Full Text
;edk. ;ko/ ftjkoe ns/ nfXekos wzstk bJh, fBnK fBoD/ dk nzro/Ih ;z;eoD gqwkfDe j't/rk ns/ nwb bkr{ eoB bJh fJ; B{z soihj fdZsh ikt/rh. fog'oN:'r
Gkos dh ;[gohw e'oN ftZu dhtkBh nghb nfXeko y/so
(
(
(
(CIVIL APPELLATE JURISDICTION) fw;b?fBn; n?gbhe/PB BzH 2367$2018
(MISCELLANEOUS APPLICATION NO. 2367 OF 2018) ftZu dhtkBh nghb Bz: 17922/2017
IN
(CIVIL APPEAL NO. 17922 OF 2017) fJz;NhfNT[PB nk| we?Bheb fJzihBhnoI (fJzvhnk) fJ;d/ u/now/B okjhA
HHHHHHHHHHnghbeosk pBkw gzikp oki ns/ j'o
HHHHHHHHHHHT[Zsotkdh fBoDK
T[d/ T[w/P bfbs, iZi
1H dhtkBh$f;tb nghb Bzpo 17922$2017 (;g?Pb bht gNhPB (;h ;h) Bzpo 7390 s'A g?dk j'Jh) fJ; ndkbs ftZu nghbeosk B/ jkJh e'oN d[nkok f;tb foN gNhPB Bzpo 12909$2009 ns/ fJ; Bkb i[V/ wkwfbnK ftZu 06$11$2012 B{z gk; ehs/ rJ/ fBoD/A ns/ j[ew B{z u[D"sh fdzfdnK dkfJo ehsh rJh ;h. fiE'A sZe fe nghbeosk d/ e/; dk ;zpzX ;h, foN gNhPB Bzpo
12909$2009 dk fBgNkok jkJh e'oN d[nkok fJj efj e/ ehsk frnk ;h fe nghbeosk d[nkok fdZs/ rJ/ w?ApofPg ;oNhfce/N B{z fJzihBhnfozr dh fvroh d/ pokpo BjhA wzfBnk ik ;edk.
2H nghbeosk i' fe ;[;kfJNhI ofi;Nq/PB n?eN, 1860 nXhB ofi;Nov fJZe ;[;kfJNh j?, pko/ fejk iKdk j? fe fJj we?Bheb fJzihBhnfozr g/P/toK d/ g/P/ ns/ nfGnk; B{z T[s;kjs eoB bJh ;Ekgs ehsh rJh j?. fJ; dhnK rshftXhnK ftZu, N?eBhPhnB fJzihBhnoK dh gqhfynk
N?eBhPhnB fJzihBhno dk Gkr^I ns/ Gkr^II, o?cqhio/PB ns/ J/no ezvhPfBzr N?eBhPhnB fJzihBhnoK dh gqhfynk Gkr^I ns/ Gkr^II ns/ we?Bheb fJzihBhnfozr ftZu “n?;';hJ/N w?ApofPg gqhfynk d/ ;?ePB^J/ ns/ ;?ePB^ph dhnK d' ;kbkBk gqhfynktK Pkwb jB. nfifjnK gqhfynktK d/ ;cbskg{ote ;zgzB j'D s/ nghbeosk d[nkok “n?;';hJ/N w?Apo nk| fJz;NhfNT[PB nk| fJzihBhnoi@ d/ ;oNhfce/N Bkb (;zy/g ftZu J/Hn?wHnkJhHJhH) ;BwkfBs ehsk iKdk j?.
3H :{Bhtof;Nh rqKN; efwPB n?eN, 1956(;zy/g ftZu “:{HihH;hH n?eN@) B{z :{Bhtof;NhnK ftZu skbw/b bJh gqpzX ns/ wkgdzv fBoXkoD eoB bJh pDkfJnk frnk ;h ns/ ;?ePB 2(n?c) ftZu :{Bhtof;Nh dh gfoGkPk fdZsh rJh j? HHHHHHHHH fJZe :{Bhtof;Nh e/Adoh n?eN, ;{pkJh n?eN iK oki n?eN d[nkok iK nXhB ;Ekgs iK Pkwb ehsh rJh j? ns/ fJ; ftZu e'Jh th nfijh
;z;Ek Pkwb j? i' fe fJ; n?eN d/ nXhB fJ; d/ bJh pDkJ/ fB:wK nB[;ko fit/A fe ;zpzfXs
:{Bhtof;Nh Bkb ;bkj wPto/ ftZu, efwPB d[nkok wkBsk gqkgs j't/. Xkok 3 d/ nB[;ko, “:{Bhtof;Nh wzfBnk iKdk j?@ dk doik, fJZe :{Bhtof;Nh s'A fJbktk T[Zu ftfdnk bJh fe;/
;z;Ek B{z fdZsk ik ;edk j?. :{HihH;hH n?eN dh Xkok 22(1) d/ nB[;ko, fvrohnK gqdkB eoB d/ nfXeko dh tos'A f;oc fJZe :{Bhtof;Nh d[nkok ehsh ik ;edh j? i' fe fJZe e/Adoh n?eN d[nkok, ;{pkJh n?eN iK oki n?eN d[nkok$nXhB ;Ekgs iK Pkwb ehsh rJh j? iK e'Jh ;z;Ek fi; B{z :{HihH;hH n?eN dh Xkok 3 nXhB :{Bhtof;Nh wzfBnk iKdk j? iK e'Jh ;z;Ek fi; B{z yk; s"o s/ ;z;d d[nkok fvrohnK gqdkB eoB dk nfXeko fdZsk frnk j?.
4H 26$05$1976 B{z, Gkos ;oeko, f;Zfynk ns/ ;wki GbkJh wzsokbk B/ ftZfdne :'rsktK dk w[bKeD p'ov dh f;ckoP s/ noih s"o s/ fszB ;kbK bJh, e/Ado ;oeko d/ nXhB T[Zu nj[fdnK ns/ ;/tktK bJh Gosh d/ T[d/P Bkb, we?Bheb fJzihBhnoI n?;';hJ/PB nkc fJzvhnk dh n?;';hJ/N w?ApofPg fJwfsjkB ftZu gk; B{z fe;/ wkBsk gqkgs Gkosh :{Bhtof;Nh$;z;Ek s'A gk; we?Bheb fJzihBhnfozr dh fvroh d/ pokpo oZfynk. 06$10$1981 B{z, Gkos ;oeko, f;Zfynk ns/ ;fGnkuko wzsokbk, f;Zfynk ftGkr B/, ftZfdne :'rsktK dk w[bKeD p'ov dh f;ckoP s/, e/Ado ;oeko d/ nXhB T[Zu nj[fdnK ns/ ;/tktK bJh Gosh d/ T[d/P bJh, nghbeosk d/ J/Hn?wHnkJhHJhH gk; B{z wkBsk d/Dk ikoh oZyD dk c?;bk ehsk.
“J/HnkJhH;hHNhHJhHn?eN@) d/P Go ftZu seBheh f;Zfynk gqDkbh dh ;jh :'iBkpzdh ns/ skbw/b ftek; d/ wZd/BIo, nkb fJzvhnk N?eBheb n?i{e/PB dh ;EkgBk bJh, :'iBkpZX wksokswe tkX/ d/ ;zpzX ftZu nfijh f;Zfynk d/ r[DKswe ;[Xko ns/ seBheh f;Zfynk gqDkbh ns/ fJ; Bkb i[V/ wkwfbnK d/ ;zpzX ftZu fB:wK ns/ wkgdzvK dh ;jh ;zGkb bJh gqdkB ehsk frnk ;h. Ppd
‘seBheh f;Zfynk* ns/ ‘seBheh ;z;Ek* B{z Xkok 2 (ihH) ns/ (n?ZuH) ftZu gfoGkPs ehsk frnk j?L^
“(ihH) “ seBheh f;Zfynk@ dk noE j? fJzihnBfozr seBkb'ih ftZu f;Zfynk, y'i ns/ f;ybkJh d/ gq'rokw, nkoehN?euo, NkT[B gbkfBzr, w?B/iw?AN, ckow/;h, ngbkJhv nkoN; ns/ fPbgekoh d/ gq'rokw ns/ nfij/ j'o gq'rokw iK y/so i' fe e/Ado
;oeko, e"A;b Bkb ;bkj wPtok eoe/ ;oekoh rIN ftZu B'Nhfce/PB d[nkok, n?bkB eo ;edh j?l
(n?ZuH) “seBheh ;z;Ek@ dk noE j? fJZe ;z;Ek, Bk fe fJZe :{Bhtof;Nh, i' fe seBheh f;Zfynk d/ e'o; iK gq'rokw gqdkB eodh j? ns/ fJ; ftZu j'o ;z;EktK Pkwb j'DrhnK fijBK B{z e/Ado ;oeko, e"A;b Bkb ;bkj wPtok eoe/, ;oekoh rIN ftZu
B'Nhfce/PB d[nkok, seBheh ;z;EktK ti'A x'fPs eo ;edh j?l @
J/HnkJhH;hHNhHJhH n?eN dh Xkok 10, Xkok 3 d/ nXhB ;Ekgs J/HnkJhH;hHNhHJh d/ ekoiK dh rDBk eodh j?. T[es Xkok 10 j/m nB[;ko j?L^
10H e"A;b d/ ezwL^ e"A;b dk fJj |oI pDdk j? fe T[j ;ko/ nfij/ edw u[ZeD i' fe
T[j seBheh f;Zfynk ns/ wkgdzvK d/ oZy^oykn d/ skbw/b ns/ J/ehfeqs ftek; B{z
:ehBh pDkT[D bJh mhe ;wMdk j? ns/ fJ; n?eN d/ nXhB, nkgD/ ekoiK B{z fBGkT[D d/ T[d/P bJh, e"A;b eo ;edk$dh j?L^
(J/) seBheh f;Zfynk d/ tZy^tZy y/soK ftZu ;ot/yD eoDk, ;ko/ ;zpzXs wkwfbnK s/ nzeV/ fJeZso eoBk ns/ seBheh f;Zfynk ftZu b'VhAd/ ftek; ns/ seBheh f;Zfynk d/ ftek; dh GZftypkDh eoBhl
(ph) d/P ftZu jo gZXo s/ seBheh f;Zfynk d/ ftek; ftZu skbw/b ;Ekgs eoBkl
(;h) e"A;b d/ czv ftZu'A fB:wK ns/ PosK d/ nXko s/ czv ikoh eoBk ns/ tzvDk, fi; bJh mhe ;wMdk j't/L^
(ii) efwPB Bkb skbw/b ;Ekgs eoe/ seBheh f;Zfynk gqdkB eoB tkbhnK :{Bhtof;NhnKl
(vh) ;Ekgs ns/ BthnK seBkb'ihnK, ftZu BthBsktK, y'i ns/ ftek; B{z T[s;kjs eoBk, ftek; dhnK io{osK B{z g{ok eoB bJh ns/ ftZfdne gqfefonktK ftZu ;w[Zu/ s"o s/ ;[Xko bJh BthnK seBkb'ihnK B{z ngDkT[Dk ns/ nB[e{b j'Dk.
(JhH) n"osK, nzrjhDK ns/ ;wki d/ ewI'o tor d/ b'eK bJh seBheh f;Zfynk B{z
T[sPkjs eoB bJh :'iBktK fsnko eoBkl
(n?cH) seBheh f;Zfynk gqDkbh ns/ j'o ;zpzXs gqDkbhnK fiBQK ftZu y'i ns/ ftek;
;z;EktK, T[d:'r ns/ efwT[fBNh Pkwb jB, dofwnkB gqGktPkbh ;zpzX B{z T[s;kjs eoBkl
(ihH) seBheh ;z;EktK ns/ seBheh f;Zfynk d/D tkbhnK :{Bhtof;NhnK bJh T[Zfus gqdoPB w[bKeD gqDkbhnK ftef;s eoBk ns/ itkpd/jh bkr{ eoB bJh wkBe ns/ ftXh Pkwb eoBkl
(n?u) nfXnkgeK dh P[o{nksh ns/ ;/tk d"okB f;ybkJh bJh :'iBktK fsnko eoBk ns/ ;Nk| ftek; gq'rokwK ns/ nfXnkgeK dh fBozso f;Zfynk bJh, ;z;EktK iK
;?ANoK dh gSkD eoBh ns/ Bt/A ;?ANo ;Ekgs eoB/l
(nkJh) e'o;K, gkmeqwK, ;ohoe ns/ f;ybkJh ;j{bsK, ;Nkc g?NoB, ;Nkc :'rsK, r[DtsK fBod/P, w[bKeD ns/ gqhfynktK bJh wkBe ns/ wkgdzv fBoXkos eoB/l
(i/) fNT{PB ch; ns/ j'o ch;K bJh fB:w ns/ fdPk fBod/P fBoXkos eoB/l
(e/) ;zpzXs J/iz;hnK Bkb ;bkj wPtok eoe/ BthnK seBheh ;z;EktK ns/ Bt/A e'o; iK gq'rokw P[o{ eoB bJh gqtkBrh d/Dhl
(n?Zb) seBheh f;Zfynk d/ y/so ftZu fe;/ th g/P/to ;z;Ek iK ;z;Ek B{z ukoNo rqKN d/ ;zpzX ftZu gqhfynktK dk nk:'iB eoB ns/ w?ApofPg ;oNhfce/N gqdkB eoB bJh fJ; dhnK PeshnK ns/ nfXekoK d/ ;zpzX ftZu e/Ado ;oeko B{z ;bkj d/Dh.
(n?Zw) seBheh ;z;EktK B{z y[d w[yfsnkoh d/D bJh wkBe fBoXkos eoB/l
(n?ZB) seBheh f;Zfynk dk tgkoheoB o'eD bJh ;ko/ io{oh edw u[ZeD/l
(U) ftfdnkoEhnK B{z dkybk d/D bJh seBheh ;z;EktK ns/ seBheh f;Zfynk gqdkB eoB tkbhnK :{Bhtof;NhnK B{z fdPk fBod/P gqdkB eoB/l
(fe:{) nfij/ seBheh ;z;EktK d/ e'o;K, gq'rokwK bJh rqKN o'eDk iK pzd eoBk i' fe fBoXkos ;w/A d/ nzdo^nzdo e"A;b d[nkok fdZs/ rJ/ fBod/PK dh gkbDk eoB ftZu n;cb jB ns/ nfij/ j'o edw u[ZeD/ i' fe e"A;b d/ fBod/PK dh gkbBk :ehBh pDkT[D bJh io{oh jBl
(nko) e"A;b dhnK fIzw/tkohnK d/ gqGktPkbh Yzr Bkb fBgNko/ B{z :ehBh pDkT[D bJh, w"i{dk ;zrmBK B{z wIp{s eoB bJh ns/ Bt/A ;zrmB ;Ekgs eoB bJh edw u[ZeD/ ns/ b'VK d/ nXko s/ g/P/to, seBheh ns/ ;jkfJe nwb/ dhnK n;kwhnK dh ouBk eoBkl
(n?Z;) tZy^tZy gZXo ns/ fe;w d/ seBheh f;Zfynk ftu e'o; gqdkB eoB tkbhnK
;z;EktK B{z rqKN b?D bJh fcN x'fPs eoBkl
(Nh) fe;/ th seBheh f;Zfynk gqdkB eoB tkbh ;z;Ek B{z efwPB Bkb ;bkj wPtok eoe/ :{Bhtof;Nh wzfBnk ikDk x'fPs eoBkl
(:{) fJ; d[nkok fBoXkos ehs/ rJ/ fdPk fBod/PK, wkBeK ns/ wkgdzvK d/ nkXko s/
;w/A^;w/A s/ seBheh ;z;EktK dk w[bKeD eoB bJh okPNoh wkBsk p'ov dh ;EkgBk eoBh ns/ fJ;B{z iK e"A;b B{z, iK efwPB B{z iK j'o ndkfonK B{z, ;z;Ek iK gq'rokw B{z wkBsk gqdkB eoB iK wkBsk gqdkB Bk eoB pko/ f;ckoP eoBhl
(th) nfij/ j'o ekoi eoB/ i' fBXkos ehs/ j' ;ed/ jB.@
6H Gkos ;oeko, wB[Zyh ;o's ftek; wzsokbk(f;Zfynk ftGkr) d[nkok j/m nB[;ko, 11$07$1988 B{z fJZe nfX;{uBk ikoh ehsh rJh ;hL^
“ftZfdne :'rsktK bJh w[bKeD p'ov dh f;ckoPK s/, Gkos ;oeko B/ e/Ado ;oeko d/ nXhB n;kwhnK ns/ ;/tktK B{z o[Irko d/D d/ T[d/P Bkb, we?Bheb fJzihBhnoI
(fJzvhnk) d[nkok eotkJ/ rJ/ N?eBhPhnB fJzihBhnoI dh gqhfynk(Nh) d/ Gkr^1 ns/ Gkr^2 B{z ;N/N g"bhN?efBe s'A ehs/ rJ/ we?Bheb fJzihBhnfozr d// fvgb'w/ d/ pokpo wkBsk fdZsh j?.@ gzikp ;oeko, f;Zfynk ftGkr d[nkok ikoh ehs/ rJ/ fgmnzeD fwsh 19$08$1988 d[nkok, fwsh 11$07$1988 dh nfX;{uBk ftZu doI :'rsktK B{z, gzikp ;oeko d/ nXhB n;kwhnK ns//
;/tktK dh Gosh d/ T[d/P bJh wkBsk gdkB ehsh ;h.
