Full Text
Translation output
प्रकाशनयोग्य
भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात
िदिवाणी मूळ/अपिपिलीय अपिधिकािरता
वगर क
े लेली क
े सर् (िदिवाणी) क........./२०२०
(वगर क
े लेल्या यािचका (िदिवाणी) क. ८७ - १०१/२०१४)
फामरसर्ी कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया............... िवनंडती अपजरदिार
िवरुध्दि
डिॉन्स. एसर्. क
े . तोशनीवाल एज्युक
े शनल टरस्टची
िवदिभर इिल न्स्टटयुट ऑफ फामरसर्ी आणिण इतर............ उत्तरवादिी
सर्ह
िदि.अप.क.२०२४-२७/२०२० [एसर्एलपिी (िव.अप.या) (िदि) क.४१२४-४१२७/२०१६]
िदि.अप.क. २०२८ - ३१/२०२० [ िव.अप.या (िदि) क. २६४८०-२६४८३/२०१७]
िदि.अप.क. २०३२/२०२० [िव.अप.या (िदि) क. २५१६०/२०१७]
िदि.अप.क. २०३५/२०२० [ िव.अप.या (िदि) क. ६०८/२०१८]
िदि.अप.क. २०३५/२०२० [ िव.अप.या (िदि) क. ६०६/२०१८]
िदि.अप.क. २०३३/२०२० [िव.अप.या (िदि) क. ९५४७/२०१८]
िदि.अप.क. २०३४/ २०२० [ िव.अप.या (िदि) क. ९५४६/ २०१८]
िदि.अप.क. २०३७/२०२० [ िव.अप.या (िदि) क. ९५७२/ २०१८]
िदि.अप.क. २०३९/ २०२० [ िव.अप.या (िदि) क. ११७१/ २०१८]
िदि.अप.क. २०३८/ २०२० [ िव.अप.या (िदि) क. ११५१/ २०१८]
िदि.अप.क. २०४०/ २०२० [िव.अप.या (िदि) क. ३६४३४/२०१७]
िदि.अप.क. २०४१/ २०२० [ िव.अप.या (िदि) क. २६३९१/ २०१८]
िरट यािचका (िदि.) क. ९२६/ २०१८
िदि.अप.क २०४२/ २०२० [ िव.अप.या (िदि) क. २६३७३/ २०१८]
भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात
िदिवाणी मूळ/अपिपिलीय अपिधिकािरता
वगर क
े लेली क
े सर् (िदिवाणी) क........./२०२०
(वगर क
े लेल्या यािचका (िदिवाणी) क. ८७ - १०१/२०१४)
फामरसर्ी कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया............... िवनंडती अपजरदिार
िवरुध्दि
डिॉन्स. एसर्. क
े . तोशनीवाल एज्युक
े शनल टरस्टची
िवदिभर इिल न्स्टटयुट ऑफ फामरसर्ी आणिण इतर............ उत्तरवादिी
सर्ह
िदि.अप.क.२०२४-२७/२०२० [एसर्एलपिी (िव.अप.या) (िदि) क.४१२४-४१२७/२०१६]
िदि.अप.क. २०२८ - ३१/२०२० [ िव.अप.या (िदि) क. २६४८०-२६४८३/२०१७]
िदि.अप.क. २०३२/२०२० [िव.अप.या (िदि) क. २५१६०/२०१७]
िदि.अप.क. २०३५/२०२० [ िव.अप.या (िदि) क. ६०८/२०१८]
िदि.अप.क. २०३५/२०२० [ िव.अप.या (िदि) क. ६०६/२०१८]
िदि.अप.क. २०३३/२०२० [िव.अप.या (िदि) क. ९५४७/२०१८]
िदि.अप.क. २०३४/ २०२० [ िव.अप.या (िदि) क. ९५४६/ २०१८]
िदि.अप.क. २०३७/२०२० [ िव.अप.या (िदि) क. ९५७२/ २०१८]
िदि.अप.क. २०३९/ २०२० [ िव.अप.या (िदि) क. ११७१/ २०१८]
िदि.अप.क. २०३८/ २०२० [ िव.अप.या (िदि) क. ११५१/ २०१८]
िदि.अप.क. २०४०/ २०२० [िव.अप.या (िदि) क. ३६४३४/२०१७]
िदि.अप.क. २०४१/ २०२० [ िव.अप.या (िदि) क. २६३९१/ २०१८]
िरट यािचका (िदि.) क. ९२६/ २०१८
िदि.अप.क २०४२/ २०२० [ िव.अप.या (िदि) क. २६३७३/ २०१८]
िदि.अप.क. २०४३/ २०२० [ िव.अप.या (िदि) क. १५३२८/२०१९]
आणिण
िरट यािचका (िदि.) क. १५०१/२०१९
न्यायिनणरय
न्या.एम.आणर. शहा
वगर क
े लेल्या (िदिवाणी) यािचका क.८७ -१०१/२०१४ या दिाखल करुन घेण्यात आणल्या आणहेत
आणिण िरट यािचका क.३७८३/२०१३- डिॉन्स. एसर्. क
े . तोशनीवाल एज्युक
े शनल टरस्टची िवदिभर इिल न्स्टटयुट
ऑफ फामरसर्ी िवरुध्दि महाराषर राज्य आणिण इतर, िर. या. क. ३९४५/२०१३ - यंडग इंडिजिनअपसर्र इज्युक
े शन
सर्ोसर्ायटी िव. महाराषर राज्य आणिण इतर ज्या मुंडबई उच्च न्यायालयाच्या नागपिूर खंडडिपिीठाकडिे प्रलंडबीत आणहेत, िर. या. क. ४४९२ / २०१३ - िदि. िशरपिूर एज्युक
े शन सर्ोसर्ायटी आणिण इतर िव. महाराषर राज्य आणिण इतर, िर. या. क. ५१०४ / २०१३ - श्री. भगवान कॉन्सलेज ऑफ फामरसर्ी िव. महाराषर राज्य आणिण इतर, िर. या. क.
५१५० / २०१३ - िकरण आणिण इतर िव. महाराषर राज्य आणिण इतर, िर. या. क. ५६८१ / २०१३ -
यशोदिाबाई दिगडिु सर्राफ चॅरिरटेबल टरस्ट आणिण अपन्य िव. महाराषर राज्य आणिण इतर, िर. या. क. ५९१४/
२०१३ - नांडगाव एज्युक
े शन सर्ोसर्ायटी ची इिल न्स्टटयुट ऑफ फामरसर्ी, नांडगाव िव. महाराषर राज्य आणिण इतर या
यािचका मुंडबई उच्च न्यायालयाच्या औरंडगाबादि खंडडिपिीठाकडिे प्रलंडिबत आणहेत, िर. या. क. १९२५३ / २०१३
- आणल्डिेल एज्युक
े शन टरस्ट िव. ऑल इंडडिीया कॉन्सिल न्सर्ल फॉन्सर टेक
् नीकल एज्युक
े शन िर. या. क. १९२५४ /
२०१३ - िशक्षण आणिण क
ृ षी िवकासर् प्रितष्ठान, मेडििशंडगी िव. ऑल इंडिडिया कॉन्सिल न्सर्ल फॉन्सर टेक
् नीकल
एज्युक
े शन आणिण इतर, िर. या. क. १९२५५ / २०१३ - क
े . िब. एच. टरस्ट िव. ऑल इंडिडिया कॉन्सिल न्सर्ल फॉन्सर
टेक
े शन आणिण इतर, या यािचका मुंडबई उच्च न्यायालयात प्रलंडिबत आणहेत, िर. या. क. १९८८७
आणिण
िरट यािचका (िदि.) क. १५०१/२०१९
न्यायिनणरय
न्या.एम.आणर. शहा
वगर क
े लेल्या (िदिवाणी) यािचका क.८७ -१०१/२०१४ या दिाखल करुन घेण्यात आणल्या आणहेत
आणिण िरट यािचका क.३७८३/२०१३- डिॉन्स. एसर्. क
े . तोशनीवाल एज्युक
े शनल टरस्टची िवदिभर इिल न्स्टटयुट
ऑफ फामरसर्ी िवरुध्दि महाराषर राज्य आणिण इतर, िर. या. क. ३९४५/२०१३ - यंडग इंडिजिनअपसर्र इज्युक
े शन
सर्ोसर्ायटी िव. महाराषर राज्य आणिण इतर ज्या मुंडबई उच्च न्यायालयाच्या नागपिूर खंडडिपिीठाकडिे प्रलंडबीत आणहेत, िर. या. क. ४४९२ / २०१३ - िदि. िशरपिूर एज्युक
े शन सर्ोसर्ायटी आणिण इतर िव. महाराषर राज्य आणिण इतर, िर. या. क. ५१०४ / २०१३ - श्री. भगवान कॉन्सलेज ऑफ फामरसर्ी िव. महाराषर राज्य आणिण इतर, िर. या. क.
५१५० / २०१३ - िकरण आणिण इतर िव. महाराषर राज्य आणिण इतर, िर. या. क. ५६८१ / २०१३ -
यशोदिाबाई दिगडिु सर्राफ चॅरिरटेबल टरस्ट आणिण अपन्य िव. महाराषर राज्य आणिण इतर, िर. या. क. ५९१४/
२०१३ - नांडगाव एज्युक
े शन सर्ोसर्ायटी ची इिल न्स्टटयुट ऑफ फामरसर्ी, नांडगाव िव. महाराषर राज्य आणिण इतर या
यािचका मुंडबई उच्च न्यायालयाच्या औरंडगाबादि खंडडिपिीठाकडिे प्रलंडिबत आणहेत, िर. या. क. १९२५३ / २०१३
- आणल्डिेल एज्युक
े शन टरस्ट िव. ऑल इंडडिीया कॉन्सिल न्सर्ल फॉन्सर टेक
् नीकल एज्युक
े शन िर. या. क. १९२५४ /
२०१३ - िशक्षण आणिण क
ृ षी िवकासर् प्रितष्ठान, मेडििशंडगी िव. ऑल इंडिडिया कॉन्सिल न्सर्ल फॉन्सर टेक
् नीकल
एज्युक
े शन आणिण इतर, िर. या. क. १९२५५ / २०१३ - क
े . िब. एच. टरस्ट िव. ऑल इंडिडिया कॉन्सिल न्सर्ल फॉन्सर
टेक
े शन आणिण इतर, या यािचका मुंडबई उच्च न्यायालयात प्रलंडिबत आणहेत, िर. या. क. १९८८७
/ २०१३ िदि. िशरपिूर एज्युक
े शन सर्ोसर्ायटी आणिण अपन्य िव. महाराषर राज्य िह यािचका मुंडबई उच्च
न्यायालयाच्या औरंडगाबादि खंडडिपिीठाकडिे प्रलंडिबत आणहे, िर. या. क. २५८५७ / २०१३ - सर्ेट मेरीज ग्रुपि
ऑफ इिल न्स्टटयुशन्सर्, हैद्राबादि िव. िदि फामरसर्ी कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया आणिण इतर, िर. या. क. २६०७७ /
२०१३ - िव. श्रीधिर आणिण इतर िव. िदि फामरसर्ी कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया आणिण इतर, िर. या. क. २६२८६ /
२०१३ - सर्ेट मेरीज ग्रुपि ऑफ इिल न्स्टटयुशन्सर् गुंडटूर िव. िदि फामरसर्ी कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया आणिण इतर या
याचीका हैद्राबादि येथील आणंडध्रप्रदिेश उच्च न्यायालयात प्रलंडबीत आणहेत आणिण िर. या. क. १३८८ / २०१३ -
काशी इिल न्स्टटयुट ऑफ फामरसर्ी िव. भारत सर्रकार आणिण इतर िह यािचका अपलाहाबादि उच्च न्यायालयाच्या
लखनौ खंडडिपिीठाकडिे प्रलंडिबत आणहे, या सर्वर यािचका या न्यालयाकडिे वगर करण्यात आणल्या आणहेत.
२. िवशेष अपनुमती यािचकांडना पिरवानगी दिेण्यात आणली आणहे.
३. या गटातील खटल्यांडमध्ये कायदिा आणिण वस्तुिल स्थतीचा सर्ामाईक प्रश्न उपििल स्थत होत अपसर्ल्यामुळे हया
सर्ामाईक न्यायिनणरय आणिण आणदिेशाद्वारे या सर्वर खटल्यांडमध्ये िनकाल दिेण्यात येत आणहे.
४. या सर्वर यािचकांडमधिील सर्ंडबंडधिीत उत्तरवादिी महािवदियालयांडनी, फामरसर्ी कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया ( यापिुढे
याचा उल्लेख पिी. सर्ी. आणय. अपसर्ा क
े ला आणहे.) यांडच्या दिुसर्ऱ्या पिाळीसर्ाठी मान्यता दिेणे आणिण िविवधि फामरसर्ी
अपभ्यासर्कमासर्ाठी िवदियाथ्यार्थ्यांची प्रवेश सर्ंडख्या वाढिवण्यावर िनबर्थ्यांधि घालणे या कारवाई सर्ंडबंडधिाने, आणपिापिल्या
सर्ंडबंडधिीत उच्च न्यायालयांडकडिे गाऱ्हाणे मांडडिले होते आणिण सर्ंडबंडधिीत महािवदियालयांडनी, ऑल इंडिडिया कॉन्सिल न्सर्ल
ऑफ टेक
े शन ( यापिुढे याचा उल्लेख ए.आणय. सर्ी. टी. इ. अपसर्ा क
े ला आणहे.) कडिून प्राप क
े लेल्या
आणवश्यक पिरवानगी / मान्यतेनुसर्ार िवदियाथ्यार्थ्यांची प्रवेशसर्ंडख्या वाढिवलेली अपसर्ल्या कारणाने, सर्ंडबंडधिीत उच्च
न्यायालयांडनी सर्दिर महािवदियालयांडना प्रवेशसर्ंडख्या वाढिवण्यासर् / वाढिवलेली प्रवेशसर्ंडख्या कायम ठेवण्यासर्
पिरवानगी िदिली आणहे. सर्दिर सर्ंडबंडधिीत उच्च न्यायालयांडनी अपसर्ा िनष्कशर काढला आणहे िक ए. आणय.सर्ी.टी.इ.
े शन सर्ोसर्ायटी आणिण अपन्य िव. महाराषर राज्य िह यािचका मुंडबई उच्च
न्यायालयाच्या औरंडगाबादि खंडडिपिीठाकडिे प्रलंडिबत आणहे, िर. या. क. २५८५७ / २०१३ - सर्ेट मेरीज ग्रुपि
ऑफ इिल न्स्टटयुशन्सर्, हैद्राबादि िव. िदि फामरसर्ी कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया आणिण इतर, िर. या. क. २६०७७ /
२०१३ - िव. श्रीधिर आणिण इतर िव. िदि फामरसर्ी कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया आणिण इतर, िर. या. क. २६२८६ /
२०१३ - सर्ेट मेरीज ग्रुपि ऑफ इिल न्स्टटयुशन्सर् गुंडटूर िव. िदि फामरसर्ी कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया आणिण इतर या
याचीका हैद्राबादि येथील आणंडध्रप्रदिेश उच्च न्यायालयात प्रलंडबीत आणहेत आणिण िर. या. क. १३८८ / २०१३ -
काशी इिल न्स्टटयुट ऑफ फामरसर्ी िव. भारत सर्रकार आणिण इतर िह यािचका अपलाहाबादि उच्च न्यायालयाच्या
लखनौ खंडडिपिीठाकडिे प्रलंडिबत आणहे, या सर्वर यािचका या न्यालयाकडिे वगर करण्यात आणल्या आणहेत.
२. िवशेष अपनुमती यािचकांडना पिरवानगी दिेण्यात आणली आणहे.
३. या गटातील खटल्यांडमध्ये कायदिा आणिण वस्तुिल स्थतीचा सर्ामाईक प्रश्न उपििल स्थत होत अपसर्ल्यामुळे हया
सर्ामाईक न्यायिनणरय आणिण आणदिेशाद्वारे या सर्वर खटल्यांडमध्ये िनकाल दिेण्यात येत आणहे.
४. या सर्वर यािचकांडमधिील सर्ंडबंडधिीत उत्तरवादिी महािवदियालयांडनी, फामरसर्ी कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया ( यापिुढे
याचा उल्लेख पिी. सर्ी. आणय. अपसर्ा क
े ला आणहे.) यांडच्या दिुसर्ऱ्या पिाळीसर्ाठी मान्यता दिेणे आणिण िविवधि फामरसर्ी
अपभ्यासर्कमासर्ाठी िवदियाथ्यार्थ्यांची प्रवेश सर्ंडख्या वाढिवण्यावर िनबर्थ्यांधि घालणे या कारवाई सर्ंडबंडधिाने, आणपिापिल्या
सर्ंडबंडधिीत उच्च न्यायालयांडकडिे गाऱ्हाणे मांडडिले होते आणिण सर्ंडबंडधिीत महािवदियालयांडनी, ऑल इंडिडिया कॉन्सिल न्सर्ल
ऑफ टेक
े शन ( यापिुढे याचा उल्लेख ए.आणय. सर्ी. टी. इ. अपसर्ा क
े ला आणहे.) कडिून प्राप क
े लेल्या
आणवश्यक पिरवानगी / मान्यतेनुसर्ार िवदियाथ्यार्थ्यांची प्रवेशसर्ंडख्या वाढिवलेली अपसर्ल्या कारणाने, सर्ंडबंडधिीत उच्च
न्यायालयांडनी सर्दिर महािवदियालयांडना प्रवेशसर्ंडख्या वाढिवण्यासर् / वाढिवलेली प्रवेशसर्ंडख्या कायम ठेवण्यासर्
पिरवानगी िदिली आणहे. सर्दिर सर्ंडबंडधिीत उच्च न्यायालयांडनी अपसर्ा िनष्कशर काढला आणहे िक ए. आणय.सर्ी.टी.इ.
आणिण पिी. सर्ी. आणय. या दिोन सर्ंडस्थांडमध्ये ए.आणय. सर्ी. टी. इ. िह सर्वोच्च सर्ंडस्था आणहे आणिण ए.आणय. सर्ी. टी.
इ. चे िनणरय पिी.सर्ी.आणय. च्या िनणरयांडपिेक्षा वरचढ अपसर्तील आणिण अपसर्े िक, उच्च न्यायालयांडनी अपंडतिरम
आणदिेषाद्वारे सर्दिर सर्ंडस्थांडना, ए.आणय. सर्ी. टी. इ. ने िदिलेल्या मान्यते / पिरवानगी नुसर्ार वाढिवलेली प्रवेशसर्ंडख्या
कायम ठेवण्यासर् पिरवानगी िदिली आणहे आणिण काही प्रकरणी अपसर्े अपंडतरीम आणदिेश कायम करण्यात आणले आणहेत.
त्यामुळे, प्रस्तुतच्या खटल्यांडमध्ये, अपभ्यासर्कमांडना मान्याता, फामारिसर्स्ट (औषधििनमारता) म्हणून आणवश्यक
अपसर्लेली िकमान शैक्षिणक अपहरता, फामारिसर्स्ट म्हणून नोंदिणी भिवष्यातील व्यावसर्ायीक वतरणूकीचे िनयमन
यांडसर्ह फामरसर्ी िवषयाच्या सर्ंडबंडधिाने, फामरसर्ी ॲक्ट , १९४८ (यापिुढे याचा उल्लेख िदि फामरसर्ी अपॅॅरक्ट अपसर्ा
क
े ला आणहे.) िक
ंड वा ऑल इंडिडिया कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ टेक
े शन ॲक्ट, १९८७ ( यापिुढे याचा उल्लेख
िदि ए.आणय. सर्ी. टी. इ. अपॅॅरक्ट अपसर्ा क
े ला आणहे ) या पिैकी कोणता कायदिा लागू करतो अपसर्ा मुद्या अपंडतभूरत
आणहे.
पिी. सर्ी. आणय. चे िनवेदिन:
५. पिी. सर्ी. आणय. तफ
े उपििल स्थत िवद्वान विरष्ठ विकल श्री. मिनंडदिर िसर्ंडग यांडनी पिुढीलप्रमाणे जोरदिार युक्तीवादि
सर्ादिर क
े ला.
५.१ िदि फामरसर्ी अपॅॅरक्ट मध्ये अपंडतभूरत अपसर्लेल्या वैधिािनक योजनेच्या सर्ंडबंडधिाने, जी फामरसर्ी िवषयाशी
सर्ंडबंडधिीत एक पििरपिूणर अपशी सर्ंडिहता आणहे, त्याप्रमाणे फामरसर्ी िवषयाशी िनगडिीत शैक्षिणक दिजारचे िनयमन
करण्यािवषयीची अपिधिकािरता आणिण पििरणामी फामारिसर्स्टच्या व्यावसर्ायीक वतरणूिक िवषयीची अपिधिकारीता
पिूणरपिणे क
े वळ पिीसर्ीआणय कडिे िनहीत आणहे आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.इ. कडिे या िवषयीची अपिधिकारीता ही नाही व
तशी शिक्तही नाही.
५.२ तसर्ेही, प्रस्तुतच्या खटल्यांडमध्ये अपंडतभूरत अपसर्लेला मुद्या हा आणता पिूणरपिणे निवन नसर्ून, हया
इ. चे िनणरय पिी.सर्ी.आणय. च्या िनणरयांडपिेक्षा वरचढ अपसर्तील आणिण अपसर्े िक, उच्च न्यायालयांडनी अपंडतिरम
आणदिेषाद्वारे सर्दिर सर्ंडस्थांडना, ए.आणय. सर्ी. टी. इ. ने िदिलेल्या मान्यते / पिरवानगी नुसर्ार वाढिवलेली प्रवेशसर्ंडख्या
कायम ठेवण्यासर् पिरवानगी िदिली आणहे आणिण काही प्रकरणी अपसर्े अपंडतरीम आणदिेश कायम करण्यात आणले आणहेत.
त्यामुळे, प्रस्तुतच्या खटल्यांडमध्ये, अपभ्यासर्कमांडना मान्याता, फामारिसर्स्ट (औषधििनमारता) म्हणून आणवश्यक
अपसर्लेली िकमान शैक्षिणक अपहरता, फामारिसर्स्ट म्हणून नोंदिणी भिवष्यातील व्यावसर्ायीक वतरणूकीचे िनयमन
यांडसर्ह फामरसर्ी िवषयाच्या सर्ंडबंडधिाने, फामरसर्ी ॲक्ट , १९४८ (यापिुढे याचा उल्लेख िदि फामरसर्ी अपॅॅरक्ट अपसर्ा
क
े ला आणहे.) िक
ंड वा ऑल इंडिडिया कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ टेक
े शन ॲक्ट, १९८७ ( यापिुढे याचा उल्लेख
िदि ए.आणय. सर्ी. टी. इ. अपॅॅरक्ट अपसर्ा क
े ला आणहे ) या पिैकी कोणता कायदिा लागू करतो अपसर्ा मुद्या अपंडतभूरत
आणहे.
पिी. सर्ी. आणय. चे िनवेदिन:
५. पिी. सर्ी. आणय. तफ
े उपििल स्थत िवद्वान विरष्ठ विकल श्री. मिनंडदिर िसर्ंडग यांडनी पिुढीलप्रमाणे जोरदिार युक्तीवादि
सर्ादिर क
े ला.
५.१ िदि फामरसर्ी अपॅॅरक्ट मध्ये अपंडतभूरत अपसर्लेल्या वैधिािनक योजनेच्या सर्ंडबंडधिाने, जी फामरसर्ी िवषयाशी
सर्ंडबंडधिीत एक पििरपिूणर अपशी सर्ंडिहता आणहे, त्याप्रमाणे फामरसर्ी िवषयाशी िनगडिीत शैक्षिणक दिजारचे िनयमन
करण्यािवषयीची अपिधिकािरता आणिण पििरणामी फामारिसर्स्टच्या व्यावसर्ायीक वतरणूिक िवषयीची अपिधिकारीता
पिूणरपिणे क
े वळ पिीसर्ीआणय कडिे िनहीत आणहे आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.इ. कडिे या िवषयीची अपिधिकारीता ही नाही व
तशी शिक्तही नाही.
५.२ तसर्ेही, प्रस्तुतच्या खटल्यांडमध्ये अपंडतभूरत अपसर्लेला मुद्या हा आणता पिूणरपिणे निवन नसर्ून, हया
न्यायालयाच्या - एआणयसर्ीटीई िव. श्री. िप्रंडसर् िशवाजी मराठा बोिडिर्थ्यांग हाऊसर्चे आणिक
र टेक्चर महािवदियालय
(२०१९), ए.आणय.सर्ी.टी.इ. ऑनलाईन एसर्. सर्ी. १४४५ (२०१९) १६ स्क
े ल ४२१ या खटल्यातील
िनकालामध्ये तो स्पिषपिणे सर्मािवष होत आणहे. सर्बब अपसर्े सर्ादिर करण्यात येते िक सर्दिर खटल्यामध्ये, िदि
आणिक
र टेक्टसर् ॲक्ट १९७२ अपन्वये गठीत क
े लेल्या कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ आणिक
र टेक्चर च्या बाबतीतील तशाच एका
वैधिािनक योजनेच्या पिरामशर घेता, या न्यायालयाने अपसर्ा िनणरय िदिला आणहे िक, जरी ए.आणय.सर्ी.टी.इ. ॲक्ट
च्या कलम २ (ग) मध्ये "तांडत्रीक िशक्षणा" च्या व्याख्येमध्ये "आणिक
र टेक्चर" हा शब्दि वापिरला अपसर्ला तरी
जेव्हा ए.आणय.सर्ी.टी.ई. आणपिला िनयामक आणराखडिा आणयात करते अपशा पििरिल स्थतीत सर्दिर शब्दि "तांडित्रक
िशक्षणा " च्या व्याख्येतून वगळयात यावा व तो तेथे गैरलागू सर्मजण्यात यावा. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात येते
िक, अपशा पििरिल स्थतीत अपसर्ा िनकाल दिेण्यात आणला िक, जोवर आणिक
र टेक्चर च्या पिदिवी आणिण पिदििवकांडच्या
मान्यतेचा प्रश्न आणहे तोवर आणिक
र टेक्चर ॲक्ट १९७२ लागू रािहल आणिण आणिक
र टेक्चर िवषयातील पिदिवी
आणिण पिदििवकासर्ंडदिभारत ए.आणय.सर्ी.टी.इ. ला कोणतीही िनयामक उपिाय योजना लादिण्याचा अपिधिकार अपसर्णार
नाही. यासर्दिंडभारत सर्दिर िनणरयातील पििरच्छेदि क. ६७ ते ७० वर जास्त भरवसर्ा ठेवण्यात आणला.
तसर्ेच सर्दिर िनणरयामध्ये या न्यायालयाने, आणिक
र टक्टसर् ॲक्ट १९७२ मधिील तंडतोतंडत सर्मान अपसर्लेली
वैधिािनक योजना िवचारात घेतली अपसर्ल्यामुळे िदि फामरसर्ी ॲक्ट चा अपन्वयाथर लावण्यासर्ाठी लावण्यासर्ाठी
दिेखील ती प्रत्यक्ष लागू करता येईल. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले की, फामरसर्ी च्या बाबतीत दिेखील
ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ची भूिमका िह िनव्वळ "तांडित्रक िशक्षण" या सर्ंडज्ञेच्या, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट च्या कलम २
(ग) मधिील व्याख्येतील "फामरसर्ी" या शब्दिाच्या वापिरावर आणधिारीत आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, वरील िनणरयामध्ये या न्यालयाने घालून िदिलेल्या कायदियाच्या सर्ंडदिभारत त्याचप्रमाणे िदि फामरसर्ी ॲक्ट मधिील
वैधिािनक योजनेच्या सर्ंडदिभारत, ए.आणय.सर्ी.टी.इ. ॲक्ट मधिील कलम २ (ग) मधिील "तांडित्रक िशक्षणा" च्या
र टेक्चर महािवदियालय
(२०१९), ए.आणय.सर्ी.टी.इ. ऑनलाईन एसर्. सर्ी. १४४५ (२०१९) १६ स्क
े ल ४२१ या खटल्यातील
िनकालामध्ये तो स्पिषपिणे सर्मािवष होत आणहे. सर्बब अपसर्े सर्ादिर करण्यात येते िक सर्दिर खटल्यामध्ये, िदि
आणिक
र टेक्टसर् ॲक्ट १९७२ अपन्वये गठीत क
े लेल्या कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ आणिक
र टेक्चर च्या बाबतीतील तशाच एका
वैधिािनक योजनेच्या पिरामशर घेता, या न्यायालयाने अपसर्ा िनणरय िदिला आणहे िक, जरी ए.आणय.सर्ी.टी.इ. ॲक्ट
च्या कलम २ (ग) मध्ये "तांडत्रीक िशक्षणा" च्या व्याख्येमध्ये "आणिक
र टेक्चर" हा शब्दि वापिरला अपसर्ला तरी
जेव्हा ए.आणय.सर्ी.टी.ई. आणपिला िनयामक आणराखडिा आणयात करते अपशा पििरिल स्थतीत सर्दिर शब्दि "तांडित्रक
िशक्षणा " च्या व्याख्येतून वगळयात यावा व तो तेथे गैरलागू सर्मजण्यात यावा. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात येते
िक, अपशा पििरिल स्थतीत अपसर्ा िनकाल दिेण्यात आणला िक, जोवर आणिक
र टेक्चर च्या पिदिवी आणिण पिदििवकांडच्या
मान्यतेचा प्रश्न आणहे तोवर आणिक
र टेक्चर ॲक्ट १९७२ लागू रािहल आणिण आणिक
र टेक्चर िवषयातील पिदिवी
आणिण पिदििवकासर्ंडदिभारत ए.आणय.सर्ी.टी.इ. ला कोणतीही िनयामक उपिाय योजना लादिण्याचा अपिधिकार अपसर्णार
नाही. यासर्दिंडभारत सर्दिर िनणरयातील पििरच्छेदि क. ६७ ते ७० वर जास्त भरवसर्ा ठेवण्यात आणला.
तसर्ेच सर्दिर िनणरयामध्ये या न्यायालयाने, आणिक
र टक्टसर् ॲक्ट १९७२ मधिील तंडतोतंडत सर्मान अपसर्लेली
वैधिािनक योजना िवचारात घेतली अपसर्ल्यामुळे िदि फामरसर्ी ॲक्ट चा अपन्वयाथर लावण्यासर्ाठी लावण्यासर्ाठी
दिेखील ती प्रत्यक्ष लागू करता येईल. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले की, फामरसर्ी च्या बाबतीत दिेखील
ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ची भूिमका िह िनव्वळ "तांडित्रक िशक्षण" या सर्ंडज्ञेच्या, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट च्या कलम २
(ग) मधिील व्याख्येतील "फामरसर्ी" या शब्दिाच्या वापिरावर आणधिारीत आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, वरील िनणरयामध्ये या न्यालयाने घालून िदिलेल्या कायदियाच्या सर्ंडदिभारत त्याचप्रमाणे िदि फामरसर्ी ॲक्ट मधिील
वैधिािनक योजनेच्या सर्ंडदिभारत, ए.आणय.सर्ी.टी.इ. ॲक्ट मधिील कलम २ (ग) मधिील "तांडित्रक िशक्षणा" च्या
व्याख्येतून "फामरसर्ी" हा शब्दि वगळला जाण्यासर् पिात्र आणहे आणिण फामरसर्ी क्षेत्रातील िकमान शैक्षिणक मानक
े
िवहीत करण्यासर्ाठी करण्यात आणलेल्या िनयामक उपिाययोजना च्या सर्ंडदिभारत तो गैरलागू अपसर्ल्याचा िनणरय
दिेण्यासर् पिात्र आणहे.
५.३ यािशवाय, िदि फामरसर्ी ॲक्ट मधिील वैधिािनक योजनेच्या बाबतीत, जी एक पििरपिूणर सर्ंडिहता आणहे आणिण
फामरसर्ी िवषयाच्या बाबतीत एक िवशेष कायदिा आणहे, पिीसर्ीआणय ला क
े वळ फामरसर्ी व्यवसर्ायाचेच नव्हे तर अपशा
शैक्षिणक सर्ंडस्थांडचे दिेखील िनयमन करण्याचे अपिधिकार प्रदिान क
े लेले आणहेत, जेथुन लोक
ंड फामारिसर्स्ट िह पिदिवी
प्राप करतात आणिण या बाबतीत ए.आणय.सर्ी.टी.इ. ला कोणतीही अपिधिकािरता नाही.
५.४ फामरसर्ी हा व्यवसर्ाय औषधिी द्रव्य तयार करण्याचा, िटकवण्याचा, िमश्रण करण्याचा आणिण औषधिे तयार
करुन दिेण्याचा आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक िदि फामरसर्ी ॲक्ट अपन्वये पिीसर्ीआणय या सर्ंडस्थेचे गठन
करण्यात आणहे, जीला भारतातील फामरसर्ी िशक्षणाचे व व्यवसर्ायाचे िनयमन करण्याचे अपिधिकार प्रदिान करण्यात
आणले आणहे. पिुढे अपसर्े सर्दिर करण्यात आणले िक, पिीसर्ीआणय ला, भारतामध्ये एखादिया व्यिक्तला फामारिसर्स्ट
म्हणून व्यवसर्ाय करण्याकरीता आणवश्यक अपसर्लेली अपहरता ठरिवणे आणिण ती अपंडमलात आणणणे यासर्ह तसर्
अपभ्यासर्कम आणिण सर्दिर अपभ्यासर्कम उपिलब्धि करुन दिेणाऱ्या सर्ंडस्था, ज्यामुळे एखादियाला फामारिसर्स्ट चा
व्यवसर्ाय करणे शक्य होईल, यांडना मान्यता दिेण्याचे अपिधिकार प्रदिान करण्यात आणले आणहेत, पिीसर्ीआणय तफ
े
िवद्वान विकल यांडनी फामरसर्ी ॲक्ट ची उिल द्यषे व कारणे यांडचा आणधिार घेत अपसर्े जोरदिार कथन क
े ले िक
पिीसर्ीआणय ने फामारिसर्स्ट सर्ाठीची िकमान शैक्षिणक मानक
े िविहत करणे व अपभ्यासर्कमांडना मान्याता दिेणे
अपपिेिक्षत आणहे.
५.५ फामरसर्ी हे अपनेक शैक्षिणक क्षेत्रा / िवषयांडपिैकी अपसर्े एक क्षेत्र आणहे जेथे सर्दिर िवषयातील िशक्षण
दिेण्याकरीता िवधिीमंडडिळाची स्थापिना क
े ली गेली आणहे आणिण त्या क्षेत्रातील अपग्रगण्य व्यावसर्ायीकांडचा सर्मावेश
े
िवहीत करण्यासर्ाठी करण्यात आणलेल्या िनयामक उपिाययोजना च्या सर्ंडदिभारत तो गैरलागू अपसर्ल्याचा िनणरय
दिेण्यासर् पिात्र आणहे.
५.३ यािशवाय, िदि फामरसर्ी ॲक्ट मधिील वैधिािनक योजनेच्या बाबतीत, जी एक पििरपिूणर सर्ंडिहता आणहे आणिण
फामरसर्ी िवषयाच्या बाबतीत एक िवशेष कायदिा आणहे, पिीसर्ीआणय ला क
े वळ फामरसर्ी व्यवसर्ायाचेच नव्हे तर अपशा
शैक्षिणक सर्ंडस्थांडचे दिेखील िनयमन करण्याचे अपिधिकार प्रदिान क
े लेले आणहेत, जेथुन लोक
ंड फामारिसर्स्ट िह पिदिवी
प्राप करतात आणिण या बाबतीत ए.आणय.सर्ी.टी.इ. ला कोणतीही अपिधिकािरता नाही.
५.४ फामरसर्ी हा व्यवसर्ाय औषधिी द्रव्य तयार करण्याचा, िटकवण्याचा, िमश्रण करण्याचा आणिण औषधिे तयार
करुन दिेण्याचा आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक िदि फामरसर्ी ॲक्ट अपन्वये पिीसर्ीआणय या सर्ंडस्थेचे गठन
करण्यात आणहे, जीला भारतातील फामरसर्ी िशक्षणाचे व व्यवसर्ायाचे िनयमन करण्याचे अपिधिकार प्रदिान करण्यात
आणले आणहे. पिुढे अपसर्े सर्दिर करण्यात आणले िक, पिीसर्ीआणय ला, भारतामध्ये एखादिया व्यिक्तला फामारिसर्स्ट
म्हणून व्यवसर्ाय करण्याकरीता आणवश्यक अपसर्लेली अपहरता ठरिवणे आणिण ती अपंडमलात आणणणे यासर्ह तसर्
अपभ्यासर्कम आणिण सर्दिर अपभ्यासर्कम उपिलब्धि करुन दिेणाऱ्या सर्ंडस्था, ज्यामुळे एखादियाला फामारिसर्स्ट चा
व्यवसर्ाय करणे शक्य होईल, यांडना मान्यता दिेण्याचे अपिधिकार प्रदिान करण्यात आणले आणहेत, पिीसर्ीआणय तफ
े
िवद्वान विकल यांडनी फामरसर्ी ॲक्ट ची उिल द्यषे व कारणे यांडचा आणधिार घेत अपसर्े जोरदिार कथन क
े ले िक
पिीसर्ीआणय ने फामारिसर्स्ट सर्ाठीची िकमान शैक्षिणक मानक
े िविहत करणे व अपभ्यासर्कमांडना मान्याता दिेणे
अपपिेिक्षत आणहे.
