्षेत्रधिकार को बार्ोमा खडा हुर् सकदैर्। तर उच्च अदालत ले सुओ मोर्ू
सममक्षा क्षेत्रधिकार लाई दण्ड वृद्धि लागू गर्ुट का लाधग, यो जरुरर छ कक दोषी लाई सुचर्ा
हदएको हुर्ु पछट र सून्र्ु को लाधग एक मौका हदर्ु पछट या व्यक्कतगत रुप मा या उसको
अधिवकता माफ
ट त। सममक्षा क्षेत्रधिकार लाई दोषी को पूवाटग्रह को लाधग इस्तामाल गर्ट सकीन्दैर्
बबर्ा उर्को जार्कारी कक परीक्षण अदालत को दण्ड लाई वृद्धि गरिंदैछ भर्ेर।"
१४. एउर्ै प्रस्ताव गोववन्द रामजी जािाव ववरुद्ि महारास्त्र राज्य, (१९९०) ४ एससीसी ७१८ र
सुरेन्र मसंह रौतेला @ सुरेन्र मसंह बेन्गाली ववरुद्ि बबहार राज्य (अहहले झखिंड राज्य), (२००२)
१ एससीसी २६६.
१५. हामी, यो, दृश्यको छौ कक उच्च अदालत को घर्णटय जहाँस्म दण्ड को वृद्धि सात साल देखखर् दस
साल बर्ाएको धियो घर्िाटररत प्रकक्रया को अर्ुसार छैर्। उच्च अदालत को घर्णटय जहाँस्म दण्ड को वृद्धि
सात साल देखखर् दस साल गरेको धियो घतयो छ
ु ट्याइएको छ।
१६. अब, हामी आउछौँ पुर्रावेदक को प्रािटर्ा जस अर्ुसार दण्ड अत्यधिक भएको छ. उसले बुझाउँछ कक
खण्ड १० अर्ुसार न्यूर्तम दण्ड पाँच साल छ, यसैले, हालको मुद्दा को तथ्यहरू मा, पुर्रावेदक लाई पाँच
साल को दण्ड हुर्ु पछट। यसैले, यो अदालत ले दण्ड िर्ाई ददया जाओस पाँच साल स्म जसको प्रािटर्ा
राज्य को अधिवकता ले अस्वीकृ त गरेकोछ।
१७. ज्ञार्ी ववशेष न्यायाधिस ले सबूत लाई एकत्र गरेकोछ।
सुरेन्र मसंह रौतेला @ सुरेन्र मसंह बेन्गाली ववरुद्ि बबहार राज्य (अहहले झखिंड राज्य), (२००२)
१ एससीसी २६६.
१५. हामी, यो, दृश्यको छौ कक उच्च अदालत को घर्णटय जहाँस्म दण्ड को वृद्धि सात साल देखखर् दस
साल बर्ाएको धियो घर्िाटररत प्रकक्रया को अर्ुसार छैर्। उच्च अदालत को घर्णटय जहाँस्म दण्ड को वृद्धि
सात साल देखखर् दस साल गरेको धियो घतयो छ
ु ट्याइएको छ।
१६. अब, हामी आउछौँ पुर्रावेदक को प्रािटर्ा जस अर्ुसार दण्ड अत्यधिक भएको छ. उसले बुझाउँछ कक
खण्ड १० अर्ुसार न्यूर्तम दण्ड पाँच साल छ, यसैले, हालको मुद्दा को तथ्यहरू मा, पुर्रावेदक लाई पाँच
साल को दण्ड हुर्ु पछट। यसैले, यो अदालत ले दण्ड िर्ाई ददया जाओस पाँच साल स्म जसको प्रािटर्ा
राज्य को अधिवकता ले अस्वीकृ त गरेकोछ।
१७. ज्ञार्ी ववशेष न्यायाधिस ले सबूत लाई एकत्र गरेकोछ।
वपडडत आफ
ै प्व संख्या १ को रुप मा देखा पयो। उर्ी लाई राम्ररी क्रस-परीक्षक्षत आरोपी ले गयो, वपडडत को
प्रमाण साबबत भयो, अमभयोग दोषी को ववरुद्ि मा समतल भयो जसको सबुत लाई पव संख्या ६ र पव
संख्या ७ ले पुस्टि गयो जो पघर् तेही ववद्यालय बार् फकक
िं दै गरेका ववद्यािीहरू धिए तेही समय मा जब
वपडडत ववद्यालय वार् फकक
िं दै धियो। धचककत्सा परीक्षा ले पघर् पुनिावेदक ववरुद्ि को अमभयोग लाई
पूणट पुस्टि गछट। उच्च अदालत ले सही रूपमा पुक्ष्र् गरेकोछ पुर्रावेदक माधि लागेको अमभयोग
को। हामीले क
ु र्ै तथ्यहरू जसले दोषमसद्घि को घर्ष्कषटहरू को हस्तक्षेप गर्ुट सकर्े भेर्ेर्ौ र पुर्रावेदक को
ज्ञार्ी अधिवकता ले पुर्रावेदक को दण्ड माधि ग्भीरतापूवटक चुर्ौती गरेर्र्। उर्को आज्ञाकारीता धियो