T[d/PK bJh ikoh ehs/ rJ/ ;oNhfce/N n?wHn?uHnkoHvhH d[nkok nfX;{uBk fwsh 10$06$2002 d[nkok tkg; bJ/ rJ/. fJj nfGnk; fJZe T[Zu gZXoh ew/Nh d[nkok nghb eosk B{z fdZsh rJh
;[DtkJh s'A pknd ehsk frnk i' fe nghb eosk d[nkok N?eBhPhnB fJzihBhnfozr gqhfynktK d/
Gkr^1 ns/ 2 B{z fdZsh rJh wkBsk dh ;whfynk eoB bJh fB:[es ehsh rJh ;h ns/ nfX;{uBk dk ;zpzXs fjZ;k fJj ;hL^
“ftZfdne :'rsktK dh wkBsk bJh T[Zu gZXoh ew/Nh B/ wkD:'r jkJh e'oN fdZbh d[nkok fJz;NhfNT[N nk| we?Bheb fJzihBhnoI(fJzvhnk) w[zpJh Bkb ;zpzXs f;tb foN gNhPB Bzpo 3570$2001 ns/ n?bHghHJ/H Bzpo 49^50$2002 ftZu fdZs/ rJ/ fBod/PK d/ ;Bw[y, fJ;dh ftP/P whfNzr ftZu, e/Ado ;oeko d/ nXhB o[Irko d/
T[d/P bJh, fJz;NhfNT[PB nk| we?Bheb fJzihBhnoI (fJzvhnk) w[zpJh dh
N?eBhPhnB fJzihBhnoI dh gqhfynk d/ Gkr^I ns/ II B{z fdZsh wkBsk dh ;whfynk ehsh.
2H fJz;NhfNT[PB nk| we?Bheb fJzihBhnoI (fJzvhnk), w[zpJh B{z fBogZy
;[DtkJh d/D s'A pknd, T[Zu gZXoh ew/Nh B/ j/m fdZs/ c?;b/ bJ/L^
(i) e/Ado ;oeko d/ nXhB o[Irko d/ T[d/PK bJh, fJz;NhfNT[PB nk| we?Bheb fJzihBhnoI(fJzvhnk), w[zpJh dh n?;';hJ/fNv w?ApofPg gqhfynk d/ ;?ePB J/ ns/ ph ns/ N?eBhPhnB fJzihBhnoI gqhfynk d/ Gkr^I ns/ II dh wkBsk s[ozs gqGkt Bkb tkg; bJh iKdh j?.
(ii) wkBsk tkg; b?Dk ;zGkts s"o s/ gqGktPkbh oj/rk, noEks fijV/ ftfdnkoEh gfjbK jh nkJhHn?wHJhH(fJzvhnk) w[zpJh s'A ;?ePB J/ ns/ ;?ePB ph ns/
Gkr^I ns/ II bJh ;BwkfBs ehs/ ik u[Ze/ jB, T[j e/Ado ;oeko ftZu o[Irko bJh :'r ofjDr/.
(iii) T[Zu gZXoh ew/Nh d[nkok rfms ehs/ rJ/ rZo[g d[nkok, gkmeqw, gqhfynk gqDkbh, gqhfyneK dh fB:[esh ns/ :'rsk gqfefonk ns/ j'o ;zpzXs wkwfbnK ftZu ;zP'XB ns/ ngrq/v/PB d/ ;zpzX ftZu do;kJhnK rJhnK ewhnK B{z d{o eoB s'A pknd, nkJhHn?wHJh(fJzvhnk), w[zpJh, e/Ado ;oeko ftZu o[Irko d/
Bkb ;zgoe eoB bJh ;[szso j?.@
8H nghb eosk B/ T[es nfX;{uBk fwsh 10$06$2002 B{z, fdZbh jkJh e'oN ftZu f;tb foN gNhPB Bzpo^ 3907$2002 dkfJo eoe/ u[D"sh fdZsh, fi; d[nkok fJ; d/ fwsh 24$06$2002 d/ j[ew d[nkok P[o{ ftZu T[es nfX;{uBk d/ ;zukbB s/ o'e brk fdZsh ;h. jkbKfe, T[es foN gNhPB B{z f;zrb iZi d[nkok 07$07$2003 B{z ykoi eo fdZsk frnk. fJ; ftZu'A T[sgzB j'Jh b?No; g/N?AN nghb (LPA) Bzpo 584$2003 dk fvthIB p?Au d[nkok j[ew fwsh 09$03$2004 d[nkok j/m fdZs/ fBohyDk Bkb fBgNkok ehsk frnkL^
“nghb eosk wkD:'r f;zrb iZi d/ j[ew fwsh 07$07$2003 s'A fBokP j? fi; okjhA foN gNhPB ykoi j' rJh ;h. fJ; nghb ftZu S'Nh fPekfJs fJj j? fe nghb eosk dh wkBsk, e/Ado ;oeko d/ nXhB o[Irko d/ T[d/P bJh, 10$06$2002 dh nfX;{uBk d[nkok tkg; b? bJh rJh ;h ns/ n;b ftZu nfX;{uBk ftZu jh fJj dZf;nk frnk j? fe T[Zu gZXoh ew/Nh d[nkok rfms ehs/ ro[Zg d[nkok do;kJ/ rJ/ gkmeqw, gqhfynk gqDkbh, gqhfynkekoK dh fB:[esh gqfefonk ns/ :'rsk ns/ j'o
;zpzXs w[Zfdnk d/ ;zP'XB ns/ ngrq/v/PB$BthBheoB d/ ;zpzX ftZu ;kohnK ewhnK d{o eoB s'A pknd, we?Bheb fJzihBhnoI(fJzvhnk) (fJ; s'A pknd “nkJhHn?wHJhH@ ti'A ikfDnk iKdk j?), e/Ado ;oeko ftZu o[Irko d/ T[d/P bJh fJ; d[nkok fdZs/ rJ/ ntkovK dh wkBsk bJh, wB[Zyh ;o's ftek; wzsokb/ B{z gj[zu eoB bJh ;[szso j?.
:{BhnB nk| fJzvhnk bJh g/P j'J/ wkD:'r tehb B/ g/P ehsk j? fe nfX;{uBk d/ g?oQK (iii) ftZu do;kJhnK rJhnK ;kohnK ewhnK d{o eoB s'A pknd, id'A th T[j nghb eosk Gkos ;oeko, wB[Zyh ;o's ftek; wzsokbk, ;?ezvoh ns/ T[u/oh f;Zfynk ftGkr B{z gj[zu eo/rk, sK fizBh ibdh j' ;e/, T[;B{z ftukoB bJh fbnk ikt/rk ns/ fe;/ th ;fEsh ftZu, nghb eosk d[nkok wkBsk bJh fdZsh rJh p/Bsh dh gqkgsh dh fwsh s'A fszB wjhB/ d/ nzdo ftukfonk ikt/rk. fJjBK nghbK ftZu e'Jh j'o fBod/P io{oh BjhA jB. d't/A nghbk ns/ pkeh ;kohnK g?Afvzr noIhnk dk T[;/ nB[;ko fBgNkok ehsk iKdk j?.@ nghb eosk d[nkok wkwbk ;g?Pb bht gNhPB(f;tb) Bzpo 9387$2004 dkfJo eoe/ nZr/ tXkfJnk frnk fi; dk fJ; e'oN B/ j/m nB[;ko fBgNkok ehskL^
;oeko B{z fdZsh rJh noIh B{z nZi s'A S/ j|fsnK d/ nzdo ftukfonk ikt/rk. T[jBK
B/ fJ; gqshp/Bsh B{z ftukod/ j'J/ dZf;nk j? fe ;oeko th ftuko eo/rh fe T[j ftfdnkoEh fijBK B/ wkBsk tkg; b?D s'A gfjbK dkybk fbnk ;h, B{z ;Bkse j'D dh nkfrnk fdZsh ikt/. fJ; fpnkB d/ wZd/BIo, doyk;s eosk d[nkok g/P j'fJnk wkD:'r tehb ;g?Pb bht gNhPB tkg; b?D bJh doyk;s fdzdk j?. ;g?Pb bht gNhPB B{z tkg; b?D dh wzi{oh fdZsh iKdh j?.@
9H fJ; s'A pknd, wkwb/ dh d[pkok iKu ehsh rJh ns/ nghb eosk d[nkok bJh rJh ftZfdne :'rsk dh wkBsk B{z fwsh 24$11$2006 B{z ikoh nfX;{uBk d[nkok 16$10$2006 s'A gqGktPkbh pDkfJnk frnk. fJ; nfX;{uBk dk ;zpzXs g?oQK j/m nB[;ko ;hL^
“fJz;NhfNT[N nk| we?Bheb fJzihBhnoI(fJzvhnk) w[zpJh, fJ;d/ wzsokb/ d/ gZso
Bzpo n?cH 18^31$71^NhH2 fwsh 28$05$1976 okjhA, 1976 s'A n?;';hJ/N w?ApofPg e'o; dk ;?ePB^I ns/ ;?ePB^II ubk ojh B{z i' fe we?Bheb fJzihBhno dh fvroh d/ pokpo j? ns/ fJ; d/ wzsokb/ d/ gZso Bzpo n?cH1^5$87$NhH7$NhH13, fwsh
11$07$1988 okjhA, 1988 s'A N?eBheb fJzihBhnoi(Nh) dk Gkr^I ns/ Gkr^II ubk ojh j? i' fe ;N/N gkbhN?efBe s'A gk; fvgb'wk d/ pokpo wzfBnk iKdk j?. ;kb
2002 ftZu, fJBQK e'o;K dh wkBsk b?Ad/ j'J/, Gkos ;oeko B/ nkJhHn?wHJh(fJzvhnk), w[zpJh B{z, T[BQK d[nkok ubkJ/ rJ/ fvgb'wk$fvroh e'o;K dh wkBsk bJh, J/HnkJhH;hHNhHJh d[nkok do;kJhnK rJhnK ewhnK B{z d{o eoB s'A pknd, fJ; wzsokb/ B{z gj[zu eoB dh wzi{oh fdZsh. fJ; nB[;ko, T[go'es fJz;NhfNT[N B/ fJ; ftGkr bJh ;whfynk eoB ns/ ftukoB bJh p/Bsh ;w/s b'VhAdh ;wZroh g/P ehsh. fJ; ftGkr B/ J/HnkJhH;hHNhHJhH d[nkok ;wZroh dh d[pkok iKu eotkJh.
J/HnkJhH;hHNhHJh B/ nkgDh wkjo ew/Nh d[nkok d't/A e'o;K dh w[V gVskb ehsh ns/ d't/A e'o;K d/ f;b/p; ftZu ;[XkJh Bkb nkgDhnK f;|koPK g/P ehshnK. ftZfdne :'rsk dh wkBsk bJh T[Zu gZXoh ew/Nh B/ fJ;dh 16$10$2006 B{z j'Jh whfNzr ftZu wkwb/ B{z ftukfonk ns/ fJ;dh f;|koP s/ Gkos ;oeko B/ j/m nB[;ko c?;bk fbnk j?L^
(i) nkJhHn?wHJhH, w[zpJh d[nkok ubkJ/ rJ/ e'o;K dh wkBsk B{z 16$10$2006 s'A pjkb ehsk ikt/. fJ; wkBsk Bkb nkJhHn?wHJhH, nkbH fJzvhnk e"A;b cko N?eBheb n?i{e/PB (J/HnkJhH;hHNhHJhH) d[nkok gqtkfBs Bt/A f;b/p; s/ nXkos e'o; ubkJ/rh. gqtkBrh d/ nB[;ko, N?eBheb fJzihBhnfozr e'o;K d/ Gkr^I ns/ II
(fvgb'wk gZXo) ftZu w"i{dk 14 g/goK dh pikn 22 g/go j'Dr/ ns/ n?;';hJ/N
B{z g{ok eoB s'A pknd, ftfdnkoEhnK B{z nkb fJzvhnk e"A;b cko N?eBheb n?i{e/PB s'A gqwkDs gkbhN?efBe ftZu N?eBhPhnB fJzihBhnoI e'o;K d/ Gkr I ns/ II bJh we?Bheb fJzihBhnoI fvgb'wk d/ pokpo ;oNhfce/N dk ntkov b?D bJh xZN'^xZN fszB wjhfBnK dh bkIwh ng?qAfN;fPg$gq?eNheb N/qfBzr$gq'i?eN fog'oN bJh ikDk gt/rk ns/ n?;';hJ/N w?ApofPg e'o;K d/ ;?ePB J/ ns/ ph bJh we?Bheb fJzihBhnoI dh fvroh d/ pokpo ;oNhfce/N dk ntkov b?D bJh
J/HnkJhH;hHNhHJh s'A gqwkDs fvroh ekbiK ftZu'A T[;h fwnkd bJh ng?qAfN;fPg$gq?eNheb Nq/fBzr eoBh gt/rh.
(ii) fijV/ ftfdnkoEh N?eBhPhnB fJzihBhnoi (fvgb'wk gZXo) d/ Gkr^I ns/ II ns/ n?;';hJ/N w?ApofPg (fvroh gZXo) d/ ;?ePB J/ ns/ ph ftZu 10$06$2002 s'A gfjbK ofi;Nov ;B, T[jBK B{z d;zpo 2006 ftZu j'D tkbh nrbh sfj ehsh gqhfynk sZe gfjbK ;'X/ rJ/ f;b/p; Bkb e'o; g{ok eoB dh wzI{oh fdZsh ikJ/rh.
T[jBK d[nkok gk; ehs/ rJ/ fvroh$fvgb'wk e'o;K B{z e/Ado ;oeko ftZu o[Irko bJh wkBsk gqkgs j'Dr/. fijV/ ftfdnkoEh T[; ;w/A (d;zpo 2006) sZe nkgDk e'o; g{ok BjhA eod/, T[jBK B{z ;'X/ j'J/ f;b/p; Bkb e'o; g{ok eoBk gt/rk.@
10 ;kb 2008 ftZu, b'e fjZs ftu, jkJh e'oN ftZu foZN gNhPB(f;tb) Bzpo 1640$2008
(eosko f;zx pBkw :{BhnB nk| fJzvhnk ns/ j'o) dkfJo ehsh rJh ;h fi; ftZu fbfynk frnk
;h fe oki ftZu pj[s ;ko/ nfXn?B e/Ado (Study Centres) ns/ r?o^ekB{zBh ;z;EktK uZb ojhnK jB i' fe n;b ftZu fvrohnK ns/ fvgb'wK t/u ojhnK ;B ns/ gNhPB ftZu nfij/ nfXn?B e/AdoK$;z;EktK d[nkok gqdkB ehshnK ikD tkbhnK fvrohnK ns/ fvgb'wK e'o;K d/ ntkovK B{z
;oekoh B"eohnK bJh r?o^gqwkfDe x'fPs eoe/ Y[ethA okjs bJh gqkoEBk ehsh rJh. nghb eosk fJ; gNhPB ftZu gZyeko BjhA ;h. foZN gNhPB (f;tb) Bzpo 12909$2009(irw'jB f;zx pBkw gzikp oki ns/ j'o) jkJh e'oN ftZu dkfJo ehsh rJh ;h fi; ftu nghb eosk gZyeko ;h ns/ gNhPB ftZu gqkoEBk ehsh rJh ;h fe oki d/ wkwfbnK ;zpzXh ;/tktK ftZu Gosh s/ soZeh bJh nghb eosk d[nkok ikoh ehs/ rJ/ w?ApofPg ;oNhfce/N B{z nt?X x'fPs ehsk ikt/. T[es foZN gNhPB ftZu nghb eosk d[nkok fJZe noIh B{z soihj fdZsh rJh fe fJ; wkwb/ B{z jkJh e'oN d/ vthIB p?Au d[nkok
“sfizdo f;zx pBkw gzikp oki fpibh p'ov ns/ j'o@ ftZu gfjbK fdZsk frnk c?;bk eto eodk
;h. foZN gNhPB(f;tb) Bzpo 12909$2009 dk pknd ftZu ;fjwsh d/ j[ew fwsh 06$07$2011
(Review Application) dkfJo ehsh ns/ fJ; wkwb/ B{z foZN gNhPB(f;tb) Bzpo 1640$2008 d/
Bkb oZyD dh jdkfJs ehsh rJh ;h.