५.५ फामरसर्ी हे अपनेक शैक्षिणक क्षेत्रा / िवषयांडपिैकी अपसर्े एक क्षेत्र आणहे जेथे सर्दिर िवषयातील िशक्षण
दिेण्याकरीता िवधिीमंडडिळाची स्थापिना क
े ली गेली आणहे आणिण त्या क्षेत्रातील अपग्रगण्य व्यावसर्ायीकांडचा सर्मावेश
अपसर्लेल्या स्वायत्त सर्ांडिवधिानीक सर्ंडस्थेने त्यासर्ाठीची िकमान मानक
े िविहत करावयाची अपसर्तात. पिुढे अपसर्े सर्ादिर
करण्यात आणले िक िह सर्ंडस्था क
े वळ सर्दिर शैक्षिणक क्षेत्रातील / िवषयातील िविवधि अपभ्यासर्कमातील शैक्षिणक
मानक
े च िविहत करते अपसर्े नव्हे तर िवदियाथी आणिण िशक्षकांडसर्ाठी पिात्रतेच्या अपटी, अपभ्यासर्कमाचा तपिशील
पििरक्षांडच्या मूल्यमापिनाचा दिजार इ. गोषी दिेखील ठरिवते. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक िह सर्ंडस्था पिडिताळणी
आणिण तपिासर्णीबाबत घालून िदिलेल्या प्रमाणपिध्दितीच्या आणधिारावर, महािवदियालये / शैक्षिणक सर्ंडस्थांडमधिील
िवषयांडच्या अपभ्याकमांडना दिेखील मान्यता दिेते. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक सर्दिर कायदिा हा सर्दिर
शैक्षिणक क्षेत्र व्यावसर्ायीकांडची नोंदिणी तसर्ेच नोंदिणीक
ृ त व्यावसर्ायीक म्हणून त्यांडची त्यानंडतरची वतरणूक याचा
दिेखील पिरामशर घेते.
५.६ त्याचप्रमाणे ज्या स्वायत्त सर्ांडिवधिानीक प्रािधिकरणाला, एखादिया िविशष्ठ शैक्षिणक क्षेत्रातील
व्यावसर्ायीकांडच्या वतरणुकीवर दिेखरेख आणिण िनयंडत्रण ठेवणे कायदियाने बंडधिनकारक क
े ले आणहे त्या प्रािधिकरणाला
शैक्षिणक दिजार, अपभ्याकम / सर्ंडस्थांडची मान्यता, पििरक्षेच्या दिजारचे मूल्यमापिन आणिण त्यानंडतर त्यांडच्या
नोंदिणीसर्ाठी मान्यता दिेणे इ. बाबी ठरिवण्याची दिेखील मुभा दिेणे अपत्यंडत महत्वाचे आणिण / िक
ंड वा आणवश्यक आणहे.
५.७ कायदियाने फक्त एकाच स्वायत्त सर्ांडिवधिािनक प्रािधिकरणाला िह सर्वर एकािल त्मक काये करण्यासर्ाठी
स्पिषपिणे दृषीसर्मोर ठेवले आणहे आणिण त्यामुळे या क्षेत्रात अपगोदिरच एक प्रािधिकरण कायररत अपसर्ताना दिुसर्रे
स्वायत्त प्रािधिकरण िह अपिधिकािरता ग्रहण करण्याचा / बळकावण्याचा प्रयत्न करुन त्यायोगे तापिदिायक
व्यावहारीक अपडिचणी, सर्ंडघषर आणिण िवसर्ंडगती िनमारण करीत आणहे ज्यामुळे िवशेष कायदियाद्वारे सर्ाध्य करावयाचे
उिल द्यष िनष्फळ ठरत आणहे हे मानणे अपशक्य आणहे.
५.८ फामरसर्ी हा िवषय िविशष्ठ आणहे, सर्वरसर्ामान्य नव्हे पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक सर्ंडसर्दिेने याचा
पििरपिूणर पिरामशर फामरसर्ी ॲक्ट च्या माध्यमातून घेतलेला आणहे. ज्या अपन्वये सर्वर बाबी जसर्े िक अपभ्याकमाची
े िविहत करावयाची अपसर्तात. पिुढे अपसर्े सर्ादिर
करण्यात आणले िक िह सर्ंडस्था क
े वळ सर्दिर शैक्षिणक क्षेत्रातील / िवषयातील िविवधि अपभ्यासर्कमातील शैक्षिणक
मानक
े च िविहत करते अपसर्े नव्हे तर िवदियाथी आणिण िशक्षकांडसर्ाठी पिात्रतेच्या अपटी, अपभ्यासर्कमाचा तपिशील
पििरक्षांडच्या मूल्यमापिनाचा दिजार इ. गोषी दिेखील ठरिवते. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक िह सर्ंडस्था पिडिताळणी
आणिण तपिासर्णीबाबत घालून िदिलेल्या प्रमाणपिध्दितीच्या आणधिारावर, महािवदियालये / शैक्षिणक सर्ंडस्थांडमधिील
िवषयांडच्या अपभ्याकमांडना दिेखील मान्यता दिेते. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक सर्दिर कायदिा हा सर्दिर
शैक्षिणक क्षेत्र व्यावसर्ायीकांडची नोंदिणी तसर्ेच नोंदिणीक
ृ त व्यावसर्ायीक म्हणून त्यांडची त्यानंडतरची वतरणूक याचा
दिेखील पिरामशर घेते.
५.६ त्याचप्रमाणे ज्या स्वायत्त सर्ांडिवधिानीक प्रािधिकरणाला, एखादिया िविशष्ठ शैक्षिणक क्षेत्रातील
व्यावसर्ायीकांडच्या वतरणुकीवर दिेखरेख आणिण िनयंडत्रण ठेवणे कायदियाने बंडधिनकारक क
े ले आणहे त्या प्रािधिकरणाला
शैक्षिणक दिजार, अपभ्याकम / सर्ंडस्थांडची मान्यता, पििरक्षेच्या दिजारचे मूल्यमापिन आणिण त्यानंडतर त्यांडच्या
नोंदिणीसर्ाठी मान्यता दिेणे इ. बाबी ठरिवण्याची दिेखील मुभा दिेणे अपत्यंडत महत्वाचे आणिण / िक
ंड वा आणवश्यक आणहे.
५.७ कायदियाने फक्त एकाच स्वायत्त सर्ांडिवधिािनक प्रािधिकरणाला िह सर्वर एकािल त्मक काये करण्यासर्ाठी
स्पिषपिणे दृषीसर्मोर ठेवले आणहे आणिण त्यामुळे या क्षेत्रात अपगोदिरच एक प्रािधिकरण कायररत अपसर्ताना दिुसर्रे
स्वायत्त प्रािधिकरण िह अपिधिकािरता ग्रहण करण्याचा / बळकावण्याचा प्रयत्न करुन त्यायोगे तापिदिायक
व्यावहारीक अपडिचणी, सर्ंडघषर आणिण िवसर्ंडगती िनमारण करीत आणहे ज्यामुळे िवशेष कायदियाद्वारे सर्ाध्य करावयाचे
उिल द्यष िनष्फळ ठरत आणहे हे मानणे अपशक्य आणहे.
५.८ फामरसर्ी हा िवषय िविशष्ठ आणहे, सर्वरसर्ामान्य नव्हे पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक सर्ंडसर्दिेने याचा
पििरपिूणर पिरामशर फामरसर्ी ॲक्ट च्या माध्यमातून घेतलेला आणहे. ज्या अपन्वये सर्वर बाबी जसर्े िक अपभ्याकमाची
मान्यता, अपभ्यासर्कमाचा तपिशील ठरिवणे, िवदियाथी तसर्ेच िशक्षकांडसर्ाठी पिात्रतेच्या अपटी ठरिवणे, पििरक्षांडच्या
दिजारचे मूल्यमापिन करणे, नोंदिणी मंडजूर करणे, वाईट वतरणुकीबाबत कारवाई करणे इ. चा पिूणर सर्मावेश होतो. पिुढे
अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, िह सर्वर सर्ांडिवधिीक उिल द्यषे, फामरसर्ी ॲक्ट आणिण त्याअपंडतगरत तयार करण्यात
आणलेले वैधिािनक िनयम आणिण िविनयम याद्वारे सर्ाध्य होत आणहेत.
५.९ फामरसर्ी अपॅॅरक्ट च्या कलम १० अपन्वये पिीसर्ीआणय ला, फामारिसर्स्ट म्हणून अपहरता धिारण करण्यासर्ाठी
आणवश्यक अपसर्लेली िकमान शैक्षिणक पिात्रता िविहत करणारे शैक्षिणक िनयम तयार करण्यासर्ाठी अपिधिकार प्रदिान
करण्यात आणले आणहेत. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक,, कलम १० (२ नुसर्ार) अपसर्े शैक्षिणक िनयम, खालील बाबी िविहत करु शकतात.....
(अपॅे)अपभ्यासर्ाचे स्वरुपि व कालावधिी आणिण पििरक्षेला प्रवेश िमळवण्याआणधिी घ्यावयाचे व्यावहारीक प्रिशक्षण
(बी) मान्यताप्राप अपभ्यासर्कमाचे िशक्षण घेणाऱ्या िवदियाथ्यार्थ्यांना पिुरिवण्यात येणारी सर्ाधिनसर्ामग्री आणिण सर्ोयी
सर्ुिवधिा
(सर्ी) पििरक्षेचे िवषय आणिण त्यात प्राप करावयाचा दिजार
(डिी) पििरक्षेसर्ाठी प्रवेशच्या इतर अपटी
५.१० िदि फामरसर्ी ॲक्ट च्या कलम १२ अपंडतगरत, अपभ्यासर्कमासर्ाठी आणिण पिरीक्षांडसर्ाठी मान्यता दिेणाऱ्या
अपिधिकारांडचा सर्मावेश आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले आणहे िक, सर्दिर तरतुदिी अपन्वये राज्यातील कोणतेही
प्रािधिकरण,ज्याला फॉन्समरसर्ी िवषयाचे अपभ्यासर्कम चालिवण्याची शक्ती प्रधिान करण्यात आणली आणहे ते, शैक्षिणक
िविनयमानुसर्ार अपभ्याकमाला मान्याता िमळावी म्हणुन क
े िद्रय पििरषदिेकडिे (सर्ेटरल कॉन्सिल न्सर्ल) अपजर करु शकते.
त्याचप्रमाणे, पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक जे प्रािधिकरण राज्यात फामरसर्ी िवषयाच्या पििरक्षेचे आणयोजन
करते ते पिीसर्ीआणय कडिे अपशा पििरक्षेच्या मान्यतेसर्ाठी अपजर करु शकते. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक ज्या
दिजारचे मूल्यमापिन करणे, नोंदिणी मंडजूर करणे, वाईट वतरणुकीबाबत कारवाई करणे इ. चा पिूणर सर्मावेश होतो. पिुढे
अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, िह सर्वर सर्ांडिवधिीक उिल द्यषे, फामरसर्ी ॲक्ट आणिण त्याअपंडतगरत तयार करण्यात
आणलेले वैधिािनक िनयम आणिण िविनयम याद्वारे सर्ाध्य होत आणहेत.
५.९ फामरसर्ी अपॅॅरक्ट च्या कलम १० अपन्वये पिीसर्ीआणय ला, फामारिसर्स्ट म्हणून अपहरता धिारण करण्यासर्ाठी
आणवश्यक अपसर्लेली िकमान शैक्षिणक पिात्रता िविहत करणारे शैक्षिणक िनयम तयार करण्यासर्ाठी अपिधिकार प्रदिान
करण्यात आणले आणहेत. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक,, कलम १० (२ नुसर्ार) अपसर्े शैक्षिणक िनयम, खालील बाबी िविहत करु शकतात.....
(अपॅे)अपभ्यासर्ाचे स्वरुपि व कालावधिी आणिण पििरक्षेला प्रवेश िमळवण्याआणधिी घ्यावयाचे व्यावहारीक प्रिशक्षण
(बी) मान्यताप्राप अपभ्यासर्कमाचे िशक्षण घेणाऱ्या िवदियाथ्यार्थ्यांना पिुरिवण्यात येणारी सर्ाधिनसर्ामग्री आणिण सर्ोयी
सर्ुिवधिा
(सर्ी) पििरक्षेचे िवषय आणिण त्यात प्राप करावयाचा दिजार
(डिी) पििरक्षेसर्ाठी प्रवेशच्या इतर अपटी
५.१० िदि फामरसर्ी ॲक्ट च्या कलम १२ अपंडतगरत, अपभ्यासर्कमासर्ाठी आणिण पिरीक्षांडसर्ाठी मान्यता दिेणाऱ्या
अपिधिकारांडचा सर्मावेश आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले आणहे िक, सर्दिर तरतुदिी अपन्वये राज्यातील कोणतेही
प्रािधिकरण,ज्याला फॉन्समरसर्ी िवषयाचे अपभ्यासर्कम चालिवण्याची शक्ती प्रधिान करण्यात आणली आणहे ते, शैक्षिणक
िविनयमानुसर्ार अपभ्याकमाला मान्याता िमळावी म्हणुन क
े िद्रय पििरषदिेकडिे (सर्ेटरल कॉन्सिल न्सर्ल) अपजर करु शकते.
त्याचप्रमाणे, पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक जे प्रािधिकरण राज्यात फामरसर्ी िवषयाच्या पििरक्षेचे आणयोजन
करते ते पिीसर्ीआणय कडिे अपशा पििरक्षेच्या मान्यतेसर्ाठी अपजर करु शकते. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक ज्या
िवदियाथ्यारने अपसर्ा मान्ययताप्राप अपभ्यासर्कम पिूणर क
े ला अपसर्ेल / त्यात उत्तीणर झाला तो, इतर आणवश्यक त्या
बाबी पिूणर करण्याच्या अपधिीन राहून, फामारिसर्स्ट म्हणून नोंदिणीक
ृ त होऊ शकतो. त्यामुळे, फामरसर्ी िवषयातील
कोणताही अपभ्यासर्कम सर्ुरु करावयाचा अपसर्ल्यासर्, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट अपन्वये, पिीसर्ीआणय ची मान्यता अपसर्णे
अपिनवायर आणहे आणिण त्यािशवाय कोणत्याही िवदियाथ्यारला अपशा अपभ्यासर्कमातील पिदिवी िक
ंड वा पिदििवका प्रदिान
करता येणार नाही, ज्याद्वारे त्याला दिेशामध्ये फामरसर्ी व्यवसर्ाय करण्यासर्ाठी फामारिसर्स्ट म्हणून नोंदिणी
करण्याचा अपिधिकार प्राप होतो. फामरसर्ी ॲक्टच्या कलम १२ (१) अपन्वये पिी. सर्ी. आणय. ला, अपशा सर्ंडस्थेला
मान्यता दिेण्याचे अपिधिकार प्रदिान करण्यात आणले आणहेत जी फामारिसर्स्ट किरता अपभ्यासर्कमाचे आणयोजन करते.
कलम १२ प्रमाणे क
े िद्रय पििरषदिेकडिे अपशी मान्यता मागणारा अपजर करावा लागतो, जी पििरषदि तीला योग्य वाटेल
अपशी चौकशी क
े ल्यानंडतर, जसर्े िक, सर्दिरचा अपभ्यासर्कम हा कलम १० नुसर्ार, ज्यामध्ये अपिभप्रेत अपसर्लेल्या
शैक्षिणक िविनयमांडशी अपनुरुपि आणहे का, सर्दिरचा अपभ्यासर्कम हा फामारिसर्स्ट च्या पििरक्षेसर्ाठी प्रवेश घेण्याकिरता
मान्यताप्राप अपसर्ल्याचे जािहर करेल.
५.१०.१ सर्दिर िविहत क
े लेल्या अपटींची पिूतरता न क
े ल्यासर् अपशा 'पििरक्षेला' प्रदिान क
े लेली मान्यता
काढून घेण्याचे अपिधिकार दिेखील कलम १३ अपन्वये क
े िद्रय पििरषदिेसर् प्रदिान क
े ले आणहेत.
५.१०.२ कलम १६ अपन्वये कायरकारी सर्िमतीला, कोणत्याही सर्ंडस्थेची, जी सर्ंडस्था
मान्यताप्राप अपभ्यासर्कम उपिलब्धि करुन दिेते िक
ंड वा अपशा सर्ंडस्था ज्यांडनी अपभ्यासर्कम िक
ंड वा पििरक्षेला
मान्यता िमळावी म्हणून अपजर क
े लेले आणहेत, अपशा सर्ंडस्थेची / सर्ंडस्थांडची तपिासर्णी करण्यासर्ाठी िनिरक्षक
नेमण्याचे अपिधिकार प्रदिान क
े ले आणहेत.
५.१०.३ कलम २९ हे फामारिसर्स्ट ची नोंदिवही तयार करणे आणिण सर्ुिल स्थतीत ठेवणे
यासर्ंडबंडधिी नोंदिवहीमध्ये अपितिरक्त अपहरतेची नोंदि करण्याची तरतूदि आणहे. कलम ३६ अपन्वये
े ला अपसर्ेल / त्यात उत्तीणर झाला तो, इतर आणवश्यक त्या
बाबी पिूणर करण्याच्या अपधिीन राहून, फामारिसर्स्ट म्हणून नोंदिणीक
ृ त होऊ शकतो. त्यामुळे, फामरसर्ी िवषयातील
कोणताही अपभ्यासर्कम सर्ुरु करावयाचा अपसर्ल्यासर्, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट अपन्वये, पिीसर्ीआणय ची मान्यता अपसर्णे
अपिनवायर आणहे आणिण त्यािशवाय कोणत्याही िवदियाथ्यारला अपशा अपभ्यासर्कमातील पिदिवी िक
ंड वा पिदििवका प्रदिान
करता येणार नाही, ज्याद्वारे त्याला दिेशामध्ये फामरसर्ी व्यवसर्ाय करण्यासर्ाठी फामारिसर्स्ट म्हणून नोंदिणी
करण्याचा अपिधिकार प्राप होतो. फामरसर्ी ॲक्टच्या कलम १२ (१) अपन्वये पिी. सर्ी. आणय. ला, अपशा सर्ंडस्थेला
मान्यता दिेण्याचे अपिधिकार प्रदिान करण्यात आणले आणहेत जी फामारिसर्स्ट किरता अपभ्यासर्कमाचे आणयोजन करते.
कलम १२ प्रमाणे क
े िद्रय पििरषदिेकडिे अपशी मान्यता मागणारा अपजर करावा लागतो, जी पििरषदि तीला योग्य वाटेल
अपशी चौकशी क
े ल्यानंडतर, जसर्े िक, सर्दिरचा अपभ्यासर्कम हा कलम १० नुसर्ार, ज्यामध्ये अपिभप्रेत अपसर्लेल्या
शैक्षिणक िविनयमांडशी अपनुरुपि आणहे का, सर्दिरचा अपभ्यासर्कम हा फामारिसर्स्ट च्या पििरक्षेसर्ाठी प्रवेश घेण्याकिरता
मान्यताप्राप अपसर्ल्याचे जािहर करेल.
५.१०.१ सर्दिर िविहत क
े लेल्या अपटींची पिूतरता न क
े ल्यासर् अपशा 'पििरक्षेला' प्रदिान क
े लेली मान्यता
काढून घेण्याचे अपिधिकार दिेखील कलम १३ अपन्वये क
े िद्रय पििरषदिेसर् प्रदिान क
े ले आणहेत.
५.१०.२ कलम १६ अपन्वये कायरकारी सर्िमतीला, कोणत्याही सर्ंडस्थेची, जी सर्ंडस्था
मान्यताप्राप अपभ्यासर्कम उपिलब्धि करुन दिेते िक
ंड वा अपशा सर्ंडस्था ज्यांडनी अपभ्यासर्कम िक
ंड वा पििरक्षेला
मान्यता िमळावी म्हणून अपजर क
े लेले आणहेत, अपशा सर्ंडस्थेची / सर्ंडस्थांडची तपिासर्णी करण्यासर्ाठी िनिरक्षक
नेमण्याचे अपिधिकार प्रदिान क
े ले आणहेत.
५.१०.३ कलम २९ हे फामारिसर्स्ट ची नोंदिवही तयार करणे आणिण सर्ुिल स्थतीत ठेवणे
यासर्ंडबंडधिी नोंदिवहीमध्ये अपितिरक्त अपहरतेची नोंदि करण्याची तरतूदि आणहे. कलम ३६ अपन्वये
कोणत्याही व्यिक्तसर् नोंदिवही मधिून कायमस्वरुपिी िक
ंड वा तात्पिुरत्या कालावधिीसर्ाठी काढून
टाकण्याची तरतूदि आणहे. त्यामुळे, हे स्पिष होते िक पिी. सर्ी. आणय. क
े वळ त्यांडच्या तरतुदिींचेच िनयमन
करीत नाही तर अपसर्े अपभ्यासर्कम आणिण पििरक्षा, ज्यायोगे कलम ३२ (२) अपन्वये फामारिसर्स्ट म्हणून
नोंदिणीक
ृ त होण्यासर्ाठी उचीत अपहरता िमळते, यांडना मान्यता प्रदिान करुन सर्दिर व्यवसर्ायातील प्रवेशाचे
िनयमन करण्यात एक महत्वाची भुिमका दिेखील बजावते. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक िदि फामरसर्ी
ॲक्ट नुसर्ार जोपियर्थ्यांत एखादिी व्यक्ती नोंदिणीक
ृ त फामारिसर्स्ट होत नाही तोयेंडत त्याला िक
ंड वा ितला िदि
फामरसर्ी ॲक्ट च्या कलम ४२ अपन्वये फामरसर्ीचा व्यवसर्ाय करता येत नाही आणिण कलम ४२ (२)
अपन्वये अपशा िशक्षेची तरतूदि क
े ली आणहे िक जो व्यक्ती नोंदिणीक
ृ त फामारिसर्स्ट नाही आणिण जो कलम ४२
(१) चे उल्लंडघन करेल त्याला सर्हा मिहन्यांडपियर्थ्यांतच्या कारावासर्ाची िक
ंड वा एक हजार रुपियांडपिेक्षा जास्त
नसर्ेल इतक्या दिंडडिाची िक
ंड वा दिोन्ही िशक्षा होऊ शकते.
५.११ पिी.सर्ी.आणय. ने, िदि फामरसर्ी ॲक्ट अपन्वये त्याच्याकडिे िविहत अपसर्लेल्या अपिधिकाराचा वापिर करुन
भारतामध्ये, िकमान शैक्षिणक पिात्रता िविहत करण्यासर्ाठी तसर्ेच भारतामध्ये फामरसर्ी या िवषयाचे
िनयमन करण्यासर्ाठी अपनेक िविनयम तयार क
े ले आणहेत, ज्यामध्ये खालील िनयमांडचा सर्मावेश आणहे.
(अपॅे) एज्युक
े शन रेग्युलेशन्सर् (िशक्षण िविनयम) १९९१, (बी) फामर. िडि रेग्युलेशन्सर्, २००८
(सर्ी) फामरसर्ी सर्ंडस्थांडमधिील िशक्षकांडसर्ाठी िकमान अपहरता िविनयम, २०१४
(डिी) बॅरचलर ऑफ फामरसर्ी (फामरसर्ी स्नातक) बी. फामर अपभ्यासर्कमाचे िवनीयम, २०१४
(इ) मास्टर ऑफ फामरसर्ी (एम. फामर.) अपभ्यासर्कमाचे िनयम, २०१४
(एफ) बॅरचलर ऑफ फामरसर्ी (व्यवसर्ाय) िविनयम, २०१४
ंड वा तात्पिुरत्या कालावधिीसर्ाठी काढून
टाकण्याची तरतूदि आणहे. त्यामुळे, हे स्पिष होते िक पिी. सर्ी. आणय. क
े वळ त्यांडच्या तरतुदिींचेच िनयमन
करीत नाही तर अपसर्े अपभ्यासर्कम आणिण पििरक्षा, ज्यायोगे कलम ३२ (२) अपन्वये फामारिसर्स्ट म्हणून
नोंदिणीक
ृ त होण्यासर्ाठी उचीत अपहरता िमळते, यांडना मान्यता प्रदिान करुन सर्दिर व्यवसर्ायातील प्रवेशाचे
िनयमन करण्यात एक महत्वाची भुिमका दिेखील बजावते. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक िदि फामरसर्ी
ॲक्ट नुसर्ार जोपियर्थ्यांत एखादिी व्यक्ती नोंदिणीक
ृ त फामारिसर्स्ट होत नाही तोयेंडत त्याला िक
ंड वा ितला िदि
फामरसर्ी ॲक्ट च्या कलम ४२ अपन्वये फामरसर्ीचा व्यवसर्ाय करता येत नाही आणिण कलम ४२ (२)
अपन्वये अपशा िशक्षेची तरतूदि क
े ली आणहे िक जो व्यक्ती नोंदिणीक
ृ त फामारिसर्स्ट नाही आणिण जो कलम ४२
(१) चे उल्लंडघन करेल त्याला सर्हा मिहन्यांडपियर्थ्यांतच्या कारावासर्ाची िक
ंड वा एक हजार रुपियांडपिेक्षा जास्त
नसर्ेल इतक्या दिंडडिाची िक
ंड वा दिोन्ही िशक्षा होऊ शकते.
५.११ पिी.सर्ी.आणय. ने, िदि फामरसर्ी ॲक्ट अपन्वये त्याच्याकडिे िविहत अपसर्लेल्या अपिधिकाराचा वापिर करुन
भारतामध्ये, िकमान शैक्षिणक पिात्रता िविहत करण्यासर्ाठी तसर्ेच भारतामध्ये फामरसर्ी या िवषयाचे
िनयमन करण्यासर्ाठी अपनेक िविनयम तयार क
े ले आणहेत, ज्यामध्ये खालील िनयमांडचा सर्मावेश आणहे.
(अपॅे) एज्युक
े शन रेग्युलेशन्सर् (िशक्षण िविनयम) १९९१, (बी) फामर. िडि रेग्युलेशन्सर्, २००८
(सर्ी) फामरसर्ी सर्ंडस्थांडमधिील िशक्षकांडसर्ाठी िकमान अपहरता िविनयम, २०१४
(डिी) बॅरचलर ऑफ फामरसर्ी (फामरसर्ी स्नातक) बी. फामर अपभ्यासर्कमाचे िवनीयम, २०१४
(इ) मास्टर ऑफ फामरसर्ी (एम. फामर.) अपभ्यासर्कमाचे िनयम, २०१४
(एफ) बॅरचलर ऑफ फामरसर्ी (व्यवसर्ाय) िविनयम, २०१४
(जी) फामरसर्ी व्यवसर्ाय िविनयम, २०१५
५.१२ अपशा तऱ्हेने उपिरोिल्लिखत सर्ांडिविधिक योजना िह फामरसर्ीचे क्षेत्र सर्वर तपिशीलांडसर्िहत व्याप
आणिण व्यापिक अपसर्ल्याचे स्पिषपिणे दिशरवते. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक क
े वळ फामरसर्ी ॲक्ट च्या
तरतुदिींनीच नव्हे तर त्या अपन्वये क
े लेल्या सर्ांडिविधिक िनयम आणिण िविनमयांडव्दिारे दिेखील त्याचे िनयमन क
े ले
जाते, ज्याव्दिारे फामरसर्ी िवषयावरील एक पििरपिुणर सर्ंडिहता उपिलब्धि होते.
५.१३ फामरसर्ी ॲक्ट अपिधििनयमीत करण्यामध्ये, फामरसर्ीस्ट म्हणुन नोंदिणीक
ृ त होण्यासर्ाठी आणवश्यक
अपसर्लेल्या अपहरता प्रत्यक्ष फामरसर्ी व्यवसर्ाया करणे या दिोन्ही बाबत सर्दिर व्यवसर्ायाचे सर्ुलभ िनयमन होत आणहे
याची खाची करणे हो वैधिािनक हेतू होता. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक सर्ंडसर्दिेने , इतर गोषीबरोबरच
कायदिेिवषयक व्यवसर्ाय (बार कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया), वैदियिकय व्यवसर्ाय (आणिक
र टेक्चर कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ
इंडिडिया) निसर्र्थ्यांग (नसर्ेसर् कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया) आणिण (डिेटल कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया) याबाबतीत ही याच
योजनेचा िल स्वकार क
े ला आणहे. आणिण त्यामुळे फामरसर्ी ॲक्ट हा फामरसर्ी िवषय/क्षेत्राबाबतचा िवशेष कायदिा आणहे.
५.१४ तर दिुसर्रीकडिे ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट चा हेतू हा क
े वळ तांडित्रक िशक्षणाच्या क्षेत्रात दिजार राखला जातो
का याची खात्री करणे हा अपसर्ून, सर्दिर ॲक्ट चा उद्येश िवशेष िशक्षणाच्या सर्वर बाबतील िनयमांडचे िनयत्रंडण करणे, ज्याकरीता िवशेष िनयंडत्रण सर्ंडस्था आणपिापिल्या कायदियाअपंडतगरत आणगोदिरपिासर्ुन कायररत आणहेत, हा नव्हे .पिुढे अपसर्े
सर्ादिर करण्यात आणले िक, ए.आणय.सर्ी.टी. ई. ॲक्ट च्या उिल द्यषे व कारणांडच्या िववरणपित्राचे अपवलोकन करता
अपसर् िदिसर्ून येते िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ही सर्ंडस्था इंडिजिनअपिरंडग (अपिभयांडित्रकी) आणिण तत्सर्म तांडत्रीक िवषयातील
धिोरणांडच्या सर्ंडदिभारत क
े द्र सर्रकारला सर्हाय्य आणिण मागरदिशरन करीत आणली आणहे आणिण कोणत्याही प्रकारे इतर
सर्ांडिवधििक सर्ंडस्थांडची स्वायत्तता आणिण अपिधिकार सर्ौम्य करण्याकरीता ितची िनिमरती करण्यात आणलेली नाही. पिुढे
अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक िह सर्ंडस्था कोणाही व्यावसर्ायीकाच्या नोंदिणीसर्ाठी आणिण तो व्यवसर्ाय
५.१२ अपशा तऱ्हेने उपिरोिल्लिखत सर्ांडिविधिक योजना िह फामरसर्ीचे क्षेत्र सर्वर तपिशीलांडसर्िहत व्याप
आणिण व्यापिक अपसर्ल्याचे स्पिषपिणे दिशरवते. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक क
े वळ फामरसर्ी ॲक्ट च्या
तरतुदिींनीच नव्हे तर त्या अपन्वये क
े लेल्या सर्ांडिविधिक िनयम आणिण िविनमयांडव्दिारे दिेखील त्याचे िनयमन क
े ले
जाते, ज्याव्दिारे फामरसर्ी िवषयावरील एक पििरपिुणर सर्ंडिहता उपिलब्धि होते.
५.१३ फामरसर्ी ॲक्ट अपिधििनयमीत करण्यामध्ये, फामरसर्ीस्ट म्हणुन नोंदिणीक
ृ त होण्यासर्ाठी आणवश्यक
अपसर्लेल्या अपहरता प्रत्यक्ष फामरसर्ी व्यवसर्ाया करणे या दिोन्ही बाबत सर्दिर व्यवसर्ायाचे सर्ुलभ िनयमन होत आणहे
याची खाची करणे हो वैधिािनक हेतू होता. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक सर्ंडसर्दिेने , इतर गोषीबरोबरच
कायदिेिवषयक व्यवसर्ाय (बार कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया), वैदियिकय व्यवसर्ाय (आणिक
र टेक्चर कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ
इंडिडिया) निसर्र्थ्यांग (नसर्ेसर् कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया) आणिण (डिेटल कॉन्सिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया) याबाबतीत ही याच
योजनेचा िल स्वकार क
े ला आणहे. आणिण त्यामुळे फामरसर्ी ॲक्ट हा फामरसर्ी िवषय/क्षेत्राबाबतचा िवशेष कायदिा आणहे.
५.१४ तर दिुसर्रीकडिे ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट चा हेतू हा क
े वळ तांडित्रक िशक्षणाच्या क्षेत्रात दिजार राखला जातो
का याची खात्री करणे हा अपसर्ून, सर्दिर ॲक्ट चा उद्येश िवशेष िशक्षणाच्या सर्वर बाबतील िनयमांडचे िनयत्रंडण करणे, ज्याकरीता िवशेष िनयंडत्रण सर्ंडस्था आणपिापिल्या कायदियाअपंडतगरत आणगोदिरपिासर्ुन कायररत आणहेत, हा नव्हे .पिुढे अपसर्े
सर्ादिर करण्यात आणले िक, ए.आणय.सर्ी.टी. ई. ॲक्ट च्या उिल द्यषे व कारणांडच्या िववरणपित्राचे अपवलोकन करता
अपसर् िदिसर्ून येते िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ही सर्ंडस्था इंडिजिनअपिरंडग (अपिभयांडित्रकी) आणिण तत्सर्म तांडत्रीक िवषयातील
धिोरणांडच्या सर्ंडदिभारत क
े द्र सर्रकारला सर्हाय्य आणिण मागरदिशरन करीत आणली आणहे आणिण कोणत्याही प्रकारे इतर
सर्ांडिवधििक सर्ंडस्थांडची स्वायत्तता आणिण अपिधिकार सर्ौम्य करण्याकरीता ितची िनिमरती करण्यात आणलेली नाही. पिुढे
अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक िह सर्ंडस्था कोणाही व्यावसर्ायीकाच्या नोंदिणीसर्ाठी आणिण तो व्यवसर्ाय
चालिवण्यासर्ाठी आणवश्यक अपसर्लेल्या अपभ्यासर्कमाचे व्यवस्थापिन करीत नाही, आणिण या सर्ंडस्थेकडिे वैदियिकय, दिंडतवैदियिकय, वास्तूशास तसर्ेच फामरसर्ी ( औषधििनमारण शास ) या िवषयातील कोणताही अपिधिकारीता नाही.
५.१५ भारथीदिासर्न युिनव्हसर्ीटी िव. ऑल इंडिडिया कॉन्सिल न्सर्ल फ
ॅर ॅार टेिल क्नकल एज्युक
े शन
(ए.आणय.सर्ी.टी.ई) (२००१) ८ एन सर्ी सर्ी ६७६ या प्रकरणी न्यायलयाने ए.आणय.सर्ी.टी. ई. च्या अपिधिकारांडची
व्यापी आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट चा वैधिािनक उद्येश याबाबत स्पिषीकरण िदिले आणहे आणिण पििरच्छेदि क. ८
आणिण १० यावरा खूपि भरवसर्ा ठेवला आणहे.
५.१६ त्यामुळे ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट चा वैधिािनक उद्येश स्पिष होतो िक या कायदियािच उद्येश अपिल स्तत्वात
अपसर्लेल्या िनयामक सर्ंडस्थाची जागा घेणे िक
ंड वा त्यांडना िनष्प्रभािवत करणे हा नसर्ून क
े वळ सर्ल्लागार या नात्याने
दिेशभरात तांडित्रक िशक्षणाचा दिजार सर्ुधिारण्यावर लक्ष क
े िद्रंडत करुन सर्मन्वय सर्ाधिणे हा आणहे. म्हणुन पिुढे अपसर्े
सर्ादिर करण्यात येते िक, फामरसर्ी िशक्षणाच्या िनयमनामध्ये, फामरसर्ी ॲक्ट अपन्वये, पिीसर्ीआणय िह सर्ंडस्थाच
यापिुढेही शैक्षिणक सर्ंडस्थांडची िनयामक म्हणून कायररत राहील आणिण फामरसर्ी क्षेत्रातील शैक्षिणक सर्ंडस्थच्या
िनयमनासर्ंडदिभारत, फामरसर्ी िवषयाशी सर्ंडबंडधिीत िवशेष कायदिा म्हणून फामरसर्ी ॲक्ट च्या तरतूदिी या, तांडित्रक
िशक्षणासर्ाठी अपसर्लेल्या सर्वर सर्ाधिारण कायदियातील, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट मधिील तरतुदिींपिेक्षा वरचढ
अपसर्तील.
५.१७ तसर्ेही, फामरसर्ी िवषयावरील िवशेष कायदिा अपसर्ल्याकारणाने फामरसर्ी ॲक्ट हा ए.आणय.सर्ी.टी.ई.
ॲक्टवर प्रभावी ठरतो. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, कोणत्याही िवषयावरील िवशेष कायदिा हा सर्दिर
िवषयाचा क
े वळ अपनुशंडिगक पिरामशर घेणाऱ्या सर्वरसर्ाधिारण कायदियापिेक्षा प्रभावी ठरतो हे कायदियाने मान्य क
े लेले
तत्व आणहे आणिण हेच कायदियाचे तत्व 'जनरालीया स्पिेिशयालिबसर् नॉन्सन डिेरोगन्ट' म्हणजेच िवशेष तरतूदिी या
सर्वरसर्ाधिारण तरतुदिींचेच िनयंडत्रण करतील िक
ंड वा सर्वरसर्ाधिारण तरतुदिी या िवषेश तरतुदिींचे श्रेय कमी करत
५.१५ भारथीदिासर्न युिनव्हसर्ीटी िव. ऑल इंडिडिया कॉन्सिल न्सर्ल फ
ॅर ॅार टेिल क्नकल एज्युक
े शन
(ए.आणय.सर्ी.टी.ई) (२००१) ८ एन सर्ी सर्ी ६७६ या प्रकरणी न्यायलयाने ए.आणय.सर्ी.टी. ई. च्या अपिधिकारांडची
व्यापी आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट चा वैधिािनक उद्येश याबाबत स्पिषीकरण िदिले आणहे आणिण पििरच्छेदि क. ८
आणिण १० यावरा खूपि भरवसर्ा ठेवला आणहे.
५.१६ त्यामुळे ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट चा वैधिािनक उद्येश स्पिष होतो िक या कायदियािच उद्येश अपिल स्तत्वात
अपसर्लेल्या िनयामक सर्ंडस्थाची जागा घेणे िक
ंड वा त्यांडना िनष्प्रभािवत करणे हा नसर्ून क
े वळ सर्ल्लागार या नात्याने
दिेशभरात तांडित्रक िशक्षणाचा दिजार सर्ुधिारण्यावर लक्ष क
े िद्रंडत करुन सर्मन्वय सर्ाधिणे हा आणहे. म्हणुन पिुढे अपसर्े
सर्ादिर करण्यात येते िक, फामरसर्ी िशक्षणाच्या िनयमनामध्ये, फामरसर्ी ॲक्ट अपन्वये, पिीसर्ीआणय िह सर्ंडस्थाच
यापिुढेही शैक्षिणक सर्ंडस्थांडची िनयामक म्हणून कायररत राहील आणिण फामरसर्ी क्षेत्रातील शैक्षिणक सर्ंडस्थच्या
िनयमनासर्ंडदिभारत, फामरसर्ी िवषयाशी सर्ंडबंडधिीत िवशेष कायदिा म्हणून फामरसर्ी ॲक्ट च्या तरतूदिी या, तांडित्रक
िशक्षणासर्ाठी अपसर्लेल्या सर्वर सर्ाधिारण कायदियातील, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट मधिील तरतुदिींपिेक्षा वरचढ
अपसर्तील.
