Full Text
;edk. ;ko/ ftjkoe ns/ nfXekos wzstk bJh, fBnK fBoD/ dk nzro/Ih ;z;eoD gqwkfDe j't/rk ns/ nwb bkr{ eoB bJh fJ; B{z soihj fdZsh ikt/rh. fog' fog' fog' fog'o o o oN:'r
N:'r
N:'r
N:'r
Gkos dh ;[gohw e'oN ftZu f;tb nghb nfXeko y/so f;tb nghb BzpokB(
;tb nghb BzpokB(
;tb nghb BzpokB(
;tb nghb BzpokB(Civil Appeal Nos) 4629^4630$
4629^4630$
4629^4630$
4629^4630$2019
(nghb eosk) pBkw pbftzdo e"o ns/ j'o
(gqfstkdh) fBoD fBoD fBoD fBoDK
K
K
K
(
(
(
(
JUDGMENT
1. d't/A;g?Pb bht gNhPBK (Special Leave Petitions) ftZu wzBI{oh fdZsh rJh.
2. w"I{adk nghbK gzikp ns/ jfonkDk jkJh e'oN d[nkok nkoHn?;HJ/H(R.S.A.) Bzpo 2879 ns/ 4771$2015 d/ ftZu fdZs/ rJ/;KM/ fBoD/ ns/ 25$05$2018 B{z gk; ehs/ j[ew d/ fybkca dkfJo ehshnK rJhnK jB. 2019 INSC 627 - 2 fdZs/ rJ/ fBoD/ s'A n;zs[PN j' e/ nghbeosktK B/ w"I{dk nghbK dkfJo ehshnK jB.
3. fgS'eV d/ sZE fijBK nB[;ko w"I{dk nghbK dkfJo ehshnK rJhnK jB,;zy/g ftZu j/m fby/ nB[;ko jBL^ 3H[1];{N gqkgoNh dh g{ot nfXekoh^Paqhwsh oDXho e"o gsBh joBzdB f;zx B/ fJZe frcaN vhv okjhA nokih skdkdh 4 eBkb 10 wobk w[zdoIk yksk Bzpo 15$18, y;ok Bzpo 766$567(4^10) i' fe tkek gko'tkb, sfj;hb rVPzeo ftZu;fEs j?, d[nkpk gpfbe;e{b, rVPzeo (fJ; s'A pknd ";{N gqkgoNh " ti'A ikfDnK iKdk j?) B{z dkB ftZu d/ fdZsh. fJj dkB fJbke/ d/ pZfunk B{z f;Zfynk d/D d/ ekoD B{z nZr/ tXkT[D d/ T[d/P Bkb fdZsk frnk;h, fi; ftZu gqkgoNh B{z;ko/ jZek;w/s d[nkpk gpfbe;e{b, rVPzeo d/ BK s/ spdhb ehsk frnk;h, i' fe d[nkpk n?I{e/PB;';kfJNh d[nkok ubkfJnk ik fojk;h. fr|N vhv Paqhwsh oDXho e"o d[nkok nkgD/ gsh okjhA nNkoBh Xkoe dh gkto ti'A ehsh rJh;h. fr|N vhv s/ Pqh T[ikro f;zx, Bzpodko, gko'tkb dh rtkjh g[nkJh rJh;h. d{ik rtkj;e{b dk fgqz;hgb Pqh pbtzs f;x;h. 3H[2];{N gqkgoNh dk fJzsekb fJzdoki fwsh 04$12$1981 okjhA d[nkpk gpfbe;e{b d/ BK s/ doi;h. - 3 - 3H[3] gqfstkdh dbhb fdzd/ jB fe 01$08$1988 B{z d[nkpk;e{b d/ fgqz;hgb Pqh pbtzs f;zx ns/ d[nkpk n?i{e/;aB;';kfJNh d/ gqXkB Pqh w'fjzdo f;zx B{z fJZe w"fye ndkB gqdkB$tNKdok ehsk, fi; ftZu efEs s"o s/;e{b dh 24 eBkb IwhB i' fe rVPzeo fty/;fEs j?, dk Pqh pbtzs f;zx dh fBZIh IwhB i' fe fgzv yzBh, sfj;hb rVPzeo fty/;fEs