11H 10$07$2012 B{z, Gkos ;oeko, wB[Zyh ;o's ftek; wzsokbk, T[u/oh ftZfdnk ftGkr B/ nghb eosk B{z fJZe gZso ikoh ehsk, fi; ftZu j/m nB[;ko fbfynk frnkL^
“fJj c?;bk fbnk frnk j? fe gkmeqw dh ;whfynk, gq'rokw dh ;g[odrh dk Yzr, fJ;dh fwnkd nkfd ;zpzXs o?r{b/No d[nkok ehsh ikJ/rh ns/ id'A sZe nfijh
;whfynk g{oh BjhA j[zdh, T[d'A sZe ;EkJh wkBsk tkbhnK ;z;EktK Bt/A dkyb/ BjhA eoBrhnK. ftebge s"o s/, ;z;Ek e'b fJ; d/ gkmeqw, B?PBb t'e/PBb n?i{e/PBb e[nkbhfce/PB co/wtoe (n?BHthHJhHe:{Hn?cH) Bkb g[Borfms eoB ns/ nZr/ tZXD dk ftebg j?. @
12 ;KM/ fBoD/ ns/ j[ew fwsh 06$11$2002 d[nkok, jkJh e'oN B/ ;ko/ wkwfbnK dk fBgNkok eo fdZsk ;h. fiZE'A sZe fe nghb eosk d/ e/; dk ;zpzX ;h, foftT{ n?gbhe/PB (Review
Application) wzi{o eo fdZsh rJh ;h ns/ jkJhe'oN B/ nkgD/ fBoD/ d/ g?oQK Bzpo 205 s'A 213 ftZu fejk j?L^
“205. foZN gNhPB (CWP) Bzpo 12909$2009 ftZu fJz;NhfNT[N nk| fJzihBhnoI
(fJzvhnk) w[zpJh (T[sZotkdh Bzpo^4) s'A fvroh ti'A gzikp tkNo ;gbkJh n?Av
;?BhN/PB(fJzihBhnfozr ftzr), ro[Zg ‘J/* ;oftf;; o{bI, 2007 sfjs ;p vthIBb fJzihBhno d/ nj[d/ s/ soZeh bJh bJ/ w?ApofPg d/ ;oNhfce/N dk w[Zdk j?. foZN gNhPB Bzpo 9200$2012 ftZu, gNhPB eosk fJZe' fJz;NhfNT[N s'A pokpo w?ApofPg d/ nXko s/ soZeh dk dktk eod/ jB.
206H foZN gNhPB Bzpo 12909$2009 ftZu gNhPB eosk gzikp :{Bhtof;Nh dk fvroh Xkoe j? id'A fe fJj fejk iKdk j? fe T[Zsotkdh Bzpo 5 B/ T[sZotkdh Bzpo^4 i' fe fJz;NhfNT[N nk| we?Bheb fJzihBhnoI(fJzvhnk), w[zpJh s'A w?ApofPg dk
;oNhfce/N gqkgs ehsk j? i' fe fpBK fe;/ fB:ws ebk;K ftZu ik e/, gq?eNheb fdZs/ fpBK ns/ ftGkr s'A fpBK e'Jh gVkJh bJh S[ZNh bJ/ fpBK gqkgs ehsk j?. gNhPB eosk bJh fttkds fJj j? fe T[es T[Zsotkdh d[nkok ikoh ehsk frnk ;oNhfce/N
:{HihH;hH n?eN dh Xkok 22 d/ nB[;ko fvroh BjhA j? feT[Afe T[Zsotkdh Bzpo 4 B{z fvrohnK d/D dk e'Jh nfXeko BjhA j?.
J/Hn?wHnkJhHJhH fvrohnK dh wkBsk d/ gqPB B{z ftukfonk j?. fJj gkfJnk frnk fe fJz;NhfNT[N nk| we?Bheb fJzihBhnoI(fJzvhnk), w[zpJh s'A bJh rJh fvroh B{z
Gkos ;oeko d/ gZso fwsh 06$10$1988 d[nkok wkBsk fdZsh rJh j? fi;B{z gzikp
;oeko B/ ;theko eo fbnk ;h. nfijhnK y'iK d/ wZd/BIo, foZN gNhPB B{z wzI{o eo fbnk frnk feT[Afe gNhPB eosk B/ ;kb 2003 ftZu wkBsk ysw eoB s'A gfjbk fvroh gqkgs ehsh j?.
208H s/fizdo f;zx d/ e/;(;[gok) ftZu gNhPB eosk d[nkok Go';k ehs/ ;oNhfce/N B{z t/yD ns/ w"i{dk e/;(nB?euo J/^2) s'A gsk brdk j? fe fJz;NhfNT[N nk| we?Bheb fJzihBhnoI(fJzvhnk), w[zpJh, ;[;kfJNhI ofi;No/PB n?eN, 1860 sfjs ofi;Nov fJZe ;[;kfJNh j?. fJj brdk j? fe nfijh ;z;Ek, okfJb ukoNo d/ nXhB ;Ekgs fJz;NhfNT[N nk| fJzihBhnoI BK dh ;z;Ek d/ ;wkB Bk j'D dk |kfJdk b? ojh j?, fit/A fe T[Zgo dZf;nk frnk j?. fJz;NhfNT[N nk| we?Bheb fJzihBhnoI (fJzvhnk) w[zpJh fJZe ofi;Nov ;[;kfJNh j? ns/ fJ; soQK fJZe seBheh ;z;Ek j? fi;B{z seBheh ftfPnk Bkb ;zpzXs e'o;K bJh J/HnkJhH;hHNhHJhH s'A wzi{oh b?Dh io{oh j?. nfijh ;z;Ek dh w?ApofPg B{z fvroh d/ pokpo BjhA wzfBnk ik ;edk feT[Afe nfijh
;z;Ek s'A :'rsk gk; T[whdtko B{z ekB{zB d/ sfjs ;Ekgs fJz;NhfNT[N nk| fJzihBhnoI d/ w?Apo d/ pokpo BjhA fejk ik ;edk j?.
209H fJz;NhfNT[N nk| we?Bheb fJzihBhnoI(fJzvhnk), w[zpJh ns/ n?;';hJ/N w?ApoI nk| fJz;NhfNT[PB nk| fJzihBhnoI d/ ftueko nzso B{z, s/fizdo f;zx d/ e/;(;[gok) ftZu ndkbs d/ fXnkB ftZu BjhA fbnKdk frnk. okfJb ukoNo sfjs
;Ekgs fJz;NhfNT[N nk| fJzihBhnoI d/ dkfJo// B{z T[Zgo iKfunk frnk j?.
210H T[Zsotkdh d/ wkD:'r tehb B/ fwsh 24$11$2006 dh nfX;{uBk dk jtkbk fdZsk j? fi; ftZu fJz;NhfNT[N nk| we?Bheb fJzihBhnoI(fJzvhnk), w[zpJh d[nkok fJ;d/ fvgb'wk$fvroh e'o;K dh wkBsk bJh ehsh rJh p/Bsh B{z Gkos ;oeko d[nkok, J/HnkJhH;hHNhHJh d[nkok do;kJhnK rJhnK ewhnK B{z d{o eoB s'A pknd iKfunk frnk ;h. nfX;{uBk fJ; gqGkt s/ j? fe J/HnkJhH;hHNhHJh B/ d't/A e'o;K dh iKu ehsh j? ns/ d't/A e'o;K d/ f;b/p; ftZu ;'X eoB dh f;ckoP g/P ehsh. Gkos
;oeko B/ c?;bk ehsk fe nkJhHn?wHJh(fJzvhnk), w[zpJh, J/HnkJhH;hHNhHJh d[nkok
16$10$2006 s'A gqtkDs BthA f;b/p; s/ nXkos e'o; ubkT[Dk ikoh oZy/rh. e'oN ftZu 18$10$2012 B{z g/P ehsh j'o ;{uBk d/ w[skpe, Gkos ;oeko B/ T[Zsotkdh Bzpo
JUDGMENT
4 B{z j/m fby/ gqGkt nB[;ko;[fus ehsk j?L^ “we?Bheb fJzihBhnoI dh fvroh d/ pokpo, n?;';hJ/N w?ApofPg e'o; d/;?ePB^I ns/ II ns/;N/N gkbhN?efBe s'A gk; we?Bheb fJzihBhnfozr d/ fvgb'w/ d/ pokpo N?eBhPhnB fJzihBhnoI (Nh) d/ Gkr^I ns/ II d/;zpzX ftZu, fJ; wzsokb/ dh nfX;{uBk Bzpo 23^2$2001^NhHn?;H111 fwsh 24$11$2006 d/y'. fJj c?;bk fbnk frnk j? fe gkmeqw dh;whfynk, gq'rokw dh;g[odrh dk Yzr, fJ; dh fwnkd nfd;zpzXs o?r{b/No d[nkok ehsk ikt/rk ns/ id'A sZe nfijh;whfynk g{oh BjhA j[zdh, T[d'A sZe;EkJh wkBsk tkbhnK;z;EktK Bt/A dkyb/ BjhA eoBrhnK. ftebge s"o s/,;z;Ek e'b fJ; d/ gkmeqw, B?PBb t'e/PBb n?i{e/PBb e[nkbhfce/PB co/wtoe (n?BHthHJhHe:{Hn?cH) Bkb g[Borfms eoB ns/ nZr/ tZXD dk jZe j?. @ 211H nfij/;zuko d/;zpzX ftZu, o/r{b/No d[nkok;whfynk g{oh j'D sZe, i' fe T[Zsotkdh Bzpo 4 d/ wkwb/ ftZu J/HnkJhH;hHNhHJhH j'J/rh,;EkJh wkBsk tkbhnK;z;EktK s/ dkyb/ eoB s/ o'e brkJh rJh j?. fJZE/ e'Jh d;skt/I g/P BjhA ehsk frnk iK e'Jh dbhb BjhA fdZsh rJh fe T[Zsotkdh Bzpo 4 e'b fe;/ e"A;b iK p'ov gk;'A;EkJh wkBsk gqkgs ehsh rJh j?. fJ; bJh, T[Zsotkdh Bzpo 4 d[nkok gqdkB ehshnK rJhnK fvrohnK iK w?ApofPg B{z fJzihBhnfozr dh fvroh d/ pokpo BjhA wzfBnk ik;edk. 212H fJZE'A sZe fe nfX;{uBk fwsh 26$11$2006 d/ w[skpe, ftfdnkoEh fit/A fe T[Zsotkdh Bzpo 5 i' fe 10$06$2002 s'A gfjbK ofi;Nov;B, B{z d;zpo 2006 ftZu j'D tkbh nrbh sfj ehsh gqhfynk sZe, gfjbK;'X/ f;b/p; Bkb g{ok e'o; g{ok eoB dh wzi{oh fdZsh rJh j? ns/ fijV/ ftfdnkoEh T[;;w/A sZe nkgD/ e'o; g{o/ BjhA eod/, T[jBK B{z;'X/ j'J/ f;b/p; Bkb e'o; g{ok eoBk gt/rk. fit/A fe T[Zsotkdh Bzpo 5 B/ nfX;{uBk fwsh 24$11$2006 d/ w[skpe, nkgDk e'o; g{ok BjhA ehsk j?, T[j soZeh bJh fvroh Xkoe j'D dk dktk BjhA eo;edk j?. n;hA efj;ed/ jK fe nfijh nfX;{uBk B{z Gkos;oeko d[nkok o[Irko d/ T[d/P bJh wkBsk gqkgs:'rsk BjhA wzfBnk ik;edk. fJ; soQK n;hA d/fynk j? fe T[Zsotkdh Bzpo 5 fJj dktk eoB bJh:'r BjhA j? fe nfijk;oNhfce/N fvroh d/ pokpo j?. 213H T[go'es d/ wZd/BIo, foZN gNhPB Bzpo^12909$2009 wzi{o ehsh iKdh j? ns/ foZN gNhPB Bzpo 9200$2012 fi; ftZu fJz;NhfNT[N nk| we?Bheb fJzihBhnoI(fJzvhnk), w[zpJh s'A gqkgs ftZfdne:'rsk B{z fvroh d/ pokpo wzBD bJh dktk ehsk frnk j?, B{z ykoi ehsk iKdk j?. 13H 06$12$2012 B{z, nkgD/ fgSb/;zuko fwsh 10$07$2012 ftZu;'X eod/ j'J/, e/Ado;oeko d[nkok fJZe nfX;{uBk ikoh ehsh rJh, fi;dk;zpzXs Gkr j/m nB[;ko;hL^ "i. e/Ado;oeko ftZu B"eohnK bJh pokposk bJh;EkJh wkBsk tkb/ wkwfbnK;zpzXh T[Zgo fdZsk j[ew fwsh 10$07$2012 tkg; fbnk iKdk j?. ii. T[j;ko/ ftfdnkoEh fijV/;EkJh wkBsk gqkgs;z;EktK Bkb 31$05$2013 sZe ofi;Nov;B, T[j nkgD/ e'o; Bkb;zpzXs n?wHn?uHnkoHvhH dcso w?w'ozvw$nkovo d/ w[skpe, e/Ado;oeko dhnK B"eohnK ftZu pokposk bJh ftukoB:'r j'Dr/. jkbKfe, fJj;zpzXs nkd/P 01H06H2013 s'A bkr{ j'Dr/. iii. 31$05$2013 s'A pknd, o?r{b/No:kBh fe J/HnkJhH;hHNhHJh dh;whfynk s/ nXkos, fvroh$fvgb'wk dh pokposk d/;oNhfce/N B{z ikoh oZyD d/ pko/ c?;bk ekB{zBh o?r{b/No d[nkok fbnk ikt/rk. iv. ekB{zBh o?r{b/NoK B{z nkgD/ ekB{zB ns/ fB:wK d/ w[skpe Bt/A gq;skt$ft;Eko pko/;whfynk eoBh ukjhdh j?. 2H i/eo;z;Ek n?BHthHJhHe:{Hn?cH Bkb gkmeqw B{z d[pkok ikoh oZyDk ukj[zdh j? sK, fJ; spdhbh;w/A B{z, fJ;;zpzX ftZu 30$05$2013 sZe tos'A eoB dh;bkj fdZsh iKdh j?. 14H 09$03$2013 B{z, nghb eosk B/ fJ; e'oN ftZu n?;Hn?bHghH(;h) Bzpo 7390$2013 dkfJo ehsh fi; ftZu jkJh e'oN d[nkok fwsh 06$11$2012 B{z fdZs/ c?;b/ B{z u[D"sh fdZsh rJh. nghb eosk d/ w[skpe, foftT{ n?gbhe/PB(Review Application) nghb eosk B{z e'Jh w"ek fdZs/ fpBK wzI{o ehsh rJh;h. fJ;d/ fto'Xh jb|hnk fpnkB ftZu, gzikp oki B/ fejk fe nghb eosk Bk sK:{Bhtof;Nh j?, Bk jh fJ; B{z:{Bhtof;Nh wzfBnk ik;edk j?, Bk jh fJj d{o;E gqDkbh (Distant Mode) d/ sfjs e'Jh seBheh gqhfynk dk nk:'iB eo ojh;h ns/ fJ; d[nkok gqdkB ehs/ rJ/;oNhfce/N;BwkB s'A tZX e[M j'o BjhA;B feT[Afe nghb eosk B/:{HihH;h iK J/HnkJhH;hHNhHJh s'A gqtkBrh BjhA bJh;h ns/ Bk jh fJ; B{z gzikp oki d[nkok;zpzXs;/tk fB:wK d/ T[d/PK bJh fJZe wkBsk gqkgs;z;Ek ti'A x'fPs ehsk frnk;h ns/ fJ; bJh nghb eosk d[nkok gqdkB ehs/ rJ/ w?ApofPg;oNhf|e/N B{z io{oh:'rsk BjhA fejk ik;edk;h ns/ n?wHn?uHnkoHvhH B/ nghb eosk B{z e'Jh gqtkBrh BjhA fdZsh;h go f;oc e/Ado;oeko d/ nXhB o[Irko d/ T[d/PK bJh:'rsk B{z wkBsk fdZsh rJh. 15H nfX;{uBk fwsh 06$12$2012 B{z, fJz;NhfNT[N nk| fJb?eNqkfBe; n?Av N?bhekwfBfeT[PB fJzIhBhnoi d[nkok foZN gNhPB(f;tb) Bzpo 3239$2013 okjhA fdZbh jkJh e'oN ftZu u[D"sh fdZsh rJh. fJj g/P ehsk frnk fe jkbKfe T[es foZN gNhPBoK d[nkok;koh b'VhAdh;{uBk w[jJhnk eotkJh rJh, go T[ZsotkdhnK d[nkok wkwb/ ftZu e'Jh nzsw c?;bk BjhA fbnk frnk. wkD:'r f;zrb iZi B/ nkgD/ j[ew fwsh 23$05$2013 ftZu d/fynkL^ “10. gNhPBoK d/ wkD:'r;hBhno tehb dk efjDk j? fe fJ; gVkn s/ ndkbs B{z gNhPBoK B{z fJ; jZd sZe okjs gqdkB eoBh ukjhdh j? fe 31$05$2013 dh fwnkd fJ; d/ dkyb/ d/D d/ okj ftZu BjhA nkT[Dh ukjhdh sK fe ftfdnkoEhnK dh fe;ws B{z th nfBPfussk ftZu SZv fdZsk ikt/, yk; s"o s/, T[BQK ekoBK eoe/ fe;z;EktK wkgdzvk pko/;u/s BjhA jB i' fe T[BQK B{z g{o/ eoB/ jB. 11H w?A fXoK d/ tehb ns/ T[BQK d[nkok g/P ehs/ sZsK B{z ftukfonk j?. fXoK d/ tehb d[nkok bJ/ rJ/;N?Av d/;zpzX ftZu, UHn?wH fwsh 06$12$2012 i' fe f;o| 31$05$2013 dh nzsw fwnkd d/;zpzX ftZu;h, T[j nrbh;[DtkJh sZe;N/ oj/rk, jkbKfe fJj;gPN ehsk iKdk j? fe i' dk\b/ ehs/ iKd/ jB, T[j foZN gNhPB ftZu gk; ehs/ nzsw c?;fbnK d/ nXhB j'Dr/.