५.१७ तसर्ेही, फामरसर्ी िवषयावरील िवशेष कायदिा अपसर्ल्याकारणाने फामरसर्ी ॲक्ट हा ए.आणय.सर्ी.टी.ई.
ॲक्टवर प्रभावी ठरतो. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, कोणत्याही िवषयावरील िवशेष कायदिा हा सर्दिर
िवषयाचा क
े वळ अपनुशंडिगक पिरामशर घेणाऱ्या सर्वरसर्ाधिारण कायदियापिेक्षा प्रभावी ठरतो हे कायदियाने मान्य क
े लेले
तत्व आणहे आणिण हेच कायदियाचे तत्व 'जनरालीया स्पिेिशयालिबसर् नॉन्सन डिेरोगन्ट' म्हणजेच िवशेष तरतूदिी या
सर्वरसर्ाधिारण तरतुदिींचेच िनयंडत्रण करतील िक
ंड वा सर्वरसर्ाधिारण तरतुदिी या िवषेश तरतुदिींचे श्रेय कमी करत
नाहीत, या िवधिीसर्ूत्रामध्ये जतन क
े लेले आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले आणहे िक नंडतर क
े लेला कायदिा हा आणधिीच्या
कायदियापिेक्षा प्रभावी ठरु शकतो हा या तत्वाचा अपपिवादि आणहे आणिण म्हणून आणधिीचा िवशेष कायदिा हा नंडतरच्या
सर्वरसर्ाधिारण कायदियापिेक्षा प्रभावी ठरतो. वरील िनवेदिनाच्या पिुष्यथर, युपिीएसर्ईबी िव. हिरशंडकर जैन (१९७८)४
एसर् सर्ी सर्ी १६, एल आणय सर्ी ऑफ इंडिडिया िव. िडि.जे बहादिुर (१९८१)१ एसर्सर्ीसर्ी ३१५ आणिण याक
ू ब
अपब्दिुल रज्जाक मेमन िव. महाराषर शासर्न (२०१३) १३ एसर्सर्ीसर्ी-१ या प्रकरणातील या न्यायालयाच्या
िनणरयांडचा प्रामुख्याने आणधिार घेण्यात आणला.
५.१८ विरल िनणरयांडचा आणधिार घेत पिुढे अपसर्े म्हणणे मांडडिले िक कोणत्याही सर्ंडघषरच्या िल स्थतीत फामरसर्ी ॲक्ट, जो फामरसर्ी या िवशेष िवशयांडशी सर्ंडबधिीत अपसर्लेला िवशेष कायदिा आणहे तो, तांडित्रक िशक्षणाच्या क्षेत्रातील
सर्वरसर्ाधिारण कायदिा अपसर्लेल्या ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट वर प्रभावी ठरेल.
५.१९ आणिण उत्तरवादिीच्या वतीने ' इंडम्प्लार्इडि िरपिील ' या तत्वावर आणधिािरत क
े लेली िनवेदिने दिेखील पिूणरपिणे
चुकीचा अपथर लावलेली व चुकीची आणहेत.पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक म्युिनसर्ीपिल कॉन्सिल न्सर्ल िव. िट.जे.
जोसर्ेफ (१९६४) २ एसर्.सर्ी.आण. ८७ या प्रकरणी या न्यायालयाने अपसर्ा िनकाल िदिला िक जेव्हा वेगवेगळया
वेळी सर्ंडिवधिाने एकाच िवषयासर्ंडबंडधिी दिोन वेगवेगळे कायदिे क
े ले अपसर्तील तेव्हा नंडतरच्या कायदिा हा आणधिीचा
कायदिा रद् ठरिवतो अपसर्े गृहीत धिरण्यात येत नाही. बैराम पिेस्तनजी गारीवाला िव. युिनयन बॅरंडक ऑफ इंडिडिया
(१९९२)१ एसर्.सर्ी.सर्ी. ३१ या प्रकरणातील या न्यायालयाच्या िनकालाचाही आणधिार घेण्यात आणला. वरील
िनकालात न्यायालयाने अपसर्ा िनणरय िदिला िक ' इंडम्प्लार्इडि िरपिील ' हे तत्व लागू करुन कायदियातील
कोणताही मूलभूत बदिल/फ
े रफार गृिहत धिरता येणार नाही आणिण पिुढे म्हटले आणहे िक कायदियातील कोणताही
मूलभूत बदिल/फ
े रफार हा फक्त स्पिष शब्दिांडनीचा क
े ला जाऊ शकतो. क
े वळ एका बाजुने गृिहत धिरुन नव्हे.
त्यामुळे, विरल िनणरयामध्ये 'इंडम्प्लार्इडि िरपिील' या आणधिारावर क
े लेले कथन फ
े टाळण्यात आणले.
े लेले आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले आणहे िक नंडतर क
े लेला कायदिा हा आणधिीच्या
कायदियापिेक्षा प्रभावी ठरु शकतो हा या तत्वाचा अपपिवादि आणहे आणिण म्हणून आणधिीचा िवशेष कायदिा हा नंडतरच्या
सर्वरसर्ाधिारण कायदियापिेक्षा प्रभावी ठरतो. वरील िनवेदिनाच्या पिुष्यथर, युपिीएसर्ईबी िव. हिरशंडकर जैन (१९७८)४
एसर् सर्ी सर्ी १६, एल आणय सर्ी ऑफ इंडिडिया िव. िडि.जे बहादिुर (१९८१)१ एसर्सर्ीसर्ी ३१५ आणिण याक
ू ब
अपब्दिुल रज्जाक मेमन िव. महाराषर शासर्न (२०१३) १३ एसर्सर्ीसर्ी-१ या प्रकरणातील या न्यायालयाच्या
िनणरयांडचा प्रामुख्याने आणधिार घेण्यात आणला.
५.१८ विरल िनणरयांडचा आणधिार घेत पिुढे अपसर्े म्हणणे मांडडिले िक कोणत्याही सर्ंडघषरच्या िल स्थतीत फामरसर्ी ॲक्ट, जो फामरसर्ी या िवशेष िवशयांडशी सर्ंडबधिीत अपसर्लेला िवशेष कायदिा आणहे तो, तांडित्रक िशक्षणाच्या क्षेत्रातील
सर्वरसर्ाधिारण कायदिा अपसर्लेल्या ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट वर प्रभावी ठरेल.
५.१९ आणिण उत्तरवादिीच्या वतीने ' इंडम्प्लार्इडि िरपिील ' या तत्वावर आणधिािरत क
े लेली िनवेदिने दिेखील पिूणरपिणे
चुकीचा अपथर लावलेली व चुकीची आणहेत.पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक म्युिनसर्ीपिल कॉन्सिल न्सर्ल िव. िट.जे.
जोसर्ेफ (१९६४) २ एसर्.सर्ी.आण. ८७ या प्रकरणी या न्यायालयाने अपसर्ा िनकाल िदिला िक जेव्हा वेगवेगळया
वेळी सर्ंडिवधिाने एकाच िवषयासर्ंडबंडधिी दिोन वेगवेगळे कायदिे क
े ले अपसर्तील तेव्हा नंडतरच्या कायदिा हा आणधिीचा
कायदिा रद् ठरिवतो अपसर्े गृहीत धिरण्यात येत नाही. बैराम पिेस्तनजी गारीवाला िव. युिनयन बॅरंडक ऑफ इंडिडिया
(१९९२)१ एसर्.सर्ी.सर्ी. ३१ या प्रकरणातील या न्यायालयाच्या िनकालाचाही आणधिार घेण्यात आणला. वरील
िनकालात न्यायालयाने अपसर्ा िनणरय िदिला िक ' इंडम्प्लार्इडि िरपिील ' हे तत्व लागू करुन कायदियातील
कोणताही मूलभूत बदिल/फ
े रफार गृिहत धिरता येणार नाही आणिण पिुढे म्हटले आणहे िक कायदियातील कोणताही
मूलभूत बदिल/फ
े रफार हा फक्त स्पिष शब्दिांडनीचा क
े ला जाऊ शकतो. क
े वळ एका बाजुने गृिहत धिरुन नव्हे.
त्यामुळे, विरल िनणरयामध्ये 'इंडम्प्लार्इडि िरपिील' या आणधिारावर क
े लेले कथन फ
े टाळण्यात आणले.
५.१९.१ त्यामुळे उिल द्यषे आणिण कारणांडच्या िववरणपित्रासर्ंडबधिाचे तसर्ेच ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट च्या
योजनेसर्ंडबधिाने त्याचप्रमाणे भारतीदिसर्रन (सर्ुप्रा) प्रकरणातील न्यायािनणरयाच्या पििरच्छेदि क.८ मध्ये खुलासर्ा
क
े ल्याप्रमाणे सर्ंडसर्दिेचा, सर्ध्या अपिल स्तत्वात अपसर्लेल्या पिध्दितीमध्ये, ज्यामध्ये िकमान शैक्षिणक दिजार िविहत
करण्याच्या व अपभ्यासर्कमाला मान्यता दिेण्याच्या टप्प्यापिासर्ून ते फमारिसर्स्ट ची नोंदिणी व त्यांडच्या भिवष्यातील
व्यावसर्ाियक वतरनाचे सर्ंडिनयंडत्रण करण्याच्या टप्प्यापियर्थ्यांतची सर्वर अपिधिकारीता व शक्ती फामरसर्ी ॲक्ट अपन्वये
पिीसर्ीआणय कडिे िनिहत आणहे. त्यांडत मूलभूत बदिल करण्याचा कोणताही उद्येश नाही.
५.१९.२ आणिण तसर्ेही याबाबत ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट ने कोणत्याही प्रकारे पिीसर्ीआणय ची अपिधिकारीता
आणिण शक्ती यांडसर् बाधिा पिोहोचवीली अपसर्े मानता येणार नाही आणिण त्यामुळे पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक
ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट ने फामरसर्ी ॲक्ट ला िनरिसर्त क
े ले अपसर्ा अपथर काढता येणार नाही आणिण या िवरुध्दि
अपसर्लेले कोणतेही कथन या न्यायालयाकडिुन फ
े टाळले जाण्यासर् पिात्र आणहे, ५.१९.३ त्यामुळे कोणत्याही स्पिष अपथवा ध्विनत वैधिािनक हेतूच्या अपभावी ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट ने
फामरसर्ी ॲक्ट िनरिसर्त क
े ला अपसर्ल्याचे मानता येणार नाही आणिण याउलट फामरसर्ी या िवषयाचा सर्वरसर्मावेशक
िवचार करणार िवशेष कायदिा म्हणून फामरसर्ी ॲक्ट च्या तरतूदिी या ए.आणय.सर्ी.टी.ई अपॅॅरक्ट च्या तरतूदिींवर
प्रभावी ठरतील.
५.२० या न्यायालयाने, एसर्एलपिी (सर्ी) डिायरी क. २४७९८ / २०१८ - प्रोग्रेसर्ीव्ह एज्युक
े शन सर्ोसर्ायटीचे
कॉन्सलेज ऑफ फामरसर्ी िव. महाराषर राज्य (िदि. २४.०७.२०१८) हे प्रकरण िनकालात काढताना अपसर्े म्हणणे
मांडडिले िक, “भारत सर्रकारने, ए. आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट च्या कलम २ (ग) मधिील व्याख्येचा पिुनिवरचार करणे
इष ठरेल जसर्े िक त्यात फामरसर्ी या िवषयाचा सर्मावेश क
े ला जाऊ शकतो का, जो याआणगोदिरच फामरसर्ी ॲक्ट
मध्ये सर्मािवष आणहे.” पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, वास्तिवक त्यानंडतर िदि. ३०.०९.२०१९ रोजी,
योजनेसर्ंडबधिाने त्याचप्रमाणे भारतीदिसर्रन (सर्ुप्रा) प्रकरणातील न्यायािनणरयाच्या पििरच्छेदि क.८ मध्ये खुलासर्ा
क
े ल्याप्रमाणे सर्ंडसर्दिेचा, सर्ध्या अपिल स्तत्वात अपसर्लेल्या पिध्दितीमध्ये, ज्यामध्ये िकमान शैक्षिणक दिजार िविहत
करण्याच्या व अपभ्यासर्कमाला मान्यता दिेण्याच्या टप्प्यापिासर्ून ते फमारिसर्स्ट ची नोंदिणी व त्यांडच्या भिवष्यातील
व्यावसर्ाियक वतरनाचे सर्ंडिनयंडत्रण करण्याच्या टप्प्यापियर्थ्यांतची सर्वर अपिधिकारीता व शक्ती फामरसर्ी ॲक्ट अपन्वये
पिीसर्ीआणय कडिे िनिहत आणहे. त्यांडत मूलभूत बदिल करण्याचा कोणताही उद्येश नाही.
५.१९.२ आणिण तसर्ेही याबाबत ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट ने कोणत्याही प्रकारे पिीसर्ीआणय ची अपिधिकारीता
आणिण शक्ती यांडसर् बाधिा पिोहोचवीली अपसर्े मानता येणार नाही आणिण त्यामुळे पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक
ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट ने फामरसर्ी ॲक्ट ला िनरिसर्त क
े ले अपसर्ा अपथर काढता येणार नाही आणिण या िवरुध्दि
अपसर्लेले कोणतेही कथन या न्यायालयाकडिुन फ
े टाळले जाण्यासर् पिात्र आणहे, ५.१९.३ त्यामुळे कोणत्याही स्पिष अपथवा ध्विनत वैधिािनक हेतूच्या अपभावी ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट ने
फामरसर्ी ॲक्ट िनरिसर्त क
े ला अपसर्ल्याचे मानता येणार नाही आणिण याउलट फामरसर्ी या िवषयाचा सर्वरसर्मावेशक
िवचार करणार िवशेष कायदिा म्हणून फामरसर्ी ॲक्ट च्या तरतूदिी या ए.आणय.सर्ी.टी.ई अपॅॅरक्ट च्या तरतूदिींवर
प्रभावी ठरतील.
५.२० या न्यायालयाने, एसर्एलपिी (सर्ी) डिायरी क. २४७९८ / २०१८ - प्रोग्रेसर्ीव्ह एज्युक
े शन सर्ोसर्ायटीचे
कॉन्सलेज ऑफ फामरसर्ी िव. महाराषर राज्य (िदि. २४.०७.२०१८) हे प्रकरण िनकालात काढताना अपसर्े म्हणणे
मांडडिले िक, “भारत सर्रकारने, ए. आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट च्या कलम २ (ग) मधिील व्याख्येचा पिुनिवरचार करणे
इष ठरेल जसर्े िक त्यात फामरसर्ी या िवषयाचा सर्मावेश क
े ला जाऊ शकतो का, जो याआणगोदिरच फामरसर्ी ॲक्ट
मध्ये सर्मािवष आणहे.” पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, वास्तिवक त्यानंडतर िदि. ३०.०९.२०१९ रोजी,
आणरोग्य आणिण क
ु टूंडब कल्याण मंडत्री भारत सर्रकार, आणिण मनुष्य बळ िवकासर् मंडत्री भारत सर्रकार यांडच्यात
झालेल्या आणंडतर - मंडत्रालयीन बैठकीत अपसर्ा िनणरय घेण्यात आणला िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट अपन्वये अपंडतगरत
"तांडत्रीक िशक्षणाच्या" व्याख्येतून 'फामरसर्ी' हा शब्दि वगळण्यात यावा, पिरंडतू ही सर्ुधिारणा अपजून करायचची बाकी
आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक प्रस्तािवत हायर एज्युक
े शन किमशन ऑफ इंडिडिया िबल, २०१९, ज्याद्वारे युजीसर्ी आणिण ए,आणय,सर्ी,टी,ई, ॲक्ट िनरिसर्त करावयाचे आणहेत आणिण अपलाईडि आणिण हेल्थक
े अपर
प्रोफ
े शन्सर् िबल, २०१८, ज्याद्वारे आणरोग्य आणिण सर्ंडलग ५३ व्यवसर्ायाकिरता उदिा. िफिजओथेरिपिस्ट्सर्, रेिडिओलॉन्सजस्ट्सर्, न्यूिटरशिनस्ट्सर् इ. किरता एक िनयामक व्यवस्था अपिल स्तत्वात आणणावयाची आणहे त्याचा
पिीसर्ीआणय शी काहीही सर्ंडबंडधि नाही. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक वैयिकय, दिंडतवैदियिकय, फामरसर्ी आणिण
निसर्र्थ्यांग िवषयाशी सर्ंडबंडधिीत चारही कॉन्सिल न्सर्ल्सर् (पििरषदिा) आणपिापिली कतरव्ये आणिण काये, िवशेष कायदियाअपंडतगरत
सर्ुरु ठेवतील.
५.२१ उत्तरवादिी महािवदियालये आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट यांडनी सर्ादिर क
े लेले, पिीसर्ीआणय हे क
े वळ फामरसर्ी
िवषयातील पिदििवका प्रदिान करण्याचे िनयमन करु शकते आणिण पिुढील अपभ्यासर्कम / अपहरता नव्हे, या अपथारचे
िनवेदिन हे फामरसर्ी ॲक्टच्या कलम १२ आणिण ३५ अपन्वये क
े लेल्या िवशेष तरतूदिी लक्षात घेता पिूणरपिणे चुिकचे, चुकीचा अपथर लावणारे आणिण कायदियाने न िटकण्याजोगे आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक कलम १२
आणिण ३५ मधिील तरतूदिी हे स्पिष करतात िक फामरसर्ीशी सर्ंडबंडधिीत सर्वर अपभ्यासर्कम म्हणजे जे फामरसर्ी ॲक्ट
च्या योजनेअपंडतगरत सर्मािवष होतात ते.
५.२२ ए.आणय.सर्ी.टी.ई. आणिण पिीसर्ीआणय मधिील सर्ंडघषारचे प्रमुख कारण हे होते िक, पिीसर्ीआणयने ज्या
अपभ्यासर्कमासर्ाठी िवदियाथी सर्ंडख्या ठरवून िदिली होती त्या अपभ्यासर्कमांडसर्ाठी ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ने
महािवदियालयांडना िवदियाथी सर्ंडख्या दिुप्पिट करण्याची पिरवानगी िदिली होती त्याचप्रमाणे पिीसर्ीआणयच्या िनयमांडच्या
ु टूंडब कल्याण मंडत्री भारत सर्रकार, आणिण मनुष्य बळ िवकासर् मंडत्री भारत सर्रकार यांडच्यात
झालेल्या आणंडतर - मंडत्रालयीन बैठकीत अपसर्ा िनणरय घेण्यात आणला िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट अपन्वये अपंडतगरत
"तांडत्रीक िशक्षणाच्या" व्याख्येतून 'फामरसर्ी' हा शब्दि वगळण्यात यावा, पिरंडतू ही सर्ुधिारणा अपजून करायचची बाकी
आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक प्रस्तािवत हायर एज्युक
े शन किमशन ऑफ इंडिडिया िबल, २०१९, ज्याद्वारे युजीसर्ी आणिण ए,आणय,सर्ी,टी,ई, ॲक्ट िनरिसर्त करावयाचे आणहेत आणिण अपलाईडि आणिण हेल्थक
े अपर
प्रोफ
े शन्सर् िबल, २०१८, ज्याद्वारे आणरोग्य आणिण सर्ंडलग ५३ व्यवसर्ायाकिरता उदिा. िफिजओथेरिपिस्ट्सर्, रेिडिओलॉन्सजस्ट्सर्, न्यूिटरशिनस्ट्सर् इ. किरता एक िनयामक व्यवस्था अपिल स्तत्वात आणणावयाची आणहे त्याचा
पिीसर्ीआणय शी काहीही सर्ंडबंडधि नाही. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक वैयिकय, दिंडतवैदियिकय, फामरसर्ी आणिण
निसर्र्थ्यांग िवषयाशी सर्ंडबंडधिीत चारही कॉन्सिल न्सर्ल्सर् (पििरषदिा) आणपिापिली कतरव्ये आणिण काये, िवशेष कायदियाअपंडतगरत
सर्ुरु ठेवतील.
५.२१ उत्तरवादिी महािवदियालये आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट यांडनी सर्ादिर क
े लेले, पिीसर्ीआणय हे क
े वळ फामरसर्ी
िवषयातील पिदििवका प्रदिान करण्याचे िनयमन करु शकते आणिण पिुढील अपभ्यासर्कम / अपहरता नव्हे, या अपथारचे
िनवेदिन हे फामरसर्ी ॲक्टच्या कलम १२ आणिण ३५ अपन्वये क
े लेल्या िवशेष तरतूदिी लक्षात घेता पिूणरपिणे चुिकचे, चुकीचा अपथर लावणारे आणिण कायदियाने न िटकण्याजोगे आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक कलम १२
आणिण ३५ मधिील तरतूदिी हे स्पिष करतात िक फामरसर्ीशी सर्ंडबंडधिीत सर्वर अपभ्यासर्कम म्हणजे जे फामरसर्ी ॲक्ट
च्या योजनेअपंडतगरत सर्मािवष होतात ते.
५.२२ ए.आणय.सर्ी.टी.ई. आणिण पिीसर्ीआणय मधिील सर्ंडघषारचे प्रमुख कारण हे होते िक, पिीसर्ीआणयने ज्या
अपभ्यासर्कमासर्ाठी िवदियाथी सर्ंडख्या ठरवून िदिली होती त्या अपभ्यासर्कमांडसर्ाठी ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ने
महािवदियालयांडना िवदियाथी सर्ंडख्या दिुप्पिट करण्याची पिरवानगी िदिली होती त्याचप्रमाणे पिीसर्ीआणयच्या िनयमांडच्या
िवरुध्दि ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ने दिुसर्ऱ्या पिाळीसर्ाठी (सर्ंडध्याकाळच्या वगारसर्ाठी) पिरवानगी िदिली होती.
५.२३ िशवाय नुकताच या न्यायालयाने श्री िप्रंडसर् िशवाजी मराठा बोिडिर्थ्यांग हाऊसर्चे कॉन्सलेज ऑफ आणिक
र टेक्चर
या प्रकरणात िनकाल िदिलेला अपसर्ताना दिेखील ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ने एक जािहर नोटीसर् प्रिसर्ध्दि क
े ली आणहे
ज्यात, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपजूनही आणिक
र टेक्चर च्या अपभ्याकमांडना मान्यता प्रदिान करण्याकरीता अपजर मागिवत
अपसर्ल्याचे म्हटले आणहे. त्यामुळे, सर्दिरची जाहीर नोटीसर् दिेखील उघडि - उघडि या न्यायालयाच्या न्यायिनणरय
आणिण आणदिेशाच्या िवरोधिात आणहे आणिण अपशी नोटीसर् म्हणजे या न्यायालयाने िदिलेल्या आणदिेशाचा जाणूनबुजून
भंडग करणे आणहे.
५.२४ विरल िनवेदिनाद्वारे आणिण वरील िनणरयांडचा आणधिार घेत अपशी िवनंडती करण्यात येते िक, प्रस्तुतच्या
यािचका मान्य (दिाखल करुन घेण्यात) करण्यात याव्यात आणिण अपसर्ा िनणरय दिेण्यात यावा िक फामरसर्ी िवषयाचे
िशक्षण आणिण फामरसर्ीचा व्यवसर्ाय करणे या सर्वर बाबीशी सर्ंडबंडधिीत िनयमन करण्याची अपिधिकारीता आणिण
अपिधिकार पिीसर्ीआणय कडिे आणहेत आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई. कडिे त्याबाबतीत कोणतीही अपिधिकारीता िक
ंड वा
अपिधिकार अपसर्णार नाही. पिुढे अपशीही िवनंडती करण्यात येते िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट च्या कलम २ (ग)
मधिील 'फामरसर्ी' हा शब्दि, फामरसर्ीचे िशक्षण आणिण फामरसर्ीचा व्यवसर्ाय करणे याचे िनयमन करण्याच्या सर्ंडबंडधिाने
गैरलागू सर्मजला जाण्यासर् पिात्र आणहे अपसर्ा िनणरय दिेण्यात यावा.
ए.आणय.सर्ी.टी.ई. चे िनवेदिन :-
६. एआणयिसर्टीई तफ
े उपििल स्थत िवद्वान विकल श्री. हिरश पिांडडिे, यांडनी खालील िनवेदिन सर्ादिर क
े ले.
६.१ मुळात, एआणयिसर्टीई ची स्थापिना िह सर्न १९४५ च्या शासर्न िनणरय व्दिारे, मान्यताप्राप दिजारच्या
अपनुषंडगाने तांडित्रक िशक्षण आणॅािण सर्मन्वयीत िवकासर्ाची सर्ुिनिल श्चती याबाबतीत क
े द्र शासर्न आणिण राज्य
शासर्नाला सर्ल्ला दिेण्यासर्ाठी एक राषरीय तज्ञ सर्ंडस्था म्हणुन करण्यात आणली होती आणिण ती आणपिली भूिमका
५.२३ िशवाय नुकताच या न्यायालयाने श्री िप्रंडसर् िशवाजी मराठा बोिडिर्थ्यांग हाऊसर्चे कॉन्सलेज ऑफ आणिक
र टेक्चर
या प्रकरणात िनकाल िदिलेला अपसर्ताना दिेखील ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ने एक जािहर नोटीसर् प्रिसर्ध्दि क
े ली आणहे
ज्यात, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपजूनही आणिक
र टेक्चर च्या अपभ्याकमांडना मान्यता प्रदिान करण्याकरीता अपजर मागिवत
अपसर्ल्याचे म्हटले आणहे. त्यामुळे, सर्दिरची जाहीर नोटीसर् दिेखील उघडि - उघडि या न्यायालयाच्या न्यायिनणरय
आणिण आणदिेशाच्या िवरोधिात आणहे आणिण अपशी नोटीसर् म्हणजे या न्यायालयाने िदिलेल्या आणदिेशाचा जाणूनबुजून
भंडग करणे आणहे.
५.२४ विरल िनवेदिनाद्वारे आणिण वरील िनणरयांडचा आणधिार घेत अपशी िवनंडती करण्यात येते िक, प्रस्तुतच्या
यािचका मान्य (दिाखल करुन घेण्यात) करण्यात याव्यात आणिण अपसर्ा िनणरय दिेण्यात यावा िक फामरसर्ी िवषयाचे
िशक्षण आणिण फामरसर्ीचा व्यवसर्ाय करणे या सर्वर बाबीशी सर्ंडबंडधिीत िनयमन करण्याची अपिधिकारीता आणिण
अपिधिकार पिीसर्ीआणय कडिे आणहेत आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई. कडिे त्याबाबतीत कोणतीही अपिधिकारीता िक
ंड वा
अपिधिकार अपसर्णार नाही. पिुढे अपशीही िवनंडती करण्यात येते िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट च्या कलम २ (ग)
मधिील 'फामरसर्ी' हा शब्दि, फामरसर्ीचे िशक्षण आणिण फामरसर्ीचा व्यवसर्ाय करणे याचे िनयमन करण्याच्या सर्ंडबंडधिाने
गैरलागू सर्मजला जाण्यासर् पिात्र आणहे अपसर्ा िनणरय दिेण्यात यावा.
ए.आणय.सर्ी.टी.ई. चे िनवेदिन :-
६. एआणयिसर्टीई तफ
े उपििल स्थत िवद्वान विकल श्री. हिरश पिांडडिे, यांडनी खालील िनवेदिन सर्ादिर क
े ले.
६.१ मुळात, एआणयिसर्टीई ची स्थापिना िह सर्न १९४५ च्या शासर्न िनणरय व्दिारे, मान्यताप्राप दिजारच्या
अपनुषंडगाने तांडित्रक िशक्षण आणॅािण सर्मन्वयीत िवकासर्ाची सर्ुिनिल श्चती याबाबतीत क
े द्र शासर्न आणिण राज्य
शासर्नाला सर्ल्ला दिेण्यासर्ाठी एक राषरीय तज्ञ सर्ंडस्था म्हणुन करण्यात आणली होती आणिण ती आणपिली भूिमका
उत्तम प्रकारे पिार पिाडिीत होती. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक वाढत जाणारा खालावणारा दिजार लक्षात घेता
आणिण क
े लेल्या िशफारषींच्या अपनुंडषगाने, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या भूिमक
े कडिे लक्ष दिेण्यासर्ाठी नोव्हेबर १९८५
मध्ये एक नॅरशनल विक
र्थ्यां ग गृपिची (राषरीय कायरकारी गट) स्थापिना करण्यात आणली आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ला
आणपिले काम पििरणामकारकिरत्या करता यावे याकिरता या कॉन्सिल न्सर्ल ला सर्ांडिवधिीक अपिधिकार दिेण्यात यावेत अपशी
िशफारसर् क
े ली गेली िशवाय नॅरशनल पिॉन्सलीसर्ी ऑफ एज्युक
े शन (राषरीय शैक्षिणक धिोरण) १९८६ मध्ये सर्ुध्दिा
अपशी अपट घातली होती िक सर्दिर कौिल न्सर्लकडिे सर्ांडिवधिीक िनिहत क
े लेले अपसर्ावेत. त्यानंडतर दिेशातील तांडित्रक
िशक्षणाच्या पिध्दितीमध्ये योग्य िनयोजन आणिण सर्मन्वयीत िवकासर् सर्ुिनिल श्चत व्हावा म्हणून एक िवधिेयक मांडडिले
गेले. पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले िक, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. हा कायदिा, सर्ंडपिूणर दिेशात तांडित्रक दिेशात तांडित्रक िशक्षणाच्या
पिध्दितीमध्ये योग्य िनयोजन आणिण सर्मन्वयीत िवकासर् व्हावा या दृिषकोनातून ए.आणय.सर्ी.टी.ई. आणस्थापिनेची
व्यवस्था करणे, अपशा िशक्षणाच्या योजनाबध्दि सर्ंडख्यात्मक वाढीच्या सर्ंडबंडधिाने त्यात गुणात्मक सर्ुधिारणेला
उत्तेजन दिेणे आणिण तांडित्रक िशक्षण पिध्दिती आणिण त्याच्याशी सर्ंडबंडधिीत प्रकरणांडची मानक
े आणिण दिजार याचे िनयमन
व योग्य जतन करणे या हेतूने अपिधििनयमीत करण्यात आणला. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक
ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ला िदिलेले अपिधिकार आणिण सर्ोपििवलेली कतरव्ये िह फक्त (शैक्षिणक) मानक
े आणिण दिजार िविहत
करण्याकरीता नसर्ून सर्ंडस्था आणिण त्यांडच्या माफ
र त राबिवल्या जाणाऱ्या कायरकमांडच्या मान्यतेची तपिासर्णी, पिरवानगी आणिण ती राखून ठेवणे यासर्ाठी दिेखील आणहेत.
६.२ ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट च्या कलम २ (ग) अपन्वये "तांडित्रक िशक्षणाची व्याख्या करण्यात आणली आणहे
ज्यामध्ये फामरसर्ी" चा सर्मावेश आणहे. ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या वतीने उपििल स्थत िवद्वान विकलांडनी ए.आणय.सर्ी.टी.ई.
च्या िविवधि तरतूिदिंडबदल सर्मजावून सर्ांडगीतले आणहे. आणिण पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले आणहे िक म्हणून
ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट हा, त्यातील कलम २ (ग) मध्ये व्याख्या क
े ल्याप्रमाणे, तांडत्रीक िशक्षणाच्या क्षेत्रात,
आणिण क
े लेल्या िशफारषींच्या अपनुंडषगाने, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या भूिमक
े कडिे लक्ष दिेण्यासर्ाठी नोव्हेबर १९८५
मध्ये एक नॅरशनल विक
र्थ्यां ग गृपिची (राषरीय कायरकारी गट) स्थापिना करण्यात आणली आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ला
आणपिले काम पििरणामकारकिरत्या करता यावे याकिरता या कॉन्सिल न्सर्ल ला सर्ांडिवधिीक अपिधिकार दिेण्यात यावेत अपशी
िशफारसर् क
े ली गेली िशवाय नॅरशनल पिॉन्सलीसर्ी ऑफ एज्युक
े शन (राषरीय शैक्षिणक धिोरण) १९८६ मध्ये सर्ुध्दिा
अपशी अपट घातली होती िक सर्दिर कौिल न्सर्लकडिे सर्ांडिवधिीक िनिहत क
े लेले अपसर्ावेत. त्यानंडतर दिेशातील तांडित्रक
िशक्षणाच्या पिध्दितीमध्ये योग्य िनयोजन आणिण सर्मन्वयीत िवकासर् सर्ुिनिल श्चत व्हावा म्हणून एक िवधिेयक मांडडिले
गेले. पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले िक, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. हा कायदिा, सर्ंडपिूणर दिेशात तांडित्रक दिेशात तांडित्रक िशक्षणाच्या
पिध्दितीमध्ये योग्य िनयोजन आणिण सर्मन्वयीत िवकासर् व्हावा या दृिषकोनातून ए.आणय.सर्ी.टी.ई. आणस्थापिनेची
व्यवस्था करणे, अपशा िशक्षणाच्या योजनाबध्दि सर्ंडख्यात्मक वाढीच्या सर्ंडबंडधिाने त्यात गुणात्मक सर्ुधिारणेला
उत्तेजन दिेणे आणिण तांडित्रक िशक्षण पिध्दिती आणिण त्याच्याशी सर्ंडबंडधिीत प्रकरणांडची मानक
े आणिण दिजार याचे िनयमन
व योग्य जतन करणे या हेतूने अपिधििनयमीत करण्यात आणला. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक
ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ला िदिलेले अपिधिकार आणिण सर्ोपििवलेली कतरव्ये िह फक्त (शैक्षिणक) मानक
े आणिण दिजार िविहत
करण्याकरीता नसर्ून सर्ंडस्था आणिण त्यांडच्या माफ
र त राबिवल्या जाणाऱ्या कायरकमांडच्या मान्यतेची तपिासर्णी, पिरवानगी आणिण ती राखून ठेवणे यासर्ाठी दिेखील आणहेत.
६.२ ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट च्या कलम २ (ग) अपन्वये "तांडित्रक िशक्षणाची व्याख्या करण्यात आणली आणहे
ज्यामध्ये फामरसर्ी" चा सर्मावेश आणहे. ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या वतीने उपििल स्थत िवद्वान विकलांडनी ए.आणय.सर्ी.टी.ई.
च्या िविवधि तरतूिदिंडबदल सर्मजावून सर्ांडगीतले आणहे. आणिण पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले आणहे िक म्हणून
ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट हा, त्यातील कलम २ (ग) मध्ये व्याख्या क
े ल्याप्रमाणे, तांडत्रीक िशक्षणाच्या क्षेत्रात,
तांडत्रीक िशक्षण आणिण शैक्षिणक सर्ंडस्थांडचे िनयमन करण्यासर्ाठभ् आणिण त्यांडचा िकमान दिजार ठरिवण्यासर्ाठी
अपिधििनयमीत करण्यात आणला आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले आणहे िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट मध्ये, अपशा सर्ंडस्थांडचे िनयमन करणे सर्वर अपिधिकार त्यातील िनयम आणिण िविनयमांडचे पिालन करण्यात कसर्ूर क
े ल्यासर्
त्यावर कारवाई करण्याच्या आणिण िदिलेली मान्यता काढून घेण्याच्या अपिधिकारासर्ह दिेण्यात आणले आणहेत.
६.३ जोपियर्थ्यांत फामरसर्ी अपॅॅरक्ट चा सर्ंडबंडधि आणहे, तो सर्न १९४८ मध्ये अपिधििनयमीत क
े लेला सर्ंडिवधिान पिूवर
कायदिा आणहे जो फामरसर्ी व्यवसर्ायाचे िनयमन करण्यासर्ाठी अपिधिक चांडगल्या तरतूदिी करण्याच्या मुख्य उद्येशाने
आणिण त्याकरीता फामरसर्ी कॉन्सिल न्सर्ल स्थािपित करण्याकरीता अपिधििनयमीत करण्यात आणला होता. पिुढे अपसर्े सर्ादिर
करण्यात आणले िक फामरसर्ी अपॅॅरक्ट ची धिेय्ये, उिल द्यषे आणिण तरतूदिी यांडचे अपवलोकन करता अपसर्े स्पिष होते िक
फामरसर्ी अपॅॅरक्ट, जो िक पिूिवरचा कायदिा आणहे, तो मुख्यत्वे करून फक्त व्यावसर्ायीकांडचे िनयमन करण्यासर्ाठी
अपिधििनयमीत करण्यात आणला आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट मध्ये
व्याख्या क
े ल्याप्रमाणे तांडित्रक िशक्षण व तांडत्रीक सर्ंडस्था यांडचे िनयमन करणे व त्यांडच्याकिरता िकमान दिजार िविहत
करणे या एकमेव अपिधिकारासर्ह, सर्न १९८७ मध्ये ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ला सर्ांडिवधिीक दिजार दिेण्यात आणला. पिुढे
अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले, िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट अपिल स्तत्वात आणल्यानंडतर, एखादिया निवन
अपभ्यासर्कमाला मान्यता दिेणे िक
ंड वा एखादिया निवन सर्ंडस्थेला मान्यता दिेणे हे पिूणरपिणे ए.आणय.सर्ी.टी.ई.
कॉन्सिल न्सर्लच्या अपखत्यारीत येते.
६.४ आणिण अपसर्े िक िवधिीमंडडिळाने स्वत:च्या बुिल ध्दिने, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट मध्ये तांडित्रकिशक्षणाच्या
व्याख्येमध्ये फामरसर्ीचा सर्मावेश करुन ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ला, तांडित्रक िशक्षणाची मानक
े आणिण दिजार राखण्यासर्ाठी
आणिण तांडित्रक िशक्षणाच्या योग्य व सर्मन्वयीत िवकासर्ासर्ाठी अपिधिकार िदिले आणहेत.