j?, Bkb tNKdok ehsk frnk. fJ; tNKdo/ ftZu nghb eosktK dh g{ot;zgsh nfXekoh Paqhwsh oDXho e"o d[nkok dkB ehsh rJh 4 eBkb 10 wobk IwhB th Pkwb;h. pknd ftZu d[nkpk gpfbe;e{b d/ fgzq;hgb ns/ d[nkpk n?i{e/PB;';kfJNh d/ gqXkB B/ 25$08$1988 B{z fJZe;wM'sk ehsk. 3H[4];e{b dh IwhB dk fJzsekb, fJzsekb pdbh Bzpo 1824 fwsh 29$10$1988 okjhA Pqh pbtzs f;zx fgqz;hgb d/ BK s/ doi;h i' T[Zgo ehs/ rJ/ tNKdo/ d/;wM"s/ s/ nkXkfos;h. 3H[5];kb 1995 ftZu pbtzs f;zx dh w"s s'A pknd, T[;dh ftXtk pbftzdo e"o$gqfstkdh Bzpo 1,;{N gqkgoNh dh wkbe pD rJh. 3H[6] Pqhwsh oDXho e"o B/;{N gqkgoNh dkB ehsh;h, fJ; bJh f;tb;{N Bzpo (Civil Suit No.) 66$2001, dkfJo ehsk, fi; ftZu T[;B/ j/m fby/ nB[;ko d' okjsK d/D bJh p/Bsh ehsh j?:- “fJ; bJh fveoh dyb:kph fB;ps nokih skdkdh 4 eBkb 10 wobk w[zdoIk y/tN Bzpo 94, ys"Bh Bzpo 124, y;ok Bzpo 756$567 (4^10), w[zdoIk iwQKpzdh;kb 1994^95 tkek fgzv go;'Bk, n?wHphH Bzpo 266, rVPzeo, fibQk j[fPnkog[o, jo soQK dk wbpk jNkT[D s'A pknd) - 4 iK ftebg d/ s"o s/ fveoh dktk fJ;seoko pdh fJ; nwo j? fe w[dkbk Bzpo 2 nokih skdkdh 4 eBkb 10 wobk wzdoIk y/tN Bzpo 94, ys'Bh Bzpo 124, y;ok Bzpo 756$567 (4^10) tkek fgzv gko'tkb, sfj;hb rVPzeo, fibQk j[fPnkog[o, dk wkbe ekpI j? ns/ fJzsekb Bzpo 1824 i' fe w[dkbk Bzpo 2 d[nkok w[dkbk Bzpo 1 pbtzs f;zx d/ BK s/ T[Zgo fdZsh j'Jh gqkgoNh d/;zpzX ftZu doi eokfJnk j?, rbs, r?o^ekB{zBh, Bb edw, p/n;o, ekpb/ wB;{y j? ns/ w[dkbk Bzpo 2 d/ jZeK d/ fto[ZX j?.;kb 1994^95 dh iwQKpzdh ftZu wkbe d/ ykB/ ftZu ehs/ rJ/ fJzdokI fizBQK okjhA gqfstkdh Bzpo 1 B{z T[es IwhB d/ wkbe ti'A fdykfJnk frnk j?, rbs, r?o^ekB{zBh, Bb edw jB ns/ fJjBK dk gqfstkdh Bzpo 2 d/ jZeK s/ e'Jh n;o Bjh j? ns/ fJjBK dk gqfstkdh Bzpo 2 B{z IwhB dk wkbe ekpI fdykT[D bJh wkb foekov ftZu do[;sh eoBh ukjhdh j?. Bshi/ bJh okjs ti'A fveoh;d{o j[ew fJwsBkJh dtkwhA wn;o eoko fJ; nwo fe w[dkbk Bzpo 1 wkb foekov ftZu T[;d/ jZe ftZu ehs/ rJ/ rbs fJzdokIk dk |kfJdk b? e/;{N gqkgoNh B{z fe;/ th shI/ ftnesh B{z w[zsfeb eoB s'A pki oj/ ns/ w[dkbk Bzpo 2;{N gqkgoNh B{z ftfdne b"VK s'A fJbktk fe;/ j'o sohe/ Bkb tos'A eoB s'A pki oj/ ns/ w[dJh d/ jZe ftZu ns/ w[dkbwK d/ fybkc j[ew gk; ehsk ikt/, youk;do cowkfJnk ikt/ i' fe fBnK ns/ fBogZysk d/ jZe ftZu j?.