@ 16H nghb eosk B/ nfX;{uBk fwsh 06$12$2012 B{z fdZbh jkJh e'oN ftZu foZN gNhPB Bzpo 7840$2014 dkfJo eoe/ u[D"sh fdZsh fi; ftZu wkD:'r f;zrb iZi B/ 19$11$2014 B{z j/m nB[;ko j[ew ikoh ehskL^ “vpb:{HghH(;h) Bzpo 3239$2013 ftZu 23 wJh, 2013 B{z fdZs/ rJ/ nzsfow c?;b/, vpb:{HghH(;h) Bzpo 945$2013 ftZu 6 nr;s, 2013 B{z gk; ehs/ c?;b/, UHn?wH fwsh 06$12$2012 i' fe 31 wJh 2013 dh nzsw fwnkd d/;zpzX ftZu;h, fJ; e'oN d/ nrb/ c?;b/ sZe;N/ ehs/ iKd/ jB.@ 17H nfX;{uBk fwsh 06$12$2012 B{z u[D"sh d/D tkfbnK T[go'es foZN gNhPBK dh;w{bhns d/ d"okB, J/HnkJhH;hHNhHJh d[nkok nghb eosk s'A e[ZM ikDekoh wzrh rJh;h ns/ nghb eosk ns/ fJ; soQK dhnK j'o;z;EktK s'A itkp fwbD s'A pknd, fJj wkwbk fJZe T[Zu gZXoh ew/Nh d/;Bw[y oZfynk frnk;h. 18H nr;s 2017 ftZu, J/HnkJhH;hHNhHJhH d[nkok j/m fdZs/ gqGkt nB[;ko fJZe gpfbe B'fN; ikoh ehsk frnk;hL^ “gpfbe B'fN; (g/P/to;z;EktK$seBheh f;Zfynk gqdkB eoB tkbhnK;z;EktK) id'A fe n?wHn?uHnkoHvhH, Gkos;oeko B/ fJZe j[ew (UHn?wH Bzpo 11^15$2011^J/HnkoH (NhHn?;HII) fwsh 06$12$2012 d[nkok) okjhA seBheh f;Zfynk d/ y/so ftZu g/P/to;z;EktK$seBheh f;Zfynk gqdkB eoB tkbhnK;z;EktK d[nkok gqdkB ehs/ ikD tkb/;oNhfce/NK$:'rsktK B{z fdZsh rJh wkBsk tkg; b? bJh. n?wHn?uHnkoHvhH B/ nZr/ fejk fe 01$06$2013 s'A e/Ado;oeko ftZu o[Irko bJh pokposk bJh e'o; ysw j' ikDr/ ns/ fvroh$fvgb'wk dh pokposk d/ gqwkD gZso B{z ikoh oZyD dk c?;bk ekB{zBh o?r{b/No (J/HnkJhH;hHNhHJhH) d[nkok;whfynk eoB s'A pknd fbnk ikt/rk. fJ;/ soQK, e"A;b B/ nkgDh 3 nr;s, 2017 B{z j'Jh 52thA;zeNekbhB whfNzr (Emergent Meeting) ftZu n?wHn?uHnkoHvhH d[nkok 31 wJh 2013 sZe;EkJh wkBsk gqkgs tZy^tZy g/P/to;z;EktK$;z;EktK seBheh e'o;K B{z T[Zu f;Zfynk ns/ o[Irko d/;w/s;ko/ T[d/PK bJh wkBsk d/D dk c?;bk ehsk. fJ; soQK,;ko/ ftfdnkoEh i' fe fJjBK;z;EktK Bkb 31$05$2013 sZe;EkJh wkBsk Bkb ofi;Nov;B, B{z wkBsk fdZsh iKdh j?.@ 19H jkJh e'oN d[nkok fdZs/ rJ/ c?;b/ s'A g?dk j'J/ w;fbnK B{z, T[Vh;k s'A g?dk j'J/;wkB w;fbnK d/ Bkb oZfynk frnk s/ ftukfonk frnk ns/ fJ; e'oN d[nkok fwsh 03$11$2017 B{z f;tb nghb BzpokB 17869^17870$2017 ns/ j'o(T[Vh;k fbcN fJohr/PB ekog'o/PB fbfwNv pBkw oph Pzeo gkso' ns/ j'o) ftZu fdZs/ rJ/ c?;b/ ftZu BfiZfmnk frnk. jkbKfe nghbeosk d[nkok soihj fdZsh rJh f;tb nghb Bzpo 17922$2017 (n?;Hn?bHghH(;hH;hH) Bzpo 7390$2013 ftZu'A T[sgzB j'Jh) B{z T[jBK;ko/ wkwfbnK Bkb;{uhpZX ehsk frnk;h, nghbeosk dh soc'A p/BshnK BjhA ehshnK rJhnK;B. jkJh e'oN d[nkok 06$11$2012 B{z eosko f;zx pBkw gzikp oki ns/ j'o e/; ftZu fdZs/ rJ/ c?;b/ dh fJ; e'oN d[nkok g[PNh ehsh rJh. 20H 03$11$2017 d/ c?;b/ d/;gPNheoB dh wzr bJh tZy tZy j'o gkoNhnK B/ e[ZM j'o noIhnK fdZshnk i' fe fJ; e'oN d[nkok nkgD/ j[ew fwsh 22$01$2018 ftZu BfiZfmnk rJhnK. 21H T[; s'A pknd, nghb eosk d[nkok fJ; e'oN d/ c?;b/ fwsh 03$11$2017 d/;gPNheoB ns/;'X bJh fJZe n?gbhe/PB B{z soihj fdZsh rJh, fi; ftZu j/m fbfynK okjsK bJh gqkEBk ehsh rJhL^ “(J/);gPN eo' fe nzsw fBoDK fwsh 03$11$2017,;g?Pb bht gNhPB(f;tb) Bzpo 15283$2013 ftZu'A T[sgzB j'Jh f;tb nghb Bzpo 17922$2017 T[Zs/ bkr{ BjhA j[zdk j?. (ph) nghbeosk d[nkok dkfJo ehsh f;tb nghb Bzpo 17922$2017 i' fe n?;Hn?bHghH(f;tb) Bzpo 15283$2017 ftZu'A T[sgzB j'Jh j?, B{z jNkT[ ns/;[DtkJh bJh fb;N eo'l ns/$iK (;h) fBoD/A dk g?oQK Bzpo 55 fJ; jZd sZe;'X' fe nghb eosk d/;zpzX ftZu gzikp ns/ jfonkDk jkJh e'oN d[nkok fbnk frnk ftuko (i' fe g?oQK Bzpo 205^2013 j?) B{z ykoi ehsk iKdk j?.@ 22H wkwbk fJ; e'oN d/ ofi;Noko d/;Bw[y nkfJnk fi; B/ fJj efj e/ noIh B{z doi eoB s'A fJBeko eo fdZsk fe;gPNheoB$;'X bJh fdZsh noIh dk T[d/P fJ; ndkbs d[nkok 3$11$2017 B{z gk; ehs/ rJ/ fBoD/A dh;whfynk eoBk;h. ofi;Noko d[nkok gk; ehsk frnk j[ew j[D n?wHJ/H Bzpo 2367$2018 ftZu u[D"sh nXhB j?. w?foN d/ nkXko s/, nghbeosk dhnK g/PePk jBL^ “ phH fJj p/Bsh j? fe fJZE/ nghb eosk B/ f;o| fJj;gPN eoB dh wzr ehsh j? fe nzsw fBoDK nghb eosk^fJz;NhfNT[PB T[Zgo bkr{ BjhA j[zdk feT[Afe fJj fJZe g/P/to;z;Ek j? i' fe e'Jh f;Zfynk gqdkB BjhA eodh pbfe f;o| d';bkBk gqhfynktK b?Adh j? ns/;oNhfce/N gqdkB eodh j? ns/ fJj w{b o{g ftZu d{o;E gqDkbh (Distant Mode) d/ sfjs seBheh f;Zfynk gqdkB eoB tkbhnK;z;EktK fijBK B{z “:{Bhto;NhnK wzfBnk iKdk j?@ s'A tZy j?. HHH HHH HHH;g?Pb bht gNhPBk dk ftPk t;s{ fJ; wkD:'r e'oN d[nkok ftukfonk frnk ns/ wkD:'r gzikp ns/ jfonkDk jkJh e'oN nZr/ g/P ehshnK gNhPBK, d{o;E gqDkbh (Distant Mode) d/ sfjs seBheh f;Zfynk gqdkB eoB tkbhnK;z;EktK fijBK B{z fe “:{Bhto;NhnK wzfBnk iKdk j?@ d[nkok fdZfsnK ikD tkbhnK fvrohnK dh t?Xsk;h i' fe f;o| vhHJhH;hH dh gqtkBrh s/ nXkos;h ns/:{HihH;hH d[nkok seBheh f;Zfynk bJh “:{Bhtof;Nh wzfBnk@ ikD dk doIk fdZs/ fpBK ns/ seBheh f;Zfynk d/D bJh J/HnkJhH;hHNhHJh n?eN d/ sfjs gqtkBrh s'A pr?o;B. nZr/ wkwfbnK ftueko nzso;zpzX, fto'Xsk i/eo e'Jh j?, B{z ftukfonk frnk ns/ fszB e/Adoh ekB{zBh gqshfBXK fit/A fe:{Bhtof;Nh rqKN; ewhPB n?eN, 1956, fJzdok rKXh B?PBb n'gB:{Bhtof;Nh n?eN, 1985 ns/ nkb fJzvhnk e"A;b cko N?eBheb n?i{e/PB n?eN, 1987 yk; s"o s/ seBheh$g/P/to;zzzz;EktK i' fe d{o;E f;Zfynk gqDkbh (Distance Education Mode) okjhA e'o; gqdkB eodhnK jB. fJj p/Bsh j? fe fJZE/ nghb eosk fszB e/Adoh ekB{zBh gqshfBXK ftZu'A fe;/ Bkb th fB:zsfos BjhA j[zdk ns/ fJj fJZe g/P/to;z;Ek j? i' fe ftP/P s"o s/ Gkos;oeko d[nkok wkBsk gqkgs j?. fJj fejk frnk j? fe wkD:'r gzikp ns/ jfonkDk jkJh e'oN B/ nDikD/ ftZu nghb eosk dh;z;Ek B{z poeoko oZfynk ns/ fJ; bJh, fJj io{oh j? fe fJZE/ nghb eosk d[nkok wzfrnk frnk;gPNheoB, fpB? gZso ftZu fdZs/ ekoBK eoe/ fJ; wkD:'r ndkbs ftZu g/P ehsk ikt/. 23H fJ; e'oN B/ 14$09$2018 B{z T[ZsotkdhnK B{z B'fN; ikoh ehsk ns/ PqhwkB;hHJ/H;[zdow, wkD:'r;hBhno tehb i' fe w[Zy wkwb/ ftZu e'oN B{z;fj:'r d/D bJh n?whe; e[oJh (Amicus Curiae) ti'A g/P j'fJnk;h. J/HnkJhH;hHNhHJhH ns/ n?wHn?uHnkoHvhH B{z B'fN; ikoh ehs/ rJ/. wkD:'r n?whe; e[oJh (Amicus Curiae) B/ e'oN ftZu 11$10$2018 ns/ 05$12$2018 B{z whw'A 1 ns/ 2 g/P ehs/. n;hA Pqh;hHJ/H;[zdow, wkD:'r n?whe; e[oJh (Amicus Curiae) i' fe nghb eosk d/ wkD:'r;hBhno tehb j? s'A fJbktk Pqh Xq{t wfjsk, oki tZb'A g/P j'J/ wkD:'r tehb Pqh eoB Gkoj'e/, n?wHn?uHnkoHvhH dh soc'A g/P j'J/ wkD:'r tehb Pqh nihs e[wko f;Bjk ns/ J/HnkJhH;hHNhHJhH tZb'A g/P j'J/ wkD:'r tehb Pqh johP gKv/ B{z;[fDnk j?. 24H wkD:'r tehb n?whe; e[oJh (Amicus Curiae) d/ w[skpe, w"i{dk e/; T[Vh;k fb|N fJohr/PB ekog'o/PB(;[gok) ftZu fJ; e'oN d[nkok fdZs/ rJ/ c?;b/ Bkb g{oh soQK eto j[zdh j?. T[jBK B/ fejk fe nghb eosk d[nkok fbnk frnk;N/Av fJj;h fe Bk sK nghb eosk d[nkok e'Jh f;Zfynk gqdkB ehsh iKdh j? Bk jh T[jBK e'b e'Jh p[fBnkdh YKuk;h. nghb eosk d[nkok fdZsh rJh fbys p/Bsh d/ j/m fby/ Gkr T[Zgo:ehB ehsk frnkL^ “ fJj fe fJz;NhfNT[PB nk| we?Bheb fJzihBhnoI(fJzvhnk), w[zpJh fJZe r?o^w[Bkck;zrmB j? i' fe fJZe ofi;Nov;[;kfJNh j?. fJj e'Jh rqKN^fJB^J/v iK j'o fe;/ soQK d/ czv e/Ado iK oki;oeko iK fJ;dh fe;/ th y[d w[yfsnkoh iK ftXkfBe;z;Ek e'b' fe;/ th BK s/ gqkgs BjhA eodh. fJj fJZe nfXnkgB;z;Ek BjhA j? ns/ Bk jh ed/ ojh j?. fJj fJZe g/P/to;z;Ek j? i' f;o| ftP/P fJzihBhnfozr nB[Pk;B^we?Bheb fJzihBhnfozr ftZu gqhfynktK eotkT[Adh j? ns/ fJ;d/ w?ApoK B{z;oNhfce/N fdzdh j?. fJz;NhfNT[PB nk| we?Bheb fJzihBhnoI (fJzvhnk), w[zpJh d[nkok xZN s'A xZN io{oh p[fBnkdh n?e;g'io d/ Bkb, fJzihBhnfozr ns/ N?eBkbkih ftZu gqhfynk eotkT[D dk sohek j/m nB[;ko dZf;nk frnk j?L^ i) fJz;NhfNT[PB nkc we?Bheb fJzihBhnoI (fJzvhnk), w[zpJh dnkok f;ZX/ s"o s/ e'Jh f;ybkJh BjhA fdZsh iKdh, feT[Afe fJ; d[nkok f;o| ftP/P e'o; gkmeqw (fET{oh ns/ gq?eNheb d't/A);[MkJ/ iKd/ jB. ii) fJj p'ov$:{Bhtof;Nh, fvgb'wk iK fvroh Bkb pokposk ehs/ fpBK f;oc fJZe:'rsk gqhfynk j? feT[Afe fJ; d[nkok gqdkB ehs/ rJ/;oNhfce/N T[whdtkoK B{z f;o|;/tk ftu g[PNh eoB s/ T[jBK d/;zpzXs ftGkrK ftZu soZeh bJh:'r pDkT[Ad/ jB. iii) gqhfynk eosk fBZih s"o s/ e'o; w?Nhohnb dk nfXn?B eod/ jB ns/ B"eoh ftZu nkgDhnk;zpzXs fJekJhnK iK T[jBK d/ nkgD/ oki$:{HNhH f;ybkJh;z;EktK ftZu gq?eNheb siopk ns/ f;ybkJh gqkgs eod/ jB.@ wkD:'r n?whe; e[oJh (Amicus Curiae) B/ nZr/ fejk fe jkbKfe nghb eosk d[nkok fdZs/ ikD tkb/;oNhfce/NK dk e'Jh fB:ws YKuk BjhA;h, go;w/A d/ phsD Bkb n?wHn?uHnkoHvhH B/ gZek;N/Av fbnk. nzs ftZu c?;bk fbnk frnk i' fe nr;s 2017 B{z ikoh gpfbe B'fN; d[nkok dZf;nk frnk;h fe nfij/;ko/;oNhfce/N i' fe 2013 s'A gfjbK ikoh ehs/;B, B{z wkBsk fdZsh ikJ/rh. jkbKfe 2013 s'A pknd fdZs/ ikD tkb/;oNhfce/NK dh t?Xsk B{z o'e fdZsk frnk;h ns/ J/HnkJhH;hHNhHJhH B{z fJ; wkwb/ B{z ftukoB dh b'V;h. foekov s/ nkJh sZEK dh o'PBh ftZu, wkD:'r n?whe; e[oJh (Amicus Curiae) d/ w[skpe, fJ; e'oN bJh ftukoB tk;s/ j/m fdZs/ gqPB g?dk j[zd/ jBL^ “1H eh fpBK fe;/ e'o; iK f;ybkJh s'A f;oc fJZe gqwkfDesk B{z;oekoh o[Irko d/ T[d/P bJh seBheh f;Zfynk d/ e'o; d/ nB[;ko gqkgs fvroh$fvgb'wk d/ pokpo wzfBnk ik;edk j?. 2H eh, i/eo gqtkBrh:'r j?, sK nfij/;oNhfce/N B{z wkBsk d/D s'A gfjbK J/HnkJhH;hHNhHJhH dh gqtkBrh ns/ wkgdzv fBPus eoB dh io{os BjhA j[zdh < 25H nghbeosk d/ wkD:'r;hBhno tehb Pqh Xq{t wfjsk B/ Gkos;oeko d[nkok;w/A;w/A s/ ikoh ehs/;zukoK, yk; s"o s/ 26$05$1976, 06$10$1981, 11$07$1988 ns/ 24$11$2006 B{z ehs/ rJ/;zuko fi; ftZu nghb eosk d[nkok ikoh ehs/;oNhfce/NK B{z T[Zu nj[fdnK ns/;/tktK bJh Gosh d/ T[d/P Bkb, Gkosh:{Bhtof;Nh s'A gqkgs we?Bheb fJzihBhnfozr dh fvroh d/ pokpo wkBsk fdZsh j?, d/ T[Zgo Go';k ehsk. fJj fejk frnk fe;zuko fwsh 10$07$2012 d/;Bw[Zy ehsk frnk nfGnk; ns/ nr;s 2017 ftZu ikoh gpfbe B'fN; B/ wkwb/ B{z, fiZE'A sZe fe 2013 s'A gfjbk ikoh ehs/;oNhfce/NK dk;zpzX j?, PZe s'A go/ oZfynk ns/ fiZE'A sZe pknd d/;w/A dk;zpzX j?, wkwbk ni/ th;zpzXs nfXekohnK dk fXnkB fyZu fojk;h. fJjBK jkbsK ftZu, fJj fejk frnk fe jkJh e'oN fJj d/yD ftZu, T[fus BjhA;h fe nghb eosk d[nkok gqdkB ehs/ rJ/ w?ApofPg;oNhfce/NK B{z fJzihBhnfozr dh fvroh d/ pokpo BjhA wzfBnk ik;edk ns/ fJ; bJh nghbeosk d[nkok soihj fdZsh f;tb nghb Bzpo 17922$2017 B{z wzI{o ehsk ikt/. 