६.५ ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ची भाषा एकदिम सर्ाधिी आणिण िनःसर्ंडिदिग्धि आणहे आणिण त्यामुळे फक्त त्यातून
अपिधििनयमीत करण्यात आणला आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले आणहे िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट मध्ये, अपशा सर्ंडस्थांडचे िनयमन करणे सर्वर अपिधिकार त्यातील िनयम आणिण िविनयमांडचे पिालन करण्यात कसर्ूर क
े ल्यासर्
त्यावर कारवाई करण्याच्या आणिण िदिलेली मान्यता काढून घेण्याच्या अपिधिकारासर्ह दिेण्यात आणले आणहेत.
६.३ जोपियर्थ्यांत फामरसर्ी अपॅॅरक्ट चा सर्ंडबंडधि आणहे, तो सर्न १९४८ मध्ये अपिधििनयमीत क
े लेला सर्ंडिवधिान पिूवर
कायदिा आणहे जो फामरसर्ी व्यवसर्ायाचे िनयमन करण्यासर्ाठी अपिधिक चांडगल्या तरतूदिी करण्याच्या मुख्य उद्येशाने
आणिण त्याकरीता फामरसर्ी कॉन्सिल न्सर्ल स्थािपित करण्याकरीता अपिधििनयमीत करण्यात आणला होता. पिुढे अपसर्े सर्ादिर
करण्यात आणले िक फामरसर्ी अपॅॅरक्ट ची धिेय्ये, उिल द्यषे आणिण तरतूदिी यांडचे अपवलोकन करता अपसर्े स्पिष होते िक
फामरसर्ी अपॅॅरक्ट, जो िक पिूिवरचा कायदिा आणहे, तो मुख्यत्वे करून फक्त व्यावसर्ायीकांडचे िनयमन करण्यासर्ाठी
अपिधििनयमीत करण्यात आणला आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट मध्ये
व्याख्या क
े ल्याप्रमाणे तांडित्रक िशक्षण व तांडत्रीक सर्ंडस्था यांडचे िनयमन करणे व त्यांडच्याकिरता िकमान दिजार िविहत
करणे या एकमेव अपिधिकारासर्ह, सर्न १९८७ मध्ये ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ला सर्ांडिवधिीक दिजार दिेण्यात आणला. पिुढे
अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले, िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट अपिल स्तत्वात आणल्यानंडतर, एखादिया निवन
अपभ्यासर्कमाला मान्यता दिेणे िक
ंड वा एखादिया निवन सर्ंडस्थेला मान्यता दिेणे हे पिूणरपिणे ए.आणय.सर्ी.टी.ई.
कॉन्सिल न्सर्लच्या अपखत्यारीत येते.
६.४ आणिण अपसर्े िक िवधिीमंडडिळाने स्वत:च्या बुिल ध्दिने, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ॲक्ट मध्ये तांडित्रकिशक्षणाच्या
व्याख्येमध्ये फामरसर्ीचा सर्मावेश करुन ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ला, तांडित्रक िशक्षणाची मानक
े आणिण दिजार राखण्यासर्ाठी
आणिण तांडित्रक िशक्षणाच्या योग्य व सर्मन्वयीत िवकासर्ासर्ाठी अपिधिकार िदिले आणहेत.
६.५ ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ची भाषा एकदिम सर्ाधिी आणिण िनःसर्ंडिदिग्धि आणहे आणिण त्यामुळे फक्त त्यातून
उदिभवणाऱ्या कठोर पििरणामांडमुळे न्यायालय त्याचा कोणताही वेगळा अपथर लावणार नाही. यासर्ाठी निसर्रूिदन
िव. िसर्ताराम अपग्रवाल (२००३) २ एसर्सर्ीसर्ी ५७७ या प्रकरणाचा आणधिार घेण्यात आणला आणहे.
६.६ आणिण म्हणून िविधिमंडडिळाने ए.आणय.सर्ी.टी.ई. कायदियामध्ये िविनदिेषपिूवरक सर्मािवश्ट क
े लेला 'फामरसर्ी' हा
शब्दि त्यातून काढून टाकणे म्हणजे, या न्यायालयाने भारत सर्रकार िव. दिेविकनंडदिन अपग्रवाल (१९९२) सर्ुपि. १
एसर्सर्ीसर्ी ३२३ या प्रकरणामध्ये िदिलेल्या िनकालाप्रमाणे अपनुज्ञेय नसर्लेला कायदिा करण्यासर्ारखे होईल. पिुढे
अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, या न्यायालयाने िदिलेल्या िनकाला प्रमाणे, न्यायालये कायदियाचे पिुनलेखन, नव्या स्वरूपिात िलिहणे िक
ंड वा नव्याने तयार करू शकत नाही.
६.७ अपिजतिसर्ंडग िसर्ंडघवी िव. राजस्थान सर्रकार १९९१ (पिुरवणी) (१) एसर्सर्ीसर्ी ३४३ या प्रकरणात सर्दिर
न्यायालयाने िदिलेल्या िनकालाप्रमाणे न्यायालयांडनी हे नेहमी गृहीत धिरले पिािहजे िक िवधिीमंडडिळाने सर्मािवष
क
े लेला कायदियाचा प्रत्येक भाग हा काही हेतूने सर्मािवष क
े लेला अपसर्तो आणिण कायदियाच्या प्रत्येक भागाचा
अपपिेिक्षत पििरणाम व्हावा हा त्यामागील सर्ांडिवधिीक उद्येश्य अपसर्तो. पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले िक, अपजॉन्सयक
ु मार बॅरनजी
िव. भारत सर्रकार (१९८४) ३ एसर्सर्ीसर्ी या प्रकरणी सर्दिर न्यायालयाने िदिलेल्या िनकालानुसर्ार मागाहून
क
े लेला कायदिा प्रचिलत होतो. त्यामुळे पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट, जो नंडतर
क
े लेला कायदिा आणहे तो फामरसर्ी अपॅॅरक्ट पिेक्षा प्रभावी ठरेल.
६.८ सर्ंडिवधिानाच्या कलम ३७२ मध्ये अपशी तरतूदि क
े लेली आणहे िक, कलम ३९५ मध्ये सर्ंडदििभरत क
े लेल्या
अपिधििनयमाचे या सर्ंडिवधिानाद्वारे िनरसर्न झाले अपसर्ेल तरी या सर्ंडिवधिानाच्या लगतपिूिवर भारताच्या राज्यक्षेत्रात
अपंडमलात अपसर्लेले सर्वर कायदिे, सर्क्षम प्रािधिकाऱ्याकडिून (सर्ंडसर्दिेकडिून) त्यात फ
े रफार क
े ला जाईपियर्थ्यांत िक
ंड वा
त्याचे िनरसर्न क
े ले जाईपियर्थ्यांत िक
ंड वा त्यात सर्ुधिारणा क
े ली जाईपियर्थ्यांत, यादिी - १ (युिनयन िलस्ट सर्ंडघ सर्ूची) नोंदि
- ६६ अपन्वये अपंडमलात अपसर्ण्याचे चालू रािहल. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट
िव. िसर्ताराम अपग्रवाल (२००३) २ एसर्सर्ीसर्ी ५७७ या प्रकरणाचा आणधिार घेण्यात आणला आणहे.
६.६ आणिण म्हणून िविधिमंडडिळाने ए.आणय.सर्ी.टी.ई. कायदियामध्ये िविनदिेषपिूवरक सर्मािवश्ट क
े लेला 'फामरसर्ी' हा
शब्दि त्यातून काढून टाकणे म्हणजे, या न्यायालयाने भारत सर्रकार िव. दिेविकनंडदिन अपग्रवाल (१९९२) सर्ुपि. १
एसर्सर्ीसर्ी ३२३ या प्रकरणामध्ये िदिलेल्या िनकालाप्रमाणे अपनुज्ञेय नसर्लेला कायदिा करण्यासर्ारखे होईल. पिुढे
अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, या न्यायालयाने िदिलेल्या िनकाला प्रमाणे, न्यायालये कायदियाचे पिुनलेखन, नव्या स्वरूपिात िलिहणे िक
ंड वा नव्याने तयार करू शकत नाही.
६.७ अपिजतिसर्ंडग िसर्ंडघवी िव. राजस्थान सर्रकार १९९१ (पिुरवणी) (१) एसर्सर्ीसर्ी ३४३ या प्रकरणात सर्दिर
न्यायालयाने िदिलेल्या िनकालाप्रमाणे न्यायालयांडनी हे नेहमी गृहीत धिरले पिािहजे िक िवधिीमंडडिळाने सर्मािवष
क
े लेला कायदियाचा प्रत्येक भाग हा काही हेतूने सर्मािवष क
े लेला अपसर्तो आणिण कायदियाच्या प्रत्येक भागाचा
अपपिेिक्षत पििरणाम व्हावा हा त्यामागील सर्ांडिवधिीक उद्येश्य अपसर्तो. पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले िक, अपजॉन्सयक
ु मार बॅरनजी
िव. भारत सर्रकार (१९८४) ३ एसर्सर्ीसर्ी या प्रकरणी सर्दिर न्यायालयाने िदिलेल्या िनकालानुसर्ार मागाहून
क
े लेला कायदिा प्रचिलत होतो. त्यामुळे पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट, जो नंडतर
क
े लेला कायदिा आणहे तो फामरसर्ी अपॅॅरक्ट पिेक्षा प्रभावी ठरेल.
६.८ सर्ंडिवधिानाच्या कलम ३७२ मध्ये अपशी तरतूदि क
े लेली आणहे िक, कलम ३९५ मध्ये सर्ंडदििभरत क
े लेल्या
अपिधििनयमाचे या सर्ंडिवधिानाद्वारे िनरसर्न झाले अपसर्ेल तरी या सर्ंडिवधिानाच्या लगतपिूिवर भारताच्या राज्यक्षेत्रात
अपंडमलात अपसर्लेले सर्वर कायदिे, सर्क्षम प्रािधिकाऱ्याकडिून (सर्ंडसर्दिेकडिून) त्यात फ
े रफार क
े ला जाईपियर्थ्यांत िक
ंड वा
त्याचे िनरसर्न क
े ले जाईपियर्थ्यांत िक
ंड वा त्यात सर्ुधिारणा क
े ली जाईपियर्थ्यांत, यादिी - १ (युिनयन िलस्ट सर्ंडघ सर्ूची) नोंदि
- ६६ अपन्वये अपंडमलात अपसर्ण्याचे चालू रािहल. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट
हा सर्ंडसर्दिेद्वारे सर्ंडघसर्ूची अपन्वये अपिधििनयमीत करण्यात आणला आणहे ज्यामध्ये आणगोदिर क
े लेल्या १९४८ च्या
कायदिया अपन्वये सर्मािवष अपसर्लेली सर्वर क्षेत्रे सर्मािवष आणहेत उदिा. फामरसर्ी च्या क्षेत्रातील िशक्षणासर्ाठी मानक
े
आणिण दिजार ठरवणे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक घटनेच्या कलम ३७२ अपनुसर्ार सर्न १९८७ चा कायदिा, जोपियर्थ्यांत त्यामध्ये, सर्ध्या अपिल स्तत्वात अपसर्लेल्या सर्न १९४८ च्या कायदियामध्ये सर्मािवष अपसर्लेल्या सर्वर बाबी
सर्मािवष होतात, त्यामयारदिेपियर्थ्यांत प्रभावी राहील आणिण सर्न १९४८ च्या कायदियातील तरतूदिी त्या मयारदिेपियर्थ्यांत
िनरिसर्त/बदिललेल्या राहतील.
७. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, जोपियर्थ्यांत अपजरदिारांडच्या िवद्वान विकलांडनी आणधिार घेतलेल्या
भारथीदिशरन (सर्ुप्रा) या प्रकरणातील सर्दिर न्यायालयाने िदिलेल्या िनकालाचा सर्ंडबंडधि आणहे, तो प्रस्तुतच्या
प्रकरणातील वस्तुिल स्थतीला अपिजबात लागू होत नाही. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक मुळामध्ये युजीसर्ी
आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या तुलनेत युिनव्हिसर्रटीज चे अपिधिकार याबाबतत वादि होता आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई.
अपॅॅरक्ट च्या कलम २ (एच) िदिलेल्या "तांडित्रक सर्ंडस्था" (तंडत्रिशक्षाणसर्ंडस्था) या व्याख्येमधिून युिनव्हिसर्रिटजना
वगळण्यात आणलेले आणहे आणिण म्हणून या न्यायालयाने अपसर्ा िनकाल िदिला िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ला
यूिनव्हिसर्रटीज पिेक्षा जास्त अपिधिकारीता नाही. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या िविवधि
कलमांडतगरत आणिण व्याख्येमध्ये फामरसर्ी चा जाणीवपिूवरक सर्मावेश करण्यात आणला आणहे.
७.१ पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक जोपियर्थ्यांत पिीसर्ीआणय च्या वतीने उपििल स्थत िवद्वान विकलांडनी आणधिार
घेतलेल्या श्री िप्रंडसर् िशवाजी मराठा बोिडिर्थ्यांग हाऊसर्चे आणिक
र टेक्चर कॉन्सलेज (सर्ुप्रा) या प्रकरणातील सर्दिर
न्यायालयाने िदिलेला िनकालाचा सर्ंडबंडधि आणहे, तो अपनाठायी आणहे कारण तो मुख्यत्वेकरून या न्यायालयाने, अपसर्ोिसर्एशन ऑफ मॅरनेजमेट ऑफ प्राईवेट कॉन्सलेजेसर् िव. ऑल इंडिडिया कॉन्सिल न्सर्ल फॉन्सर टेिल क्नकल एज्युक
े शन
(२०१३) एसर्सर्ीसर्ी ३८५, या प्रकरणात िदिलेल्या िनकालावर आणधिारीत आणहे, ज्यामध्ये, सर्दिरच्या
े लेल्या १९४८ च्या
कायदिया अपन्वये सर्मािवष अपसर्लेली सर्वर क्षेत्रे सर्मािवष आणहेत उदिा. फामरसर्ी च्या क्षेत्रातील िशक्षणासर्ाठी मानक
े
आणिण दिजार ठरवणे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक घटनेच्या कलम ३७२ अपनुसर्ार सर्न १९८७ चा कायदिा, जोपियर्थ्यांत त्यामध्ये, सर्ध्या अपिल स्तत्वात अपसर्लेल्या सर्न १९४८ च्या कायदियामध्ये सर्मािवष अपसर्लेल्या सर्वर बाबी
सर्मािवष होतात, त्यामयारदिेपियर्थ्यांत प्रभावी राहील आणिण सर्न १९४८ च्या कायदियातील तरतूदिी त्या मयारदिेपियर्थ्यांत
िनरिसर्त/बदिललेल्या राहतील.
७. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, जोपियर्थ्यांत अपजरदिारांडच्या िवद्वान विकलांडनी आणधिार घेतलेल्या
भारथीदिशरन (सर्ुप्रा) या प्रकरणातील सर्दिर न्यायालयाने िदिलेल्या िनकालाचा सर्ंडबंडधि आणहे, तो प्रस्तुतच्या
प्रकरणातील वस्तुिल स्थतीला अपिजबात लागू होत नाही. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक मुळामध्ये युजीसर्ी
आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या तुलनेत युिनव्हिसर्रटीज चे अपिधिकार याबाबतत वादि होता आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई.
अपॅॅरक्ट च्या कलम २ (एच) िदिलेल्या "तांडित्रक सर्ंडस्था" (तंडत्रिशक्षाणसर्ंडस्था) या व्याख्येमधिून युिनव्हिसर्रिटजना
वगळण्यात आणलेले आणहे आणिण म्हणून या न्यायालयाने अपसर्ा िनकाल िदिला िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ला
यूिनव्हिसर्रटीज पिेक्षा जास्त अपिधिकारीता नाही. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या िविवधि
कलमांडतगरत आणिण व्याख्येमध्ये फामरसर्ी चा जाणीवपिूवरक सर्मावेश करण्यात आणला आणहे.
७.१ पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक जोपियर्थ्यांत पिीसर्ीआणय च्या वतीने उपििल स्थत िवद्वान विकलांडनी आणधिार
घेतलेल्या श्री िप्रंडसर् िशवाजी मराठा बोिडिर्थ्यांग हाऊसर्चे आणिक
र टेक्चर कॉन्सलेज (सर्ुप्रा) या प्रकरणातील सर्दिर
न्यायालयाने िदिलेला िनकालाचा सर्ंडबंडधि आणहे, तो अपनाठायी आणहे कारण तो मुख्यत्वेकरून या न्यायालयाने, अपसर्ोिसर्एशन ऑफ मॅरनेजमेट ऑफ प्राईवेट कॉन्सलेजेसर् िव. ऑल इंडिडिया कॉन्सिल न्सर्ल फॉन्सर टेिल क्नकल एज्युक
े शन
(२०१३) एसर्सर्ीसर्ी ३८५, या प्रकरणात िदिलेल्या िनकालावर आणधिारीत आणहे, ज्यामध्ये, सर्दिरच्या
न्यायिनणरययातील मुदे मोठया खंडडिपिीठाकडिे िनदिेिशत करण्यात आणले आणहेत िह वस्तुिल स्थती लक्षात घेण्यात
आणलेली नाही.
७.२ अपन्यथा, आणिक
र टेक्ट अपॅॅरक्ट आणिण फामरसर्ी अपॅॅरक्ट यामधिील तरतूदिींमध्ये फरक आणहे.
७.३ आणिण अपसर्े िक, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट, १९८७ हा फामरसर्ी अपॅॅरक्ट,१९४८ च्या नंडतर
अपिधििनयमीत क
े लेला आणह आणिण तो एक िविशष्ठ अपिधििनयम आणहे जो तांडित्रक िशक्षणातील पिाठयकम, अपभ्यासर्कम प्रत्यक्ष आणिण सर्ूचनात्मक सर्ोयी, कमरचारी वृंडदि, कमरचाऱ्यांडची अपहरता, गुणात्मक सर्ूचना, मूल्यमापिन
आणिण पििरक्षा यासर्ाठी मानक
े आणिण दिजार ठरिवण्याकिरता त्याचप्रमाणे निवन तंडत्रिशक्षण सर्ंडस्थांडना मान्यता प्रदिान
करणे, निवन अपभ्यासर्कम चालू करणे िक
ंड वा अपिल स्तत्वात अपसर्लेल्या अपभ्यासर्कमातील िवदियाथी सर्ंडस्थेमध्ये बदिल
करणे याकिरता अपिधििनयिमत करण्यात आणला आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक त्यामुळे "ध्विनत
िनरसर्न" या तत्वाच्या आणधिारावर, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट पिेक्षा ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या तरतूदिी प्रभावी ठरतात.
७.४. प्रोग्रेिसर्व्ह एज्युक
े शन सर्ोसर्ायटी चे कॉन्सलेज ऑफ फामरसर्ी (सर्ुप्रा) प्रकरणी सर्दिर न्यायालयाने िदिलेल्या
िनकालासर् अपनुसर्रून, आणरोग्य आणिण क
ु टूंडब कल्याण मंडत्री व मानव सर्ंडसर्ाधिन िवकासर् मंडत्री यांडच्यात झालेल्या
बैठकीमध्ये, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट च्या कलम २ (ग) मध्ये अपंडतभूरत अपसर्लेल्या ‘तांडित्रक िशक्षणाच्या
व्याख्येमधिून' "फामरसर्ी" ला वगळून ‘'तांडित्रक िशक्षणा' च्या व्याख्येचा पिुनरिवचार करावा अपसर्े ठरिवण्यात आणले.
पिरंडतू पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, जोपियर्थ्यांत त्यात सर्ुधिारणा क
े ली जात नाही तोपियर्थ्यांत, दिोन्ही कॉन्सिल न्सर्ल्सर्, मान्यता प्रदिान करण्याकिरता, एकित्रतपिणे तपिासर्णी करतील आणिण दिोन्ही पिक्षकार त्यांडनी दिाखल क
े लेली
प्रकरणे काढून घेतील.
७.५. विरलप्रमाणे िनवेदिन सर्ादिर क
े ल्यानंडतर, सर्दिर प्रकरणी अपंडतभूरत अपसर्लेले प्रश्न/मुदे ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या
बाजूने िनकाली काढून ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट मधिील तरतूदिी या फामरसर्ी अपॅॅरक्ट च्या तरतूदिींपिेक्षा प्रभावी
आणलेली नाही.
७.२ अपन्यथा, आणिक
र टेक्ट अपॅॅरक्ट आणिण फामरसर्ी अपॅॅरक्ट यामधिील तरतूदिींमध्ये फरक आणहे.
७.३ आणिण अपसर्े िक, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट, १९८७ हा फामरसर्ी अपॅॅरक्ट,१९४८ च्या नंडतर
अपिधििनयमीत क
े लेला आणह आणिण तो एक िविशष्ठ अपिधििनयम आणहे जो तांडित्रक िशक्षणातील पिाठयकम, अपभ्यासर्कम प्रत्यक्ष आणिण सर्ूचनात्मक सर्ोयी, कमरचारी वृंडदि, कमरचाऱ्यांडची अपहरता, गुणात्मक सर्ूचना, मूल्यमापिन
आणिण पििरक्षा यासर्ाठी मानक
े आणिण दिजार ठरिवण्याकिरता त्याचप्रमाणे निवन तंडत्रिशक्षण सर्ंडस्थांडना मान्यता प्रदिान
करणे, निवन अपभ्यासर्कम चालू करणे िक
ंड वा अपिल स्तत्वात अपसर्लेल्या अपभ्यासर्कमातील िवदियाथी सर्ंडस्थेमध्ये बदिल
करणे याकिरता अपिधििनयिमत करण्यात आणला आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक त्यामुळे "ध्विनत
िनरसर्न" या तत्वाच्या आणधिारावर, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट पिेक्षा ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या तरतूदिी प्रभावी ठरतात.
७.४. प्रोग्रेिसर्व्ह एज्युक
े शन सर्ोसर्ायटी चे कॉन्सलेज ऑफ फामरसर्ी (सर्ुप्रा) प्रकरणी सर्दिर न्यायालयाने िदिलेल्या
िनकालासर् अपनुसर्रून, आणरोग्य आणिण क
ु टूंडब कल्याण मंडत्री व मानव सर्ंडसर्ाधिन िवकासर् मंडत्री यांडच्यात झालेल्या
बैठकीमध्ये, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट च्या कलम २ (ग) मध्ये अपंडतभूरत अपसर्लेल्या ‘तांडित्रक िशक्षणाच्या
व्याख्येमधिून' "फामरसर्ी" ला वगळून ‘'तांडित्रक िशक्षणा' च्या व्याख्येचा पिुनरिवचार करावा अपसर्े ठरिवण्यात आणले.
पिरंडतू पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, जोपियर्थ्यांत त्यात सर्ुधिारणा क
े ली जात नाही तोपियर्थ्यांत, दिोन्ही कॉन्सिल न्सर्ल्सर्, मान्यता प्रदिान करण्याकिरता, एकित्रतपिणे तपिासर्णी करतील आणिण दिोन्ही पिक्षकार त्यांडनी दिाखल क
े लेली
प्रकरणे काढून घेतील.
७.५. विरलप्रमाणे िनवेदिन सर्ादिर क
े ल्यानंडतर, सर्दिर प्रकरणी अपंडतभूरत अपसर्लेले प्रश्न/मुदे ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या
बाजूने िनकाली काढून ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट मधिील तरतूदिी या फामरसर्ी अपॅॅरक्ट च्या तरतूदिींपिेक्षा प्रभावी
राहातील अपसर्ा िनकाल दियावा अपशी िवनंडती करण्यात आणली.
इतर िनवेदिने :-
८. तसर्ेही, एसर्एलपिी (सर्ी) क. ४१२४ - ४१२७ / २०१६ प्रकरणी, उत्तरवादिी क. ५ तफ
े उपििल स्थत
अपसर्णारे िवद्वान विकल यांडनी ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या भुिमक
े ला पिाठींबा दिशरिवला आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात
आणले आणहे िक फामरसर्ी अपॅॅरक्ट आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट, या दिोन्हीचा योग्य तो मेळ घालून अपथर
लावण्याचे प्रयत्न करण्यात यावेत आणिण या दिोन्ही कायदियामधिील तरतूदिींचा मेळ घालण्याचे प्रयत्न क
े ले जावेत.
८.१. उत्तरवादिी क.५ च्या वतीने उपििल स्थत िवद्वान विकल यांडनी पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले िक उत्तरवादिी क. ५
यांडचे, पिीसर्ीआणय च्या अपभ्यासर्कम आणिण फामारिसर्स्ट म्हणून नोंदिणीसर्ाठीची पििरक्षा िविहत करणे, त्यासर् मंडजूरी
दिेणे व मान्यता दिेणे व िनयमन करणे या अपिधिकाराबाबत दिुमत नाही. पिरंडतू त्यांडनी पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले की यांडत
पिीसर्ीआणय चे अपिधिकार आणिण त्यांडची भूिमका मयारिदित स्वरूपिाची आणहे आणिण त्यांडचे अपिधिकार हे क
े वळ फामरसर्ी
िवषयातील पिदििवक
े पिुरते मयारिदित आणहेत, इतर कोणत्यािह अपभ्यासर्कमाच्या बाबतीत नाही. पिुढे अपसर्े सर्ादिर
करण्यात आणले िक फामरसर्ी अपॅॅरक्ट अपंडतगरत पिीसर्ीआणय ला सर्ंडस्थांडवर थेट िनयंडत्रण प्रदिान करण्यात आणलेले नाही
आणिण पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट ने सर्दिर पिोकळी भरून िनघाली आणहे.
८.२. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, जोवर (िवदियाथी) प्रवेश सर्ंडख्येचा सर्ंडबंडधि आणहे, पिदििवका
अपभ्यासर्कमासर्ाठी आणवश्यक अपसर्लेल्या पिायाभूत सर्ुिवधिा एज्युक
े शन रेग्युलेशनन १९९१ (शैक्षिणक िविनयम)
अपन्वये घालून दिेण्यात आणल्या आणहेत. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ला, पिायाभूत
आणवश्यकतांडच्या पिूतरतेनंडतर, प्रवेश सर्ंडख्या वाढीबाबत िनणरय घेण्याचा अपिधिकार आणहे. त्यामुळे, एज्युक
े शन
रेग्युलेशन्सर् अपंडतगरत घालून िदिलेल्या पिायाभूत सर्ुिवधिांडच्या पिूणर पिूतरतेनंडतर दिेखील ए.आणय.सर्ी.टी.ई., त्यांडच्या स्वतःच्या मानकांडप्रमाणे इतर कोणत्याही बाबींची पिूतरता करण्याचा आणग्रह धिरू शकतात. पिुढे अपसर्े सर्ादिर
इतर िनवेदिने :-
८. तसर्ेही, एसर्एलपिी (सर्ी) क. ४१२४ - ४१२७ / २०१६ प्रकरणी, उत्तरवादिी क. ५ तफ
े उपििल स्थत
अपसर्णारे िवद्वान विकल यांडनी ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या भुिमक
े ला पिाठींबा दिशरिवला आणहे. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात
आणले आणहे िक फामरसर्ी अपॅॅरक्ट आणिण ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट, या दिोन्हीचा योग्य तो मेळ घालून अपथर
लावण्याचे प्रयत्न करण्यात यावेत आणिण या दिोन्ही कायदियामधिील तरतूदिींचा मेळ घालण्याचे प्रयत्न क
े ले जावेत.
८.१. उत्तरवादिी क.५ च्या वतीने उपििल स्थत िवद्वान विकल यांडनी पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले िक उत्तरवादिी क. ५
यांडचे, पिीसर्ीआणय च्या अपभ्यासर्कम आणिण फामारिसर्स्ट म्हणून नोंदिणीसर्ाठीची पििरक्षा िविहत करणे, त्यासर् मंडजूरी
दिेणे व मान्यता दिेणे व िनयमन करणे या अपिधिकाराबाबत दिुमत नाही. पिरंडतू त्यांडनी पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले की यांडत
पिीसर्ीआणय चे अपिधिकार आणिण त्यांडची भूिमका मयारिदित स्वरूपिाची आणहे आणिण त्यांडचे अपिधिकार हे क
े वळ फामरसर्ी
िवषयातील पिदििवक
े पिुरते मयारिदित आणहेत, इतर कोणत्यािह अपभ्यासर्कमाच्या बाबतीत नाही. पिुढे अपसर्े सर्ादिर
करण्यात आणले िक फामरसर्ी अपॅॅरक्ट अपंडतगरत पिीसर्ीआणय ला सर्ंडस्थांडवर थेट िनयंडत्रण प्रदिान करण्यात आणलेले नाही
आणिण पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले ए.आणय.सर्ी.टी.ई. अपॅॅरक्ट ने सर्दिर पिोकळी भरून िनघाली आणहे.
८.२. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक, जोवर (िवदियाथी) प्रवेश सर्ंडख्येचा सर्ंडबंडधि आणहे, पिदििवका
अपभ्यासर्कमासर्ाठी आणवश्यक अपसर्लेल्या पिायाभूत सर्ुिवधिा एज्युक
े शन रेग्युलेशनन १९९१ (शैक्षिणक िविनयम)
अपन्वये घालून दिेण्यात आणल्या आणहेत. पिुढे अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ला, पिायाभूत
आणवश्यकतांडच्या पिूतरतेनंडतर, प्रवेश सर्ंडख्या वाढीबाबत िनणरय घेण्याचा अपिधिकार आणहे. त्यामुळे, एज्युक
े शन
रेग्युलेशन्सर् अपंडतगरत घालून िदिलेल्या पिायाभूत सर्ुिवधिांडच्या पिूणर पिूतरतेनंडतर दिेखील ए.आणय.सर्ी.टी.ई., त्यांडच्या स्वतःच्या मानकांडप्रमाणे इतर कोणत्याही बाबींची पिूतरता करण्याचा आणग्रह धिरू शकतात. पिुढे अपसर्े सर्ादिर
करण्यात आणले िक फामरसर्ीचा व्यवसर्ाय, अपभ्यासर्कम आणिण पििरक्षा यांडच्या िनयमनाकरीता पिीसर्ीआणय ला
सर्वारिधिकार अपसर्तील आणिण इतरबाबींसर्ाठी ए.आणय.सर्ी.टी.ई. आणिण त्यातील िविनयम प्रभावी राहतील.
त्याचप्रमाणे जोवर फामरसर्ी व्यवसर्ायाचा सर्ंडबंडधि आणहे, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट हा एक िवशेष कायदिा आणहे आणिण
तंडत्रिशक्षण सर्ंडस्थांडच्या िविनयमनाबाबत ए.आणय.सर्ी.टी.ई. हा िवशेष कायदिा राहील आणिण म्हणून तो अपंडमलात
राहील.
८.३. विरलप्रमाणे िनवेदिन सर्ादिर क
े ल्यानंडतर, उत्तरवादिी क. ५ च्या बाबतीत ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ने मान्यता
िदिलेल्या प्रवेशसर्ंडख्येला सर्ंडरक्षण दिेण्यात यावे अपशी िवनंडती करण्यात आणली.
९. प्रत्येक सर्ंडस्थेच्या वतीने उपििल स्थत अपसर्णाऱ्या िवद्वान विकलांडनी पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले िक
ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या िनणरयाप्रमाणे प्रत्येक सर्ंडस्थेला अपंडतिरम आणदिेशाद्वारे, जो काही सर्ंडस्थांडच्या बाबतीत अपंडतीम
आणदिेश आणहे, िवदियाथी सर्ंडख्या वाढिवण्यासर् पिरवानगी दिेण्यात आणली आणहे आणिण िवदियाथ्यार्थ्यांनी त्याप्रमाणे िशक्षण
घेतलेले आणहे आणिण उच्च न्यायालयांडनी िवदियाथार्थ्यांच्या िहतासर्ाठी अपंडतरीम आणदिेश पिारीत क
े ले होते
त्यामुळे सर्दिर प्रत्येक प्रकरणाचा िनकाल काहीही लागला तरीिह िवदियाथी आणिण सर्ंडस्था यांडचे िहत जपिले जावे.
१०. प्रत्युत्तरामध्ये, पिीसर्ीआणय च्या वतीने उपििल स्थत अपसर्णारे िवद्वान विरष्ठ विकल यांडनी अपसर्े सर्ादिर क
े ले
आणहे िक अपसर्ेही आणिक
र टेक्टसर्् अपॅॅरक्ट १९७२ आणिण फामरसर्ी अपॅॅरक्ट १९४८ मधिील तरतूदिी, फक्त कलम
१७ मधिील नॉन्सन ऑब्स्टीनेट खंडडि वगळून एकसर्ारख्या आणिण पिॅररा मटेिरआण आणहेत, पिरंडतु पिुढे अपसर्े सर्ादिर
करण्यात आणले आणहे की, आणिक
र टेक्टसर्् अपॅॅरक्ट मधिील कलम १७ चे अपवलोकन करता पिुरेसर्े स्पिष होते की, सर्दिर तरतुदिीचा वास्तुशास पििरषदिेच्या वास्तुशास क्षेत्रातील िशक्षणाचा िकमान दिजार िवहीत अपिधिकाराशी
कसर्लाही सर्ंडबंडधि नाही आणिण सर्दिर नॉन्सन ऑब्स्टीनेट तरतुदि ही फक्त नोंदिणीशी सर्ंडबंडिधित आणहे. जसर्े िक, वास्तुशासाचा व्यवसर्ाय करणे, वास्तुशास कायदियाअपंडतगरत नोंदिणी करणे अपिनवायर अपसर्ेल. त्यामुळे पिुढे अपसर्े
सर्वारिधिकार अपसर्तील आणिण इतरबाबींसर्ाठी ए.आणय.सर्ी.टी.ई. आणिण त्यातील िविनयम प्रभावी राहतील.
त्याचप्रमाणे जोवर फामरसर्ी व्यवसर्ायाचा सर्ंडबंडधि आणहे, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट हा एक िवशेष कायदिा आणहे आणिण
तंडत्रिशक्षण सर्ंडस्थांडच्या िविनयमनाबाबत ए.आणय.सर्ी.टी.ई. हा िवशेष कायदिा राहील आणिण म्हणून तो अपंडमलात
राहील.
८.३. विरलप्रमाणे िनवेदिन सर्ादिर क
े ल्यानंडतर, उत्तरवादिी क. ५ च्या बाबतीत ए.आणय.सर्ी.टी.ई. ने मान्यता
िदिलेल्या प्रवेशसर्ंडख्येला सर्ंडरक्षण दिेण्यात यावे अपशी िवनंडती करण्यात आणली.
९. प्रत्येक सर्ंडस्थेच्या वतीने उपििल स्थत अपसर्णाऱ्या िवद्वान विकलांडनी पिुढे अपसर्े सर्ादिर क
े ले िक
ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या िनणरयाप्रमाणे प्रत्येक सर्ंडस्थेला अपंडतिरम आणदिेशाद्वारे, जो काही सर्ंडस्थांडच्या बाबतीत अपंडतीम
आणदिेश आणहे, िवदियाथी सर्ंडख्या वाढिवण्यासर् पिरवानगी दिेण्यात आणली आणहे आणिण िवदियाथ्यार्थ्यांनी त्याप्रमाणे िशक्षण
घेतलेले आणहे आणिण उच्च न्यायालयांडनी िवदियाथार्थ्यांच्या िहतासर्ाठी अपंडतरीम आणदिेश पिारीत क
े ले होते
त्यामुळे सर्दिर प्रत्येक प्रकरणाचा िनकाल काहीही लागला तरीिह िवदियाथी आणिण सर्ंडस्था यांडचे िहत जपिले जावे.
१०. प्रत्युत्तरामध्ये, पिीसर्ीआणय च्या वतीने उपििल स्थत अपसर्णारे िवद्वान विरष्ठ विकल यांडनी अपसर्े सर्ादिर क
े ले
आणहे िक अपसर्ेही आणिक
र टेक्टसर्् अपॅॅरक्ट १९७२ आणिण फामरसर्ी अपॅॅरक्ट १९४८ मधिील तरतूदिी, फक्त कलम
१७ मधिील नॉन्सन ऑब्स्टीनेट खंडडि वगळून एकसर्ारख्या आणिण पिॅररा मटेिरआण आणहेत, पिरंडतु पिुढे अपसर्े सर्ादिर
करण्यात आणले आणहे की, आणिक
र टेक्टसर्् अपॅॅरक्ट मधिील कलम १७ चे अपवलोकन करता पिुरेसर्े स्पिष होते की, सर्दिर तरतुदिीचा वास्तुशास पििरषदिेच्या वास्तुशास क्षेत्रातील िशक्षणाचा िकमान दिजार िवहीत अपिधिकाराशी
कसर्लाही सर्ंडबंडधि नाही आणिण सर्दिर नॉन्सन ऑब्स्टीनेट तरतुदि ही फक्त नोंदिणीशी सर्ंडबंडिधित आणहे. जसर्े िक, वास्तुशासाचा व्यवसर्ाय करणे, वास्तुशास कायदियाअपंडतगरत नोंदिणी करणे अपिनवायर अपसर्ेल. त्यामुळे पिुढे अपसर्े
सर्ादिर करण्यात आणले िक, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट मध्ये अपशा प्रकारची िमळतीजुळती तरतूदि नसर्णे याचा प्रस्तुत
प्रकरणी अपंडतरभूत अपसर्लेला मुदिद्यांडवर िनकाल दिेतांडना कसर्लाही पििरणाम िक
ंड वा प्रभाव अपसर्णार नाही.
११. ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या वतीने उपििल स्थत अपसर्णारे िवद्वान विकल, यांडनी सर्ंडिवधिानाच्या कलम ३७२ चा
घेतलेला आणधिार पिाहता, पिीसर्ीआणय च्या वतीने उपििल स्थत अपसर्णारे िवद्वान विरष्ठ विकल श्री. मिनंडदिर िसर्ंडग यांडनी
जोरदिारपिणे सर्ादिर क
े ले की, सर्ंडिवधिानाच्या कलम ३७२ नुसर्ार सर्ुद्धा, जोपियर्थ्यांत एखादिा सर्ंडिवधिान पिूवर कायदिा
िवशेष करून िनरिसर्त क
े ला जात नाही तोपियर्थ्यांत तो वापिरात अपसर्णे चालू राहते आणिण प्रस्तुत प्रकरणी फामरसर्ी
अपॅॅरक्ट १९४८ हा िनरिसर्त न झाल्यामुळे तो भारतभर वापिरात अपसर्णे चालू राहते.