@ 3H[7] NokfJb e'oN B/ nkgD/ ft;fsqs fBoD/ ns/ j[ew fwsh 29$07$2011 d[nkok nghb eosk d[nkok dkfJo ehs/ rJ/ dkt/ ftZu nzfPe o{g ftZu okjs fdZsh. ofi;Nov fr|N vhv d/ nB[;ko epI/ dh fveoh b?D bJh ehsh rJh gfjbh p/Bsh wBI{o BjhA ehsh ik;edh;h feT[Afe nfXekos s"o s/ IwhB;e{b dh - 5 -;h. fco th, e'oN B/ ftebge okjs gqdkB ehsh. e'oN B/ fejk fe;e{b nfijk e'Jh th wsk g/P eoB ftZu n;cb fojk fi; okjhA d[nkpk n?i{e/;aB;';kfJNh B/ fgqz;hgb B{z;e{b dh gqkgoNh dk ndkB^gqdkB$tNKdok eoB dk nfXeko fdZsk j't/. gqfstkdh Bzpo 2 B/ yzBh fgzv ftZu d{o d[okv/;fEs r?o y/sh:'r, r?o f;zukJh tkbh 24 eBkbK IwhB B{z;e{b dh ehwsh IwhB i' fe fPtkfbe dh sbjNh s/;fEs;h, d/ Bkb tNKdo/ dh wzr ehsh. ndkB^gqdkB s'A pknd, fgqz;hgb pbtzs f;zx B/;{N gqkgoNh T[Zgo dkntk ehsk. gqfstkdh Bzpo 1 B/;{N gqkgoNh dk fJzsekb nkgD/ BK s/ eotk fbnk. fJ; bJh, T[;B/ fJZe bhI vhv (gZNk Bkwk) pDkfJnk, fi; ftZu;e{b B{z gZNkXkoe ti'A fdykfJnk frnk ns/ fgqz;hgb;{N gqkgoNh dk wkbe pD frnk. NokfJb e'oN B/ fejk fe ndkB^gqdkB;g;aN s"o s/ r?o^ekB{zBh;h feTA[fe;';kfJNh tb'A e'Jh wsk gk; BjhA ehsk frnk s/ ndkB^gqdkB B{z r?o^ekB{zBh;wfMnk frnk. fJ; bJh nghb eosktK B{z p/Bsh nB[;ko ftebge okjs fdZsh rJh fi; ftZu d[nkpk n?I{e/PB;';kfJNh B{z IwhB d/ ekpI ti'A wkbe fejk frnk j?. gqfstkdh Bzpo 2 B{z;{N gqkgoNh B{z;e{b dhnK ftfdne b'VK d/ fJbktk j'o fe;/ wzst bJh tos'A eoB dk jZe BjhA;h. gqfstkdh Bzpo 1 B{z;{N gqkgoNh B{z ftfdne b'VK s'A fJbktk j'o fe;/ th sohe/ Bkb tos'A eoB s'A gZe/ s"o s/ o'fenk frnk;h. NokfJb e'oN B/ fejk fe gqfstkdh Bzpo 2^;e{b, w[dJhnkB B B B d[nkok dkB ehsh rJh 4 eBkb 10 wob/ IwhB dk fB:[es NZo;Nh ti'A ekpI;h. e'oN B/ j[ew fdZsk fe tNKdo/ d/ fJzsekb Bzpo 1824 B{z ykfoi eo d/Dk ukjhdk j? feT[Afe fJj - 6 r?o^ekB{zBh, Bb^edw ns/ p/n;o j?. wkb wfjew/ d/ foekov ftZu ehs/ fJzdokIk B{z gqfstkdh Bzpo 2^;e{b d/ ftZu mhe ehsk ikDk ukjhdk j? feT[Afe;e{b;{N gqkgoNh dk wkbe ekpI j?. 3H[8] gqfstkdh Bzpo 1 B/ tXhe fibQK iZi nZr/ fJZe nghb dkfJo ehsh. nghb e'oN B/ fejk fe fr|N d/D tkb/ bJh fJj dbhb d/Dh BjhA pDdh fe