26H wkD:'r;hBhno tehb^PqhwkB wfjsk B/ foekov s/ fJZe;zrqfj “fJz;NhfNT[PB nkJhHn?wHJhH(fJzvhnk) d[nkok tZy^tZy gq'rokwK bJh gkbDk ehs/ ikD tkbh ftXh, wkBe ns/ gkmeqw@ (“Methodology, Norms and the Curriculum that are followed for various programs conducted by the Institution IME(India).@) ( T[es;zrqfj s'A bJ/ rJ/ j/m fby/ nzP ekch Y[et/A jBL^ “gqhfynktK ew/Nh d/ ekoiL gqhfynktK ew/Nh d/ ekoiL gqhfynktK ew/Nh d/ ekoiL gqhfynktK ew/Nh d/ ekoiL nkJhHn?wHJhH dhnK gqhfynktK, gqhfynk ew/Nh dh d/y o/y ns/ gqhfynktK d/ fB:zsoDeosk d[nkok eotkJhnK iKdhnK jB. e"A;b d[nkok nekdfwe fB:wK B{z fsnko eoB,;bkjekoK iK ftPk wkjo ew/Nh dh;bkj Bkb f;b/p;K ftZu;'X eoBh, gqhfynktK d/ nk:'iB dh;whfynk eoBh, BshfinK dh x'PDk eoBk ns/ gqhfynktK Bkb;zpzXs j'o d{;o/ c?;b/ eoB bJh gqhfynk ew/Nh fB:[es ehsh iKdh j?. gqhfynk ew/Nh dh whfNzr;kb ftZu xZN' xZN 5$6 tko ehsh iKdh j?. nkJhHn?wHJhHgqhfynktKL;z;Ek fJZe;kb ftZu d' tko nkJhHn?wHJhH dhnK gqhfynktK eotkT[Adh j?. gqhfynktK i{B ns/ d;zpo d/ wjhB/ ftZu bJhnK iKdhnK jB. nekdfwe io{os dh;cbsk g{ote g{osh j'D s/, ftfdnkoEh B{z Nh Jh II iK;?ePB ph (we?Bheb fJzihBhnfozr d/ fvgb'wk iK fvroh d/ pokpo) ftZu gk; x'fPs ehsk iKdk j?. fJj e'o; yk; s"o s/ T[jBK ftneshnK bJh Y[et/A jB i' fe;/tk ekb ftZu jB ns/ T[jBK e'b e'Jh;o's (g?;k ns/;wK) BjhA jB fi; okjhA T[j g{o/;w/A bJh ftfdnkoEhnK ti'A dkybk BjhA b?;ed/ ns/ T[jBK bJh jB i' fe T[wo;zpzXh o'e ekoB fB:ws gVkJh e'o;K ftZu dkybk BjhA b?;ed/. nkJhHn?wHJhH:'rsk gk; eoB s'A pknd, T[j;oekoh, iBse ns/ fBZih y/soK ftZu o[irko dh wzr eo;ed/ jB ns/ Gkos ns/ ftd/P ftZu T[Zu f;Zfynk;z;Ek ftZu dkybk b?D bJh r/N (GATE) dh gqhfynk ftZu dkyb j';ed/ jB. e"A;b B/ nekdfwe rshftfXnK, f;b/p;K dh;'X,;feqgNK dk w[bKeD, ftjkoe f;ybkJh dh d/y^o/y ns/ nekdfwe ekoiK nkfd bJh wkjoK d/ BK;[MkT[D bJh nekdfwek ns/ T[Zx/ T[ZdwhnK B{z;bkjeko ti'A fB:[es ehsk j?. gqhfynktK ftZu dkyb/ bJh:'rskL^;z;Ek dh fe;/ th gqhfynk ftZu dkybk b?D$nkT[D dh fJikIs f;oc;z;Ek d/ ftfdnkoEh w?ApoK B{z jh j?. we?Bheb fJzihBhnfozr(phHJhH$phHN?eHfvroh d/ pokpo) ftZu;?ePB phL nkJhHn?wHJhH we?Bheb fJzihBhnfozr dh;?ePB^J/ ns/;?ePB^ph gqhfynktK dk nk:'iB eo fojk j? fi;B{z Gkos;oeko, oki;oekoK ns/ Gkos ns/ ftd/P dhnK:{Bhtof;NhnK ftZu we?Bheb fJzihBhnfozr ftZu phHJhH$phHN?e fvroh d/ pokpo wkBsk gqkgs jB. fijV/ ftfdnkoEh nkJhHn?wHJhH(IME) s'A:'rsk gqkgs eod/ jB, T[j e/Ado;oeko,;oekoh ndkfonK iK fBZih y/so ftZu B"eoh bJh ngbkJh eo;ed/ jB ns/;/tk ekb ftZu ofj oj/ ftnesh, nkJhHn?wHJhH s'A:'rsk gqkgs eoe/ soZeh dk bkG, i/eo T[jBK T[Zgo bkr{ j[zdk j?, sK b?;ed/ jB. we?Bheb fJzihBhnfozr (fvgb'wk d/ pokpo) ftu NhHJhH Gkr^ we?Bheb fJzihBhnfozr (fvgb'wk d/ pokpo) ftu NhHJhH Gkr^II L;?ePB^J/ ns/;?ePB^ph dhnK gqhfynktK dh soi s/, nkJhHn?wHJhH, NhHftzr Gkr^I ns/ Nh^fJzr Gkr^II dhnK gqhfynktK dk nk:'iB eo fojk j? i' we?Bheb fJzihBhnfozr d/ fvgb'w/ d/ Bkb pokposk dh:'rsk oZydk j? ns/ fJ; B{z Gkos;oeko, oki;oekoK ns/ Gkos ns/ ftd/P dh:{Bhtof;NhnK ftZu we?Bheb fJzihBhnfozr ftZu gk; fvgb'w/ d/ pokpo wzfBnk frnk j?. fijV/ ftfdnkoEh nkJhHn?wHJhH(IME) s'A:'rsk gqkgs eod/ jB, T[j e/Ado;oekoh, ndkfonK iK fBZih y/so ftZu B"eoh bJh ngbkJh eo;ed/ jB, ns/;/tk ekb ftZu ofj oj/ ftnesh, nkJhHn?wHJhH s'A:'rsk gqkgs eoe/ soZeh dk bkG, i/eo T[jBK T[Zgo bkr{ j[zdk j?, sK b?;ed/ jB.@ HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH “tZy^tZy gqhfynktK dk f;b/p;L^ tZy^tZy gqhfynktK dk f;b/p;L^ tZy^tZy gqhfynktK dk f;b/p;L^ tZy^tZy gqhfynktK dk f;b/p;L^ nkJhHn?wHJh dk f;b/p; fB:ws s"o s/;'X/ eo/ ikD nXhB j?.;kb 2005 d/ ftZu wB[Zyh;q's wzsokb/ d[nkok J/HnkJhH;hHNhHJh B{z;"Afgnk frnk f;b/p; i' fe gqtkBs ehsk frnk;h ns/ nkJhHn?wHJhH B{z ftfdnkoEhnK B{z dkybk d/D ns/ gqhfynktK nk:'fis eoB dh j/m fdZs/ f;XKsK d/ nXko s/;EkJh wzi{oh fdZsh rJh;hL^ • fJj J/HnkJhH;hHNhHJhH d/ wkvb f;b/p; s/ nXkos;h. • fJ; B/ J/HnkJhH;hHNhHJh gqtkBs;z;Ek ftZu S/ wjhB/ bJh gq?eNheb nk:'iB eoB ns/ gq?eNheb fbyD ns/ gq'i?eN fog'oN fsnko ns/ w[bKeD fog'oN g/P eoB d/ bkIwh gqpzX B{z Pkwb ehsk. • fJe ftfdnkoEh B{z NhHfJzi d/ Gkr I d/ e[Zb 6 g/goK, NhHfJzi d/ Gkr^II d/ 5,;?ePB^J/ d/ 12 ns/;?ePB^ph d/ 11 g/goK ftZu Pkwb j'Dk io{oh j?. • fJZe ftfdnkoEh fJZe;w/A s/ fJZe;w/;No ftZu NhHfJzi gqhfynktK d/ Gkr I d/ 3 s'A tZX ns/;?ePB^J/, ph ns/ Gkr II dhnK 5 s'A tZX gqhfynktK ftZu fjZ;k BjhA b?;edk. • NhHfJi dk Gkr^I ns/;?ePB^J/ gk; eoB s'A pknd nrb/ T[Zu;w{j ftZu ikD s'A gfjbk fJZe;kb dk nzso j'Dk ukjhdk j?. • fvgb'wk ns/ fvroh (fvgb'wk s'A pknd) g{ok eoB dh fwnkd 3½;kb j?. f;b/p; dh;'XL^ 2005 s'A pknd, gqhfynktK dk f;b/p; 2007 ftZu wkD:'r;[gohw e'oN d/ fBod/PK s/ tksktoD d/ ftP/ B{z Pkwb eoB bJh;'fXnk frnk;h. f;b/p;;'XD;zpzXh tZvh spdhbh;kb 2011^12 ftZu nkJh;h i' fe f;b/p; dh;wZroh B{z jkb jh d/ ftek; d/ wZd/BIo, yk; s"o s/ ezfgT[No, fvIkJhB, BftnkT[D:'r T[oik, ezNo'b ns/ nk|s gqpzXB d/ y/so ftZu. wkjo i' fe;bkjekoK ti'A ezw eo oj/ jB ns/ d{;o/ fijBK B{z ro/fvzr;z;EktK ftZu'A p[bkfJnk frnk, f;b/p; dh;'X ftZu Pkwb;B.;kb 2007 ns/ 2012 ftZu;'fXnk frnk f;b/p; ns/ i' fJ;;w/A th ub fojk j?,;zbrB J/1 ns/ J/2 go fdZs/ rJ/ jB. g g g g/go fBoXkoD /go fBoXkoD ns/ T[Zso PhNK d/ w[bKeD bJh fJwfsjkB b?D tkfbnK dh fB:[eshL tkfbnK dh fB:[eshL^ fJwfsjkB b?D tkfbnK dk g?Bb d/P d/;ko/ y/soK ftZu fJzihBhnfozr ekbiK$:{Bhtof;NhnK ftZu ezw eo oj/$;/tkw[es j'J/ nfXnkgeK ftu'A soIhjh s"o s/ bJ/ iKd/ jB. gqhfynk g?Bb nzsw o{g gqhfynk ew/Nh d[nkok ns/ gqhfynkeko dh fB:[esh gqhfynktK d/ ezNo'bo d[nkok ehsh iKdh j?. gqhfynk ew/Nh d/ u/now?B fB:fws gqfefonk dh fBrokBh eodh j?. pj[s/ wkwfbnK ftZu r[gssk pDkJh oZyD bJh fJZe s'A tZX gqPB gZso;Ekgs ehs/ iKd/ jB ns/ fJZe gqhfynk d/ ezNo'bo d[nkok u[fDnk iKdk j?. gqPB gZso dk wkgdzv ns/ g?NoB g?NoBL^ g/go fBoXkoeK dh fB:[esh:{Bhtof;Nh dhnK gqhfynktK ftZu gqPB gZsoK B{z;Ekgs eoB d/ bzp/ sIop/ d/ nkXko s/ ehsh iKdh j?. gqPB gZsoK dh s[bBk fe;/ th:{Bhtof;Nh,;z;Ek iK;[;kfJNh d/ g/goK Bkb ehsh ik;edh j?. nkJhHn?wHJhH d[nkok eotkJ/ rJ/ fgSb/ gqPB gZso ‘ph’ s/ BZEh ehs/ rJ/. gq?eNheb Nq/fBzr ns/ gqq'i?eN fog'NL ns/ gqq'i?eN fog'NL^T[whdtkoK B{z NhHfJzi$n?;'f;J/N w?ApofPg gqhfynk dhnK PosK g{ohnK eoB bJh 3 wjhfBnK bJh gq?eNheb Nq/fBzr ns/$iK N/qfBzr^ew^gq'i?eN fog'oN fbyDh gt/rh,;ko/ fyT[oh g/goK B{z gk; eoB s'A pknd. T[whdtkoK B{z;z;Ek dh u'D, o?coh ns/ gq'i?eN ezw d/ ftPk bJh gfjbK nkJhHn?wHJhH dh wBI{oh b?Dh j't/rh. gq?eNheb Nq/fBzr ns/ gq'i?eN d/ fB:w t?p;kJhN s/ gqdoPs ehs/ rJ/ jB ns/ f;b/p; feskp ftZu fdZs/ rJ/ jB. nkJhHn?wHJh B/ gq?eNheb N/qfBzr ns/ gq'i?eN d/ ezw bJh tZy^tZy y/soK ftZu 100 s'A tZX;z;EktK Bkb n?wHUH:{ s/ j;skyo ehs/ jB.;{uh n?Beb'Io ‘;h;h;h;h* * * * s/ fdZsh rJh j?.@ HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHH “ e'Jh;EkBe;?ANo BjhA ns/ e'fuzr ebk;K dk nk:'iB BjhA L^;z;Ek g/go d/D tkb/ T[whdtkoK dh;jkfJsk bJh;EkBe;?ANo iK e'fuzr ebk;K P[o{ eoB, iK wBI{o eoB dh, s/ wkBsk BjhA fdzdh. g{oh ikDekoh nkB^bkJhB fdZsh rJh j? ns/ T[whdtko fe;/;gPNheoB bJh j?bg bkJhB Bkb;zgoe eo;edk j?. T[whdtkoK B{z;z;Ek dh t/p;kJhN okjhA th fe;/ nfij/ ftnesh iK;z;Ek iK e'fuzr;?ANo pko/ ikro{e j'D dh;bkj fdZsh iKdh j?. fJ; s'A fJbktk, ftfdnkoEhnK B{z fB:ws s"o s/ fJj th;bkj fdZsh iKdh j? fe e'fuzr;z;EktK d[nkok w?ApofPg$gqhfynk$dkybk ckow g/P eoBk BK sK Io{oh j? ns/ Bk jh b'VhAdk j? ns/ Bk jh bkIwh j?.@ “ ft ft ft ftZZZZf f f fdne rshftXhnK dne rshftXhnK g/P/to rshftXhnKL^;z;Ek nkgD/ w?ApoK d/ bkG bJh fB:fws s"o s/ seBheh GkPD whfNzrK, f;zg';hnk,;?whBkoK ns/ toePkgK, fJzN?Af;t fNT{N'fo:b ns/ toePkg d"o/ dk nk:'iB eodh j?.;z;Ek B/ fJzihBhnfozr, ftfrnkB ns/ seBkb'ih d/ ftPkb y/soK ftZu T[Zx/ fJzihBhnoK d/:'rdkB B{z;BwkfBs eoB bJh tZy^tZy r'bv ns/ f;bto fJBkw ikoh ehs/ jB.;z;Ek B/ ftfdnkoEhnK dh o{uh d/ ftfPnK s/ e'o;K dh;wZroh ns/ fJzihBhnfozr p[b/fNB$fBT{Ib?No s/ pj[s;ko/ w'B'rqkw B{z gqekPs ehsk j?. r?o^o;wh ftfXne gq'rokwL^;z;Ek r?o^o;wh ftfXne gq'rokw d/;zrmB bJh fB:ws o{g ftZu;zrfms iK;fj:'r eodh j?. fgSb/;kbK d"okB, nkJhHn?wHnkJh B/ fJ; soQK dhnK rshftXhnK T[;wkfBnk:{Bhtof;Nh, eZkb/i nkc N?eB'bih ns/ fJziBhnfozr, wjkokBk gqskg:{Bhtof;Nh nkc n?rohebuo ns/ N?eB'bih, Pqh BkE ih fJz;NhfuT{N nkZc N?eB'bih ns/ fJziBhnfozr,Bkydtkok nkfd d/;fj:'r Bkb;zrfms ehsh j?.;z;Ek d[nkok fJZe ezg:{No gq:'rPkbk;Ekgs ehsh rJh j?, i' fe;kb 1990^2005 d/;kbK d"okB T[jBK ftfdnkoEhnK bJh y[Zbk oZfynk frnk j?, fijBK B{z ezg:{No pko/ ikDekoh BjhA, s/ T[jBK B{z ezfgT{N/PB seBheK, gq'rqkfwzr ns/ vkNk gq';?f;zr f;ZyD d/:'r pDkT[D bJh.