आणमचे िवचार :-
१२. वरील िनरीक्षण पिाहता, प्रस्तुत प्रकरणांडच्या गटामध्ये अपंडतरभूत अपसर्लेला मुदा हा अपभ्यासर्कमाला मान्यता
दिेणे, फामारिसर्स्ट या अपहरतेसर्ाठी आणवश्यक अपसर्लेल्या िशक्षणाचा िकमान दिजार ठरवणे, फामारिसर्स्ट म्हणुन
नोंदिणी करणे आणिण त्यांडच्या भिवष्यातील व्यावसर्ाियक वतरकणुकीचे िनयमन करणे इत्यादिी मुदयांडसर्ह
फामरसर्ी िवषयाशी िनगिडित फामरसर्ी अपॅॅरक्ट १९४८ लागू आणहे िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. १९८७ लागू आणहे या
बाबतीत आणहे. दिुसर्ऱ्या शब्दिात सर्ांडगायचे झाले तर, कोणत्याही सर्ंडस्थेला फामरसर्ी िवषयक अपभ्यासर्कम
चालवण्याकिरता मान्यता दिेण्याच्या प्रश्नावर आणिण इतर सर्ंडबंडिधित प्रकरणात, या दिोन सर्ंडस्थांडमध्ये वादि /
मतिभन्नता अपसर्ल्यासर्, पिीसर्ीआणय चा आणदिेश लागू राहील हा प्रश्न आणहे. त्यामुळे मुदा हा आणहे िक, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. आणिण पिीसर्ीआणय यापिैकी कोणती सर्ंडस्था, भारतातील औषधििनमारते क्षेत्राचे िनयमन
करण्याकिरता मुख्यःत्वे करून जबाबदिार अपसर्ेल.
१३. प्रस्तुत यािचकांडच्या गटामधिील अपंडतरभूरत अपसर्लेले मुद्ये / प्रश्न यांडची उत्तरे दिेतांडना, सर्वरप्रथम याचा िवचार
क
े ला जावा िक, फामरसर्ीच्या क्षेत्रामध्ये फामरसर्ी अपॅॅरक्ट जो एआणयसर्ीटीई अपॅॅरक्ट च्या अपगोदिरचा कायदिा आणहे,
प्रकरणी अपंडतरभूत अपसर्लेला मुदिद्यांडवर िनकाल दिेतांडना कसर्लाही पििरणाम िक
ंड वा प्रभाव अपसर्णार नाही.
११. ए.आणय.सर्ी.टी.ई. च्या वतीने उपििल स्थत अपसर्णारे िवद्वान विकल, यांडनी सर्ंडिवधिानाच्या कलम ३७२ चा
घेतलेला आणधिार पिाहता, पिीसर्ीआणय च्या वतीने उपििल स्थत अपसर्णारे िवद्वान विरष्ठ विकल श्री. मिनंडदिर िसर्ंडग यांडनी
जोरदिारपिणे सर्ादिर क
े ले की, सर्ंडिवधिानाच्या कलम ३७२ नुसर्ार सर्ुद्धा, जोपियर्थ्यांत एखादिा सर्ंडिवधिान पिूवर कायदिा
िवशेष करून िनरिसर्त क
े ला जात नाही तोपियर्थ्यांत तो वापिरात अपसर्णे चालू राहते आणिण प्रस्तुत प्रकरणी फामरसर्ी
अपॅॅरक्ट १९४८ हा िनरिसर्त न झाल्यामुळे तो भारतभर वापिरात अपसर्णे चालू राहते.
आणमचे िवचार :-
१२. वरील िनरीक्षण पिाहता, प्रस्तुत प्रकरणांडच्या गटामध्ये अपंडतरभूत अपसर्लेला मुदा हा अपभ्यासर्कमाला मान्यता
दिेणे, फामारिसर्स्ट या अपहरतेसर्ाठी आणवश्यक अपसर्लेल्या िशक्षणाचा िकमान दिजार ठरवणे, फामारिसर्स्ट म्हणुन
नोंदिणी करणे आणिण त्यांडच्या भिवष्यातील व्यावसर्ाियक वतरकणुकीचे िनयमन करणे इत्यादिी मुदयांडसर्ह
फामरसर्ी िवषयाशी िनगिडित फामरसर्ी अपॅॅरक्ट १९४८ लागू आणहे िक ए.आणय.सर्ी.टी.ई. १९८७ लागू आणहे या
बाबतीत आणहे. दिुसर्ऱ्या शब्दिात सर्ांडगायचे झाले तर, कोणत्याही सर्ंडस्थेला फामरसर्ी िवषयक अपभ्यासर्कम
चालवण्याकिरता मान्यता दिेण्याच्या प्रश्नावर आणिण इतर सर्ंडबंडिधित प्रकरणात, या दिोन सर्ंडस्थांडमध्ये वादि /
मतिभन्नता अपसर्ल्यासर्, पिीसर्ीआणय चा आणदिेश लागू राहील हा प्रश्न आणहे. त्यामुळे मुदा हा आणहे िक, ए.आणय.सर्ी.टी.ई. आणिण पिीसर्ीआणय यापिैकी कोणती सर्ंडस्था, भारतातील औषधििनमारते क्षेत्राचे िनयमन
करण्याकिरता मुख्यःत्वे करून जबाबदिार अपसर्ेल.
१३. प्रस्तुत यािचकांडच्या गटामधिील अपंडतरभूरत अपसर्लेले मुद्ये / प्रश्न यांडची उत्तरे दिेतांडना, सर्वरप्रथम याचा िवचार
क
े ला जावा िक, फामरसर्ीच्या क्षेत्रामध्ये फामरसर्ी अपॅॅरक्ट जो एआणयसर्ीटीई अपॅॅरक्ट च्या अपगोदिरचा कायदिा आणहे,
त्याला िवशेष तरतुदिींसर्ह अपसर्लेला िवशेष कायदिा म्हटले जाऊ शकते का? फामरसर्ी कायदियासर्ाठी अपसर्लेले
उदेश व कारणांडचे िववरण खालीलप्रमाणे:-
"बहुतेक इतर दिेशांडमध्ये अपसर्ते त्याप्रमाणे ज्या व्यिक्त
ंड नी व्यावसर्ाियक िशक्षणाचा िकमान दिजार प्राप क
े ला
अपसर्ेल अपशा व्यिक्त
ंड नाच फकत फामरसर्ीचा व्यवसर्ाय करण्याची अपनुमती दिेणे इष अपसर्ेल. त्या अपनुशंडगाने
फामरसर्ीची क
े द्रीय पििरषदि स्थापिन करण्याचे प्रस्तािवत करण्यात आणले, जी पििरषदि िकमान शैक्षिणक दिजार िवहीत
करेल, फामारिसर्स्टसर् किरता अपभ्यासर्कम आणिण पििरक्षा यांडना मान्यता दिेईल आणिण प्रादिेिशक फामरसर्ी पििरषदिा
ज्या अपहरताप्राप फामारिसर्स्ट्सर् च्या क्षेित्रय नोंदिवहया सर्ुिल स्थतीत ठेवण्यासर्ाठी जबाबदिार अपसर्तील. पिुढे, प्रादिेिशक
सर्रकारांडना, नोंदिणीक
ृ त फामारिसर्स्ट च्या प्रत्यक्ष आणिण व्यक्तीशः दिेखरेखीखाली अपसर्ल्यािशवाय वैदियकीय
व्यावसर्ाियकाच्या औषधिपित्रानुसर्ार कोणत्याही प्रकारचे औषधि दिेण्यासर् मनाई करण्याचे अपिधिकार दिेण्याचे
प्रस्तािवत करण्यात आणले.” फामरसर्ी अपॅॅरक्ट १९४८ च्या प्रस्तावनेप्रमाणे, फामरसर्ी कायदिा हा फामरसर्ी
व्यवसर्ायाच्या िनयमनाकिरता अपिधिक चांडगल्या तरतुदिी करण्यासर्ाठी आणिण फामरसर्ी पििरषदिांडचे गठन करण्याचा
उदेशाने अपिधििनयिमत करण्यात आणला आणहे. फामरसर्ी कायदियामधिील सर्ंडबंडिधित तरतुदिींचा िवचार किरता, त्यामध्ये सर्वर क्षेत्रांडचा अपंडतरभाव आणहे जसर्े िक, अपभ्यासर्कमासर् मान्यता दिेणे, अपभ्यासर्कमाचा मजक
ू र िनिल श्चत
करणे, िशक्षक तसर्ेच िवदियाथी यांडच्या पिात्रतेच्या अपटी ठरिवणे, पििरक्षेच्या दिजारचे मुल्यमापिन करणे, नोंदिणी मंडजूर
करणे, उच्चतम अपहरतेची नोंदि करणे, गैरवतरणुकीबाबत कायरवाही करणे इत्यादिी. फामरसर्ी अपॅॅरक्ट मधिील सर्दिर
सर्ंडबंडिधित तरतुदिी या कलम १०, १२, १३, १६,२९, ३२, ३५,३६ आणिण ४२ या अपन्वये नमूदि आणहेत.
१३.१. फामरसर्ी अपॅॅरक्ट चा कलम १० हा पिीसर्ीआणयला, फामारिसर्स्ट म्हणून अपहरता धिारण करण्यासर्ाठी
आणवश्यक अपसर्लेल्या िशक्षणाचा िकमान दिजार िविहत करणारे शैक्षिणक िविनयम तयार करण्याची शक्ती प्रदिान
करतो. आणिण कलम १० च्या पिोट कलम (२) अपनुसर्ार, अपसर्े शैक्षिणक िविनयम खालील बाबी िविहत करू
उदेश व कारणांडचे िववरण खालीलप्रमाणे:-
"बहुतेक इतर दिेशांडमध्ये अपसर्ते त्याप्रमाणे ज्या व्यिक्त
ंड नी व्यावसर्ाियक िशक्षणाचा िकमान दिजार प्राप क
े ला
अपसर्ेल अपशा व्यिक्त
ंड नाच फकत फामरसर्ीचा व्यवसर्ाय करण्याची अपनुमती दिेणे इष अपसर्ेल. त्या अपनुशंडगाने
फामरसर्ीची क
े द्रीय पििरषदि स्थापिन करण्याचे प्रस्तािवत करण्यात आणले, जी पििरषदि िकमान शैक्षिणक दिजार िवहीत
करेल, फामारिसर्स्टसर् किरता अपभ्यासर्कम आणिण पििरक्षा यांडना मान्यता दिेईल आणिण प्रादिेिशक फामरसर्ी पििरषदिा
ज्या अपहरताप्राप फामारिसर्स्ट्सर् च्या क्षेित्रय नोंदिवहया सर्ुिल स्थतीत ठेवण्यासर्ाठी जबाबदिार अपसर्तील. पिुढे, प्रादिेिशक
सर्रकारांडना, नोंदिणीक
ृ त फामारिसर्स्ट च्या प्रत्यक्ष आणिण व्यक्तीशः दिेखरेखीखाली अपसर्ल्यािशवाय वैदियकीय
व्यावसर्ाियकाच्या औषधिपित्रानुसर्ार कोणत्याही प्रकारचे औषधि दिेण्यासर् मनाई करण्याचे अपिधिकार दिेण्याचे
प्रस्तािवत करण्यात आणले.” फामरसर्ी अपॅॅरक्ट १९४८ च्या प्रस्तावनेप्रमाणे, फामरसर्ी कायदिा हा फामरसर्ी
व्यवसर्ायाच्या िनयमनाकिरता अपिधिक चांडगल्या तरतुदिी करण्यासर्ाठी आणिण फामरसर्ी पििरषदिांडचे गठन करण्याचा
उदेशाने अपिधििनयिमत करण्यात आणला आणहे. फामरसर्ी कायदियामधिील सर्ंडबंडिधित तरतुदिींचा िवचार किरता, त्यामध्ये सर्वर क्षेत्रांडचा अपंडतरभाव आणहे जसर्े िक, अपभ्यासर्कमासर् मान्यता दिेणे, अपभ्यासर्कमाचा मजक
ू र िनिल श्चत
करणे, िशक्षक तसर्ेच िवदियाथी यांडच्या पिात्रतेच्या अपटी ठरिवणे, पििरक्षेच्या दिजारचे मुल्यमापिन करणे, नोंदिणी मंडजूर
करणे, उच्चतम अपहरतेची नोंदि करणे, गैरवतरणुकीबाबत कायरवाही करणे इत्यादिी. फामरसर्ी अपॅॅरक्ट मधिील सर्दिर
सर्ंडबंडिधित तरतुदिी या कलम १०, १२, १३, १६,२९, ३२, ३५,३६ आणिण ४२ या अपन्वये नमूदि आणहेत.
१३.१. फामरसर्ी अपॅॅरक्ट चा कलम १० हा पिीसर्ीआणयला, फामारिसर्स्ट म्हणून अपहरता धिारण करण्यासर्ाठी
आणवश्यक अपसर्लेल्या िशक्षणाचा िकमान दिजार िविहत करणारे शैक्षिणक िविनयम तयार करण्याची शक्ती प्रदिान
करतो. आणिण कलम १० च्या पिोट कलम (२) अपनुसर्ार, अपसर्े शैक्षिणक िविनयम खालील बाबी िविहत करू
शकतात:-
(अपॅे) अपभ्यासर्ाचे स्वरूपि व कालावधिी आणिण पििरक्षेला प्रवेश िमळण्याआणधिी घ्यावयाचे व्यावहािरक
प्रिशक्षण.
(िब) मान्यताप्राप अपभ्यासर्कमाचे िशक्षण घेणाऱ्या िवदियाथार्थ्यांना पिुरिवण्यात येणारी सर्ाधिन सर्ामग्री आणिण
सर्ोयी-सर्ुिवधिा.
(सर्ी) पििरक्षेचे िवषय आणिण त्यात प्राप करावयाचा दिजार.
(डिी) पििरक्षेसर्ाठी प्रवेशाच्या इतर अपटी.
फामरसर्ी अपॅॅरक्ट च्या कलम १२ अपनुसर्ार, राज्यातील कोणतेही 'प्रािधिकरण', ज्याला फामरसर्ी िवषयाचे
अपभ्यासर्कम चालिवण्याची शक्ती प्रदिान करण्यात आणली आणहे ते, शैक्षिणक िविनयमानुसर्ार अपभ्यासर्कमाला
मान्यता िमळावी म्हणुन क
े िद्रय पििरषदिेकडिे (सर्ेटरल कौिल न्सर्ल) अपजर करू शकते. त्याचप्रमाणे, जे प्रािधिकरण
राज्यात फामरसर्ी िवषयाच्या पििरक्षेचे आणयोजन करते ते, पिीसर्ीआणय कडिे अपशा पििरक्षेच्या मान्यतेसर्ाठी अपजर करू
शकते. ज्या िवदियाथ्यारने अपसर्ा मान्यता प्राप अपभ्यासर्कम पिूणर क
े ला अपसर्ेल/ त्यात उत्तीणर झाला अपसर्ेल आणिण
अपशा मान्यताप्राप पििरक्षेसर् उत्तीणर झाला अपसर्ेल तोच क
े वळ, इतर आणवश्यक बाबी पिूणर करण्याच्या अपधिीन राहून, फामारिसर्स्ट म्हणून नोंदिणीक
ृ त होऊ शकतो. सर्दिर िविहत क
े लेल्या अपिटंडची पिूतरता न क
े ल्यासर् अपशा
'अपभ्यासर्कमाला' आणिण 'पििरक्षेला' प्रदिान क
े लेली मान्यता काढून घेण्याचे अपिधिकार, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट च्या
कलम १३ अपन्वये कायरकारी सर्िमतीला, कोणत्याही सर्ंडस्थेची, जी सर्ंडस्था मान्यताप्राप अपभ्यासर्कम उपिलब्धि
करून दिेते िक
ंड वा अपशा सर्ंडस्था, ज्यांडनी अपभ्यासर्कम िक
ंड वा पििरक्षेला मान्यता िमळावी म्हणून अपजर क
े लेले आणहेत, अपशा सर्ंडस्थेची/सर्ंडस्थांडची तपिासर्णी करण्यासर्ाठी िनिरक्षक नेमण्याचे अपिधिकार प्रदिान करण्यात आणले आणहेत.
कलम २९ हे फामारिसर्स्ट्सर् च्या नोंदिवहया तयार करणे आणिण सर्ुिल स्थतीत ठेवणे यांडसर्ंडबंडधिी आणहे. कलम ३५
(अपॅे) अपभ्यासर्ाचे स्वरूपि व कालावधिी आणिण पििरक्षेला प्रवेश िमळण्याआणधिी घ्यावयाचे व्यावहािरक
प्रिशक्षण.
(िब) मान्यताप्राप अपभ्यासर्कमाचे िशक्षण घेणाऱ्या िवदियाथार्थ्यांना पिुरिवण्यात येणारी सर्ाधिन सर्ामग्री आणिण
सर्ोयी-सर्ुिवधिा.
(सर्ी) पििरक्षेचे िवषय आणिण त्यात प्राप करावयाचा दिजार.
(डिी) पििरक्षेसर्ाठी प्रवेशाच्या इतर अपटी.
फामरसर्ी अपॅॅरक्ट च्या कलम १२ अपनुसर्ार, राज्यातील कोणतेही 'प्रािधिकरण', ज्याला फामरसर्ी िवषयाचे
अपभ्यासर्कम चालिवण्याची शक्ती प्रदिान करण्यात आणली आणहे ते, शैक्षिणक िविनयमानुसर्ार अपभ्यासर्कमाला
मान्यता िमळावी म्हणुन क
े िद्रय पििरषदिेकडिे (सर्ेटरल कौिल न्सर्ल) अपजर करू शकते. त्याचप्रमाणे, जे प्रािधिकरण
राज्यात फामरसर्ी िवषयाच्या पििरक्षेचे आणयोजन करते ते, पिीसर्ीआणय कडिे अपशा पििरक्षेच्या मान्यतेसर्ाठी अपजर करू
शकते. ज्या िवदियाथ्यारने अपसर्ा मान्यता प्राप अपभ्यासर्कम पिूणर क
े ला अपसर्ेल/ त्यात उत्तीणर झाला अपसर्ेल आणिण
अपशा मान्यताप्राप पििरक्षेसर् उत्तीणर झाला अपसर्ेल तोच क
े वळ, इतर आणवश्यक बाबी पिूणर करण्याच्या अपधिीन राहून, फामारिसर्स्ट म्हणून नोंदिणीक
ृ त होऊ शकतो. सर्दिर िविहत क
े लेल्या अपिटंडची पिूतरता न क
े ल्यासर् अपशा
'अपभ्यासर्कमाला' आणिण 'पििरक्षेला' प्रदिान क
े लेली मान्यता काढून घेण्याचे अपिधिकार, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट च्या
कलम १३ अपन्वये कायरकारी सर्िमतीला, कोणत्याही सर्ंडस्थेची, जी सर्ंडस्था मान्यताप्राप अपभ्यासर्कम उपिलब्धि
करून दिेते िक
ंड वा अपशा सर्ंडस्था, ज्यांडनी अपभ्यासर्कम िक
ंड वा पििरक्षेला मान्यता िमळावी म्हणून अपजर क
े लेले आणहेत, अपशा सर्ंडस्थेची/सर्ंडस्थांडची तपिासर्णी करण्यासर्ाठी िनिरक्षक नेमण्याचे अपिधिकार प्रदिान करण्यात आणले आणहेत.
कलम २९ हे फामारिसर्स्ट्सर् च्या नोंदिवहया तयार करणे आणिण सर्ुिल स्थतीत ठेवणे यांडसर्ंडबंडधिी आणहे. कलम ३५
अपन्वये कोणत्याही नोंदिणीक
ृ त फामारिसर्स्ट सर्ंडबंडधिी नोंदिवहीमध्ये अपितिरक्त अपहरतेची नोंदि करण्याची तरतूदि आणहे, कलम ३६ अपन्वये कोणत्याही व्यिक्तसर् नोंदिवही मधिून कायमस्वरूपिी िक
ंड वा तात्पिुरत्या कालावधिीसर्ाठी काढून
टाकण्याची तरतूदि आणहे. फामरसर्ी अपॅॅरक्ट अपनुसर्ार जोपियर्थ्यांत एखादिी व्यिक्त नोंदिणीक
ृ त फामारिसर्स्ट होत नाही
तोपियर्थ्यांत तो िक
ंड वा ती फामरसर्ी अपॅॅरक्ट च्या कलम ४२ नुसर्ार फामरसर्ीचा व्यवसर्ाय करू शकणार नाही. कलम
४२ च्या पिोट कलम (२) अपन्वये अपशा िशक्षेची तरतूदि क
े ली आणहे िक एखादिी व्यिक्त नोंदिणीक
ृ त फामारिसर्स्ट
नसर्ेल आणिण ती व्यिक्त कलम ४२ च्या पिोट कलम (१) उल्लंडघन करेल तर त्याला सर्हा मिहन्यांडपियर्थ्यांतच्या
कारावासर्ाची िक
ंड वा एक हजार रूपियांडपिेक्षा जास्त नसर्ेल इतक्या दिंडडिाची िक
ंड वा दिोन्ही िशक्षा होऊ शकतात.
१३.२ पिी.सर्ी.आणय. ने, िदि फामरसर्ी अपॅॅरक्ट अपन्वये त्याच्याकडिे िविहत अपसर्लेल्या अपिधिकारांडचा वापिर करून
भारतामध्ये, िकमान शैक्षिणक पिात्रता िविहत करण्यासर्ाठी तसर्ेच भारतामध्ये फामरसर्ी या िवषयाचे िनयमन
करण्यासर्ाठी अपनेक िविनयम तयार क
े ले आणहेत, ज्यामध्ये खालील िनयमांडचा सर्मावेश आणहे.
(अपॅे) एज्युक
े शन रेग्युलेशन्सर् (िशक्षण िविनयम) १९९१, (बी) फामर. िडि रेग्युलेशन्सर्, २००८.
(सर्ी) फामरसर्ी सर्ंडस्थांडमधिील िशक्षकांडसर्ाठी िकमान अपहरता िविनयम, २०१४.
(डिी) बॅरचलर ऑफ फामरसर्ी (फामरसर्ी स्नातक) बी. फामर अपभ्यासर्कमाचे िवनीयम, २०१४.
(इ) मास्टर ऑफ फामरसर्ी (एम.फामर.) अपभ्यासर्कमाचे िविनयम, २०१४.
(एफ) बॅरचलर ऑफ फामरसर्ी (व्यवसर्ाय) िविनयम, २०१४.
(जी) फामरसर्ी व्यवसर्ाय िविनयम, २०१५.
अपशा तऱ्हेने फामरसर्ी अपॅॅरक्ट मधिील िविवधि तरतूदिी आणिण िनयम लक्षात घेता, अपसर्े म्हणता येईल िक
फामरसर्ीच्या क्षेत्रामध्ये, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट स्वतःच एक पििरपिूणर सर्ंडहीता आणहे. पिीसर्ीआणय ची स्थापिना िह,
ृ त फामारिसर्स्ट सर्ंडबंडधिी नोंदिवहीमध्ये अपितिरक्त अपहरतेची नोंदि करण्याची तरतूदि आणहे, कलम ३६ अपन्वये कोणत्याही व्यिक्तसर् नोंदिवही मधिून कायमस्वरूपिी िक
ंड वा तात्पिुरत्या कालावधिीसर्ाठी काढून
टाकण्याची तरतूदि आणहे. फामरसर्ी अपॅॅरक्ट अपनुसर्ार जोपियर्थ्यांत एखादिी व्यिक्त नोंदिणीक
ृ त फामारिसर्स्ट होत नाही
तोपियर्थ्यांत तो िक
ंड वा ती फामरसर्ी अपॅॅरक्ट च्या कलम ४२ नुसर्ार फामरसर्ीचा व्यवसर्ाय करू शकणार नाही. कलम
४२ च्या पिोट कलम (२) अपन्वये अपशा िशक्षेची तरतूदि क
े ली आणहे िक एखादिी व्यिक्त नोंदिणीक
ृ त फामारिसर्स्ट
नसर्ेल आणिण ती व्यिक्त कलम ४२ च्या पिोट कलम (१) उल्लंडघन करेल तर त्याला सर्हा मिहन्यांडपियर्थ्यांतच्या
कारावासर्ाची िक
ंड वा एक हजार रूपियांडपिेक्षा जास्त नसर्ेल इतक्या दिंडडिाची िक
ंड वा दिोन्ही िशक्षा होऊ शकतात.
१३.२ पिी.सर्ी.आणय. ने, िदि फामरसर्ी अपॅॅरक्ट अपन्वये त्याच्याकडिे िविहत अपसर्लेल्या अपिधिकारांडचा वापिर करून
भारतामध्ये, िकमान शैक्षिणक पिात्रता िविहत करण्यासर्ाठी तसर्ेच भारतामध्ये फामरसर्ी या िवषयाचे िनयमन
करण्यासर्ाठी अपनेक िविनयम तयार क
े ले आणहेत, ज्यामध्ये खालील िनयमांडचा सर्मावेश आणहे.
(अपॅे) एज्युक
े शन रेग्युलेशन्सर् (िशक्षण िविनयम) १९९१, (बी) फामर. िडि रेग्युलेशन्सर्, २००८.
(सर्ी) फामरसर्ी सर्ंडस्थांडमधिील िशक्षकांडसर्ाठी िकमान अपहरता िविनयम, २०१४.
(डिी) बॅरचलर ऑफ फामरसर्ी (फामरसर्ी स्नातक) बी. फामर अपभ्यासर्कमाचे िवनीयम, २०१४.
(इ) मास्टर ऑफ फामरसर्ी (एम.फामर.) अपभ्यासर्कमाचे िविनयम, २०१४.
(एफ) बॅरचलर ऑफ फामरसर्ी (व्यवसर्ाय) िविनयम, २०१४.
(जी) फामरसर्ी व्यवसर्ाय िविनयम, २०१५.
अपशा तऱ्हेने फामरसर्ी अपॅॅरक्ट मधिील िविवधि तरतूदिी आणिण िनयम लक्षात घेता, अपसर्े म्हणता येईल िक
फामरसर्ीच्या क्षेत्रामध्ये, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट स्वतःच एक पििरपिूणर सर्ंडहीता आणहे. पिीसर्ीआणय ची स्थापिना िह,
भारतामध्ये फामरसर्ी चा व्यवसर्ाय व िशक्षण यांडचे िनयमन करण्याचे अपिधिकार अपसर्लेली एक सर्ंडस्था म्हणून झाली
आणहे. फामरसर्ीचा िवषय हा सर्वरसर्ाधिारण नसर्ून तो एक िवशेष िवषय आणहे याबाबत काहीच वादि नाही. फामरसर्ी
अपॅॅरक्ट मधिील सर्ंडबंडधिीत तरतुदिींवरून आणिण िवशेषतः वर उल्लेख क
े लेल्या तरतूिदिंडवरून अपसर्े िदिसर्ून येते िक
फामरसर्ी अपॅॅरक्ट मध्ये सर्वर क्षेत्रांडचा अपंडतभारव होतो ज्यामध्ये अपभ्यासर्कमाला मान्यता दिेणे अपभ्यासर्कमाचा
तपिशील ठरिवणे, िवदियाथी आणिण िशक्षक यांडच्या पिात्रतेच्या अपटी ठरिवणे, पििरक्षेच्या दिजारचे मूल्यमापिन करणे, नोंदिणी मंडजूर करणे, सर्मान अपभ्यासर् क्षेत्रातील उच्चतम अपहरतेची नोंदि करणे, गैरवतरणुकीबाबत कायरवाही करणे, इत्यादिी. तसर्ेच त्यामध्ये िशक्षेची तरतूदि दिेखील आणहे. त्यामुळे फामरसर्ी अपॅॅरक्ट अपिधििनयमीत करण्यामध्ये, सर्दिर
व्यवसर्ायाचे एकसर्ंडधि िनयमन होईल याची खात्री करणे अपसर्ा वैधिािनक हेतू िदिसर्ून येतो. फामरसर्ी अपॅॅरक्ट
अपिधििनयमीत करण्याचा उदेष्य आणिण हेतू पिार पिाडिण्यासर्ाठी, कायदियान्वये िविधिमंडडिळाने फामरसर्ी कौिल न्सर्ल
ऑफ इंडडिीया या स्वायत्त सर्ंडस्थेची स्थापिना क
े ली. त्यामुळे फामरसर्ी च्या क्षेत्रामध्ये, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट हा एक
िवशेष कायदिा आणहे अपसर्े म्हणता येईल.
१३.३ दिुसर्रीकडिे, अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि कायदिा हा तांडित्रक सर्ंडस्था आणिण तंडत्रिशक्षण यांडना
लागू अपसर्लेला सर्वरसर्ाधिारण कायदिा म्हणता येईल. अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि कायदियाचा हेतू आणिण
कारणांडबाबतचे िनवेदिन िवचारात घेतल्यासर्, त्यात अपसर्े स्पिष्टपिणे नमूदि क
े ले आणहे की, अपिखल भारतीय
तंडत्रिशक्षण पििरषदिेची स्थापिना प्रथमतः एका शासर्न िनणरयाव्दिारे मान्यताप्राप दिजारनुसर्ार तंडत्रिशक्षणाचा सर्मिल न्वत
िवकासर् सर्ुिनिल श्चत करण्याकिरता क
े द्र आणिण राज्य शासर्नासर् सर्ल्ला दिेणारे राष्टरीय तज्ज्ञ मंडडिळ म्हणून करण्यात
आणली होती. सर्दिर िनवेदिन खालीलप्रमाणे आणहे.
“१. अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदिेची स्थापिना एका शासर्न िनणरयाव्दिारे, मान्यताप्राप
दिजारनुसर्ार तंडत्रिशक्षणाचा सर्मिल न्वत िवकासर् सर्ुिनिल श्चत करण्याकिरता क
े द्र आणिण राज्य शासर्नासर् सर्ल्ला
आणहे. फामरसर्ीचा िवषय हा सर्वरसर्ाधिारण नसर्ून तो एक िवशेष िवषय आणहे याबाबत काहीच वादि नाही. फामरसर्ी
अपॅॅरक्ट मधिील सर्ंडबंडधिीत तरतुदिींवरून आणिण िवशेषतः वर उल्लेख क
े लेल्या तरतूिदिंडवरून अपसर्े िदिसर्ून येते िक
फामरसर्ी अपॅॅरक्ट मध्ये सर्वर क्षेत्रांडचा अपंडतभारव होतो ज्यामध्ये अपभ्यासर्कमाला मान्यता दिेणे अपभ्यासर्कमाचा
तपिशील ठरिवणे, िवदियाथी आणिण िशक्षक यांडच्या पिात्रतेच्या अपटी ठरिवणे, पििरक्षेच्या दिजारचे मूल्यमापिन करणे, नोंदिणी मंडजूर करणे, सर्मान अपभ्यासर् क्षेत्रातील उच्चतम अपहरतेची नोंदि करणे, गैरवतरणुकीबाबत कायरवाही करणे, इत्यादिी. तसर्ेच त्यामध्ये िशक्षेची तरतूदि दिेखील आणहे. त्यामुळे फामरसर्ी अपॅॅरक्ट अपिधििनयमीत करण्यामध्ये, सर्दिर
व्यवसर्ायाचे एकसर्ंडधि िनयमन होईल याची खात्री करणे अपसर्ा वैधिािनक हेतू िदिसर्ून येतो. फामरसर्ी अपॅॅरक्ट
अपिधििनयमीत करण्याचा उदेष्य आणिण हेतू पिार पिाडिण्यासर्ाठी, कायदियान्वये िविधिमंडडिळाने फामरसर्ी कौिल न्सर्ल
ऑफ इंडडिीया या स्वायत्त सर्ंडस्थेची स्थापिना क
े ली. त्यामुळे फामरसर्ी च्या क्षेत्रामध्ये, फामरसर्ी अपॅॅरक्ट हा एक
िवशेष कायदिा आणहे अपसर्े म्हणता येईल.
१३.३ दिुसर्रीकडिे, अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि कायदिा हा तांडित्रक सर्ंडस्था आणिण तंडत्रिशक्षण यांडना
लागू अपसर्लेला सर्वरसर्ाधिारण कायदिा म्हणता येईल. अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि कायदियाचा हेतू आणिण
कारणांडबाबतचे िनवेदिन िवचारात घेतल्यासर्, त्यात अपसर्े स्पिष्टपिणे नमूदि क
े ले आणहे की, अपिखल भारतीय
तंडत्रिशक्षण पििरषदिेची स्थापिना प्रथमतः एका शासर्न िनणरयाव्दिारे मान्यताप्राप दिजारनुसर्ार तंडत्रिशक्षणाचा सर्मिल न्वत
िवकासर् सर्ुिनिल श्चत करण्याकिरता क
े द्र आणिण राज्य शासर्नासर् सर्ल्ला दिेणारे राष्टरीय तज्ज्ञ मंडडिळ म्हणून करण्यात
आणली होती. सर्दिर िनवेदिन खालीलप्रमाणे आणहे.
“१. अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदिेची स्थापिना एका शासर्न िनणरयाव्दिारे, मान्यताप्राप
दिजारनुसर्ार तंडत्रिशक्षणाचा सर्मिल न्वत िवकासर् सर्ुिनिल श्चत करण्याकिरता क
े द्र आणिण राज्य शासर्नासर् सर्ल्ला
दिेणारे राष्टरीय तज्ज्ञ मंडडिळ म्हणून १९४५ मध्ये करण्यात आणली होती. पििहल्या तीन दिशकांडमध्ये
पििरषदिेचे कायर अपत्यंडत पििरणामकारक होते आणिण या कालावधिीमध्ये तंडत्रिशक्षणामध्ये अपभूतपिूवर िवकासर्
झाला. पिरंडतु, मागच्या काही वषारत, अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदिेने िनधिारिरत क
े लेल्या मागरदिशरक
तत्वांडकडिे पिूणरतः दिुलरक्ष करून अपनेक खाजगी अपिभयांडित्रकी महािवदियालये आणिण तंडत्रिवदियािनक
े तने
उदियासर् आणली. यातील ब-याच सर्ंडस्थांडमध्ये, योग्य िशक्षण आणिण प्रिशक्षण प्रदिान करण्याकिरता
आणवश्यक अपशा मूलभूत पिायाभूत सर्ुिवधिांडचा गंडभीर अपभाव होता. काही अपपिवादि वगळता, शैक्षिणक दिजार
राखण्याकडिे खूपि कमी लक्ष िदिले जाते.
२. वाढत जाणारा खालावणारा दिजार लक्षात घेऊन, सर्न १९८१ मध्ये झालेल्या बैठकीमध्ये
पििरषदि या िनणरयाप्रत आणले की, दिेशातील तंडत्रिशक्षणाच्या दिजारचे िनयमन करण्याकिरता आणिण दिजार
राखण्याकिरता वैधिािनक शक्ती िनिहत करण्याची पििरिल स्थती आणली आणहे. या आणिण इतर
िशफारशींच्या अपनुषंडगाने अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषेदिेच्या कायारत लक्ष घालण्याकिरता, नोव्हेबर, १९८५ मध्ये राष्टरीय कायरकारी मंडडिळाची स्थापिना करण्यात आणली. राष्टरीय कायरकारी
मंडडिळाने अपशी िशफारसर् क
े ली की, पििरषदिेला आणपिली भूिमका पििरणामकारकरीत्या पिार पिाडिणे शक्य
व्हावे याकिरता, त्यासर् (पििरषदिेसर्) आणवश्यक वैधिािनक अपिधिकार िनिहत करणे आणवश्यक आणहे.
राष्टरीय शैक्षिणक धिोरण, ११८६ नुसर्ारसर्ुधि्दिा, मानक
े आणिण दिजार यांडचे िनयोजन, सर्ुसर्ूत्रीकरण
आणिण जतन करण्याकिरता, मान्यता, प्राधिान्यक्षेत्रासर् िनधिी पिुरिवणे, सर्ंडिनयंडत्रण आणिण मूल्यमापिन, प्रमाणपित्रे आणिण पिुरस्कार यांडमधिील सर्मानता राखणे, आणिण तांडित्रक आणिण व्यवस्थापिन िशक्षणातील
सर्मिल न्वत आणिण एकािल त्मक िवकासर् सर्ुिनिल श्चत करणे यांडकिरता अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण
पििरषदिेला वैधिािनक अपिधिकार िनिहत करण्याची अपट घातली आणहे.
पििरषदिेचे कायर अपत्यंडत पििरणामकारक होते आणिण या कालावधिीमध्ये तंडत्रिशक्षणामध्ये अपभूतपिूवर िवकासर्
झाला. पिरंडतु, मागच्या काही वषारत, अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदिेने िनधिारिरत क
े लेल्या मागरदिशरक
तत्वांडकडिे पिूणरतः दिुलरक्ष करून अपनेक खाजगी अपिभयांडित्रकी महािवदियालये आणिण तंडत्रिवदियािनक
े तने
उदियासर् आणली. यातील ब-याच सर्ंडस्थांडमध्ये, योग्य िशक्षण आणिण प्रिशक्षण प्रदिान करण्याकिरता
आणवश्यक अपशा मूलभूत पिायाभूत सर्ुिवधिांडचा गंडभीर अपभाव होता. काही अपपिवादि वगळता, शैक्षिणक दिजार
राखण्याकडिे खूपि कमी लक्ष िदिले जाते.
२. वाढत जाणारा खालावणारा दिजार लक्षात घेऊन, सर्न १९८१ मध्ये झालेल्या बैठकीमध्ये
पििरषदि या िनणरयाप्रत आणले की, दिेशातील तंडत्रिशक्षणाच्या दिजारचे िनयमन करण्याकिरता आणिण दिजार
राखण्याकिरता वैधिािनक शक्ती िनिहत करण्याची पििरिल स्थती आणली आणहे. या आणिण इतर
िशफारशींच्या अपनुषंडगाने अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषेदिेच्या कायारत लक्ष घालण्याकिरता, नोव्हेबर, १९८५ मध्ये राष्टरीय कायरकारी मंडडिळाची स्थापिना करण्यात आणली. राष्टरीय कायरकारी
मंडडिळाने अपशी िशफारसर् क
े ली की, पििरषदिेला आणपिली भूिमका पििरणामकारकरीत्या पिार पिाडिणे शक्य
व्हावे याकिरता, त्यासर् (पििरषदिेसर्) आणवश्यक वैधिािनक अपिधिकार िनिहत करणे आणवश्यक आणहे.