fr|N ikfJI Bjh j?. nghb e'oN dk ftuko;h fe nghb eosktK e'b fJ; wkwb/ dk fto'X eoB dk jZe BjhA j? feT[Afe fr|N vhv s'A pknd T[;dk;{N gqkgoNh Bkb e'Jh;zpzX BjhA fojk. fr|N vhv B{z oZd eoB pko/ ftuko BjhA ehsk ik;edk. e'oN B/ NokfJb e'oN d/ fBoD/ B{z ykfoi eo fdZsk s/ fejk fe gqfstkdh d/ jZe ftZu fJzsekb B{z oZd eoBk fJZE/;jh BjhA;h. 3H[9] T[Zgo fdZs/ rJ/ fBZoD/ s'A n;zs[;aN j'D eoe/, nghb eosktK B/ gzikp ns/ jfonkDk jkJh e'oN ftZu;?fezv nghb (Second Appeal) dkfJo ehsh. jkJh e'oN B/ 25$05$2018 B{z fdZsh rJh iZiw?AN ftZu gfjbh nghb e'oN d[nkok gk; ehs/ rJ/ j[ew dh g[;aNh ehsh. 3H10 w"I{dk nghbK T[jBK nghb eosktK d[nkok dkfJo ehshnK rJhnK jB i' fe Pqhwsh oDXho e"o d/ ekB{zBh gqshfBX jB fi;B/;{N gqkgoNh dkB ehsh;h. nghb eosktK B/ dbhb fdZsh fe;{N gqkgoNh dk dkB;e{b d/ ftfdnkoEhnK d/ |kfJd/ bJh;h, pbtzs f;zx i' gqfstkdh Bzpo 1 dk gsh s/;e{b dk fgqz;hgb;h, B/ ndkB^gqdkB$tNKdok r?o ekB{zBh Yzr ns/ rbs fJokfdnK Bkb ehsk;h. dkB ehsh rJh gqkgoNh T[Zuh ehws ns/ r[DtsK tkbh;h fi; B{z fgzv yzBh d/ d{o^d[okv/ fJbke/ ftZu;fEs xZN r[DtsK ns/ r?o^f;zukJh - 7 -:'r IwhB d/ Bkb ndkB^gqdkB eoB dh wzr ehsh rJh;h. ndkB^gqdkB;e{b B{z ubk ojh;';kfJNh d/ nfXekoh iK ekB{zBh gqtkBrh s'A pr?o;h. 3H11 T[sZotkdhnK d/ tehb B/ fejk fe 27$05$1981 B{z ehsh rJh fr|N vhv ftZu fr|N d/D tkb/ dk e'Jh jZe okytK BjhA;h. fr|N vhv eoB s'A pknd nghb eosktK B{z;{N gqkgoNh dk epik b?D bJh;{N dkfJo eoB dk e'Jh jZe BjhA;h feT[Afe;{N gqkgoNh dk epIk ofI;Nov fr|N vhv okjhA gqfstkdh Bzpo 2^;e{b B{z d/ fdZsk frnk;h. nZr/ fJj th fejk frnk fe fr|N vhv ftZu nfijh e'Jh Pos BjhA fbyh;h, fi; Bkb dkB eoB tkbk fJ; B{z oZd eo;edk;h. nghb eosktK B/ nkgD/ nkg B{z;{N gqkgoNh ftZu fe;/ soQK dk jZe j'D d/ NkJhNb s'A tZy eo fbnk, i' fe dkB (fr|N) b?D tkb/ e'b ubk frnk. fJZe tko;{N gqkgoNh ftZu fpBk jZe okytK oZy/ ehsh rJh ofI;Nov fr|N vhv B{z oZd BjhA ehsk ik;edk.;e{b d/ fgqz;hgb ns/ d[nkpk n?i{e/PB;';kfJNh d/ gqXkB d/ ftueko IwhBK dk w"fye tNKdok i' fe 01$08$1988 B{z j'fJnk, fi; B{z 25$08$1988 B{z fbys;wM"s/ ftZu spdhb ehsk frnk. gfjbh tko gqfstkdhnK B/ 01$08$1988 B{z;';kfJNh d/ gqXkB w'fjzdo f;zx d/ jZe ftZu;e{b