@ 27H Pqh nihs e[wko f;Bjk, n?wHn?uHnkoHvh d/;hBhno tehb B/ fJ; wkwb/ d/ j/m fbZy/ gfjb{nK T[Zs/ I'o fdZsk j?L^ 1H e'Jh o;wh f;Zfynk iK fET{oh d/ o{g ftZu iK gq?eNheb nghbeosk d[nkok BjhA fdZs/ ik oj/;h. 2H fit/A fe wkjo;z;EktK d[nkok gkfJnk frnk j?, gkmeqw ftZu nzso;hl 3H wzfBnk fe, nghbeosk e'b e'Jh gq?eNheb N/qfBzr d/D bJh e'Jh p[fBnkdh YKuk ns/ gq':'rPkbktK BjhA;B. 28H Pqh johP gKv/, J/HnkJhH;hHNhHJhH bJh g/P j'J/ tehb fJ; ndkbs dk fXnkB bzfps wkwfbnK fit/A fe foZN gNhPB BzH 7840 of 2014 jkJh e'oN, fdZbh ftZu n?wHn?uHnkoHvhH d[nkok bJ/ rJ/;N?Av tZb dtKT[d/ jB. jbcBkw/ ftZu fdZs/;N?Av dk gqGkt j/m nB[;ko;hL^ “15 fJj fejk iKdk j? fe wkB:'r;[gohw e'oN nkc fJzvhnk B/ f;tb nghb BzH 17869^17870$2017 T[Vh;k fbcN fJohr/PB ekogH fbwfNv pBkw oph;zeo gsokT[ ns/ j'o ftZu nkgD/ c?;b/ ftZu fJj B'N ehsk j? fe J/HnkJhH;hHNhHJh B/ jw/Pk fJj ekfJw oZfynk j? fe fJzihBhnfozr dh fvroh gqkgs eoB tkb/ e'o; d{o;E f;fynk gqDkbh d/ d[nkok BjhA ehs/ ik;ed/, HHHHHHH w"i{dk wzst bJh, fJj nzsw Ppd j? ns/ gkpzd j?. wkB:'r;[gohw e'oN T[go'es iZiw?AN d/ g?ok 38 s/ fJj th d/fynk j? feL^ “fJzihBhnfozr fJzihBhnfozr ftZu fvrohnK gqkgs eoB tkbh f;Zfynk ftZu fET{oh d/ Bkb^Bkb gq?eNheb d/ gkm th j[zd/ jB. gq?eNheb nfijh f;Zfynk dk nkXko pDkdhnK jB i' fe gqdoPBekoh iK b?euokoK dh fBrokBh j/m fET[ pDkdhnK jB i' fe gqdoPBekoh iK b?euokoK dh fBrokBh j/m fET[oh ftZu oh ftZu oh ftZu oh ftZu gVQkJ/ rJ/ f;XKsK dh n; gVQkJ/ rJ/ f;XKsK dh n;b b tos'A ftZu nk;kBh Bkb Pkwb j[zd/ jB. fET[oh ebk;K ftZu frnkB gqdkB eoBk, gq ebk;K ftZu frnkB gqdkB eoBk, gq?eNheb ?eNheb ebk;K ftZu j'o wIp{s ehsk ikDk j?. fJ; soQK gq?eNheb seBheh f;Zfynk gqDkbh dk fJZe nfBZyVtK nzr jB.@ 16H id'A fe fJBQK g/P/to;z;EktK d[nkok fi; fvroh$fvgb'wk bJh e'o; fdZs/ iKd/ jB, T[j d{o;E f;Zfynk gqDkbh s/ BjhA j[zd/, go J/HnkJhH;hHNhHJhH d/ nzso ftPb/PD dhnK y'iK d/ wZd/BIo, fJj d/fynk iKdk j? fe fJjBK g/P/to;z;EktK d[nkok eotkJ/ iKd/ e'o;K dh r[DtZsk UgB ns/ fv;N?A; bofBzr fJz;NhfuT{N d[nkok eotkJ/ rJ/ e'o;K d/ w[ekpb/ th wkVh j?l feT[Afe fJzihBhnfozr fJZe T[j ftPk j?, fi; bJh rfjB g?qeNheb ns/ toePkg dh N/qfBzr dh b'V j[zdh j? ns/ fJj g/P/to;z;EktK T[;/ gfjb{ s/;wM"sk eodhnK jB, fJBQK;z;EktK d[nkok eotkJ/ rJ/ e'o;K B{z pokposk gqdkB eoB Bkb Bk f;oc f;Zfynk d/ fwnko ftZu;wM'sk j[zdk j? pbfe ftfdnkoEhnK$fjZ;k b?D tkb/ d/ GftZy s/ th p[ok gqGkt g?Adk j?. 17H fJj g/P ehsk iKdk j? fe gfjbK pj[s;ko/ fJzihBhnfozr ekbi;B ns/ fJzihBhnfozr f;Zfynk d/ gq;ko B{z tXkT[D dh Io{os;h ns/ fJ; bJh fJjBK g/P/to;z;EktK d[nkok ubkJ/ rJ/ e'o;K B{z n?wHn?uHnkoHvh d[nkok pokposk fdZsh rJh;h. fJ;;w/A d/P ftZu fJzihBhnfozr f;Zfynk dh tX/o/;wZoEk g?dk ehsh rJh j? ns/ jo;kb brGr 50#;hNK ykbh ofjzdhnK jB. fJE'A sZe fe e[M fJzihBhnfozr ekbi th ekch dkyb/ dh xkN ekoB pzd j' oj/ jB. fJ; bJh pokposk d/Dk ikoh oZyD dh Io{os BjhA j?, feT[Afe fJj fJZe gqDkbh pDkT[Adk j?, fiZE/ f;Zfynk dh r[DtZsk B{z:ehBh BjhA pDkfJnk iKdk ns/ ftfdnkoEhnK d/ GftZy s/ wkVk gqGkt g?Adk j?. 18 fJ; bJh wB[Zyh;o's ftek; wzsokb/ dk ftuko j? fe ftfdnkoEhnK d/ GftZy ns/ f;Zfynk dh r[DtZsk dh;zGkb d/ fjZs ftZu, fJj bkIwh j? fe fJBQK g/P/to;z;EktK d[nkok ubkJ/ iKd/ e'o;K B{z j'o pokposk Bk fdZsh ikt/. 29H jkbKfe,;[DtkJh dk f;ZNk fBeb u[Zek;h, foZN gNhPB BzL^7840 of 2014 ftZu dkfJo jbcBkw/ ftZu;kjwD/ nkJ/;N?Av d/ wZd/BIo, nghbeosk B{z fJ; jbcBkw/ dk itkp d/D bJh w"ek fdZsk frnk. fJj nghbeosk d[nkok j/m fby/ itkp nB[;ko g/P ehsk frnk j?L^ “(n?B) fJj g/P ehsk iKdk j? fe n?wHn?uHnkoHvh d[nkok 19H02H19 d/ nkd/PK nB[;ko dkfJo ehs/ rJ/ jbcBkw/ B{z j/m fbyhnK ekoBK eoe/ ftukfonk BjhA ikDk ukjhdkL^ ^ fpBK fe;/ c?;b/$fwBzN B{z i'V/ iK jtkb/ d/ iK n?wHn?uHnkoHvh d/ c?;b/ d/ jbcBkw/ ftZu e[ZM th BjhA, go fJZe f;ZXk dkntk j?. fJj ftP/P s"o s/ wjZstg{oB j? feT[Afe fJZe j'o nXhB;eZso d[nkok fJ; ndkbs d/;kjwD/ n?wHn?uHnkoHvh d[nkok dkfJo ehsk jbcBkwk g{oh soQK T[bN j?. ^ fJ;;zpzX ftZu f;oc fJZe nkovo$c?;bk$B'Nhfce/PB jh fJZe nfX;{uBk ftukoh iKdh j? i' fe wkBsk gqdkB eodh j?, i' t?X ofjzdh j?. ekB{zB d[nkok;Ekgs ehs/ gqfefonk s'A pknd j[ew gk; ehs/ fpBK T[bN BjhA ehsh ik;edh. ^ ekoigqDkbh iK wjZstg{oB gqfefonk dk gkbD ehs/ ikD dk e'Jh;ze/s BjhA fwbdk. ^ fJj;gPN j? fe gNhPB eosk fto[ZX nzso d/ ftPb/PD dhnK e'Jh y'iK BjhA jB. ^ fJZE/ fpB?^gZso d/D tkb/ d/ eko'pko B{z ikoh oZyD d/ wjZstg{oD p[fBnkdh nfXeko B{z ekB{zB dh;jh gqfefonk dh gkbDk ehs/ pr?o tKMk BjhA ehsk ik;edk. ^ fJ;;fEsh ftZu n?w n?u nko vh gNhPBo dh wkBsk tkg; b? b?Adk j?, gNhPBeosk e'b fJ; B{z u[D"sh d/D dk nfXeko ns/ fJZe w"ek j'Dk ukjhdk j?. ^ fJ;;zpzX ftZu e/; wkB:'r jkJh e'oN d/;kjwD/ ftuko nXhB j? ns/ fJ; ehwsh ekB{zB d/ nfXeko;w/s nghb dk nfXeko th BjhA y'fjnk ik;edk.@ 30H P[o{nks ftZu, fJj dZ;Dk bkIwh j? fe nghbeosk d[nkok soihj fdZsh rJh f;tb nghb BzL 17922 of 2017 dk fBgNkok ndkbs d[nkok 03H11H2017 eo fdZsk frnk. nghbeosk d[nkok T[; tes e'Jh p/BshnK g/P BjhA ehshnK rJhnK;B, id'A fJ; ndkbs d[nkok wkwb/ d/ g{o/;w{j dh;[DtkJh ehsh iKdh;h ns/ ftukfonk iKdk;h.;kv/ ftuko ftZu, fJ; ndkbs dk ofi;Noko nghbeosk d[nkok soihj fdZsh rJh;gPNheoB ns/;'X bJh noIh doi eoB s'A fJBeko eoB ftZu;jh;h. jkbKfe, feT[Afe foekov ftZu;gZPN s"o s/ fJj;ze/s BjhA ehsk frnk;h fe nghbeosk B{z;[DB s'A pknd foftT[ noIh jkJh e'oN d[nkok wBI{o ehsh rJh;h, fJ; bJh fBnK d/ fjZs ftZu, nghbeosk B{z;kohnK p/BshnK w?foN s/ T[mkT[D dh nkfrnk fdZsh rJh;h ns/ j[D n;hA g{o/ wkwb/ s/ ftuko eoB bJh nZr/ tZXd/ jK. 31H fJ; d/ nkgD/ gqdoPB s/ “nghbeosk e'Jh f;Zfynk BjhA fdzdk pbfe f;oc d';kbk gqhfynktK ns/ g[o;eko gqwkD gZsoK dk nk:'iB eodk j?.@ fJ; s'A fJbktk g?ok 26 ftZu fIeo ehsh rJh fJj;zebg;fEsh fJj th;gZPN eo fdzdh j? fe nghbeosk gqhfynktK ftZu nkT[D tkb/ T[whdtkoK dh wdd eoB bJh e'Jh e'fuzr ebk;K iK;EkBe;?ANoK B{z wkBsk, fJIkIs BjhA fdzdk iK eotkT[Adk BjhA j?. 32H T[Vh;k fbcN f;zukJh fBrw, e/; ftZu fJ; T[es c?;b/ d/ g?oQk 45 ftZu d' gqPB ftuko bJh;B ns/ T[jBK d'tK ftu'A gfjb/ gqPB j/m fby/ nB[;ko;B. “TH Gkt/A w"i{dk e/; Bkb;zpzXs wzBh ikD tkbh:{Bhtof;Nh fJziBhnfozr ftZu fvrohnK gqkgs eoB tkb/ ftfPnK ftZu d{o;E f;Zfynk gqDkbh d[nkok e'o; P[o{ eo;edhnK jBL^ (1) d{o;E f;Zfynk gqDkbh d[nkok seBheh f;Zfynk ftZu nfij/ e'o;; fpBK fe;/ J/HnkJhH;hHNhHJhH d[nkok sfj ehs/ wkgdzv iK fdPk fBod/P fdZs/ fpzBK eoBk. (2) J/HnkJhH;hHNhHJh n?eN sfjs fpBK fe;/ gqtkBrh d/<@ c?;b/ d/ g?ok 46 ns/ 48 ftZu, fJ;;zpzXh ftuko tNKdo/;BL^ “ 46H J/HnkJhH;hHNhHJh n?eN d/;?ePB 2(ih) ftZu “seBheh f;Zfynk@ dh gfoGkPk do;kT[Adh j? fe f;ybkJh d/ gq'rokwK, y'i ns/ fJzihBhnfozr N?eB'b'ih ftZu f;Zfynk s/ nkw s"o s/ I'o fdZsk iKdk j? ns/ fJj ftuko T[BQK;z;EktK sZe;hfws BjhA j[zdk fiZE/ f;Zfynk, y'i ns/ f;ybkJh d/ nfij/ gq'rokwK dk nk:'iB ehsk iK fdZsk iKdk j?. jkbKfe, Xkok 2(n?u) ftZu “seBheh;z;Ek@ dh gfoGkPk fJZe;z;Ek B{z SZvdh j?, i' fJZe:{Bhtof;Nh j?. “seBheh f;fynk@ dh ftnkge XkoBk ns/ “seBheh;z;Ek@ d/;hws dkfJo/ ftueko nzso J/HnkJhH;hHNhHJh n?eN dh Xkok 10 s'A;gZPN j?, fiZE/ e[M ekoi tZy'A tZyo/ gfjb{nK iK seBheh f;Zfynk d/ gfjb{nK Bkb;zpzXs jB fiBQK B{z e[dos d/ s"o s// jo fJZe;z;Ek bJh bkr{{ j'Dk ukjhdk j? (Gkt/A:{Bhtof;Nh j't/ iK Bk) fiZE/ nfij/ e'o; eotkJ/ iK fdZs/ iKd/ jB. T[;;w/A e[ZM ekoi e/tb seBheh;z;EktK Bkb;zpzXs jB, i' gfoGkPk nB[;ko:{Bhtof;NhnK s/ bkr{ BjhA j[zd/. T[dkjoD ti'A, ebkI (J/),(ph),(vh),(Jh),(n?c),(n?b) ns/ (n?B) ftZu seBheh f;Zfynk d/ ftPkb gfjb{nK Bkb;zpzX j?, id'A fe ebkIi (e/),(n?w),(gh) ns/ (feU[) seBheh ndkfonK Bkb i[V/ wkwfbnK Bkb BfiZmd/ jB ns/ fJ; soQK:{Bhtof;NhnK s/ bkr{ BjhA j';ed/, id'A fe e[ZM ftP/P ekoi jB, i' ebkI (ih) ns/ (U) ftZu fBXkos ehs/ rJ/ jB, i' d't/A “seBheh;z;EktK s/ bkr{ j[zd/ jB ns/:{Bhtof;NhnK seBheh f;Zfynk gqdkB eo ojhnK jB. Xkok 10 d/ ebkI (;h),(vh) ns/ (n?c);ko/ ftfPnK Bkb;zpzXs jB, fJZe d{i/ Bkb,;ko/ gZXoK s/ d/P ftZu seBheh f;Zfynk dk skbw/b, ftek; dhnK Io{osK B{z g{ok eoB bJh BthBsk, y'i ftek;, BthA N?eBkb'ihnK dh;EkgBk, ghVh B{z ngDkT[Dk ns/ BthA N?eBkb'ih dh nB[e{bsk B{z T[sPkjs eoBk, seBheh f;Zfynk ns/ gqDkbhnK ns/ j'o;zpzXs gqDkbhnK ftueko;zpzX B{z T[sPkjs eoBk ns/ gqGkts eoBk. J/HnkJhH;hHNhHJhH fJ; soQK “ seBheh f;Zfynk bJh wkgdzv iK r[Dkswe fB:wK B{z fBoXkos eoB dh Pesh dk fJeb"sk fog'INoh j?. e'o; dh;wroh eh j'Dh ukjhdh j?, fejV/ ftfPnK B{z gVQkfJnk ikDk ukjhdk j? ns/ e'o;K dh ntXh ns/ ekb eh j'Dh ukjhdh j? ns/ fe; Yzr Bkb e'o; eotkJ/ iKd/ jB, fJj “seBheh f;Zfynk@ dh ftPkb XkoDk dk fJZe fjZ;k j?. e'Jh th ftuko iK T[; y/so ftZu BthBsk th “seBheh f;Zfynk@ dh XkoDk dk fJZe fjZ;k j? ns/ f;XKse s"o s/, J/HnkJhH;hHNhHJhH d/ ftP/P dkfJo/ ftZu j'Dk ukjhdk j?. 48H seBheh f;Zfynk i' fe fJzihBhnfozr dhnK fvrohnK gqkgs eoB bJh j[zdh j?, ftZu fET[oh d/ Bkb Bkb nfGnk; gkm th eotkJ/ iKd/ jB. i/eo seBheh f;Zfynk d/D tkbh fJ;;Ekfgs XkoBk B{z fJZe r[Dkswe nkdoP ti'A;'AXDK iK pdbDk j? ns/ e/; ftZu d{o;E f;Zfynk gqDkbh d[nkok pdfbnk ikDk j?, sK fJZe XkoBk d/ s"o s/ J/HnkJhH;hHNhHJhH B{z fJ; B{z;gZPN PpdK ftZu;theko eoBk ukjhdk j?. fejV/ wkgdzvK B{z;zs[PN eoBk ukjhdk j?, i/eo seBheh f;Zfynk d/D dk fB:ws e'o; fe;/ th Yzr Bkb pdfbnk iK;'fXnk ikD dk c?;bk f;oc J/HnkJhH;hHNhHJhH d[nkok jh fbnk ikDk j?. c?;bk yk; ns/;gPN j'Dk ukjhdk j? ns/ f;oc fJ; wkwb/ ftZu e'Jh fdPk fBod/P dh nDj'Ad ekoB nzdkik BjhA brkfJnk ik;edk. J/HnkJhH;hHNhHJhH d[nkok ed/ nfijk e'Jh c?;bk gqrN BjhA ehsk frnk. d{i/ gk;/, fJj jw/Pk ekfJw fojk j? fe fJzihBhnfozr dhnK fvrohnK gqkgs eoB tkb/ e'o;K B{z d{o;E f;ZZfynk gqDkbh okjhA BjhA fbnk ik;edk. Gkt/A fJj gj[zu;jh j? iK BjhA, fJj w[Zdk BjhA j?. w"i{dk T[d/PK bJh, i/ J/HnkJhH;hHNhHJhH d/ nB[;ko, nfij/ e'o;K B{z d{o;E f;Zfynk gqDkbh d[nkok BjhA f;ykfJnk ikDk ukjhdk, fJj nzsw Ppd j? ns/ bkIwh j?