राष्टरीय शैक्षिणक धिोरण, ११८६ नुसर्ारसर्ुधि्दिा, मानक
े आणिण दिजार यांडचे िनयोजन, सर्ुसर्ूत्रीकरण
आणिण जतन करण्याकिरता, मान्यता, प्राधिान्यक्षेत्रासर् िनधिी पिुरिवणे, सर्ंडिनयंडत्रण आणिण मूल्यमापिन, प्रमाणपित्रे आणिण पिुरस्कार यांडमधिील सर्मानता राखणे, आणिण तांडित्रक आणिण व्यवस्थापिन िशक्षणातील
सर्मिल न्वत आणिण एकािल त्मक िवकासर् सर्ुिनिल श्चत करणे यांडकिरता अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण
पििरषदिेला वैधिािनक अपिधिकार िनिहत करण्याची अपट घातली आणहे.
३. सर्दिर िवधिेयकादिवारे, एआणयसर्ीटी ला तंडत्रिशक्षणासर्ंडदिभारत, ) i सर्ंडपिूणर दिेशामध्ये तंडत्रिशक्षण व्यवस्थेचे योग्य िनयोजन आणिण
सर्मिल न्वत िवकासर्;
) ii योजनाबध्दि सर्ंडख्यात्मक वाढीच्या सर्ंडबंडधिाने तंडत्रिशक्षणातील
गुणात्मक सर्ुधिारणेला उत्तेजन दिेणे; आणिण
) iii पिध्दितीचे िनयमन आणिण मानक
े व दिजार यांडचे योग्य जतन
या बाबी सर्ुिनिल श्चत करण्याकिरता वैधिािनक अपिधिकार प्रदिान करणे हा हेतू आणहे.
अपशा प्रकारे, इतर गोष्टींबरोबरच, कायरकम आणिण सर्ंडस्था यांडकिरता मानक
े आणिण दिजार
िनधिारिरत करणे, तंडत्रिशक्षण सर्ंडस्था उभारणीसर् मान्यता दिेणे, िवदियाथ्रयांडच्या प्रवेशाकिरता आणिण फी
आणकारणीकिरता मागरदिशरक तत्वे िनिल श्चत करणे, दिजार कायम राखण्याकिरता सर्ंडस्थांडचे िनयिमतपिणे
िनिरक्षण आणिण मूल्यमापिन करणे िक
ंड वा कायरकम आणिण सर्ंडस्थांडना मान्यता दिेणे अपथवा रोखणे हे
अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदिेला नेमून िदिलेल्या शक्ती आणिण काये यांडत अपंडतभूरत आणहे. या
सर्ंडपिूणर सर्मन्वय आणिण िवकासर्ाच्या जबाबदिारीचा एक भाग म्हणून अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि
ही िनधिारिरत िवकासर् कारणांडकिरता सर्ंडस्थांडना अपनुदिान सर्ुद्धा दिेईल. याव्यितिरक्त, अपिखल भारतीय
तंडत्रिशक्षण पििरषदि ही नविनमारण, सर्ंडशोधिन आणिण िवकासर्, उदियोगांडशी दिुवा सर्ाधिणे आणिण मिहला, िदिव्यांडग आणिण सर्माजातील दिुबरल वगारला मोठया प्रमाणावर तंडत्रिशक्षण उपिलब्धि करून दिेणे या बाबींना
चालना दिेईल.“
अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि कायदियाची प्रस्तावना खालीलप्रमाणे आणहे:
“ सर्ंडपिूणर दिेशामध्ये तंडत्रिशक्षण व्यवस्थेचे योग्य िनयोजन आणिण सर्मिल न्वत िवकासर्
सर्मिल न्वत िवकासर्;
) ii योजनाबध्दि सर्ंडख्यात्मक वाढीच्या सर्ंडबंडधिाने तंडत्रिशक्षणातील
गुणात्मक सर्ुधिारणेला उत्तेजन दिेणे; आणिण
) iii पिध्दितीचे िनयमन आणिण मानक
े व दिजार यांडचे योग्य जतन
या बाबी सर्ुिनिल श्चत करण्याकिरता वैधिािनक अपिधिकार प्रदिान करणे हा हेतू आणहे.
अपशा प्रकारे, इतर गोष्टींबरोबरच, कायरकम आणिण सर्ंडस्था यांडकिरता मानक
े आणिण दिजार
िनधिारिरत करणे, तंडत्रिशक्षण सर्ंडस्था उभारणीसर् मान्यता दिेणे, िवदियाथ्रयांडच्या प्रवेशाकिरता आणिण फी
आणकारणीकिरता मागरदिशरक तत्वे िनिल श्चत करणे, दिजार कायम राखण्याकिरता सर्ंडस्थांडचे िनयिमतपिणे
िनिरक्षण आणिण मूल्यमापिन करणे िक
ंड वा कायरकम आणिण सर्ंडस्थांडना मान्यता दिेणे अपथवा रोखणे हे
अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदिेला नेमून िदिलेल्या शक्ती आणिण काये यांडत अपंडतभूरत आणहे. या
सर्ंडपिूणर सर्मन्वय आणिण िवकासर्ाच्या जबाबदिारीचा एक भाग म्हणून अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि
ही िनधिारिरत िवकासर् कारणांडकिरता सर्ंडस्थांडना अपनुदिान सर्ुद्धा दिेईल. याव्यितिरक्त, अपिखल भारतीय
तंडत्रिशक्षण पििरषदि ही नविनमारण, सर्ंडशोधिन आणिण िवकासर्, उदियोगांडशी दिुवा सर्ाधिणे आणिण मिहला, िदिव्यांडग आणिण सर्माजातील दिुबरल वगारला मोठया प्रमाणावर तंडत्रिशक्षण उपिलब्धि करून दिेणे या बाबींना
चालना दिेईल.“
अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि कायदियाची प्रस्तावना खालीलप्रमाणे आणहे:
“ सर्ंडपिूणर दिेशामध्ये तंडत्रिशक्षण व्यवस्थेचे योग्य िनयोजन आणिण सर्मिल न्वत िवकासर्
सर्ाधिण्याकिरता अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदिेची स्थापिना करणे, योजनाबध्दि सर्ंडख्यात्मक
वाढीच्या सर्ंडबंडधिाने तंडत्रिशक्षणातील गुणात्मक सर्ुधिारणेला उत्तेजन दिेणे आणिण तंडत्रिशक्षण व्यवस्थेची
आणिण त्यासर् सर्ंडबंडिधित प्रकरणांडची मानक
े आणिण दिजार यांडचे िनयमन आणिण जतन करणे हा या
कायदियाचा हेतू आणहे.”
अपशा प्रकारे, अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि हा तंडत्रिशक्षणाशी सर्ंडबिधित सर्वरसर्ाधिारण कायदिा आणहे
अपसर्े म्हणता येईल. हे खरे आणहे की, अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि कायदियाच्या कलम २(ग) च्या
व्याख्येनुसर्ार म्हणजे “औषधििनमारणशास” सर्ुद्धा आणहे. पिरंडतु त्यासर्ंडदिभारत खालीलप्रमाणे उहापिोह क
े ला जाईल.
१४. आणता, औषधिव्यवसर्ाय अपिधििनयम हा ‘औषधििनमारणशास’ हा िवशेष िवषय हाताळणारा िवशेष
कायदिा आणहे अपसर्ा िनकाल अपसर्ल्यामुळे, या न्यायालयासर्मोर िवचारात घेण्याकिरता अपसर्ा प्रश्न उभा राहातो
की, फामरसर्ी क्षेत्रामध्ये, फामरसर्ी कायदिा प्रभावी अपसर्ेल की अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि कायदिा? पिुढचा
प्रश्न अपसर्ा आणहे की, औषधििनमारण व्यवसर्ायामध्ये क
े वळ भारतीय औषधििनमारण मंडडिळासर् पिूणर अपिधिकािरता
अपसर्ेल की अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदिेसर्?
१४.१ फामरसर्ी कायदिा जो (वर उल्लेख क
े ल्याप्रमाणे) िवशेष कायदिा आणहे की एआणयसर्ीटीई कायदिा जो
(वर उल्लेख क
े ल्याप्रमाणे) सर्वरसर्ाधिारण कायदिा आणहे यांडपिैकी कोणता कायदिा प्रभावी राहील या प्रश्नाचे आणिण
एआणयसर्ीटीई कायदिा हा नंडतरचा कायदिा आणहे आणिण कलम २(ग) मध्ये िदिलेल्या ‘तंडत्रिशक्षण’ या शब्दिाच्या
व्याख्येमध्ये “औषधििनमारण” सर्ुद्धा सर्मािवष्ट क
े ले आणहे, आणिण नंडतरचा कायदिा अपसर्ल्यामुळे तोच प्रभावी
राहील कारण, फामरसर्ी कायदिा उपिलिक्षतिरत्या (ध्विनतरीत्या) िनरिसर्त होईल, या एआणयसर्ीटीईच्या
िनवेदिनाबदल उत्तर दिेताना या न्यायालयाच्या काही िनणरयांडचा उल्लेख करणे आणिण ते िवचारात घेणे आणवश्यक
आणहे.
वाढीच्या सर्ंडबंडधिाने तंडत्रिशक्षणातील गुणात्मक सर्ुधिारणेला उत्तेजन दिेणे आणिण तंडत्रिशक्षण व्यवस्थेची
आणिण त्यासर् सर्ंडबंडिधित प्रकरणांडची मानक
े आणिण दिजार यांडचे िनयमन आणिण जतन करणे हा या
कायदियाचा हेतू आणहे.”
अपशा प्रकारे, अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि हा तंडत्रिशक्षणाशी सर्ंडबिधित सर्वरसर्ाधिारण कायदिा आणहे
अपसर्े म्हणता येईल. हे खरे आणहे की, अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि कायदियाच्या कलम २(ग) च्या
व्याख्येनुसर्ार म्हणजे “औषधििनमारणशास” सर्ुद्धा आणहे. पिरंडतु त्यासर्ंडदिभारत खालीलप्रमाणे उहापिोह क
े ला जाईल.
१४. आणता, औषधिव्यवसर्ाय अपिधििनयम हा ‘औषधििनमारणशास’ हा िवशेष िवषय हाताळणारा िवशेष
कायदिा आणहे अपसर्ा िनकाल अपसर्ल्यामुळे, या न्यायालयासर्मोर िवचारात घेण्याकिरता अपसर्ा प्रश्न उभा राहातो
की, फामरसर्ी क्षेत्रामध्ये, फामरसर्ी कायदिा प्रभावी अपसर्ेल की अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदि कायदिा? पिुढचा
प्रश्न अपसर्ा आणहे की, औषधििनमारण व्यवसर्ायामध्ये क
े वळ भारतीय औषधििनमारण मंडडिळासर् पिूणर अपिधिकािरता
अपसर्ेल की अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदिेसर्?
१४.१ फामरसर्ी कायदिा जो (वर उल्लेख क
े ल्याप्रमाणे) िवशेष कायदिा आणहे की एआणयसर्ीटीई कायदिा जो
(वर उल्लेख क
े ल्याप्रमाणे) सर्वरसर्ाधिारण कायदिा आणहे यांडपिैकी कोणता कायदिा प्रभावी राहील या प्रश्नाचे आणिण
एआणयसर्ीटीई कायदिा हा नंडतरचा कायदिा आणहे आणिण कलम २(ग) मध्ये िदिलेल्या ‘तंडत्रिशक्षण’ या शब्दिाच्या
व्याख्येमध्ये “औषधििनमारण” सर्ुद्धा सर्मािवष्ट क
े ले आणहे, आणिण नंडतरचा कायदिा अपसर्ल्यामुळे तोच प्रभावी
राहील कारण, फामरसर्ी कायदिा उपिलिक्षतिरत्या (ध्विनतरीत्या) िनरिसर्त होईल, या एआणयसर्ीटीईच्या
िनवेदिनाबदल उत्तर दिेताना या न्यायालयाच्या काही िनणरयांडचा उल्लेख करणे आणिण ते िवचारात घेणे आणवश्यक
आणहे.
१४.२ हरी शंडकर जैन (उपिरोल्लेिखत) या प्रकरणामध्ये, या न्यायालयासर्मोर “जेनरेिलया स्पिेशलीबसर्
नॉन्सन िडिरोगन्ट” हे मॅरिल क्झम (नीतीवचन) िवचारात घेण्याचा प्रसर्ंडग आणला होता. पििरच्छेदि ८ आणिण ९ मधिील
सर्ंडबंडिधित भाग पिुढीलप्रमाणे आणहे.
“८. ‘ “जेनरेिलया स्पिेशलीबसर् नॉन्सन िडिरोगन्ट” हे नीतीवचन सर्वरपििरिचत आणहे. सर्दिर नीतीवचनामधिून
काढलेला िनयम मेरी सर्ेवाडिर िव. ‘व्हेरा क
ू झ’ चे मालक [(१८८४) १० ए सर्ी ५९ ६८] या प्रकरणात
खालीलप्रमाणे स्पिष्ट क
े लेला आणहे.
“आणता जर काही िनिल श्चत अपसर्ेल तर ते हे की, आणधिीच्या कायदियातील िवशेषिरत्या
सर्ंडबिधित अपसर्लेल्या िवषयांडपियर्थ्यांत िवस्तािरत न क
े लेले, काही वाजवी आणिण सर्ंडयुिक्तक अपथारने लागू
होण्याजोगे सर्वरसर्ाधिारण शब्दि नंडतरच्या कायदियामध्ये अपसर्तील तर, अपसर्ा कोणताही िविशष्ट उदेश
अपसर्ल्याचे दिशरिवले नसर्ल्यासर्, क
े वळ अपशा सर्वरसर्ाधिारण शब्दिांडच्या प्रभावाव्दिारे, आणधिीचा आणिण
िवशेष कायदिा अपप्रत्यक्षरीत्या िनरिसर्त झाल्याचे, त्यात फ
े रफार झाल्याचे िक
ंड वा कमी दिजारचा अपसर्ल्याचे
तुम्ही मानू शकत नाही.“ xxx xxx xxx
९. सर्वरसर्ाधिारण तरतुदिीसर्मोर िवशेष तरतुदिीला वाव दिेणे या िनयमाचे कारण अपसर्े आणहे की, एखादिा िवशेष कायदिा पिािरत करताना, सर्ंडसर्दि तो िविशष्ट िवषय पिूणरतः िवचारात घेते. नंडतर जेव्हा
सर्वरसर्ाधिारण कायदिा पिािरत होतो, तेव्हा, िवशेष कायदिा पिुनः सर्ंडसर्दिेसर्मोर िवचाराथर आणल्याचे िदिसर्ून
आणल्यािशवाय, सर्ंडसर्दिेने पिूवीचा िवशेष कायदिा िनरिसर्त िक
ंड वा सर्ुधिािरत क
े ला नसर्ल्याचे गृिहत धिरणे हे
तक
र शुध्दि् आणहे. लंडडिन आणिण ब्लॅरकवॉन्सल रेल्वे िव. बांडधिकाम मंडडिळ, लाईमहाऊसर् िजल्हा [२६ एलजे
सर्ीएच १६४: ६९ ईआणर १०४८], आणिण थॉन्सपिर िव. अपॅॅरडिम्सर् [(१८७१) एलआणर ६ सर्ीपिी
नॉन्सन िडिरोगन्ट” हे मॅरिल क्झम (नीतीवचन) िवचारात घेण्याचा प्रसर्ंडग आणला होता. पििरच्छेदि ८ आणिण ९ मधिील
सर्ंडबंडिधित भाग पिुढीलप्रमाणे आणहे.
“८. ‘ “जेनरेिलया स्पिेशलीबसर् नॉन्सन िडिरोगन्ट” हे नीतीवचन सर्वरपििरिचत आणहे. सर्दिर नीतीवचनामधिून
काढलेला िनयम मेरी सर्ेवाडिर िव. ‘व्हेरा क
ू झ’ चे मालक [(१८८४) १० ए सर्ी ५९ ६८] या प्रकरणात
खालीलप्रमाणे स्पिष्ट क
े लेला आणहे.
“आणता जर काही िनिल श्चत अपसर्ेल तर ते हे की, आणधिीच्या कायदियातील िवशेषिरत्या
सर्ंडबिधित अपसर्लेल्या िवषयांडपियर्थ्यांत िवस्तािरत न क
े लेले, काही वाजवी आणिण सर्ंडयुिक्तक अपथारने लागू
होण्याजोगे सर्वरसर्ाधिारण शब्दि नंडतरच्या कायदियामध्ये अपसर्तील तर, अपसर्ा कोणताही िविशष्ट उदेश
अपसर्ल्याचे दिशरिवले नसर्ल्यासर्, क
े वळ अपशा सर्वरसर्ाधिारण शब्दिांडच्या प्रभावाव्दिारे, आणधिीचा आणिण
िवशेष कायदिा अपप्रत्यक्षरीत्या िनरिसर्त झाल्याचे, त्यात फ
े रफार झाल्याचे िक
ंड वा कमी दिजारचा अपसर्ल्याचे
तुम्ही मानू शकत नाही.“ xxx xxx xxx
९. सर्वरसर्ाधिारण तरतुदिीसर्मोर िवशेष तरतुदिीला वाव दिेणे या िनयमाचे कारण अपसर्े आणहे की, एखादिा िवशेष कायदिा पिािरत करताना, सर्ंडसर्दि तो िविशष्ट िवषय पिूणरतः िवचारात घेते. नंडतर जेव्हा
सर्वरसर्ाधिारण कायदिा पिािरत होतो, तेव्हा, िवशेष कायदिा पिुनः सर्ंडसर्दिेसर्मोर िवचाराथर आणल्याचे िदिसर्ून
आणल्यािशवाय, सर्ंडसर्दिेने पिूवीचा िवशेष कायदिा िनरिसर्त िक
ंड वा सर्ुधिािरत क
े ला नसर्ल्याचे गृिहत धिरणे हे
तक
र शुध्दि् आणहे. लंडडिन आणिण ब्लॅरकवॉन्सल रेल्वे िव. बांडधिकाम मंडडिळ, लाईमहाऊसर् िजल्हा [२६ एलजे
सर्ीएच १६४: ६९ ईआणर १०४८], आणिण थॉन्सपिर िव. अपॅॅरडिम्सर् [(१८७१) एलआणर ६ सर्ीपिी
१२५] याव्दिारे. जे अपॅॅरण्डि क
े कॉन्सटन िल स्पिनींग अपॅॅरण्डि िवव्हींग िमल्सर् क
ंड . िल. िव. उत्तरप्रदिेश सर्रकार
[एआणयआणर १९६१ एसर्सर्ी ११७० : (१९६१) ३ एसर्सर्ीआणर १८५ : (१९६१) १ एलएलजे
५४० : (१९६० - ६१) १९ एफजेआणर ४३] या प्रकरणामध्ये, या न्यायालयाने पिुढीलप्रमाणे
िनरीक्षण नोंदििवले, (पििर. ११७४ मध्ये):
“सर्वरसर्ाधिारण तरतुदिीसर्मोर िविशष्ट तरतुदिीला वाव दिेणे हा िनयम म्हणजे विकलांडनी आणिण
न्यायाधिीशांडनी स्वेच्छेनुसर्ार बनवलेले तत्व नसर्ून सर्वरसर्ाधिारण सी-पिुरूषांडच्या सर्ामान्य सर्मजुतीतून
िनमारण झालेले तत्व आणहे की, जेव्हा एकच व्यक्ती दिोन सर्ूचना (िनदिेश) दिेते, ज्यातील एकामध्ये अपनेक
प्रकरणांडचा सर्ामान्यतः अपंडतभारव अपसर्तो आणिण दिुसर्-यामध्ये त्यातील क
े वळ काही प्रकरणांडचाच अपंडतभारव
अपसर्तो, तेव्हा हया सर्ंडदिभारत नंडतरच्या या सर्ूचना रूढ राहाव्यात तर उरलेल्या सर्वर बाबतींत पिूवीच्या
सर्ूचना अपंडमलात आणणाव्यात, अपसर्ा त्या व्यक्तीचा हेतू अपसर्तो.”
१४.३ डिी. जे. बहादिूर (उपिरोल्लेिखत) या प्रकरणामध्ये, या न्यायालयासर्मोर सर्वरसर्ाधिारण कायदिा आणिण
िवशेष कायदिा यांडमधिील िवरोधिाभासर् आणिण ‘ध्विनत िनरसर्न’ चा युिक्तवादि िवचारात घेण्याचा प्रसर्ंडग आणला होता.
त्या िनणरयामध्ये या न्यायालयाने “क
े रीसर् ऑन स्टॅरटयूट लॉन्स” [१९६३ आणवृत्ती., पिान क. ३७६-३७७] मधिील
खालील उता-यांडची नोंदि घेतली होती.:
४९. xxx xxx xxx
जर दिोन अपिधििनयम पिरस्पिरांडना प्रितक
ू ल अपसर्तील आणिण जर आणधिीचा अपिधििनयम िवशेष अपसर्ेल
आणिण नंडतरचा अपिधििनयम सर्वरसर्ाधिारण अपसर्ेल, तर नंडतरच्या अपिधििनयमामुळे आणधिीच्या अपिधििनयमाचे
ध्विनतरीत्या िनरसर्न झाल्याचे गृिहत धिरणे, हा सर्वरसर्ाधिारण िनयम लागू होणार नाही, कारण “सर्ेवाडिरसर््
े कॉन्सटन िल स्पिनींग अपॅॅरण्डि िवव्हींग िमल्सर् क
ंड . िल. िव. उत्तरप्रदिेश सर्रकार
[एआणयआणर १९६१ एसर्सर्ी ११७० : (१९६१) ३ एसर्सर्ीआणर १८५ : (१९६१) १ एलएलजे
५४० : (१९६० - ६१) १९ एफजेआणर ४३] या प्रकरणामध्ये, या न्यायालयाने पिुढीलप्रमाणे
िनरीक्षण नोंदििवले, (पििर. ११७४ मध्ये):
“सर्वरसर्ाधिारण तरतुदिीसर्मोर िविशष्ट तरतुदिीला वाव दिेणे हा िनयम म्हणजे विकलांडनी आणिण
न्यायाधिीशांडनी स्वेच्छेनुसर्ार बनवलेले तत्व नसर्ून सर्वरसर्ाधिारण सी-पिुरूषांडच्या सर्ामान्य सर्मजुतीतून
िनमारण झालेले तत्व आणहे की, जेव्हा एकच व्यक्ती दिोन सर्ूचना (िनदिेश) दिेते, ज्यातील एकामध्ये अपनेक
प्रकरणांडचा सर्ामान्यतः अपंडतभारव अपसर्तो आणिण दिुसर्-यामध्ये त्यातील क
े वळ काही प्रकरणांडचाच अपंडतभारव
अपसर्तो, तेव्हा हया सर्ंडदिभारत नंडतरच्या या सर्ूचना रूढ राहाव्यात तर उरलेल्या सर्वर बाबतींत पिूवीच्या
सर्ूचना अपंडमलात आणणाव्यात, अपसर्ा त्या व्यक्तीचा हेतू अपसर्तो.”
१४.३ डिी. जे. बहादिूर (उपिरोल्लेिखत) या प्रकरणामध्ये, या न्यायालयासर्मोर सर्वरसर्ाधिारण कायदिा आणिण
िवशेष कायदिा यांडमधिील िवरोधिाभासर् आणिण ‘ध्विनत िनरसर्न’ चा युिक्तवादि िवचारात घेण्याचा प्रसर्ंडग आणला होता.
त्या िनणरयामध्ये या न्यायालयाने “क
े रीसर् ऑन स्टॅरटयूट लॉन्स” [१९६३ आणवृत्ती., पिान क. ३७६-३७७] मधिील
खालील उता-यांडची नोंदि घेतली होती.:
४९. xxx xxx xxx
जर दिोन अपिधििनयम पिरस्पिरांडना प्रितक
ू ल अपसर्तील आणिण जर आणधिीचा अपिधििनयम िवशेष अपसर्ेल
आणिण नंडतरचा अपिधििनयम सर्वरसर्ाधिारण अपसर्ेल, तर नंडतरच्या अपिधििनयमामुळे आणधिीच्या अपिधििनयमाचे
ध्विनतरीत्या िनरसर्न झाल्याचे गृिहत धिरणे, हा सर्वरसर्ाधिारण िनयम लागू होणार नाही, कारण “सर्ेवाडिरसर््
िव. व्हेरा क
ू झ [मेरी सर्ेवाडिरसर्् िव. ‘व्हेरा क
ू झ’ चे मालक (१८८४) १० एसर्ी ५९, ६८]” या
प्रकरणामध्ये लॉन्सडिर सर्ेलबोनर यांडनी नमूदि क
े लेला कायदियाचा िनयम आणहे की, जर आणधिीच्या
कायदियातील िवशेषरीत्या सर्ंडबंडिधित अपसर्लेल्या िवषयापियर्थ्यांत िवस्तािरत न क
े लेले, काही वाजवी आणिण
सर्ंडयुिक्तक अपथारने लागू होण्यजोगे सर्वरसर्ाधिारण शब्दि नंडतरच्या कायदियामध्ये अपसर्तील, तर, अपसर्ा कोणताही िविशष्ट उदेश अपसर्ल्याचे दिशरिवले नसर्ल्यासर्, क
े वळ अपशा सर्वरसर्ाधिारण शब्दिांडच्या
प्रभावामुळे (अपंडमलामुळे), आणधिीचा आणिण िवशेष कायदिा अपप्रत्यक्षरीत्या िनरिसर्त झाल्याचे, त्यात
फ
ंड वा कमी दिजारचा अपसर्ल्याचे तुम्ही मानू शकत नाही. या प्रकरणात लागू होणारा
सर्वरपििरिचत िनयम अपसर्ा आणहे की, नंडतरच्या सर्वरसर्ाधिारण कायदियाचा आणधिीच्या िवशेष कायदियावर
अपप्रत्यक्षरीत्या (ध्विनतरीत्या) पििरणाम होत नाही. पिुढे अपसर्े की, कायदियावर शंडका घेऊ शकत नाही
आणिण या िवषयावरील प्रकरणे मॅरवसर्वेलच्या ितसर्-या आणवृत्तीमध्ये एकित्रत क
े लेली आणढळतील, ती
म्हणजे “जेनरेिलया स्पिेशलीबसर् नॉन्सन िडिरोगन्ट” म्हणजेच सर्वरसर्ाधिारण तरतुदिींमुळे िवशेष तरतुदिी रद
होणार नाहीत.’ जेव्हा िविधिमंडडिळ एखादिा स्वतंडत्र िवषय िवचारात घेते आणिण त्याकिरता तरतुदिी करते, तेव्हा नंडतरच्या सर्वरसर्ाधिारण कायदियाचा सर्दिर िवशेष तरतुदिीमध्ये हस्तक्षेपि करण्याचा हेतू नसर्तो, जोपियर्थ्यांत त्यात तसर्े स्पिष्टपिणे नमूदि क
े ले नसर्ेल. प्रत्येक कायदियाचा अपन्ययाथर हा त्याचा िवषयानुसर्ार व
त्याच्या अपटींनुसर्ार लावला पिािहजे.”
सर्दिर िनणरयामध्ये अपसर्े िनरीक्षण नोंदििवले आणहे की, ”ध्विनतरीत्या िनरसर्न“ हा अपंडितम न्याियक पियारय
आणहे, ज्याचा अपवलंडब, तशा िनष्कषारप्रत आणल्यािशवाय क
े ला जात नाही. पिुढे अपसर्े िनरीक्षण नोंदििवण्यात आणले
की, एखादिा कायदिा िवशेष आणहे अपथवा सर्वरसर्ाधिारण, हे ठरिवताना, मूळ िवषय आणिण िविशष्ट दृष्िॅटकाॅेन
ू झ [मेरी सर्ेवाडिरसर्् िव. ‘व्हेरा क
ू झ’ चे मालक (१८८४) १० एसर्ी ५९, ६८]” या
प्रकरणामध्ये लॉन्सडिर सर्ेलबोनर यांडनी नमूदि क
े लेला कायदियाचा िनयम आणहे की, जर आणधिीच्या
कायदियातील िवशेषरीत्या सर्ंडबंडिधित अपसर्लेल्या िवषयापियर्थ्यांत िवस्तािरत न क
े लेले, काही वाजवी आणिण
सर्ंडयुिक्तक अपथारने लागू होण्यजोगे सर्वरसर्ाधिारण शब्दि नंडतरच्या कायदियामध्ये अपसर्तील, तर, अपसर्ा कोणताही िविशष्ट उदेश अपसर्ल्याचे दिशरिवले नसर्ल्यासर्, क
े वळ अपशा सर्वरसर्ाधिारण शब्दिांडच्या
प्रभावामुळे (अपंडमलामुळे), आणधिीचा आणिण िवशेष कायदिा अपप्रत्यक्षरीत्या िनरिसर्त झाल्याचे, त्यात
फ
ंड वा कमी दिजारचा अपसर्ल्याचे तुम्ही मानू शकत नाही. या प्रकरणात लागू होणारा
सर्वरपििरिचत िनयम अपसर्ा आणहे की, नंडतरच्या सर्वरसर्ाधिारण कायदियाचा आणधिीच्या िवशेष कायदियावर
अपप्रत्यक्षरीत्या (ध्विनतरीत्या) पििरणाम होत नाही. पिुढे अपसर्े की, कायदियावर शंडका घेऊ शकत नाही
आणिण या िवषयावरील प्रकरणे मॅरवसर्वेलच्या ितसर्-या आणवृत्तीमध्ये एकित्रत क
े लेली आणढळतील, ती
म्हणजे “जेनरेिलया स्पिेशलीबसर् नॉन्सन िडिरोगन्ट” म्हणजेच सर्वरसर्ाधिारण तरतुदिींमुळे िवशेष तरतुदिी रद
होणार नाहीत.’ जेव्हा िविधिमंडडिळ एखादिा स्वतंडत्र िवषय िवचारात घेते आणिण त्याकिरता तरतुदिी करते, तेव्हा नंडतरच्या सर्वरसर्ाधिारण कायदियाचा सर्दिर िवशेष तरतुदिीमध्ये हस्तक्षेपि करण्याचा हेतू नसर्तो, जोपियर्थ्यांत त्यात तसर्े स्पिष्टपिणे नमूदि क
े ले नसर्ेल. प्रत्येक कायदियाचा अपन्ययाथर हा त्याचा िवषयानुसर्ार व
त्याच्या अपटींनुसर्ार लावला पिािहजे.”
सर्दिर िनणरयामध्ये अपसर्े िनरीक्षण नोंदििवले आणहे की, ”ध्विनतरीत्या िनरसर्न“ हा अपंडितम न्याियक पियारय
आणहे, ज्याचा अपवलंडब, तशा िनष्कषारप्रत आणल्यािशवाय क
े ला जात नाही. पिुढे अपसर्े िनरीक्षण नोंदििवण्यात आणले
की, एखादिा कायदिा िवशेष आणहे अपथवा सर्वरसर्ाधिारण, हे ठरिवताना, मूळ िवषय आणिण िविशष्ट दृष्िॅटकाॅेन
यांडवर भर िदिला पिािहजे. अपसर्े िनरीक्षण नोंदििवण्यात आणले की, काही िविशष्ट कारणांडकिरता एखादिा कायदिा
सर्वरसर्ाधिारण अपसर्ू शकतो आणिण काही इतर कारणांडकिरता तो िवशेष अपसर्ू शकतो आणिण कायदियाच्या सर्ूक्ष्म बाबी
िवचारात घेताना आणम्ही त्यात अपसर्ा सर्ंडिदिग्धि फरक करू शकत नाही. पिुढे अपसर्े िनरीक्षण नोंदििवण्यात आणले की, काय िवशेष आणहे आणिण काय सर्वरसर्ाधिारण, हे पिूणरतः िवषय आणिण सर्ंडदिभारशी िनगडिीत आणहे आणिण प्रसर्ंडग, पििरिल स्थती, आणिण दृिषकोन यांडनुसर्ार त्यात बदिल होऊ शकतो. कायदिा हा गोषवारा नसर्ून वास्तिवकतेच्या
प्रत्यक्ष चौकटीत स्वतःला स्पिष्ट करतो. कोणती तरतूदि िवशेष आणहे आणिण कोणती सर्वरसर्ाधिारण, हे एखादिया
ढोबळ िनदिेशावर अपथवा तत्वावर अपवलंडबून नसर्ून, िविशष्ट सर्मस्या आणिण िनणरयासर्ाठीचा िवषय यांडवर अपवलंडबून
अपसर्ते.
१४.४ याक
ू ब अपब्दिुल रझाक मेनन (उपिरोल्लेिखत ) या प्रकरणामध्ये या न्यायालयासर् पिुनः एकदिा
सर्वरसर्ाधिारण कायदिा आणिण िवशेष कायदिा यांडतील सर्ंडघषर (िवरोधिाभासर्) िवचारात घेण्याची वेळ आणली होती. या
बाबीसर्ंडदिभारत या न्यायालयाचे िविवधि िनणरय िवचारात घेतल्यानंडतर, खालीलप्रमाणे िनरीक्षण नोंदिवून ते िनष्कषर
पििरच्छेदि १५१८ ते १५२२ मध्ये नमूदि क
े ले.
“१५१८. सर्ामान्य तरतूदिीमुळे िवशेष तरतूदि रद होत नाही, या अपपिवादिाच्या अपधिीन राहून नंडतरच्या
कायदियावर पिूवीचा कायदिा प्रभावी राहील हे तत्व सर्ातत्याने धिारण क
े ले गेले. म्हणजेच, पिूवीच्या
कायदियात अपंडतभूरत अपसर्लेली अपन्य कायदियाव्दिारे क
े लेल्या िवशेष तरतुदिीतील पििरिल स्थतीचा अपंडतभारव
जेव्हा सर्वरसर्ाधिाराण कायदियातील शब्दिशः अपथारव्दिारे क
े ला जातो, तेव्हा नंडतरच्या सर्वरसर्ाधिारण
तरतुदिीऐवजी िवशेष तरतुदिीव्दिारे अपशी पििरिल स्थती िवचारात घेण्याचा हेतू होता, अपसर्े मानण्यात येईल.
१५१९. सर्वरसर्ाधिारण तरतुदिीसर्मोर िविशष्ट तरतुदिींना वाव दिेणे हा मूळ िनयम या तत्वावर
आणधिािरत आणहे की, जेव्हा एक व्यक्ती दिोन सर्ूचना (िनदिेश) दिेते, ज्यातील एकामध्ये अपनेक
सर्वरसर्ाधिारण अपसर्ू शकतो आणिण काही इतर कारणांडकिरता तो िवशेष अपसर्ू शकतो आणिण कायदियाच्या सर्ूक्ष्म बाबी
िवचारात घेताना आणम्ही त्यात अपसर्ा सर्ंडिदिग्धि फरक करू शकत नाही. पिुढे अपसर्े िनरीक्षण नोंदििवण्यात आणले की, काय िवशेष आणहे आणिण काय सर्वरसर्ाधिारण, हे पिूणरतः िवषय आणिण सर्ंडदिभारशी िनगडिीत आणहे आणिण प्रसर्ंडग, पििरिल स्थती, आणिण दृिषकोन यांडनुसर्ार त्यात बदिल होऊ शकतो. कायदिा हा गोषवारा नसर्ून वास्तिवकतेच्या
प्रत्यक्ष चौकटीत स्वतःला स्पिष्ट करतो. कोणती तरतूदि िवशेष आणहे आणिण कोणती सर्वरसर्ाधिारण, हे एखादिया
ढोबळ िनदिेशावर अपथवा तत्वावर अपवलंडबून नसर्ून, िविशष्ट सर्मस्या आणिण िनणरयासर्ाठीचा िवषय यांडवर अपवलंडबून
अपसर्ते.
१४.४ याक
ू ब अपब्दिुल रझाक मेनन (उपिरोल्लेिखत ) या प्रकरणामध्ये या न्यायालयासर् पिुनः एकदिा
सर्वरसर्ाधिारण कायदिा आणिण िवशेष कायदिा यांडतील सर्ंडघषर (िवरोधिाभासर्) िवचारात घेण्याची वेळ आणली होती. या
बाबीसर्ंडदिभारत या न्यायालयाचे िविवधि िनणरय िवचारात घेतल्यानंडतर, खालीलप्रमाणे िनरीक्षण नोंदिवून ते िनष्कषर
पििरच्छेदि १५१८ ते १५२२ मध्ये नमूदि क
े ले.
“१५१८. सर्ामान्य तरतूदिीमुळे िवशेष तरतूदि रद होत नाही, या अपपिवादिाच्या अपधिीन राहून नंडतरच्या
कायदियावर पिूवीचा कायदिा प्रभावी राहील हे तत्व सर्ातत्याने धिारण क
े ले गेले. म्हणजेच, पिूवीच्या
कायदियात अपंडतभूरत अपसर्लेली अपन्य कायदियाव्दिारे क
े लेल्या िवशेष तरतुदिीतील पििरिल स्थतीचा अपंडतभारव
जेव्हा सर्वरसर्ाधिाराण कायदियातील शब्दिशः अपथारव्दिारे क
े ला जातो, तेव्हा नंडतरच्या सर्वरसर्ाधिारण
तरतुदिीऐवजी िवशेष तरतुदिीव्दिारे अपशी पििरिल स्थती िवचारात घेण्याचा हेतू होता, अपसर्े मानण्यात येईल.