कक खण्ड १० मुताबबक पाँच साल को सजाय हुर् सकधियो। ववशेष न्यायाधिस ले तथ्यहरू लाई
मध्यर्ज़र राखेर सात साल को दण्ड ददए। ववशेष न्यायाधिस ले उल्लेख गरेको छ कक (सात
वषीय) सार्ो क
े र्ी बच्चा माधि भएको अपराि लाई हल्का हेर्ुट सककन्दैर्, हामीले घतयो ववशेष
न्यायाधिस को दृश्य लाई पूणट समिटर् गछट र अपराि को ग्भीर प्रकृ घत लाई ववचार गदै
ै प्व संख्या १ को रुप मा देखा पयो। उर्ी लाई राम्ररी क्रस-परीक्षक्षत आरोपी ले गयो, वपडडत को
प्रमाण साबबत भयो, अमभयोग दोषी को ववरुद्ि मा समतल भयो जसको सबुत लाई पव संख्या ६ र पव
संख्या ७ ले पुस्टि गयो जो पघर् तेही ववद्यालय बार् फकक
िं दै गरेका ववद्यािीहरू धिए तेही समय मा जब
वपडडत ववद्यालय वार् फकक
िं दै धियो। धचककत्सा परीक्षा ले पघर् पुनिावेदक ववरुद्ि को अमभयोग लाई
पूणट पुस्टि गछट। उच्च अदालत ले सही रूपमा पुक्ष्र् गरेकोछ पुर्रावेदक माधि लागेको अमभयोग
को। हामीले क
ु र्ै तथ्यहरू जसले दोषमसद्घि को घर्ष्कषटहरू को हस्तक्षेप गर्ुट सकर्े भेर्ेर्ौ र पुर्रावेदक को
ज्ञार्ी अधिवकता ले पुर्रावेदक को दण्ड माधि ग्भीरतापूवटक चुर्ौती गरेर्र्। उर्को आज्ञाकारीता धियो
कक खण्ड १० मुताबबक पाँच साल को सजाय हुर् सकधियो। ववशेष न्यायाधिस ले तथ्यहरू लाई
मध्यर्ज़र राखेर सात साल को दण्ड ददए। ववशेष न्यायाधिस ले उल्लेख गरेको छ कक (सात
वषीय) सार्ो क
े र्ी बच्चा माधि भएको अपराि लाई हल्का हेर्ुट सककन्दैर्, हामीले घतयो ववशेष
न्यायाधिस को दृश्य लाई पूणट समिटर् गछट र अपराि को ग्भीर प्रकृ घत लाई ववचार गदै
सात साल आरई को दोषमसद्घि लाई क
ु र्ै हस्तक्षेप यो अपील मा चाहहदैर्। हामी, यसरी, हामी
पुर्रावेदक का ज्ञार्ी अधिवकता का आज्ञाकारीता जस मुिाबबक प्रदार् गरेको दण्ड लाई पाँच साल
स्म िर्ाउर्े मांग लाई अस्वीकार गछो।
१८. परिर्ामस्वरूप, अपील लाई आंमशक अर्ुमघत हदइएको छ। उच्च अदालत को आदेश जुन
घर्णटय को अर्ुछेद २५ मा छ जस मा दण्ड लाई सात साल देखखर् १० साल कठोि कािावास
बर्ाएको छ तेसलाई िद्द गरिन्छ। ववशेष न्यायाधिस ले पाररत गरेको दण्ड, त्यो हो, पोकसो
अधिघर्यम, २०१२ को अन्तगटत सात साल र एक महहर्ा ईपीसी को खण्ड ३४१ अन्तगटत ददएको
सजालाई कायम िाणखन्छ। उच्च अदालत को बाकी घर्णटय पुक्ष्र् गररएको छ।
…………………………….ज.
(अशोक भुषण)
…………………………….ज.
(क
े . एम. जोसेफ)
र्याँ हदल्ली, अवप्रल २२, २०१९.
ु र्ै हस्तक्षेप यो अपील मा चाहहदैर्। हामी, यसरी, हामी
पुर्रावेदक का ज्ञार्ी अधिवकता का आज्ञाकारीता जस मुिाबबक प्रदार् गरेको दण्ड लाई पाँच साल
स्म िर्ाउर्े मांग लाई अस्वीकार गछो।
१८. परिर्ामस्वरूप, अपील लाई आंमशक अर्ुमघत हदइएको छ। उच्च अदालत को आदेश जुन
घर्णटय को अर्ुछेद २५ मा छ जस मा दण्ड लाई सात साल देखखर् १० साल कठोि कािावास
बर्ाएको छ तेसलाई िद्द गरिन्छ। ववशेष न्यायाधिस ले पाररत गरेको दण्ड, त्यो हो, पोकसो
अधिघर्यम, २०१२ को अन्तगटत सात साल र एक महहर्ा ईपीसी को खण्ड ३४१ अन्तगटत ददएको
सजालाई कायम िाणखन्छ। उच्च अदालत को बाकी घर्णटय पुक्ष्र् गररएको छ।
…………………………….ज.
(अशोक भुषण)
…………………………….ज.
(क
े . एम. जोसेफ)
र्याँ हदल्ली, अवप्रल २२, २०१९.
JUDGMENT