^id'A sZe ekB{zB d/ nB[;ko;zP'XB BjhA ehsk iKdk. fJE'A sZe fe g?oQk 6H19 ftZu fdZsh seBheh ns/ gqpzXeh f;Zfynk, d{o;E f;Zfynk gqDkbh d[nkok fJZe buehb/, g?NoB ns/ gq'rokwK dh Io{os s/ I'o fdzfdnK fejk frnk j? fe J/HnkJhH;hHNhHJhH fB:wK ns/ wkgdzvK dh:'iBkpzdh, fBowkD ns/ oZy^oykn bJh ns/ fJ; d/;w/s seBheh f;Zfynk ns/ gqpzXeh f;Zfynk dh J/ehfeqs ftek; ns/ skbw/b ns/;oNhfce/N dh;wkBsk d/ oZy oykt B{z:ehBh pDkT[D bJh fIzw/tko j't/rk.;kv/ ftuko ftZu, fiBQK ftfPnK d[nkok fJzihBhnfozr ftZu fvrohnK gqkgs ehshnK iKdhnK jB T[j d{o;E f;Zfynk gqDkbh d[nkok gVQkJ/ ik;ed/ jB iK BjhAl fJj J/HnkJhH;hHNhHJhH d/ ftP/P dkfJo/ ftZu j?.;kv/ d[nkok g[ZS/ rJ/ gfjb/ gqPB d/ gfjb/ nzr dk itkp, fJ; bJh;ZgPN j? fe J/HnkJhH;hHNhHJhH d[nkok;gPN s"o s/ d{o;E f;Zfynk gqDkbh d[nkok fJzihBhnfozr ftZu fvroh e'o;K dh nkfrnk d/D d/ fdPk^fBod/PK s'A fpzBK, nfij/ e'o; g/P eoB/, wzBh ikD tkbh:{Bhtof;NhnK bJh T[fus BjhA;h.@ 33H seBheh ns/ gqpzXe f;Zfynk ftZu J/HnkJhH;hHNhHJhH dh G{fwek T[Zs/ 1986 ftZu Gkos;oeko d[nkok gqekPs B?PBb gkfb;h nk| n?i{e/PB ftZu I'o fdZsk frnk;h, fi; B{z T[Vh;k fbcN f;zukJh fBrw e/; ftZu fJ; ndkbs B/ B'N ehsk;h.;kb 1994 ftZu J/HnkJhH;hHNhHJhH d[nkok ikoh;zpzXs fB:wK s/ th ftuko ehsk frnk;h, fi; d/ sfjs J/HnkJhH;hHNhHJhH dh wBI{oh s'A fJbktk fe;/ seBheh;z;Ek d[nkok e'Jh e'o; iK gq'rokw g/P BjhA ehsk ik;edk;h. c?;b/ d/ g?ok 23H[2] ns/ 23H[3] ftZu okPNoh f;Zfynk dh Bhsh ns/ J/HnkJhH;hHNhHJh d/;zpzXs fB:wK d/;zpzXs fjZ;/ bJ/ rJ/ jBL^ “23H[2] 1986 ftZu f;Zfynk pko/ okPNo Bhsh Gkos;oeko d[nkok gqekPs ehsh rJh;h, fi;dk Gkr VI seBheh ns/ gqpzBXZe f;Zfynk, Bkb;zpzX oZydk j?, Bhsh d/ g?ok 6H[6], 6H[8] ns/ 6H19 fJj;BL^ “6H[6] seBheh ns/ gqpzXeh f;Zfynk ftZu b'eK d/ tZv/ fjZ;/ dh gj[zu B{z;hws eoB tkb/ o;wh e'o;K bJh w"i{dk;ys gqt/P b'VK d/ wZd/BIo,;zuko whvhnk dh tos'A;w/s d{o;E f;Zfynk gqfefonk d[nkok gq'rokw g/P ehs/ ikDr/. g"bhN?efBe; ftZu f;Zfynk;w/s seBheh ns/ gqpzXe f;Zfynk gq'rokw, wbNh^g[nkfJzN gqt/P dh ftt;Ek d/ Bkb, eq?fvN d/ nkXko s/ fJZe buedko wkv:{bo g?NoB s/ th j'Dr/. fJZe wIp{s wkordoPB ns/;bkj^wPtok dhnK;/tktK gqdkB ehshnK ikDrhnK. * * * 6H[8] seBheh f;Zfynk d/ Y[et/A o;wh ns/ r?o^o;wh gq'rokw n"osK bJh, nkofEe ns/;wkie s"o s/ ewI'o torK ns/;ohoe s"o s/ ngkjiK d/ bkG bJh fsnko ehs/ ikDr/. * * * 6H19 nkb fJzvhnk e"A;b cko N?eBheb n?i{e/PB, fi; B{z ekB{zBh doik fdZsk frnk j?, seBheh ns/ gqpzXe f;Zfynk dh fB:wK ns/ wkgdzvK dh:'iBkpzdh, fBowkD, ns/ oZy^oykn, wkBsk, soihj tkb/ y/soK dh czfvzr, fBrokBh ns/ w[bKeD, gqwkDheoD ns/ g[o;ekoK dh pokpoh pDkJh oZyD ns/ skbw/b ns/ J/ehfeqs ftek; B{z:ehBh pDkT[D bJh fIzw/tko j't/rk.;w/A^;w/A s/ w[bKeD fJZe fB:fws rmB gqwkfDs p'ov d[nkok ehsk ikJ/rk. e"A;b B{z wIp{s ehsk ikt/rk ns/ fJj uzrh;oeko dhnK oki;oekoK ns/ seBheh ndkfonK dh tX/o/;w{bhns Bkb fte/Adohfeqs Yzr Bkb ezw eo/rh.@ 23H3H J/HnkJhH;hHNhHJhH(Bt/A seBheh ndkfonK, e'o;K iK gq'rokwK dh P[o{nks ns/ e'o;K iK gq'rokwK bJh;hNK dh;hws;woZEk dh wBI{oh) fB:wK B{z 1994 ftZu ikoh ehsk frnk;h (“1994 d/ J/HnkJhH;hHNhHJhH o?r{b/PB@;zy/g ftZu). fJBQK fB:wK dh Xkok 4 j/m fdZs/ gqGkt j/m;hL^ “4H0H gqtkBrh dh roKN dh b'V 4H1H fJBQK fB:wK dh P[o{nks s'A pknd, (J/) e'Jh BthA seBheh;z;Ek iK:{Bhtof;Nh seBheh ftGkr P[o{ BjhA ehsk ikt/rkl iK (ph) fe;/ seBheh;z;Ek,:{Bhtof;Nh,;w/s wzBh ikD tkbh:{Bhtof;Nh iK:{Bhtof;Nh ftGkr iK ekbi d[nkok e'o; iK gq'rokw BjhA eokfJnk ikJ/rk. (;h) e'Jh seBheh;z;Ek,:{Bhtof;Nh iK wzBh ikD tkbh:{Bhtof;Nh iK:{Bhtof;Nh ftGkr ik ekbi ftfdnkoEhnK B{z fvroh iK fvgb'wk e'o;K iK gq'rokwK bJh dkybk d/Dk ikoh BjhA oZy/rkl (vh);hNK dh wBI[oP[dk rqfjD eoB dh;woZEk ftZu e"A;b dh wBI{oh s'A f;tkJ/ tkXk iK e'Jh coe BjhA ehsk ik;edk. 34H fJ; c?;b/ ftZu fJj fejk frnk;h fe J/HnkJhH;hHNhHJhH “seBheh f;Zfynk@ bJh wkgdzv iK r[Dkswe fB:wK B{z fBoXkos eoB dh Pesh dk fJeb"sk fog'INoh j? ns/ fJj ftuko eoBk J/HnkJhH;hHNhHJhH d/ ftP/P y/so ftZu;h. fe fJzihBhnfozr ftZu fvroh gqkgs eoB bJh ftfPnK B{z d{o;E f;Zfynk gqDkbh d[nkok gVQkfJnk ik;edk j? iK BjhA. fJ; w[Zd/ B{z eh fJzihBhnfozr dhnK fvrohnK gqkgs eoB tkb/ e'o;K B{z d[o;E f;Zfynk gqqDkbh d[nkok gVQkfJnk ik;edk;h, fJ; B{z ft;Eko Bkb g/P ehsk frnk;h. fJj fBoXkos ehsk frnk;h fe e[dosh s"o s/, g?qeNheb N/qfBzr fJzihBhnfozr e'o;K dk fJZe Io{oh ns/ nfBZyVtK nzr j'J/rh ns/ id'A sZe fe J/HnkJhH;hHNhHJhH d[nkok;gZPN Bhsh BjhA pDkJh iKdh, T[d'A sZe fJzihBhnfozr d/ fe;/ th e'o; B{z d{o;E f;Zfynk gqDkbh Bkb BjhA eokfJnk ik;edk. fJj wzfBnk frnk;h fe J/HnkJhH;hHNhHJhH d[nkok ikoh ehs/ rJ/ fdPk fBod/Pk dh nDj'Ad ftZu, d{o;E f;Zfynk gqDkbh d[nkok fJzihBhnfozr ftZu fvroh gqkgs eoB tkb/ e'o;K B{z;gZPN s"o s/ fJikIs d/ fdZsh rJh j?, fJ; soQK d/ e'Jh th e'o; P[o{ BjhA ehs/ ik;ed/ jB. J/HnkJhH;hHNhHJhH d[nkok bJ/ rJ/ fBozso o[y B{z th T[eZs iZiw?AN ftZu B'N ehsk frnk. 35H gqPB ftub/ B[es/ B{z fco fwsh 22H01H2018 d/ g/ok 23 ns/ 24 d/ nkovo Bkb BfiZfmnk frnk ns/ fJ; rZb s/ I'o fdZsk frnk fe J/HnkJhH;hHNhHJhH d[nkok f;XKse s"o s/ d{oh f;Zfynk gqDkbh d[nkok fJzihBhnfozr ftZu fvrohnK gqkgs eoB B{z ed/ gqtkBrh BjhA fdZsh rJh. nghbeosk d{o;E f;Zfynk gqDkbh d[nkok e'Jh f;Zfynk d/D dk dkntk th BjhA eodk ns/ f;oc d'^;kbk gqhfynk eokT[Adk j? ns/ T[jBK B{z gqwkD gZso fdzdk j?, i' nfijh gqhfynk d/:'r j[zd/ jB. T[Vh;k fbcN f;zukJh ekog'o/PB e/;, ftZu ndkbs d/ c?;b/ dh o'PBh ftZu ftukoB s/, n?fwe; eoJh, nkgD/ efjD ftZu;jh j? fe nghbeosk dk e/; T[jBK e/;K Bkb'A fBub/ gZXo s/ j't/rk fiBK ftZu wzBh ikD tkbh:{Bhtof;NhnK d/ wkwb/ d/ c?;b/ B{z BfiZfmnk frnk j?. 36H nghbeosk dk fBozso o[y fJj j? fe fJj fe;/ th n?eN d/ nXhB BjhA nkT[Adk j?, fit/A fe:{HihH;hH n?eN, fJzdok rKXh B?PBb TgB:{Bhtof;Nh n?eN, 1985 ns/ J/HnkJhH;hHNhHJhH n?eN. jkbKfe, feT[Afe fJj seBheh f;Zfynk d/ e'o;K iK gq'rokwK dh g/PeP eodk j?, fit/A fe T[Zu ndkbs d[nkok;jh wzfBnk frnk j?, nghbeosk “seBheh;z;Ek@ dh gfoGkPk d/ nzdo nkT[Adk j? fit/A fe J/HnkJhH;hHNhHJhH n?eN ftZu gfoGkPs ehsk frnk j?. Bk sK nghbeosk, nkg fJzihBhnfozr ftZu fvroh gqdkB eodk j? ns/ Bk jh, fe;/ wkBsk gqkgs;z;Ek d/ ti'A wkBsk gqkgs:{Bhtof;Nh, ftZu fJzihBhnfozr dh fvroh gqkgs eoB tkb/ e'o;K ftZu ftfdnkoEhnK B{z fsnko eodk j?. jkbKfe fJj fET{oh ns/ gq?eNheb ftZu e'Jh fBod/P BjhA fdzdkl go fJj fJZe gqhfynk dh s;ZbhpyP wBI{oh s'A pknd fJj T[whdtkoK B{z w?ApofPg d/;oNhfce/N gqdkB eodk j?.;tkb fJj j? fe nfij/;oNhfce/N B{z, ekB{zB ti'A, fe;/ wkBsk gqkgs Gkosh:{Bhtof;Nh s'A we?Bheb fJzihBhnfozr dh fvroh d/ pokpo wzfBnk ik;edk j? < e[M th;gZPN BjhA j? fe fejV/;zftXkBe Pk;B nXhB iK ekB{zBh ftt;Ek d/ sfjs nghbeosk d[nkok ikoh ehs/ rJ/;oNhfce/N B{z fJ; soQK dh pokpoh fdZsh ik;edh j?.;/tk ftZu e'Jh ekB{zBh gqpzX BjhA brkfJnk j? iK fJ; s/ fJj Go';k eoe/;[Mkn fdZsk frnk fe yk; jbksK ns/$iK, e[ZM wkgdzvK dh;zs[PNh d/ nkXko s/ nghbeosk nfijh pokpoh iK doik d/D dk jZedko j't/rk. 37H:{ih;h n?eN dh Xkok 22(1) d/ nB[;ko, fvrohnK gqdkB eoB d/ nfXeko dh tos'A f;oc fJZe:{Bhtof;Nh d[nkok ehsh ik;edh j?, i' fJZe e/Adoh n?eN, fJZe go'ftBfPnb n?eN iK oki n?eN iK fJZe wzBh ikD tkbh:{Bhtof;Nh d[nkok:{HihH;hH dh Xkok 3 nXhB;Ekgs ehsh ik;edh j? iK fJZe;z;Ek d[nkok;z;d d/ n?eN d[nkok fvrohnK rqKN iK gqdkB eoB bJh. Tes Xkok 22 dh T[g^Xkok (1) ftZu nkT[D tkb/ ftuko B{z T[g^Xkok (2) d[nkok Ikjo s"o s/;gZPN ehsk frnk j? fi; ftZu fejk frnk j?L “T[g^Xkok(1) ftZu e'Jh th ftnesh iK nEkoNh fe;/ th fvroh B{z gqdkB eoB iK d/D ik nkgD/ nkg d/D dk jZedko BjhA j't/rk.;z;d dk fJokdk;gZPN j? fe fJj f;oc T[jh;z;Ek j? fi; B{z Xkok 22 dh T[g^Xkok(1) ftZu do;kfJnk frnk j?, i' fvrohnK gqdkB eoB iK rqKN eoB d/;woZE j?. nghbeosk:{ ih;h n?eN dh Xkok 22(1) ftZu do;kJh fe;/ th Pq/Dh dh nXhB BjhA nkT[Adk. 38H T[Vh;k fbcN f;zukJh fBrw e/; ftZu fJj ftukoB bJh th nkfJnk j? fe, eh wzBh ikD tkbh:{Bhtof;Nh g{ot nB[wsh fpBK d{o;E f;Zfynk gqDkbh d[nkok fJzihBhnfozr dhnK fvrohnK gqkgs eoB tkb/ e'o;K dh P[o{nks eo;edh;h < fJ; wkwb/ dk T[j gfjb{ w"i{dk e/; ftZu BjhA nkT[Adk ns/ fJj nghbeosk dk e/; BjhA j?, fe fJj fJzihBhnfozr ftZu fvrohnK gqkgs eoB dk jZedko j?. jkbKfe, T[;dk efjDk j? fe fJ; d[nkok fdZs/ rJ/;oNhfce/N d/;zpzX ftZu fJzihBhnfozr ftZu fvrohnK d/ pokpo j'D dk doik gqkgs j'D eoe/, nghbeosk fJ; soQK dk bkG iK ckfJdk gqkgs eoB dk jZedko j?. fJZE/ fe;/ th ekB{zBh ftt;Ek iK ekB{zBh fB:wK d/ o{g ftZu iK nfijh e'Jh:'iBk BjhA j?, fi; d/ sfjs n?wHn?uHnkoHvhH d[nkok nfijh pokpoh fdZsh ik;edh j?. fJj ikgdk j? fe tZy^tZy;z;EktK d[nkok dknt/ ehs/, fit/A fe nghbeosk, d[nkok ehs/ rJ/ dknt/, e/; d/ nkXko s/ ftuko ehsk iKdk;h ns/ n?wHn?uHnkoHvhH d[nkok pokpoh gqdkB ehsh rJh;h. T[BQK;zukoK ftu'A gfjbK;zB 1976 dk;h, id'A J/HnkJhH;hHNhHJhH n?eN bkr{ BjhA j'fJnk;h. i/ Xkok 22 dk cowkB Xkok 22(1) ftZu fBoXkos ehs/ s'A fJbktk fe;/ th nfXekoh iK ftnesh B{z fvroh gqdkB eoB d/ jZe s'A tKMk oZydk j?, sK n?ZwHn?uHnkoHvhH;w/s fe;/ ftZu th nfijh pokpoh gqdkB eoB dh e'Jh Pesh iK nEkoNh BjhA j?. 39H fJj f;XKs i' f;ZX/ s"o s/ BjhA ehsk ik;edk T[j nf;ZX/ Yzr Bkb gqkgs BjhA ehsk ik;edk ns/ fJ; ndkbs d[nkok j/m fdZs/ c?;fbnK ftZu fJ; dk t/otk fdZsk frnk j?L^ ( ( ( (J J J J////) ) ) ) skfwbBkv{ oki ftZu ns/ j'o pBkw, thH e/H fPnkw;[zdo ns/ j'o.