१५१९. सर्वरसर्ाधिारण तरतुदिीसर्मोर िविशष्ट तरतुदिींना वाव दिेणे हा मूळ िनयम या तत्वावर
आणधिािरत आणहे की, जेव्हा एक व्यक्ती दिोन सर्ूचना (िनदिेश) दिेते, ज्यातील एकामध्ये अपनेक
प्रकरणांडचा सर्ामान्यतः अपंडतभारव अपसर्तो आणिण दिुसर्-यामध्ये त्यातील क
े वळ काही प्रकरणांडचाच अपंडतभारव
अपसर्तो. तेव्हा हया सर्ंडदिभारत नंडतरच्या या सर्ूचना रूढ राहाव्यात, तर उरलेल्या सर्वर बाबतींत पिूवीच्या
सर्ूचना अपंडमलात आणणाव्यात, अपसर्ा त्या व्यक्तीचा हेतू अपसर्तो.
१५२०. मान्य अपसर्लेले कायदिेशीर म्हणणे अपसर्ंड आणहे की एखादिा िवशेष कायदिा पिािरत करताना
िविधिमंडडिळ एक िविशष्ट िवषय पिूणरतः िवचारात घेते. म्हणून नंडतर जेव्हा एखादिा सर्वरसर्ाधिारण कायदिा
पिािरत होतो, तेव्हा, जोवर िवशेष कायदियातील भाषेवरून तसर्ा तक
र काढता येत नसर्ेल तोवर, िविधिमंडडिळाने पिूवीचा िवशेष कायदिा िनरिसर्त िक
ंड वा सर्ुधिािरत क
े ला नसर्ल्याचे गृिहत धिरणे हे तक
र शुध्दि
आणहे.
१५२१. एखादिा कायदिा िवशेष आणहे अपथवा सर्वरसर्ाधिारण, हे ठरिवताना त्या कायदियाचा मूळ
िवषय आणिण िविशष्ट दृिषकोन न्यायालयाने िवचारात घेतला पिािहजे, कारण काही िविशष्ट
कारणांडकिरता एखादिा कायदिा सर्वरसर्ाधिारण अपसर्ू शकतो आणिण काही इतर कारणांडकिरता, तो िवशेष अपसर्ू
शकतो आणिण त्यात अपसर्ा सर्ंडिदिग्धि फरक करु शकत नाही.
१५२२. अपशा प्रकारे, जेव्हा दिोन कायदियांडच्या तरतुदिींमध्ये िवसर्ंडगती अपसर्ते आणिण दिोन्ही
िवशेष प्रकारचे सर्मजले जाऊ शकतात, तेव्हा त्या दिोन कायदियांडमागील मूलभूत हेतू आणिण धिोरण आणिण
त्यातील सर्ंडबंडिधित तरतुदिींच्या भाषेव्दिारे व्यक्त होणारा िविधिमंडडिळाचा स्पिष्ट हेतू यांडच्या आणधिारे, सर्दिर
िवसर्ंडगतीचे िनराकरण करायला पिािहजे. (राम नरेन िव. िसर्मला बॅरंडिक
ंड ग आणिण इंडडिस्टरीयल क
ंड . िल.
[एआणय आणर १९५६ एसर्सर्ी ६१४], जे क
े कॉन्सटन िल स्प्रंडग अपॅॅरझडि िवव्हींग िमल्सर् क
ंड . िल. िव उत्तरप्रदिेष
सर्रकार [एआणयआणर १९६१ एसर्सर्ी ११७०], क
ु मावन मोटर ओनसर्र युिनयन िल. िव. उत्तरप्रदिेश
सर्रकार [एआणयआणर १९६६ एसर्सर्ी ७८५], सर्ारबान िसर्ंडग िव. कस्तुरीलाल [(१९७७) १
े वळ काही प्रकरणांडचाच अपंडतभारव
अपसर्तो. तेव्हा हया सर्ंडदिभारत नंडतरच्या या सर्ूचना रूढ राहाव्यात, तर उरलेल्या सर्वर बाबतींत पिूवीच्या
सर्ूचना अपंडमलात आणणाव्यात, अपसर्ा त्या व्यक्तीचा हेतू अपसर्तो.
१५२०. मान्य अपसर्लेले कायदिेशीर म्हणणे अपसर्ंड आणहे की एखादिा िवशेष कायदिा पिािरत करताना
िविधिमंडडिळ एक िविशष्ट िवषय पिूणरतः िवचारात घेते. म्हणून नंडतर जेव्हा एखादिा सर्वरसर्ाधिारण कायदिा
पिािरत होतो, तेव्हा, जोवर िवशेष कायदियातील भाषेवरून तसर्ा तक
र काढता येत नसर्ेल तोवर, िविधिमंडडिळाने पिूवीचा िवशेष कायदिा िनरिसर्त िक
ंड वा सर्ुधिािरत क
े ला नसर्ल्याचे गृिहत धिरणे हे तक
र शुध्दि
आणहे.
१५२१. एखादिा कायदिा िवशेष आणहे अपथवा सर्वरसर्ाधिारण, हे ठरिवताना त्या कायदियाचा मूळ
िवषय आणिण िविशष्ट दृिषकोन न्यायालयाने िवचारात घेतला पिािहजे, कारण काही िविशष्ट
कारणांडकिरता एखादिा कायदिा सर्वरसर्ाधिारण अपसर्ू शकतो आणिण काही इतर कारणांडकिरता, तो िवशेष अपसर्ू
शकतो आणिण त्यात अपसर्ा सर्ंडिदिग्धि फरक करु शकत नाही.
१५२२. अपशा प्रकारे, जेव्हा दिोन कायदियांडच्या तरतुदिींमध्ये िवसर्ंडगती अपसर्ते आणिण दिोन्ही
िवशेष प्रकारचे सर्मजले जाऊ शकतात, तेव्हा त्या दिोन कायदियांडमागील मूलभूत हेतू आणिण धिोरण आणिण
त्यातील सर्ंडबंडिधित तरतुदिींच्या भाषेव्दिारे व्यक्त होणारा िविधिमंडडिळाचा स्पिष्ट हेतू यांडच्या आणधिारे, सर्दिर
िवसर्ंडगतीचे िनराकरण करायला पिािहजे. (राम नरेन िव. िसर्मला बॅरंडिक
ंड ग आणिण इंडडिस्टरीयल क
ंड . िल.
[एआणय आणर १९५६ एसर्सर्ी ६१४], जे क
े कॉन्सटन िल स्प्रंडग अपॅॅरझडि िवव्हींग िमल्सर् क
ंड . िल. िव उत्तरप्रदिेष
सर्रकार [एआणयआणर १९६१ एसर्सर्ी ११७०], क
ु मावन मोटर ओनसर्र युिनयन िल. िव. उत्तरप्रदिेश
सर्रकार [एआणयआणर १९६६ एसर्सर्ी ७८५], सर्ारबान िसर्ंडग िव. कस्तुरीलाल [(१९७७) १
एसर्सर्ीसर्ी ७५०], यु. पिी. सर्े िव. हरी शंडकर जैन [(१९७८) ४ एसर्सर्ीसर्ी १६ : १९७८ एसर्सर्ीसर्ी
(एल अपॅॅरण्डि एसर्) ४८१], एल आणय सर्ी िव. डिी. जे. बहादिूर [(१९८१) १ एसर्सर्ीसर्ी ३१५ :
१९८१ एसर्सर्ीसर्ी (एल अपॅॅरण्डि एसर्)१११], अपशोका माक
े िटंडग िल. िव. पिंडजाब नॅरशनल बॅरंडक
[(१९९०)४ एसर्सर्ीसर्ी ४०६ : एआणयआणर १९९१ एसर्सर्ी ८५५, आणिण टी. एम. ए. पिै फाउंडडिेशन
िव. कनारटक सर्रकार [(२००२) ८ एसर्सर्ीसर्ी ४८१ यांडद्वारे] ”
१४.५ आणर एसर् रघुनाथ िव. कनारटक सर्रकार (१९९२) १ एसर्सर्ीसर्ी ३३५ या प्रकरणामध्ये हे
न्यायालय एखादिया िवषयावरील सर्वरसर्ाधिारण कायदियाऐवजी िवशेष कायदियाच्या अपंडमलाचा िवचार करीत होते.
या न्यायालयाने मॅरक्सर्वेलच्या “कायदियाचे स्पिषीकरण” मधिील खालील पििरच्छेदि नमूदि क
े ले.
“क
े वळ ध्वन्यथारने नंडतरचा सर्वरसर्ाधिारण कायदिा आणधिीच्या कायदियाला रद करू शकत नाही.
जेनरेिलया स्पिेशलीबसर् नॉन्सन िडिसर्ेगन्ट िक
ंड वा दिुसर्-या शब्दिांडत, “जर आणधिीच्या कायदियातील
िवशेषरीत्या सर्ंडबंडिधित अपसर्लेल्या िवषयापियर्थ्यांत िवस्तािरत न क
े लेले, काही वाजवी आणिण सर्ंडयुिक्तक अपथारने
लागू होण्याजोगे सर्वरसर्ाधिारण शब्दि नंडतरच्या कायदियामध्ये अपसर्तील, तर अपसर्ा कोणताही िविशष्ट
उदेश अपसर्ल्याचे दिशरिवले नसर्ल्यासर्, क
े वळ अपशा सर्वरसर्ाधिारण शब्दिांडच्या प्रभावामुळे (अपंडमलामुळे)
आणधिीचा आणिण िवशेष कायदिा अपप्रत्यक्षरीत्या िनरिसर्त झाल्याचे, त्यात फ
ंड वा कमी
दिजारचा अपसर्ल्याचे तुम्ही मानू शकत नाही. अपशा पििरिल स्थतीत, िवशेष कायदियाव्दिारे अपन्यथा आणधिीच
तरतूदि क
े लेल्या िविशष्ट प्रकरणांडचा िवचार न करता, क
े वळ सर्वरसर्ाधिारण प्रकरणांडचाच िवचार करणे
ग्राहय धिरले जाते.”
पिुढे अपसर्े की, त्यानंडतर पिुढे अपसर्े िनरीक्षण नोंदिवून खालीलप्रमाणे िनणरय दिेण्यात आणला:
"महाराजा प्रतापििसर्ंडग बहादिूर िव. ठाक
ू र मनमोहन डिे [एआणयआणर १९६६ एसर्सर्ी १९३१ :
(एल अपॅॅरण्डि एसर्) ४८१], एल आणय सर्ी िव. डिी. जे. बहादिूर [(१९८१) १ एसर्सर्ीसर्ी ३१५ :
१९८१ एसर्सर्ीसर्ी (एल अपॅॅरण्डि एसर्)१११], अपशोका माक
े िटंडग िल. िव. पिंडजाब नॅरशनल बॅरंडक
[(१९९०)४ एसर्सर्ीसर्ी ४०६ : एआणयआणर १९९१ एसर्सर्ी ८५५, आणिण टी. एम. ए. पिै फाउंडडिेशन
िव. कनारटक सर्रकार [(२००२) ८ एसर्सर्ीसर्ी ४८१ यांडद्वारे] ”
१४.५ आणर एसर् रघुनाथ िव. कनारटक सर्रकार (१९९२) १ एसर्सर्ीसर्ी ३३५ या प्रकरणामध्ये हे
न्यायालय एखादिया िवषयावरील सर्वरसर्ाधिारण कायदियाऐवजी िवशेष कायदियाच्या अपंडमलाचा िवचार करीत होते.
या न्यायालयाने मॅरक्सर्वेलच्या “कायदियाचे स्पिषीकरण” मधिील खालील पििरच्छेदि नमूदि क
े ले.
“क
े वळ ध्वन्यथारने नंडतरचा सर्वरसर्ाधिारण कायदिा आणधिीच्या कायदियाला रद करू शकत नाही.
जेनरेिलया स्पिेशलीबसर् नॉन्सन िडिसर्ेगन्ट िक
ंड वा दिुसर्-या शब्दिांडत, “जर आणधिीच्या कायदियातील
िवशेषरीत्या सर्ंडबंडिधित अपसर्लेल्या िवषयापियर्थ्यांत िवस्तािरत न क
े लेले, काही वाजवी आणिण सर्ंडयुिक्तक अपथारने
लागू होण्याजोगे सर्वरसर्ाधिारण शब्दि नंडतरच्या कायदियामध्ये अपसर्तील, तर अपसर्ा कोणताही िविशष्ट
उदेश अपसर्ल्याचे दिशरिवले नसर्ल्यासर्, क
े वळ अपशा सर्वरसर्ाधिारण शब्दिांडच्या प्रभावामुळे (अपंडमलामुळे)
आणधिीचा आणिण िवशेष कायदिा अपप्रत्यक्षरीत्या िनरिसर्त झाल्याचे, त्यात फ
ंड वा कमी
दिजारचा अपसर्ल्याचे तुम्ही मानू शकत नाही. अपशा पििरिल स्थतीत, िवशेष कायदियाव्दिारे अपन्यथा आणधिीच
तरतूदि क
े लेल्या िविशष्ट प्रकरणांडचा िवचार न करता, क
े वळ सर्वरसर्ाधिारण प्रकरणांडचाच िवचार करणे
ग्राहय धिरले जाते.”
पिुढे अपसर्े की, त्यानंडतर पिुढे अपसर्े िनरीक्षण नोंदिवून खालीलप्रमाणे िनणरय दिेण्यात आणला:
"महाराजा प्रतापििसर्ंडग बहादिूर िव. ठाक
ू र मनमोहन डिे [एआणयआणर १९६६ एसर्सर्ी १९३१ :
(१९६६) ३ एसर्सर्ीआणर ६६३] या प्रकरणामध्ये हे तत्व लागू करताना अपसर्ा िनणरय दिेण्यात आणला
की क
े वळ ध्वन्यथारने सर्वरसर्ाधिारण कायदियामुळे आणधिीच्या िवशेष कायदिा रद होत नाही. एलीन
लुईसर् िनकोल िव. जॉन्सन िवंडटर िनकोल [(१९२२) १ एसर्ी २८४] या प्रकरणामध्ये लॉन्सडिर िफलीमोअपर
यांडनी खालीलप्रमाणे िनरीक्षण नोंदििवले :
“ सर्वर न्यायत्वशासाचे िवश्वसर्नीय तत्व िनःशंडकपिणे अपसर्े आणहे की,नंडतरच्या
कायदियान्वये आणधिीचा िविशष्ट कायदिा सर्हजगत्या िनष्क
ृ त झाल्याचे मानले जात नाही आणिण
त्यातील प्रत्यक्ष भाषेद्वारे,त्याचप्रमाणे आणिण अपशी सर्वर प्रकरणे, जी सर्दिर िविशष कायदियांडतगरत येतात
अपशा प्रकरणांडसर्ंडबंडधिी लागू होत नाही. इंडग्लंडडिमध्ये आणकलन झालेली न्यायतत्वशासाची ही बाब अपनेक
प्रकरणांडत मांडडिली गेली, मग आणधिीचा कायदिा हा उघडि कायदिा अपसर्ो अपथवा मूलभूत सर्ामाईक िक
ंड वा
दिेशाच्या चालीरीतींना अपनुरूपि अपसर्ा कायदिा अपसर्ो. ....जर आणधिीच्या कायदियातील िवशेषरीत्या सर्ंडबंडिधित अपसर्लेल्या िवषयापियर्थ्यांत िवस्तािरत न क
े लेले, काही
वाजवी आणिण सर्ंडयुिक्तक अपथारने लागू होण्याजोगे सर्वरसर्ाधिारण शब्दि नंडतरच्या कायदियामध्ये
अपसर्तील, ........ तर अपसर्ा कोणताही िविशष्ट उदेश अपसर्ल्याचे दिशरिवलेले नसर्ल्यासर्, क
े वळ अपशा
सर्वरसर्ाधिारण शब्दिांडच्या प्रभावामुळे (अपंडमलामुळे) आणधिीचा आणिण िवशेष कायदिा अपप्रत्यक्षरीत्या
िनरिसर्त झाल्याचे, त्यात फ
े रफार झाल्याचे िकॅेवा कमी दिजारचा अपसर्ल्याचे मानता येत नाही. [ईडिी
व्हेरा क
ू झ क
े सर् (१८८४) १० एसर्ी ५९, ६८ मधिील अपवतरण].”
जस्टीनीआणनो ऑगस्टो दिे िपिडिादिे बॅररेटो िव. अपॅॅरन्टोिनओ िल व्हसर्ेन्ट दिा फोनेस्का [(१९७९) ३
एसर्सर्ीसर्ी ४७: एआणयआणर १९७९ एसर्सर्ी ९८४] या प्रकरणामध्ये या न्यायालयाने अपसर्े िनरीक्षण नोंदििवले की, मूलतः सर्वरसर्ाधिारण प्रकारच्या कायदियामध्ये िविशष्ट प्रकरणांडशी सर्ंडबंडिधित िवशेष तरतुदिी अपसर्ू शकतात आणिण
की क
े वळ ध्वन्यथारने सर्वरसर्ाधिारण कायदियामुळे आणधिीच्या िवशेष कायदिा रद होत नाही. एलीन
लुईसर् िनकोल िव. जॉन्सन िवंडटर िनकोल [(१९२२) १ एसर्ी २८४] या प्रकरणामध्ये लॉन्सडिर िफलीमोअपर
यांडनी खालीलप्रमाणे िनरीक्षण नोंदििवले :
“ सर्वर न्यायत्वशासाचे िवश्वसर्नीय तत्व िनःशंडकपिणे अपसर्े आणहे की,नंडतरच्या
कायदियान्वये आणधिीचा िविशष्ट कायदिा सर्हजगत्या िनष्क
ृ त झाल्याचे मानले जात नाही आणिण
त्यातील प्रत्यक्ष भाषेद्वारे,त्याचप्रमाणे आणिण अपशी सर्वर प्रकरणे, जी सर्दिर िविशष कायदियांडतगरत येतात
अपशा प्रकरणांडसर्ंडबंडधिी लागू होत नाही. इंडग्लंडडिमध्ये आणकलन झालेली न्यायतत्वशासाची ही बाब अपनेक
प्रकरणांडत मांडडिली गेली, मग आणधिीचा कायदिा हा उघडि कायदिा अपसर्ो अपथवा मूलभूत सर्ामाईक िक
ंड वा
दिेशाच्या चालीरीतींना अपनुरूपि अपसर्ा कायदिा अपसर्ो. ....जर आणधिीच्या कायदियातील िवशेषरीत्या सर्ंडबंडिधित अपसर्लेल्या िवषयापियर्थ्यांत िवस्तािरत न क
े लेले, काही
वाजवी आणिण सर्ंडयुिक्तक अपथारने लागू होण्याजोगे सर्वरसर्ाधिारण शब्दि नंडतरच्या कायदियामध्ये
अपसर्तील, ........ तर अपसर्ा कोणताही िविशष्ट उदेश अपसर्ल्याचे दिशरिवलेले नसर्ल्यासर्, क
े वळ अपशा
सर्वरसर्ाधिारण शब्दिांडच्या प्रभावामुळे (अपंडमलामुळे) आणधिीचा आणिण िवशेष कायदिा अपप्रत्यक्षरीत्या
िनरिसर्त झाल्याचे, त्यात फ
े रफार झाल्याचे िकॅेवा कमी दिजारचा अपसर्ल्याचे मानता येत नाही. [ईडिी
व्हेरा क
ू झ क
े सर् (१८८४) १० एसर्ी ५९, ६८ मधिील अपवतरण].”
जस्टीनीआणनो ऑगस्टो दिे िपिडिादिे बॅररेटो िव. अपॅॅरन्टोिनओ िल व्हसर्ेन्ट दिा फोनेस्का [(१९७९) ३
एसर्सर्ीसर्ी ४७: एआणयआणर १९७९ एसर्सर्ी ९८४] या प्रकरणामध्ये या न्यायालयाने अपसर्े िनरीक्षण नोंदििवले की, मूलतः सर्वरसर्ाधिारण प्रकारच्या कायदियामध्ये िविशष्ट प्रकरणांडशी सर्ंडबंडिधित िवशेष तरतुदिी अपसर्ू शकतात आणिण
अपशा प्रकरणांडच्या बाबतीत त्याचे वगीकरण िवशेष कायदिा अपसर्े होईल. म्हणून िवशेष कायदिा स्पिष्टरीत्या
िनरिसर्त करून िक
ंड वा त्या कायदियाशी पिूणरतः िवसर्ंडगत तरतुदिी करून तो रद क
े ल्यािशवाय, अपसर्ा िवशेष कायदिा
क
े वळ ध्वन्यथ्रयाने रद झाल्याचे गृिहत धिरता येऊ शकत नाही.”
१५. उपिरोक्त िनणरयांडमध्ये या न्यायालयाने मांडडिलेला कायदिा लागू क
े ल्यानुसर्ार आणिण उपिरोल्लेिखत
नोंदििवलेल्या िनरीक्षणानुसर्ार औषधििनमारण क्षेत्रामध्ये फामरसर्ी (औषधििनमारण) कायदिा हा िवशेष कायदिा आणहे
आणिण औषधििनमारण क्षेत्रामध्ये सर्दिर कायदिा स्वतःच एक सर्ंडिहता आणहे. एआणयसर्ीटीई कायदिा, जो वर िनरीक्षण
नोंदििवल्याप्रमाणे तांडित्रक िशक्षण /सर्ंडस्था यांडच्याशी िनगडिीत सर्वरसर्ाधिारण कायदिा आणहे, त्यावर फामरसर्ी
(औषधििनमारण) कायदियाचे वचरस्व राहील. म्हणून, एआणयसर्ीटीई कायदिा हा नंडतरचा कायदिा आणहे आणिण त्याच्या
‘तंडत्रिशक्षण’ या शब्दिाच्या व्याख्येमध्ये ‘फामरसर्ी’ (औषधििनमारण) चा अपंडतभारव आणहे आणिण म्हणून "ध्वन्यथ्रय
िनरसर्न" झाल्याचे म्हणता येऊ शकते हे एआणयसर्ीटीई आणिण /िक
ंड वा सर्ंडबंडिधित शैक्षिणक सर्ंडस्थांडचे िनवेदिन मान्य
करता येऊ शकत नाही. अपशा पििरिल स्थतीत हे नमूदि करणे आणवश्यक आणहे की, एआणयसर्ीटीई कायदियामुळे
फामरसर्ी कायदिा स्पिष्टपिणे िनरिसर्त झालेला नाही, िवशेषतः जेव्हा वर नोंदििवलेल्या िनरीक्षणानुसर्ार फामरसर्ी
कायदिा हा िवशेष कायदिा आणहे आणिण नंडतरचा एआणयसर्ीटीई कायदिा हा सर्वरसर्ाधिारण आणहे आणिण म्हणून फामरसर्ी
कायदिा हा िवशेष कायदिा अपसर्ल्याने प्रभावी राहील. याव्यितिरक्त, अपनेक बाबीं ज्या क
े वळ पिीसर्ीआणयच्या
कायरक्षेत्रात आणहेत, त्यासर्ंडदिभारत एआणयसर्ीटीई कायदियामध्ये कोणतीही तरतूदि क
े लेली नाही. त्यामुळे फामरसर्ी
कायदियाचे “ध्विनतरीत्या िनरसर्न” झाल्याचे मान्य करता येत नाही.
१६. आणता पिुढचा िवचारात घेण्याजोगा प्रश्न अपसर्ा आणहे की, फामरसर्ीच्या क्षेत्रात, पिीसर्ीआणयची अपिधिकािरता
राहील की, सर्वरसर्ाधिरण कायदिा म्हणून ठरिवण्यात आणलेल्या एआणयसर्ीटीई कायदियान्वये स्थापिन झालेल्या
एआणयसर्ीटीईची अपिधिकािरता राहील. भारतीय औषधिव्यवसर्ाय पििरषदि (फामरसर्ी काऊिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया)
िनरिसर्त करून िक
ंड वा त्या कायदियाशी पिूणरतः िवसर्ंडगत तरतुदिी करून तो रद क
े ल्यािशवाय, अपसर्ा िवशेष कायदिा
क
े वळ ध्वन्यथ्रयाने रद झाल्याचे गृिहत धिरता येऊ शकत नाही.”
१५. उपिरोक्त िनणरयांडमध्ये या न्यायालयाने मांडडिलेला कायदिा लागू क
े ल्यानुसर्ार आणिण उपिरोल्लेिखत
नोंदििवलेल्या िनरीक्षणानुसर्ार औषधििनमारण क्षेत्रामध्ये फामरसर्ी (औषधििनमारण) कायदिा हा िवशेष कायदिा आणहे
आणिण औषधििनमारण क्षेत्रामध्ये सर्दिर कायदिा स्वतःच एक सर्ंडिहता आणहे. एआणयसर्ीटीई कायदिा, जो वर िनरीक्षण
नोंदििवल्याप्रमाणे तांडित्रक िशक्षण /सर्ंडस्था यांडच्याशी िनगडिीत सर्वरसर्ाधिारण कायदिा आणहे, त्यावर फामरसर्ी
(औषधििनमारण) कायदियाचे वचरस्व राहील. म्हणून, एआणयसर्ीटीई कायदिा हा नंडतरचा कायदिा आणहे आणिण त्याच्या
‘तंडत्रिशक्षण’ या शब्दिाच्या व्याख्येमध्ये ‘फामरसर्ी’ (औषधििनमारण) चा अपंडतभारव आणहे आणिण म्हणून "ध्वन्यथ्रय
िनरसर्न" झाल्याचे म्हणता येऊ शकते हे एआणयसर्ीटीई आणिण /िक
ंड वा सर्ंडबंडिधित शैक्षिणक सर्ंडस्थांडचे िनवेदिन मान्य
करता येऊ शकत नाही. अपशा पििरिल स्थतीत हे नमूदि करणे आणवश्यक आणहे की, एआणयसर्ीटीई कायदियामुळे
फामरसर्ी कायदिा स्पिष्टपिणे िनरिसर्त झालेला नाही, िवशेषतः जेव्हा वर नोंदििवलेल्या िनरीक्षणानुसर्ार फामरसर्ी
कायदिा हा िवशेष कायदिा आणहे आणिण नंडतरचा एआणयसर्ीटीई कायदिा हा सर्वरसर्ाधिारण आणहे आणिण म्हणून फामरसर्ी
कायदिा हा िवशेष कायदिा अपसर्ल्याने प्रभावी राहील. याव्यितिरक्त, अपनेक बाबीं ज्या क
े वळ पिीसर्ीआणयच्या
कायरक्षेत्रात आणहेत, त्यासर्ंडदिभारत एआणयसर्ीटीई कायदियामध्ये कोणतीही तरतूदि क
े लेली नाही. त्यामुळे फामरसर्ी
कायदियाचे “ध्विनतरीत्या िनरसर्न” झाल्याचे मान्य करता येत नाही.
१६. आणता पिुढचा िवचारात घेण्याजोगा प्रश्न अपसर्ा आणहे की, फामरसर्ीच्या क्षेत्रात, पिीसर्ीआणयची अपिधिकािरता
राहील की, सर्वरसर्ाधिरण कायदिा म्हणून ठरिवण्यात आणलेल्या एआणयसर्ीटीई कायदियान्वये स्थापिन झालेल्या
एआणयसर्ीटीईची अपिधिकािरता राहील. भारतीय औषधिव्यवसर्ाय पििरषदि (फामरसर्ी काऊिल न्सर्ल ऑफ इंडिडिया)
खालील स्थापिन झालेल्या क
े द्रीय पििरषदिेची घटना आणिण रचना खालीलप्रमाणे आणहे.
“३. क
े द्रीय पििरषदिेची स्थापिना आणिण रचना -
क
े द्र सर्रकार लवकरात लवकर, क
े द्रीय पििरषदिेची स्थापिना करेल, ज्यामध्ये खालील सर्दिस्यांडचा
सर्मावेश अपसर्ेल:-
(अप) सर्हा सर्दिस्य, ज्यांडमध्ये औषधिरसर्ायनशास, औषधििनमारणशास, औषधिशास आणिण
औषधिअपिभज्ञान यांडतील प्रत्येक िवषयातील िकमान एक िशक्षक, जे िवदियापिीठ अपनुदिान आणयोगाने
फामरसर्ीमध्ये पिदिवी अपथवा पिदििवका दिेणा-या भारतीय िवदियापिीठ िक
ंड वा त्यासर् सर्ंडलग
महािवदियालयातील अपध्यापिक कमरचारी यांडतून िनवडिलेले अपसर्तील, (ब) सर्हा सर्दिस्य, ज्यातील िकमान चार व्यक्ती, क
े द्र सर्रकारने नामिनदिेिशत क
े लेली
औषधििनमारणशास िक
ंड वा औषेधिरसर्ायनशास या िवषयांडतील पिदिवी िक
ंड वा पिदििवका धिारण करत
अपसर्तील आणिण तसर्ा व्यवसर्ाय करत अपसर्तील;
(क) मेिडिकल काऊिल न्सर्ल ऑफ इंडिडियाच्या सर्दिस्यांडनी त्यांडच्यातून िनवडिलेला एक सर्दिस्य.
(डि) महासर्ंडचालक, आणरोग्य सर्ेवा, पिदििसर्ध्दि िक
ंड वा जर त्यांडना एखादिया बैठकीसर् उपििल स्थत राहणे
शक्य नसर्ेल तर त्याकिरता त्यांडनी लेखी स्वरूपिात अपिधिक
ृ त क
े लेली व्यक्ती;
भारतीय डिरग्सर् क
ंड टरोलर (भारतीय औषधि महािनयंडत्रक), पिदििसर्ध्दि िक
ंड वा जर त्यांडना एखादिया
बैठकीसर् उपििल स्थत राहणे शक्य नसर्ेल तर त्याकिरता त्यांडनी लेखी स्वरूपिात अपिधिक
ृ त क
े लेली व्यक्ती;
(इ) क
े द्रीय औषधि प्रयोगशाळेचे सर्ंडचालक, पिदििसर्ध्दि;
(फ) िवदियापिीठ अपनुदिान आणयोगाचा एक प्रितिनधिी आणिण अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदिेचा
एक प्रितिनधिी;
े द्रीय पििरषदिेची घटना आणिण रचना खालीलप्रमाणे आणहे.
“३. क
े द्रीय पििरषदिेची स्थापिना आणिण रचना -
क
े द्र सर्रकार लवकरात लवकर, क
े द्रीय पििरषदिेची स्थापिना करेल, ज्यामध्ये खालील सर्दिस्यांडचा
सर्मावेश अपसर्ेल:-
(अप) सर्हा सर्दिस्य, ज्यांडमध्ये औषधिरसर्ायनशास, औषधििनमारणशास, औषधिशास आणिण
औषधिअपिभज्ञान यांडतील प्रत्येक िवषयातील िकमान एक िशक्षक, जे िवदियापिीठ अपनुदिान आणयोगाने
फामरसर्ीमध्ये पिदिवी अपथवा पिदििवका दिेणा-या भारतीय िवदियापिीठ िक
ंड वा त्यासर् सर्ंडलग
महािवदियालयातील अपध्यापिक कमरचारी यांडतून िनवडिलेले अपसर्तील, (ब) सर्हा सर्दिस्य, ज्यातील िकमान चार व्यक्ती, क
े द्र सर्रकारने नामिनदिेिशत क
े लेली
औषधििनमारणशास िक
ंड वा औषेधिरसर्ायनशास या िवषयांडतील पिदिवी िक
ंड वा पिदििवका धिारण करत
अपसर्तील आणिण तसर्ा व्यवसर्ाय करत अपसर्तील;
(क) मेिडिकल काऊिल न्सर्ल ऑफ इंडिडियाच्या सर्दिस्यांडनी त्यांडच्यातून िनवडिलेला एक सर्दिस्य.
(डि) महासर्ंडचालक, आणरोग्य सर्ेवा, पिदििसर्ध्दि िक
ंड वा जर त्यांडना एखादिया बैठकीसर् उपििल स्थत राहणे
शक्य नसर्ेल तर त्याकिरता त्यांडनी लेखी स्वरूपिात अपिधिक
ृ त क
े लेली व्यक्ती;
भारतीय डिरग्सर् क
ंड टरोलर (भारतीय औषधि महािनयंडत्रक), पिदििसर्ध्दि िक
ंड वा जर त्यांडना एखादिया
बैठकीसर् उपििल स्थत राहणे शक्य नसर्ेल तर त्याकिरता त्यांडनी लेखी स्वरूपिात अपिधिक
ृ त क
े लेली व्यक्ती;
(इ) क
े द्रीय औषधि प्रयोगशाळेचे सर्ंडचालक, पिदििसर्ध्दि;
(फ) िवदियापिीठ अपनुदिान आणयोगाचा एक प्रितिनधिी आणिण अपिखल भारतीय तंडत्रिशक्षण पििरषदिेचा
एक प्रितिनधिी;
(ग) प्रत्येक राज्याच्या पििरषदिेतील सर्दिस्यांडनी आणपिसर्ांडतून िनवडिलेला आणिण त्या राज्याचे
प्रितिनधिीत्व करणारा एक सर्दिस्य, जो नोंदिणीक
ृ त औषधितज्ज्ञ अपसर्ेल;
(घ) प्रत्येक राज्य सर्रकारने नामिनदिेिशत क
े लेला आणिण त्या राज्याचे प्रितिनिधित्व करणारा
एक सर्दिस्य, जो नोंदिणीक
ृ त औषधितज्ज्ञ अपसर्ेलः”
तरी, पिीसर्ीआणयमध्ये औषधििनमारण आणिण औषधििनमारणाच्या िशक्षणाशी िनगडिीत अपसर्लेल्या
सर्ंडबंडिधित िवषयांडमधिील तज्ज्ञांडचा सर्मावेश अपसर्तो. म्हणून कायदियानुसर्ार, औषधिी, औषधििनमारण वगैरे या
क्षेत्रातील िवशेष तज्ज्ञ व्यक्ती पिीसर्ीआणयचे सर्दिस्य अपसर्तील.
१६.१. दिुसर्रीकडिे, एआणयसर्ीटीई सर्ंडदिभारत क
े वळ एक सर्दिस्य, औषधििनमारण (फामरसर्ी) क्षेत्रातील अपसर्ेल
आणिण तो सर्ुध्दिा पिीसर्ीआणयचा प्रितिनधिी अपसर्ेल. अपशा पििरिल स्थतीत, पिीसर्ीआणय हे औषधििनमारण िवषयाशी आणिण
त्यासर्ंडबंडिधित िवषयांडशी िनगडिीत अपसर्लेल्या तज्ज्ञांडचे मंडडिळ आणहे आणिण म्हणून फामरसर्ीच्या क्षेत्रात एआणयसर्ीटीई
ऐवजी क
े वळ पिीसर्ीआणयची अपिधिकािरता अपसर्णे हे अपिधिक िहताचे आणहे आणिण िवशेषतः फामरसर्ीच्या िशक्षणाच्या
दृषीने अपिधिक िहताचे आणहे.
१७. उपिरोक्त प्रश्नाचा दिुसर्-या दृिषकोनातून िवचार करणे दिेखील आणवश्यक आणहे. पिीसर्ीआणय आणिण
एआणयसर्ीटीई हे दिोन्ही सर्ंडसर्दिेने क
े लेले कायदिे आणहेत. म्हणून दिोन्ही क
े द्रीय अपिधिकारी मंडडिळे अपसर्लेल्या दिोन
िनयंडत्रकांडना सर्वारिधिकारासर्ाठी वादि घालण्याची अपनुमती दिेणे, हे मुळीच िनरोगी (िनकोपि) नाही. एकाच क्षेत्रात
कायररत अपसर्लेल्या दिोन िनयंडत्रकांडना सर्वारिधिकाराकिरता वादि घालण्याची अपनुमती दिेणे, हे िशक्षणक्षेत्रासर्ाठी
तसर्ेच सर्ंडस्थांडसर्ाठीही धिोकादिायक आणहे म्हणूनसर्ुध्दिा आणिण िवशेषतः पिीसर्ीआणय मध्ये औषधििनमारण (फामरसर्ी)
आणिण इतर सर्ंडबंडिधित िवषयातील तज्ज्ञांडचा सर्मावेश अपसर्ताना, फामरसर्ीच्या क्षेत्रात पिीसर्ीआणयलाच अपिधिकार दिेणे
अपिधिक िहताचे आणहे.
प्रितिनधिीत्व करणारा एक सर्दिस्य, जो नोंदिणीक
ृ त औषधितज्ज्ञ अपसर्ेल;
(घ) प्रत्येक राज्य सर्रकारने नामिनदिेिशत क
े लेला आणिण त्या राज्याचे प्रितिनिधित्व करणारा
एक सर्दिस्य, जो नोंदिणीक
ृ त औषधितज्ज्ञ अपसर्ेलः”
तरी, पिीसर्ीआणयमध्ये औषधििनमारण आणिण औषधििनमारणाच्या िशक्षणाशी िनगडिीत अपसर्लेल्या
सर्ंडबंडिधित िवषयांडमधिील तज्ज्ञांडचा सर्मावेश अपसर्तो. म्हणून कायदियानुसर्ार, औषधिी, औषधििनमारण वगैरे या
क्षेत्रातील िवशेष तज्ज्ञ व्यक्ती पिीसर्ीआणयचे सर्दिस्य अपसर्तील.
१६.१. दिुसर्रीकडिे, एआणयसर्ीटीई सर्ंडदिभारत क
े वळ एक सर्दिस्य, औषधििनमारण (फामरसर्ी) क्षेत्रातील अपसर्ेल
आणिण तो सर्ुध्दिा पिीसर्ीआणयचा प्रितिनधिी अपसर्ेल. अपशा पििरिल स्थतीत, पिीसर्ीआणय हे औषधििनमारण िवषयाशी आणिण
त्यासर्ंडबंडिधित िवषयांडशी िनगडिीत अपसर्लेल्या तज्ज्ञांडचे मंडडिळ आणहे आणिण म्हणून फामरसर्ीच्या क्षेत्रात एआणयसर्ीटीई
ऐवजी क
े वळ पिीसर्ीआणयची अपिधिकािरता अपसर्णे हे अपिधिक िहताचे आणहे आणिण िवशेषतः फामरसर्ीच्या िशक्षणाच्या
दृषीने अपिधिक िहताचे आणहे.