dh gqkgoNh t/uD iK ndkB^gqdkB eoB d/ ws/ dh Beb g/P ehsh. fJj d;skt/I ed/ th j/mbhnK ndkbsK ftZu g/;a BjhA ehsk frnk. fJ; d;skt/ia dh gqwkfDesk;kps BjhA ehsh rJh j?. n;hA gqfstkdh Bzpo 1 B{z nyho ftu tkX{ d;skt/ia foekov ftZu oZyD dh nkfrnk BjhA fdzd/. - 8 fJ; s'A nZr/ fJj dbhb fdZsh rJh;h fe Gkt/A IwhB dk tNKdok$ndkB^gqdkB d{o fJbke/ ftZu;e{b;Ekfgs eoB bJh ehsk frnk j?, fi; Bkb fgzv yzBh d/ pZfunK B{z f;Zfynk gqkgs eoB dk w"ek fwb/rk,;e{b;{N gqkgoNh ftZu ikoh oj/rk. dbhbK d/ d"okB wkB:'r tehb B/ fJj th;[Mkn fdZsk fe gqfstkdh fJj tkndk d/Dr/ fe GftZy ftZu th;e{b;{N gqkgoNh ftZu ubkfJnk ikt/rk. 4H n;hA d'jK fXoK dh soc s'A nkJ/ j'J/ wkB:'r tehbK B{z ekch;[fDnk j?. 4H[1] fJ; e'oN ftZu g/;a ehs/ foekov ns/ fXok d/ tehbK d[nkok ehshnK rJhnK w"fye p/BshnK B{z fXnkB ftZu oZyd/ j'J/ n;hA fJj ftukfonk j? fe gfjbh nghb e'oN ns/ jkJh e'oN fJj rbsh Bkb fejk frnk j? fe gqfstkdh Bzpo 1 d[nkok tNKdo/ bJh eotkJ/ rJ/ fJzsekb fJzdokI t?X;B. fco th, nghb eosktK$w[dJhnkB B/ IwhB dh fveoh dyb:kph bJh p/Bsh ehsh;h i' gqfstkdh Bzpo 2^;e{b B{z dkB ftZu fdZsh;h. ftebg d/ s"o s/ fveoh fJwseoko bJh p/Bsh ehsh rJh;h fe;e{b IwhB dk wkbe ekpI j? i' fe dkB ftZu fwbh j'Jh j?. fJzsekb pdbh r?o^ekB{zBh, rbas ns/ ykfoi eoB:'r j?. NokfJb e'oN B/ ftebge p/Bsh B{z wzBd/ j'J/;jh s"o s/ fveoh dk j[ew fdZsk j?. gfjbh nghb e'oN ns/ jkJh e'oN B/ nkgDh dbhb;{N gqkgoNh dk epIk b?D bJh fJ;seoko bJh ehsh rJh gqkEBk sZe;hws oZyh. nghb e'oN ns/ jkJh e'oN e'b nghb eosk d[nkok ehsh rJh ftebge p/Bsh d/;zpzX ftZu g{o/ nfXeko;B. - 9 - 4H[2] pbtzs f;zx^ssekbhB fgqz;hgb d[nkpk gpfbe;e{b ns/;e{b d/ gqXkB w'fjzdo f;zx d/ ftueko 01$08$1988 B{z efEs s"o s/ w"fye tNKdok j'fJnk i' fe fpbe[b rbs ns/ r?o^ekB{zBh b?D^d/D;h. ndkB^gqdkB$tNKdok r?o^ekB{zBh ns/ nDnfXekos;h, feT[Afe gqXkB d/ jZe ftZu;e{b B{z ubk ojh d[nkpk n?i{e/;aB;';kfJNh B/ fr|N vhv d/ nB[;ko;e{b B{z nfXekos s"o s/ fwbh IwhB dk tNKdok eoB bJh e'Jh wsk gk; BjhA ehsk;h. rVQPzeo d/ fgqz;hgb ns/;e{b d/ gqXkB fJ; rbs b?D^d/D ftZu;akwb j'J/, fi; ftZu pbtzs f;zx T[;;w/A d/ fgqz;hgb w[eZdw/ dh ikfJdkd d/ wkbe pD/.;e{b B{z ny"sh ndkB^gqdkB d[nkok e/; dh