“VI. i' f;ZX/ s"o s/ BjhA ehsk ik;edk^nf;ZX/ s"o s/ BjhA ehsk ik;edk. 43H “ “21H fJj ekB{zB dk;[bMkfJnk j'fJnk gq;skt j? fe i' f;ZXk BjhA ehsk ik;edk, T[; B{z nf;ZX/ Yzr Bkb eoB dh fJikIs BjhA j?l Gkt i' e[ZM th ekB{zB d[nkok eoB dh wBkjh j?, ekB{zBh s"o s/ nf;ZX/ iK ngqsy sohe/ Bkb e[nKv' nfbe[fJs go'jhfpNo, go'jhfpNo fJN';B go feT[v fvt?BkNo n?v fJb[v d/ f;XKs d/ nkXko s/. fe;/ nEkoNh B{z fPcN iK:'iBk d[nkok ekB{zB s'A puD dh fJikIs BjhA fdZsh ik;edh.@ (irho f;zx pBkw oDpho f;zx, n?wH;hHw/jsk pBkw ewb BkE ns/;zs bkb r[gsk pBkw w'voB e'go/PB ro[g jkT[f;zr;';kfJNh fbfwfNv, n?;;h;h ghH 344, g?ok 21)H@ ( ( ( (p p p ph h h h) ) ) ) irho f;zx pBkw oDpho f;zx ftZu j/m fby/ nB[;koL^ “5H Xkok 397(3) d[nkok bkr{ ehsh rJh o[ektN B{z gko eoB bJh fJj;[Mkn fdZsk frnk;h fe jkJh e'oN d/;kjwD/ foftIB noIh B{z;?PB iZi d/ nkd/P d/ fto[ZX doyk;s ti'A wzfBnk ik;edk j?, Bk fe w?fi;No/N d/ nkd/P d/ fto[ZX.;kB{z BjhA brdk fe nfijk eoBk ikfJI j?. i' f;ZX/ s"o s/ BjhA ehsk ik;edk T[j nf;ZX/ s"o s/ eoB dh fJikIs BjhAl fJj ekB{zB B{z nDd/yk eoBk j?. fJj ekB{zB dk fJZe ikfDnk^gSQkfDnk f;XKs j? fe;z;d d/ n?eN dhnK XkoktK B{z fPcN iK;fjwsh@ Bkb BjhA ykoi ehsk ik;edk @ (gsh n?p'N,;hHi/Hc"e; ftZu ftHu/;No n"c fpPg)H “fe;/ ekB{zB d/ T[d/P B{z gqGktPkbh Yzr Bkb B/go/ ukVQB bJh, fJj nf;ZX/ iK N/v/ Yzr Bkb eoB dhnK;kohnK e'fPPK B{z jokT[D iK eoB s'A goj/I eoBk ukjhdk j?, fi; dh T[; B/ wBkjh ehsh j? iK j[ew fdZsk j?.@ (w?e;t?b, 11th n?vH p. 109). id'A;?PB iZi B/ w?fi;No/N d/ j[ew ftZu dyb d/D s'A fJBeko eo fdZsk sK jkJh e'oN nfXeko y/so w?fi;No/N d/ j[ew B{z NkbD bJh ysw j' frnk Bk fe;?PB iZi. fJ; bJh Xkok 397(3) dh o'e, gqGktPkbh Yzr Bkb nkeoPs;h ns/ fJ; o'e B{z fJ; foftIB$;'X dh noIh d/ ekoB gk;/ BjhA ehsk ik;edk, fit/A fe;?PB iZi d/ nkd/P d/ fto[ZX ehsk frnk. 40H i/ e'Jh fvroh f;oc T[BQK;z;EktK d[nkok fdZsh ik;edh j?, i':{ ih;h n?eN dh Xkok 22 dh T[g^Xkok(1) ftZu fdZs/ t/ot/ B{z g{ok eodhnK jB, fJZe;z;dh ekB{zB d/ nkd/P B{z nghbeosk d[nkok ikoh ehs/ rJ/ ns/ gqwkDs ehs/ rJ/ fJZe;oNhfce/N dh pokpoh d/ e/ ykoi BjhA ehsk ik;edk. T[;;oNhfce/N dh eh wjsZsk j[zdh j?, nt;o nkT[D s/ wkbe d[nkok ftukfonk ikt/rk. nghbeosk fBPus o{g ftZu nkgD/ w?ApoK B{z w?ApofPg dk;oNhfce/N gqdkB eoB dk jZedko j't/rk.;oNhfce/N dh eh wjZssk j'Dk ukjhdh j? T[j ftneshrs wkbe d/ e/; ftZu ftukoDk ukjhdk j?.;zpzXs wkbe;zpzXs T[whdtkoK dh:'rsk ns/:'rsk B{z ftukod/ j'J/ nfij/;oNhfce/N B{z wjZst d/;ed/ jB, go efjD bJh fe;oNhfce/N fJZe fvroh d/ pokpo j[zd/ jB ns/ fit/A fe;ko/ T[whdtko i' nfij/;oNhfce/N oZyd/ jB T[j bkG b?D d/ jZedko j[zd/ jB i' fJZe fvroh Xkoe eo;edk j?, fJe g{oh soQK tZyok w[Zdk j?. 41H w"i{dk;fEsh ftZu,;z[uko fwsh 26H05H1976 fi; d/ sfjs nghbeosk d[nkok ikoh ehsk frnk;oNhfce/N fe;/ wkBsk gqkgs Gkosh:{Bhtof;Nh s'A we?Bheb fJzihBhnfozr dh fvroh d/ pokpo wzfBnk frnk;h, fe;/ th ekB{zBh ftt;Ek dk;ze/s BjhA eodk, fi; d/ sfjs nfijh pokpoh gqdkB ehsh rJh. fJj B[esk j'o th wjZstg{oB j' iKdk j?, fit/A fe J/HnkJhH;hHNhHJh n?e; d/ bkr{ j'D s'A pknd, “seBheh f;Zfynk@;zpzXh g{o/ y/so B{z;z;d B/ J/HnkJhH;hHNhHJhH d/ dkfJo/ ftZu oZfynk j'fJnk j?. J/HnkJhH;hHNhHJhH n?eN dh Xkok 10, J/HnkJhH;hHNhHJhH B{z Bk f;oc e'o;K, gkmeqw ns/ “seBheh f;fynk@ d/ nfij/ j'o gfjb{nK bJh fB:w ns/ wkgdzv fBoXkos eoB dk jZedko j?, pbfe fJ; B{z Xkok (n?b) d/ sfjs seBheh f;Zfynk d/ y/so ftZu fe;/ th g/P/to;z;Ek iK;z;Ek B{z PeshnK, nfXeko ns/;j{bsK nkfd gqdkB eoB bJh rqKN nkc ukoNo d/;zpzX ftZu e/Ado;oeko B{z;bkj d/D bJh jZedko j?. J/HnkJhH;hHNhHJhH n?eN bkr{ j'D s'A pknd, Pesh d/ dkfJo/ d/ nkXko s/ fJ; soQK d/ nfXekoK B{z J/HnkJhH;hHNhHJhH dh;gZPN;bkj ns/ tZy^tZy ekB{zBh;hwktK d/ nzdo jh fdZsk ik;edk j?. 42H Bshi/ ti'A, Bk sK e'Jh nghb eosk dkntk eo;edk j?, Bk jh fe;/ th fvroh B{z d/D d/ jZedko j'D d/ wkwb/ ftZu ns/ Bk jh fJj dkntk eo;edk j? fe fJ; d[nkok fdZsk frnk;oNhf|e/N, we?Bheb fJzihBhnfozr ftZu fJZe fvroh d/ pokpo wzfBnk ikDk ukjhdk j?. 43H fJ; bJh, jkJh e'oN t/yD ftZu;jh;hL^ “HHHHHH we?Bheb fJzihBhfozr dh;z;Ek(Gkos), w[zpJh dh fJZe ofi;Nov;[;kfJNh j? ns/ fJ; soQK fJZe seBheh;z;Ek j? ns/ fJ; B{z seBheh ftfPnK d/ e'o;K d/;zpzX ftZu J/HnkJhH;hHNhHJhH s'A wBI{oh b?Dh g?Adh j?. nfijh;z;Ek dh w?ApofPg B{z fJZe fvroh d/ pokpo BjhA wzfBnk ik;edk, feT[Afe nfijh;z;Ek s'A:'rsk gqkgs T[whdtko B{z fJz;NhfNT[PB nk| fJzihBhoI d/ w?Apo, ekB{zB d/ nXhB;Ekfgs eoB tkb/ d/ pokpo BjhA fejk ik;edk (g?ok 208)
HHH HHH fJE/ e'Jh d;skt/I g/P BjhA ehsk frnk iK efEs s"o s/ j? fe T[Zsotkdh Bzpo 4 B{z nkgD/ e'o;K d/;zpzX ftZu fe;/ th e"A;b iK p'ov s'A;EkJh wkBsk gqkgs j?. fJ; bJh T[Zsotkdh Bzpo 4 d[nkok fdZshnK ikD tkbhnK fvrohnK iK w?ApofPg B{z fJzihBhnfozr dh fvroh d/ pokpo BjhA wzfBnk ik;edk.@(Para 211). 44H jkbKfe, sZE fJj fojk j? fe nghbeosk d[nkok gqdkB ehs/ rJ/;oNhfce/N dh pokpoh n?wHn?uHnkoHvhH d[nkok J/HnkJhH;hHNhHJhH d/ Bkb;bkj^wPto/ ti'A 31H05H2013 sZe fdZsh rJh;h, e/Ado;oeko d[nkok ikoh nfX;{uBk fwsh 06H12H2012 s'A ns/ J/HnkJhH;hHNhHJh d[nkok ikoh iBse B'fN; August, 2017 ftZu ikfjo j?. fJj;zuko fJj th;ze/s eod/ jB fe T[j;ko/ ftfdnkoEh i' 31H05H2013 sZe ofi;Nov jB e'o; ftZu n?wHn?uHnkoHvhH dcso d/ w?w'ozvw$nkovo d/ nB[;ko ftukoB:'r j'Dr/. jkbKfe n;hA fJj dZf;nk j? fe nghbeosk d[nkok fJ;d/ w?ApoK B{z d'^;kbkBk gqhfynk d/;cbskg{ote w[ezwb eoB s/ ikoh ehs/ rJ/;oNhfce/N fJZe fvroh d/ pokpo BjhA wzB/ ik;ed/, fwsh 31H05H2013 sZe dkyb j'J/ ftfdnkoEhnK d/ jZe ftZu fJZe ngtkd j'D dh Io{os j? ns/ fwsh 06H12H2012 dh nfX;{uBk d/ nB[;ko bkG ns/ T[go'es iBse B'fN; B{z nfij/ T[whdtkoK sZe tXkT[Dk ukjhdk j?. T[whdtkoK B/ nkgDk Bkw doi eokT[D dh u'D ehsh;h sK fe T[j Pk;B nXhB nghbeosk d[[nkok eotkJ/ rJ/ gqhfynktK i' fe e/Ado;oeko d[nkok oZyh rJh;h ftZu Pkwb j';eD ns/ J/HnkJhH;hHNhHJhH d[nkok e'o; dh;Zwroh ns/ gkmeqw dh;whfynk ehsh ik;e/. jkbKfe, T[go'es nfX;{uBk ns/ iBse B'fN;;gZPN;B fe 01H06H2013 s'A pknd pokpoh d/D tkb/;zpzXs nkd/PK dk e'Jh n;o BjhA j't/rk. 45H jkbksK ftZu n;hA 31H05H2013 sZe ofi;No j'J/ T[whdtkoK d/ jZe ftZu fJZe ngtkd eod/ jK ns/ n?bkB eod/ jK fe w"i{dk wkwb/ ftZu bJ/ rJ/ f;ZN/ 01H06H2013 s'A pknd bkr{ j'Dr/. 31H05H2013 sZe dkyb j'J/ nfij/ T[whdtkoK B{z nghbeosk d[nkok fdZsk;oNhfce/N e/Ado;oeko ftZu o[Irko d/ T[d/P Bkb we?Bheb fJzihBhnfozr dh fJZe fvroh d/ pokpo wzfBnk ikt/rk. 46H gfo;o ftZu,;kB{z jkJh e'oN dh nkgDh iZiw?AN d/ g?oQK 205 s'A 213 ftZu ehs/ w[bKeD ftZu e'Jh rbsh BjhA bZGh. n;hA fJ; bJh nghbeosk d[nkok T[mkJhnK rJhnK;kohnK p/BshnK B{z ykoi eo fdzd/ jK ns/ fw;b?fB:w ngbhe/PB BzH 2367 of 2018 B{z n;theko eod/ jK. e'Jh bkrs BjhA. 47H nzs ftZu, n;hA Pqh;hHJ/H;[zdow, wkD:'r n?fwe; eoJh d[nkok fdZsh;jkfJsk bJh fdb'A XzBtkd gqrN eod/ jK. HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHiZi (Uday Umesh Lalit) (T[d/ T[w/P bfbs) HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHiZi (Deepak Gupta) (dhge r[gsk) BthA fdZbhl nr;s 13, 2019 fv;eb/wo:-;EkBe GkPk ftZu nB[tkd ehsk frnk fBnK fBoDK e/tb w[eZdw/pkIk bJh T[jBK dh nkgDh GkPk ftu;wMD sZe jh;hws j? ns/ fJ;dk fe;/ j'o T[d/P bJh fJ;s/wkb BjhA ehsk ik;edk.;ko/ ftjkoe ns/ nfXekos wzstk bJh, fBnK fBoD/ dk nzro/Ih;z;eoD gqwkfDe j't/rk ns/ nwb bkr{ eoB bJh fJ; B{z soihj fdZsh ikt/rh. Translated by Ms. Sangeeta, Translator from beginning to page-21 and Ms. Kusum, Translator from page-22 till end. Typed by Sh. Ajay Abbot, Sr. Assistant.