gqkgoNh dh wbehns s'A tKMk BjhA ehsk ik;edk. fJ;;e{b d/ gqXkB d[nkok ft;atk;a ns/ Go';/ dh g{oh soQK T[bzxDk;h. 4H[3] ndkB^gqdkB bJh T[sotkdh d[nkok fdZs/ rJ/ T[fus ekoB fJj;h fe fJj fgzv yzBh, rVPzeo d/ ftfdnkoEhnK d/ ckfJd/ bJh;h. fJj ekoB f;oc fJZe Gow;h, i' fJ; rZb s'A;g;aN j? fe;e{b B{z pdb dh efEs fwsh 25H08H1988 s'A fgzv yzBh pdfbnk BjhA frnk Gkt fgSb/ 31;kbK s'A nZi dh skohy sZe;e{b w[eZdw/ dh ikfJdkd ns/ Bkb bZrdh iwhBK s/ ubkfJnk ik fojk j?. fJj;gZ;aN j? fe fJ; ny"sh ndkB^gqdkB f;oc;e{b dh ehwsh IwhB B{z pdbD dh ukb;h i' fe nghbeosktK dh wksk d[nkok fgqz;hgb B{z dkB tZi'A fdZsh rJh;h, i' fe fgzv yzBh ftZu fJZe d{o^doki e'B/ ftZu nD^ikfJi xZNhnk r[DtZsk tkbh pzio iwhB d/ pdb/ fdZsh rJh;h. - 10 fJZe tko;e{b efEs pdb d/ nkXko s/ wkbeh s'A tKMk eo fdZsk frnk;h, T[ZsotkdhnK B/;e{b d/ jZe ftZu fJZe bhI vhv gk; ehsh, fiZE/;e{b B{z j[D gZN/dko fdykfJnk iKdk j? ns/ fJ;B{z fgqz;hgb B{z ns/ fco fJ;d/ ekB{zBh tko;K B{z bhI dk feokfJnk d/Dk pDdk;h. 5H fJj fe efEs pdb fwsh 01H08H1988 ns/ 25H08H1988 g{oh soQK r?o ekB{zBh j'D ekoB oZd eo d/Dk ukjhdk j? ns/ fJZe gk;/ s?n ehsk ik;edk j?. iwKpzdh i' efEs pdb B{z do;kT[Adh j? B{z oZd ns/ nbr ehsk iKdk j?. d[nkpk gpfbe;e{b, rVQPzeo, fgzv go'tkb, fIbQk j[f;ankog[o, gzikp d/ BK s/ wkb nfXekohnK d[nkok iwKpzdhnK pjkb ehshnK ikD. nghb wBi{o ehsh iKdh j?. T[sotkdh B{z fJZe bZy o[gJ/ nghbeosK B{z 12 jcs/ d/ nzdo d/D d/ fBod/;a fdZs/ iKd/ jB. fJ; ndkbs B{z fJ; dh gkbDk pko/ fog'oN ehsh ikt/. HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHiZi (T[d/ T[w/;a bfbs) HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHiZi (fJzd{ wbj'sok) BthA fdZbh, wJh 6, 2019H fv;eb/wo:-;EkBe GkPk ftZu nB[tkd ehsk frnk fBnK fBoDK e/tb w[eZdw/pkIk bJh T[jBK dh nkgDh GkPk ftu;wMD sZe jh;hws j? ns/ fJ;dk fe;/ j'o T[d/P bJh fJ;s/wkb BjhA ehsk ik;edk.;ko/ ftjkoe ns/ nfXekos wzstk bJh, fBnK fBoD/ dk nzro/Ih;z;eoD gqwkfDe j't/rk ns/ nwb bkr{ eoB bJh fJ; B{z soihj fdZsh ikt/rh. Translated by Ms. Sangeeta, Translator from point 01 to 4.[2] and by Ms. Kusum, Translator from point 4.[3] to 5. Typed by Sh. Ajay Abbot, Sr. Assistant.