१७. उपिरोक्त प्रश्नाचा दिुसर्-या दृिषकोनातून िवचार करणे दिेखील आणवश्यक आणहे. पिीसर्ीआणय आणिण
एआणयसर्ीटीई हे दिोन्ही सर्ंडसर्दिेने क
े लेले कायदिे आणहेत. म्हणून दिोन्ही क
े द्रीय अपिधिकारी मंडडिळे अपसर्लेल्या दिोन
िनयंडत्रकांडना सर्वारिधिकारासर्ाठी वादि घालण्याची अपनुमती दिेणे, हे मुळीच िनरोगी (िनकोपि) नाही. एकाच क्षेत्रात
कायररत अपसर्लेल्या दिोन िनयंडत्रकांडना सर्वारिधिकाराकिरता वादि घालण्याची अपनुमती दिेणे, हे िशक्षणक्षेत्रासर्ाठी
तसर्ेच सर्ंडस्थांडसर्ाठीही धिोकादिायक आणहे म्हणूनसर्ुध्दिा आणिण िवशेषतः पिीसर्ीआणय मध्ये औषधििनमारण (फामरसर्ी)
आणिण इतर सर्ंडबंडिधित िवषयातील तज्ज्ञांडचा सर्मावेश अपसर्ताना, फामरसर्ीच्या क्षेत्रात पिीसर्ीआणयलाच अपिधिकार दिेणे
अपिधिक िहताचे आणहे.
१७.१. श्री. िप्रन्सर् िशवाजी मराठा बोिडिर्थ्यांग हाऊसर् कॉन्सलेज ऑफ आणिक
र टेक्चर (उपिरोल्लेिखत) या
प्रकरणामध्ये या न्यायालयासर्मोर हाच प्रश्न िवचाराथर आणला होता. त्या प्रकरणात हे न्यायालय वास्तुशास
क्षेत्रातील सर्मान तरतुदिींचा आणिण दिोन सर्ंडस्थांडमध्ये मतिभन्नता अपसर्ल्यासर्, वास्तुशास िशक्षणाचा अपभ्यासर्कम
चालवण्याकिरता सर्ंडस्थांडना मान्यता दिेणे आणिण इतर सर्ंडबंडिधित िवषय, या मुदयांडवर वास्तुशास मंडडिळाचा आणदिेश
प्रभावी राहील की एआणयसर्ीटीईचा आणदिेश प्रभावी राहील या प्रश्नाचा िवचार करत होते. या प्रसर्ंडगी हे नमूदि करणे
आणवश्यक आणहे की, कलम २(ग) मध्ये ‘तंडत्रिशक्षण’ शब्दिाच्या व्याख्येमध्ये औषधििनमारण (फामरसर्ी) प्रमाणे
वास्तुशासाचासर्ुध्दिा सर्मावेश क
े लेला आणहे. त्या प्रकरणातसर्ुध्दिा, ‘वास्तुशास अपिधििनयम’ हा एआणयसर्ीटीई
अपिधििनयम, १९८७ च्या पिूवी, म्हणजेच १९७२ मध्ये अपिल स्तत्वात आणला. वास्तुशास अपिधििनयमाची योजना
आणिण वास्तुशास पििरषदिेची शक्ती आणिण काये िवचारात घेतल्यानंडतर या न्यायालयाने िनरीक्षण नोंदिवून अपसर्ा
िनणरय िदिला की, वास्तुशास अपिधििनयम हा िवशेष अपिधििनयम आणहे आणिण दिोन मंडडिळांडच्या मतांडमध्ये
सर्ंडघषर/िवसर्ंडगती अपसर्ल्यासर्, वरील एआणयसर्ीटीई कायदिा हा सर्वरसर्ाधिारण कायदिा अपसर्ल्याने, त्यावर वास्तुशास
अपिधििनयम प्रभावी राहील.
श्री िप्रन्सर् िशवाजी मराठा बोिडिर्थ्यांग हाऊसर् कॉन्सलेज ऑफ आणिक
र टेक्चर (उपिरोल्लेिखत) या प्रकरणामध्ये
एआणयसर्ीटीईने क
े लेली सर्मान (अपशाच प्रकारची) िनवेदिने िवचारात घेतल्यानंडतर, पििरच्छेदि ६३ आणिण ६४ मध्ये
खालीलप्रमाणे अपंडितम िनरीक्षण नोंदिवून िनणरय दिेण्यात आणला.
६३. आणमचे मत अपसर्े आणहे की, १९८७ च्या अपिधििनयमातील कलम २ (ग) च्या तरतुदिींसर्ंडदिभारत
”तंडत्रिशक्षण’ शब्दिाच्या व्याख्येची रचना अपशा प्रकारे अपसर्ेल आणिण ज्या प्रकरणामध्ये तंडत्रिशक्षण दिेणा-
या सर्ंडस्थांडकिरता एआणयसर्ीटीई स्वतःची िनयामक रचना सर्ूिचत करते, त्या प्रकरणांडमध्ये
”वास्तुशास“ हा शब्दि गैरलागू अपसर्ल्याचे सर्मजले पिािहजे. पिरंडतु ितथे दिुसर्-या शब्दिाची गरज नाही
र टेक्चर (उपिरोल्लेिखत) या
प्रकरणामध्ये या न्यायालयासर्मोर हाच प्रश्न िवचाराथर आणला होता. त्या प्रकरणात हे न्यायालय वास्तुशास
क्षेत्रातील सर्मान तरतुदिींचा आणिण दिोन सर्ंडस्थांडमध्ये मतिभन्नता अपसर्ल्यासर्, वास्तुशास िशक्षणाचा अपभ्यासर्कम
चालवण्याकिरता सर्ंडस्थांडना मान्यता दिेणे आणिण इतर सर्ंडबंडिधित िवषय, या मुदयांडवर वास्तुशास मंडडिळाचा आणदिेश
प्रभावी राहील की एआणयसर्ीटीईचा आणदिेश प्रभावी राहील या प्रश्नाचा िवचार करत होते. या प्रसर्ंडगी हे नमूदि करणे
आणवश्यक आणहे की, कलम २(ग) मध्ये ‘तंडत्रिशक्षण’ शब्दिाच्या व्याख्येमध्ये औषधििनमारण (फामरसर्ी) प्रमाणे
वास्तुशासाचासर्ुध्दिा सर्मावेश क
े लेला आणहे. त्या प्रकरणातसर्ुध्दिा, ‘वास्तुशास अपिधििनयम’ हा एआणयसर्ीटीई
अपिधििनयम, १९८७ च्या पिूवी, म्हणजेच १९७२ मध्ये अपिल स्तत्वात आणला. वास्तुशास अपिधििनयमाची योजना
आणिण वास्तुशास पििरषदिेची शक्ती आणिण काये िवचारात घेतल्यानंडतर या न्यायालयाने िनरीक्षण नोंदिवून अपसर्ा
िनणरय िदिला की, वास्तुशास अपिधििनयम हा िवशेष अपिधििनयम आणहे आणिण दिोन मंडडिळांडच्या मतांडमध्ये
सर्ंडघषर/िवसर्ंडगती अपसर्ल्यासर्, वरील एआणयसर्ीटीई कायदिा हा सर्वरसर्ाधिारण कायदिा अपसर्ल्याने, त्यावर वास्तुशास
अपिधििनयम प्रभावी राहील.
श्री िप्रन्सर् िशवाजी मराठा बोिडिर्थ्यांग हाऊसर् कॉन्सलेज ऑफ आणिक
र टेक्चर (उपिरोल्लेिखत) या प्रकरणामध्ये
एआणयसर्ीटीईने क
े लेली सर्मान (अपशाच प्रकारची) िनवेदिने िवचारात घेतल्यानंडतर, पििरच्छेदि ६३ आणिण ६४ मध्ये
खालीलप्रमाणे अपंडितम िनरीक्षण नोंदिवून िनणरय दिेण्यात आणला.
६३. आणमचे मत अपसर्े आणहे की, १९८७ च्या अपिधििनयमातील कलम २ (ग) च्या तरतुदिींसर्ंडदिभारत
”तंडत्रिशक्षण’ शब्दिाच्या व्याख्येची रचना अपशा प्रकारे अपसर्ेल आणिण ज्या प्रकरणामध्ये तंडत्रिशक्षण दिेणा-
या सर्ंडस्थांडकिरता एआणयसर्ीटीई स्वतःची िनयामक रचना सर्ूिचत करते, त्या प्रकरणांडमध्ये
”वास्तुशास“ हा शब्दि गैरलागू अपसर्ल्याचे सर्मजले पिािहजे. पिरंडतु ितथे दिुसर्-या शब्दिाची गरज नाही
कारण सर्ंडदिभारनुसर्ार ते आणवश्यक नाही. १९८७ च्या अपिधििनयमाच्या अपंडमलबजावणीमध्ये अपसर्ाध्य
पििरणामांडना प्रितबंडधि करण्याकिरता बाहयसर्ंडदिभारसर्ाठी, व्याख्येच्या कलमाची अपशी रचना आणवश्यक
आणहे. १९८७ चा अपिधििनयम कायारिल न्वत अपसर्ल्यामुळे,िजथे वास्तुशास िशक्षणाशी सर्ंडबंडिधित तरतुदिींचा
प्रश्न आणहे, ितथे ध्वन्यथर िनरसर्नाचे तत्व लागू करता येणार नाही. वास्तुशासाच्या पिात्रतेला
अपिधिक
ृ त मान्यता दिेणे हा १९७२ च्या अपिधििनयमाचा एक प्रबळ (प्रमुख) हेतू आणहे. अपशी मान्यताप्राप
पिात्रता प्राप करण्यावर वास्तुिवशारदिाची नोंदिणी अपवलंडबून अपसर्ते. तंडत्रिशक्षण शब्दिाच्या व्याख्येमध्ये
“वास्तुशास” हा शब्दि अपंडतभूरत क
े ला आणहे या क
े वळ एका कारणाकिरता सर्दिर अपिधििनयमाचे
ध्विनतरीत्या िनरसर्न झाले अपसर्े मानता येऊ शकत नाही. १९७२ च्या अपिधििनयमातील सर्दिर ७१
तरतुदिी ध्विनतरीत्या िनरिसर्त झाल्या हे िसर्ध्दि करण्याचे कतरव्य बजावण्यामध्ये एआणयसर्ीटीई अपयशस्वी
झालेली आणहे.
६४. अपशा त-हेने आणम्ही अपसर्ा िनणरय दिेतो की, िजथे वास्तुशास िशक्षणाच्या पिदिवी आणिण
पिदििवकांडना मान्यता दिेण्याचा सर्ंडबंडधि आणहे, ितथे १९७२ चा अपिधििनयम प्रभावी राहील. एआणयसर्ीटीईला
वास्तुशास िवषयातील पिदिवी आणिण पिदििवकांडसर्ंडदिभारत कोणतेही िनयामक उपिाय योजण्याचा अपिधिकार
नसर्ेल. वास्तुशासामधिील पिदिवी आणिण पिदििवका यांडकिरता िशक्षण दिेणा-या सर्ंडस्थांडना १९७२ च्या
अपिधििनयमानुसर्ार वास्तुशास पििरषदि (सर्ीओए) आणिण इतर मंडडिळांडनी िनिल श्चत क
े लेला दिजार आणिण
िनयम पिाळावे लागतील.
१८. श्री. िप्रन्सर् िशवाजी मराठा बोिडिर्थ्यांग हाऊसर् कॉन्सलेज ऑफ आणिक
र टेक्चर” (उपिरोल्लेिखत) या
प्रकरणामधिील या न्यायालयाच्या दृिषकोनाशी आणम्ही पिूणरतः सर्हमत आणहोत. अपन्यथा गुणवत्तेवरसर्ुध्दिा, उपिरोक्त
नोंदििवलेल्या िनरीक्षणानुसर्ार आणिण िनणरयानुसर्ार औषधििनमारण क्षेत्रामधिील िवशेष अपिधििनयम अपसर्लेला फामरसर्ी
पििरणामांडना प्रितबंडधि करण्याकिरता बाहयसर्ंडदिभारसर्ाठी, व्याख्येच्या कलमाची अपशी रचना आणवश्यक
आणहे. १९८७ चा अपिधििनयम कायारिल न्वत अपसर्ल्यामुळे,िजथे वास्तुशास िशक्षणाशी सर्ंडबंडिधित तरतुदिींचा
प्रश्न आणहे, ितथे ध्वन्यथर िनरसर्नाचे तत्व लागू करता येणार नाही. वास्तुशासाच्या पिात्रतेला
अपिधिक
ृ त मान्यता दिेणे हा १९७२ च्या अपिधििनयमाचा एक प्रबळ (प्रमुख) हेतू आणहे. अपशी मान्यताप्राप
पिात्रता प्राप करण्यावर वास्तुिवशारदिाची नोंदिणी अपवलंडबून अपसर्ते. तंडत्रिशक्षण शब्दिाच्या व्याख्येमध्ये
“वास्तुशास” हा शब्दि अपंडतभूरत क
े ला आणहे या क
े वळ एका कारणाकिरता सर्दिर अपिधििनयमाचे
ध्विनतरीत्या िनरसर्न झाले अपसर्े मानता येऊ शकत नाही. १९७२ च्या अपिधििनयमातील सर्दिर ७१
तरतुदिी ध्विनतरीत्या िनरिसर्त झाल्या हे िसर्ध्दि करण्याचे कतरव्य बजावण्यामध्ये एआणयसर्ीटीई अपयशस्वी
झालेली आणहे.
६४. अपशा त-हेने आणम्ही अपसर्ा िनणरय दिेतो की, िजथे वास्तुशास िशक्षणाच्या पिदिवी आणिण
पिदििवकांडना मान्यता दिेण्याचा सर्ंडबंडधि आणहे, ितथे १९७२ चा अपिधििनयम प्रभावी राहील. एआणयसर्ीटीईला
वास्तुशास िवषयातील पिदिवी आणिण पिदििवकांडसर्ंडदिभारत कोणतेही िनयामक उपिाय योजण्याचा अपिधिकार
नसर्ेल. वास्तुशासामधिील पिदिवी आणिण पिदििवका यांडकिरता िशक्षण दिेणा-या सर्ंडस्थांडना १९७२ च्या
अपिधििनयमानुसर्ार वास्तुशास पििरषदि (सर्ीओए) आणिण इतर मंडडिळांडनी िनिल श्चत क
े लेला दिजार आणिण
िनयम पिाळावे लागतील.
१८. श्री. िप्रन्सर् िशवाजी मराठा बोिडिर्थ्यांग हाऊसर् कॉन्सलेज ऑफ आणिक
र टेक्चर” (उपिरोल्लेिखत) या
प्रकरणामधिील या न्यायालयाच्या दृिषकोनाशी आणम्ही पिूणरतः सर्हमत आणहोत. अपन्यथा गुणवत्तेवरसर्ुध्दिा, उपिरोक्त
नोंदििवलेल्या िनरीक्षणानुसर्ार आणिण िनणरयानुसर्ार औषधििनमारण क्षेत्रामधिील िवशेष अपिधििनयम अपसर्लेला फामरसर्ी
(औषधििनमारण) कायदिा प्रभावी राहील आणिण पििरणामी, िजथे फामरसर्ी िशक्षणाची पिदिवी आणिण पिदििवकांडना
मान्यता दिेण्याचा सर्ंडबंडधि आणहे, ितथे फामरसर्ी कायदिा प्रभावी राहील. उपिरोक्त नोंदििवलेल्या िनरीक्षणानुसर्ार, औषधिव्यवसर्ाय (फामरसर्ी) कायदियान्वये स्थापिन झालेली आणिण फामरसर्ीच्या क्षेत्रामधिील आणिण /िक
ंड वा सर्ंडबंडिधित
िवषयांडमधिील तज्ज्ञांडचा सर्मावेश अपसर्लेली पिीसर्ीआणय प्रभावी राहील. पििरणामी, फामरसर्ीमधिील पिदिवी आणिण
पिदििवका यांडकिरता िशक्षण दिेणा-या सर्ंडस्थेला, पिीसर्ीआणय आणिण औषधिव्यवसर्ाय कायदियाखालील िविनिदिरष्ट
मंडडिळांडनी िनिल श्चत क
े लेल्या दिजार आणिण िनयमांडचे पिालन करावे लागेल.
१९. आणता, एआणयसर्ीटीई तफ
े िवद्वान विकलांडनी राज्यघटनेच्या अपनुच्छेदि ३७२ वर िदिलेला भर िवचारात
घेता, प्रथमतः हे नमूदि करणे आणवश्यक आणहे की, राज्यघटनेच्या अपनुच्छेदि ३७२ नुसर्ार सर्ुध्दिा, जोवर घटनापिूवर
अपिधििनयम स्पिष्टपिणे (िविशष्टरीत्या) िनरिसर्त होत नाही, तोवर तो कायारिल न्वत राहातो. प्रस्तुत प्रकरणात, एआणयसर्ीटीई कायदियामध्ये सर्ुध्दिा, औषधिव्यवसर्ाय अपिधििनयम, १९४८ चे स्पिष्टपिणे (िविशष्टपिणे) िनरसर्न
झालेले नाही. उपिरोल्लेिखत िनरीक्षणानुसर्ार, त्यात ”ध्वन्यथर िनरसर्न“ सर्ुध्दिा नाही. म्हणून राज्यघटनेच्या
अपनुच्छेदि ३७२ वर िदिलेला भर चुकीचा आणहे.
२०. या पििरिल स्थतीत हे नमूदि करणे आणवश्यक आणहे की, तंडत्रिशक्षणासर्ाठी पिीसर्ीआणय आणिण
एआणयसर्ीटीई द्वारे िनिल श्चत क
े लेल्या दिुहेरी िनयमांडमुळे उद्भवणा-या अपडिचणी लक्षात आणल्यानंडतर, पिीसर्ीआणय
आणिण एआणयसर्ीटीई यांडनी तंडत्रिशक्षणामध्ये िनिल श्चत क
े लेले (सर्दिर) दिुहेरी िनयम सर्ंडपिुष्टात आणणण्याकिरता, िदिनांडक ०३.१०.२०१८ रोजी क
े द्र सर्रकारचे स्वास्थ्य आणिण पििरवार कल्याण मंडत्री आणिण मनुष्यबळ िवकासर्
मंडत्री यांडच्यात मंडत्रीस्तरावर बैठक झाली. स्वतः एआणयसर्ीटीईने दिाखल क
े लेल्या प्रित-प्रितज्ञापित्रात सर्दिर
बैठकीमध्ये यांडची नोंदि घेतल्याचे म्हटले आणहे आणिण क
े द्र सर्रकारतफ
े िवव्दिान एएसर्जी, श्रीमती िपिंडकी आणनंडदि
यांडनीसर्ुध्दिा अपसर्े सर्ादिर क
े ले आणहे की, सर्दिर बैठकीमध्ये अपसर्े नमूदि करण्यात आणले की, औषधि व्यवसर्ाय
मान्यता दिेण्याचा सर्ंडबंडधि आणहे, ितथे फामरसर्ी कायदिा प्रभावी राहील. उपिरोक्त नोंदििवलेल्या िनरीक्षणानुसर्ार, औषधिव्यवसर्ाय (फामरसर्ी) कायदियान्वये स्थापिन झालेली आणिण फामरसर्ीच्या क्षेत्रामधिील आणिण /िक
ंड वा सर्ंडबंडिधित
िवषयांडमधिील तज्ज्ञांडचा सर्मावेश अपसर्लेली पिीसर्ीआणय प्रभावी राहील. पििरणामी, फामरसर्ीमधिील पिदिवी आणिण
पिदििवका यांडकिरता िशक्षण दिेणा-या सर्ंडस्थेला, पिीसर्ीआणय आणिण औषधिव्यवसर्ाय कायदियाखालील िविनिदिरष्ट
मंडडिळांडनी िनिल श्चत क
े लेल्या दिजार आणिण िनयमांडचे पिालन करावे लागेल.
१९. आणता, एआणयसर्ीटीई तफ
े िवद्वान विकलांडनी राज्यघटनेच्या अपनुच्छेदि ३७२ वर िदिलेला भर िवचारात
घेता, प्रथमतः हे नमूदि करणे आणवश्यक आणहे की, राज्यघटनेच्या अपनुच्छेदि ३७२ नुसर्ार सर्ुध्दिा, जोवर घटनापिूवर
अपिधििनयम स्पिष्टपिणे (िविशष्टरीत्या) िनरिसर्त होत नाही, तोवर तो कायारिल न्वत राहातो. प्रस्तुत प्रकरणात, एआणयसर्ीटीई कायदियामध्ये सर्ुध्दिा, औषधिव्यवसर्ाय अपिधििनयम, १९४८ चे स्पिष्टपिणे (िविशष्टपिणे) िनरसर्न
झालेले नाही. उपिरोल्लेिखत िनरीक्षणानुसर्ार, त्यात ”ध्वन्यथर िनरसर्न“ सर्ुध्दिा नाही. म्हणून राज्यघटनेच्या
अपनुच्छेदि ३७२ वर िदिलेला भर चुकीचा आणहे.
२०. या पििरिल स्थतीत हे नमूदि करणे आणवश्यक आणहे की, तंडत्रिशक्षणासर्ाठी पिीसर्ीआणय आणिण
एआणयसर्ीटीई द्वारे िनिल श्चत क
े लेल्या दिुहेरी िनयमांडमुळे उद्भवणा-या अपडिचणी लक्षात आणल्यानंडतर, पिीसर्ीआणय
आणिण एआणयसर्ीटीई यांडनी तंडत्रिशक्षणामध्ये िनिल श्चत क
े लेले (सर्दिर) दिुहेरी िनयम सर्ंडपिुष्टात आणणण्याकिरता, िदिनांडक ०३.१०.२०१८ रोजी क
े द्र सर्रकारचे स्वास्थ्य आणिण पििरवार कल्याण मंडत्री आणिण मनुष्यबळ िवकासर्
मंडत्री यांडच्यात मंडत्रीस्तरावर बैठक झाली. स्वतः एआणयसर्ीटीईने दिाखल क
े लेल्या प्रित-प्रितज्ञापित्रात सर्दिर
बैठकीमध्ये यांडची नोंदि घेतल्याचे म्हटले आणहे आणिण क
े द्र सर्रकारतफ
े िवव्दिान एएसर्जी, श्रीमती िपिंडकी आणनंडदि
यांडनीसर्ुध्दिा अपसर्े सर्ादिर क
े ले आणहे की, सर्दिर बैठकीमध्ये अपसर्े नमूदि करण्यात आणले की, औषधि व्यवसर्ाय
(फामरसर्ी) अपिधििनयम, १९४८ आणिण एआणयसर्ीटीई अपिधििनयम, १९८७ या दिोन्ही अपिधििनयमांडमध्ये
तंडत्रिशक्षणाशी सर्ंडबंडिधित तरतुदिींचा सर्मावेश आणहे, ज्यामुळे क्षेत्रीय स्तरावर िनयमांडची िल व्दिरुक्ती आणिण लक्षणीय
गोंधिळ उद्भवला आणहे. त्यामुळे एकमताने अपसर्े ठरिवण्यात आणले की, अपसर्े दिुहेरी िनयम ताबडितोब सर्ंडपिुष्टात
आणणावेत आणिण सर्वरसर्ाधिारण तंडत्रिशक्षणावर िनयंडत्रण अपसर्लेल्या एआणयसर्ीटीई अपिधििनयमामधिून ‘औषधििनमारण’
(फामरसर्ी) हा शब्दि वगळून, सर्दिर अपिधििनयम सर्ुधिािरत करावा आणिण त्यानंडतर औषधििनमारण (फामरसर्ी)
िशक्षणावर औषधिव्यवसर्ाय अपिधििनयम, १९४८ चे िनयंडत्रण राहील. अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले की, एआणयसर्ीटीई
अपिधििनयमामधिील कलम २ (ग) मध्ये सर्ुधिारणा प्रस्तािवत करण्यात आणली होती, पिरंडतु नवीन प्रस्तािवत
भारतीय उच्च िशक्षण पििरषदिेची िनिमरती आणिण एनईपिी (नवीन शैक्षिणक धिोरण) ला अपंडितम स्वरुपि दिेणे, ज्याचा
फामरसर्ी अपिधििनयमाशी तसर्ा काहीही सर्ंडबंडधि नाही, या पििरणामस्वरुपि, त्यामध्ये पिुढे काहीही प्रगती झाली नाही.
अपशा प्रकारे क
े द्र सर्रकारच्या मतेसर्ुध्दिा, एआणयसर्ीटीई अपिधििनयमाच्या कलम २ (ग) मधिील ‘तंडत्रिशक्षण’
शब्दिाच्या व्याख्येमधिून ‘औषधििनमारण’ (फामरसर्ी) हा शब्दि वगळणे आणवश्यक आणहे.
२१. अपशा पििरिल स्थतीत आणिण उपिरोक्त नमूदि क
े लेल्या कारणांडनुसर्ार, अपसर्े धिारण करण्यात (ठरिवण्यात) येत
आणहे की फामरसर्ी िशक्षणाच्या क्षेत्रात आणिण िवशेषतः ज्यामध्ये फामरसर्ी िशक्षणातील पिदिवी आणिण पिदििवकांडना
मान्यता दिेण्याचा सर्ंडबंडधि आणहे, अपशा प्रकरणांडमध्ये औषधिव्यवसर्ाय (फामरसर्ी) अपिधििनयम, १९४८ प्रभावी राहील.
फामरसर्ीमध्ये पिदिवी आणिण पिदििवका दिेण्याकिरता िशक्षण दिेणा-या सर्ंडबंडिधित सर्ंडस्थांडना, िवदियाथ्रयांडच्या
प्रवेशक्षमतेमध्ये वाढ आणिण/ िक
ंड वा घट करण्याबाबतचे िनकष आणिण िनयम यांडसर्ह, पिीसर्ीआणय आणिण फामरसर्ी
अपिधििनयमान्वये िविनिदिरष्ट क
े लेल्या इतर सर्ंडस्थांडनी िनिल श्चत क
े लेले िनकष आणिण िनयम यांडचे पिालन करावे
लागेल आणिण फामरसर्ीमधिील पिदिवी आणिण पिदििवका दिेण्या-या सर्ंडस्थांडना क
े वळ पिीसर्ीआणयच्या िनणरयांडचे पिालन
करावे लागेल. अपशा प्रकारे प्रश्नांडची उत्तरे िदिली आणहेत.
तंडत्रिशक्षणाशी सर्ंडबंडिधित तरतुदिींचा सर्मावेश आणहे, ज्यामुळे क्षेत्रीय स्तरावर िनयमांडची िल व्दिरुक्ती आणिण लक्षणीय
गोंधिळ उद्भवला आणहे. त्यामुळे एकमताने अपसर्े ठरिवण्यात आणले की, अपसर्े दिुहेरी िनयम ताबडितोब सर्ंडपिुष्टात
आणणावेत आणिण सर्वरसर्ाधिारण तंडत्रिशक्षणावर िनयंडत्रण अपसर्लेल्या एआणयसर्ीटीई अपिधििनयमामधिून ‘औषधििनमारण’
(फामरसर्ी) हा शब्दि वगळून, सर्दिर अपिधििनयम सर्ुधिािरत करावा आणिण त्यानंडतर औषधििनमारण (फामरसर्ी)
िशक्षणावर औषधिव्यवसर्ाय अपिधििनयम, १९४८ चे िनयंडत्रण राहील. अपसर्े सर्ादिर करण्यात आणले की, एआणयसर्ीटीई
अपिधििनयमामधिील कलम २ (ग) मध्ये सर्ुधिारणा प्रस्तािवत करण्यात आणली होती, पिरंडतु नवीन प्रस्तािवत
भारतीय उच्च िशक्षण पििरषदिेची िनिमरती आणिण एनईपिी (नवीन शैक्षिणक धिोरण) ला अपंडितम स्वरुपि दिेणे, ज्याचा
फामरसर्ी अपिधििनयमाशी तसर्ा काहीही सर्ंडबंडधि नाही, या पििरणामस्वरुपि, त्यामध्ये पिुढे काहीही प्रगती झाली नाही.
अपशा प्रकारे क
े द्र सर्रकारच्या मतेसर्ुध्दिा, एआणयसर्ीटीई अपिधििनयमाच्या कलम २ (ग) मधिील ‘तंडत्रिशक्षण’
शब्दिाच्या व्याख्येमधिून ‘औषधििनमारण’ (फामरसर्ी) हा शब्दि वगळणे आणवश्यक आणहे.
२१. अपशा पििरिल स्थतीत आणिण उपिरोक्त नमूदि क
े लेल्या कारणांडनुसर्ार, अपसर्े धिारण करण्यात (ठरिवण्यात) येत
आणहे की फामरसर्ी िशक्षणाच्या क्षेत्रात आणिण िवशेषतः ज्यामध्ये फामरसर्ी िशक्षणातील पिदिवी आणिण पिदििवकांडना
मान्यता दिेण्याचा सर्ंडबंडधि आणहे, अपशा प्रकरणांडमध्ये औषधिव्यवसर्ाय (फामरसर्ी) अपिधििनयम, १९४८ प्रभावी राहील.
फामरसर्ीमध्ये पिदिवी आणिण पिदििवका दिेण्याकिरता िशक्षण दिेणा-या सर्ंडबंडिधित सर्ंडस्थांडना, िवदियाथ्रयांडच्या
प्रवेशक्षमतेमध्ये वाढ आणिण/ िक
ंड वा घट करण्याबाबतचे िनकष आणिण िनयम यांडसर्ह, पिीसर्ीआणय आणिण फामरसर्ी
अपिधििनयमान्वये िविनिदिरष्ट क
े लेल्या इतर सर्ंडस्थांडनी िनिल श्चत क
े लेले िनकष आणिण िनयम यांडचे पिालन करावे
लागेल आणिण फामरसर्ीमधिील पिदिवी आणिण पिदििवका दिेण्या-या सर्ंडस्थांडना क
े वळ पिीसर्ीआणयच्या िनणरयांडचे पिालन
करावे लागेल. अपशा प्रकारे प्रश्नांडची उत्तरे िदिली आणहेत.
२२. आणता यापिुढील िवचारात घेण्यासर्ाठी आणवश्यक अपसर्लेला प्रश्न हा, या न्यायालयाने आणिण सर्ंडबंडिधित
उच्च न्यायालयांडनी पिािरत क
े लेल्या आणदिेशानुसर्ार याआणधिीच प्रवेश घेतलेल्या िवदियाथ्रयांडच्या सर्ंडदिभारत आणहे. हा
सर्ंडघषर आणिण वादि उद्भवला कारण ज्या सर्ंडबंडिधित सर्ंडस्थांडची प्रवेशक्षमता वाढिवण्यासर् पिीसर्ीआणयने मान्यता िदिली
नव्हती, अपशा सर्ंडबंडिधित सर्ंडस्थांडची प्रवेशक्षमता, पिीसर्ीआणयच्या नकारानंडतरही, एआणयसर्ीटीईने वाढिवली. या
न्यायालयाने आणिण सर्ंडबंडिधित उच्च न्यायालयांडनी, अपंडतिरम आणदिेशाव्दिारे, अपशा िवदियाथ्रयांडना पिरीक्षांडना बसर्ण्याची
पिरवानगी दिेण्याचे आणिण त्यांडना फामरिसर्स्ट (औषधितज्ज्ञ) म्हणून नोंदिणी करण्याचे िनदिेश िदिले. सर्दिर अपंडतिरम
आणदिेश अपंडितमसर्ुध्दिा करण्यात आणले. म्हणून वाढीव प्रवेशक्षमतेमुळे आणिण/ अपथवा या न्यायालयाने पिािरत
क
े लेल्या अपंडतिरम आणदिेशांडनुसर्ार आणिण/ िक
ंड वा सर्ंडबंडिधित उच्च न्यायालयाने पिािरत क
े लेल्या न्यायिनणरयानुसर्ार
आणिण आणदिेशानुसर्ार, प्रवेश घेतलेल्या िवदियाथ्रयांडवर प्रस्तुत िनणरयाचा पििरणाम होणार नाही. त्यामुळे अपशा
िवदियाथ्रयांडना नोंदिणीचे पििरणामस्वरूपि फायदिे दिेण्याचे िनदिेश पिीसर्ीआणयला दिेण्यात येत आणहेत. पिरंडतु त्याच
वेळेसर्, फामरसर्ीमध्ये प्रवेशक्षमता वाढिवण्यािवषयीचे आणिण/ िक
ंड वा फामरसर्ीमधिील अपभ्यासर्कम/सर्ंडस्थांडच्या
अपिधिक
ृ त मान्यतेसर्ाठीचे आणिण/ िक
ंड वा मंडजुरीसर्ाठीचे सर्वर प्रलंडिबत अपजर हे फामरसर्ी (औषधिव्यवसर्ाय) अपिधििनयम, १९४८ नुसर्ार आणिण त्याअपन्वये काही िनयम क
े लेले अपसर्ल्यासर्, त्यानुसर्ार आणिण पिीसर्ीआणयने िनिल श्चत क
े लेल्या
िनकष आणिण िनयमांडनुसर्ार अपसर्तील. पिुढे अपसर्े िनदिेश दिेण्यात येत आणहेत की, ज्या सर्ंडबंडिधित सर्ंडस्थांडनी
एआणयसर्ीटीईने मंडजुरी िदिल्यानुसर्ार त्यांडची प्रवेशक्षमता वाढिवली आणिण त्यांडच्या अपशा वाढीव प्रवेशक्षमतेसर्
पिीसर्ीआणयने मंडजुरी िदिली नव्हती, अपशा सर्ंडस्थांडनी पिुढील शैक्षिणक वषारकिरता प्रवेशक्षमता वाढिवण्यासर्ाठी
आणिण/ िक
ंड वा सर्ायंडकालीन सर्त्राकिरता आणजपिासर्ून चार आणठवडियांडच्या कालावधिीत नव्याने अपजर करावेत आणिण
त्यांडची प्रवेशक्षमता वाढिवण्याबाबतची प्रकरणे आणिण / अपथवा त्यांडचे मान्यतेसर्ाठीचे अपजर आणिण / िक
ंड वा
अपभ्यासर्कमाच्या िक
ंड वा सर्ायंडकालीन सर्त्राबाबतच्या मंडजुरीसर्ाठीचे अपजर, औषधिव्यवसर्ाय (फामरसर्ी) अपिधििनयम,
उच्च न्यायालयांडनी पिािरत क
े लेल्या आणदिेशानुसर्ार याआणधिीच प्रवेश घेतलेल्या िवदियाथ्रयांडच्या सर्ंडदिभारत आणहे. हा
सर्ंडघषर आणिण वादि उद्भवला कारण ज्या सर्ंडबंडिधित सर्ंडस्थांडची प्रवेशक्षमता वाढिवण्यासर् पिीसर्ीआणयने मान्यता िदिली
नव्हती, अपशा सर्ंडबंडिधित सर्ंडस्थांडची प्रवेशक्षमता, पिीसर्ीआणयच्या नकारानंडतरही, एआणयसर्ीटीईने वाढिवली. या
न्यायालयाने आणिण सर्ंडबंडिधित उच्च न्यायालयांडनी, अपंडतिरम आणदिेशाव्दिारे, अपशा िवदियाथ्रयांडना पिरीक्षांडना बसर्ण्याची
पिरवानगी दिेण्याचे आणिण त्यांडना फामरिसर्स्ट (औषधितज्ज्ञ) म्हणून नोंदिणी करण्याचे िनदिेश िदिले. सर्दिर अपंडतिरम
आणदिेश अपंडितमसर्ुध्दिा करण्यात आणले. म्हणून वाढीव प्रवेशक्षमतेमुळे आणिण/ अपथवा या न्यायालयाने पिािरत
क
े लेल्या अपंडतिरम आणदिेशांडनुसर्ार आणिण/ िक
ंड वा सर्ंडबंडिधित उच्च न्यायालयाने पिािरत क
े लेल्या न्यायिनणरयानुसर्ार
आणिण आणदिेशानुसर्ार, प्रवेश घेतलेल्या िवदियाथ्रयांडवर प्रस्तुत िनणरयाचा पििरणाम होणार नाही. त्यामुळे अपशा
िवदियाथ्रयांडना नोंदिणीचे पििरणामस्वरूपि फायदिे दिेण्याचे िनदिेश पिीसर्ीआणयला दिेण्यात येत आणहेत. पिरंडतु त्याच
वेळेसर्, फामरसर्ीमध्ये प्रवेशक्षमता वाढिवण्यािवषयीचे आणिण/ िक
ंड वा फामरसर्ीमधिील अपभ्यासर्कम/सर्ंडस्थांडच्या
अपिधिक
ृ त मान्यतेसर्ाठीचे आणिण/ िक
ंड वा मंडजुरीसर्ाठीचे सर्वर प्रलंडिबत अपजर हे फामरसर्ी (औषधिव्यवसर्ाय) अपिधििनयम, १९४८ नुसर्ार आणिण त्याअपन्वये काही िनयम क
े लेले अपसर्ल्यासर्, त्यानुसर्ार आणिण पिीसर्ीआणयने िनिल श्चत क
े लेल्या
िनकष आणिण िनयमांडनुसर्ार अपसर्तील. पिुढे अपसर्े िनदिेश दिेण्यात येत आणहेत की, ज्या सर्ंडबंडिधित सर्ंडस्थांडनी
एआणयसर्ीटीईने मंडजुरी िदिल्यानुसर्ार त्यांडची प्रवेशक्षमता वाढिवली आणिण त्यांडच्या अपशा वाढीव प्रवेशक्षमतेसर्
पिीसर्ीआणयने मंडजुरी िदिली नव्हती, अपशा सर्ंडस्थांडनी पिुढील शैक्षिणक वषारकिरता प्रवेशक्षमता वाढिवण्यासर्ाठी
आणिण/ िक
ंड वा सर्ायंडकालीन सर्त्राकिरता आणजपिासर्ून चार आणठवडियांडच्या कालावधिीत नव्याने अपजर करावेत आणिण
त्यांडची प्रवेशक्षमता वाढिवण्याबाबतची प्रकरणे आणिण / अपथवा त्यांडचे मान्यतेसर्ाठीचे अपजर आणिण / िक
ंड वा
अपभ्यासर्कमाच्या िक
ंड वा सर्ायंडकालीन सर्त्राबाबतच्या मंडजुरीसर्ाठीचे अपजर, औषधिव्यवसर्ाय (फामरसर्ी) अपिधििनयम,
१९४८ च्या अपनुषंडगाने आणिण त्याअपन्वये तयार क
े लेले िनयम आणिण कायदिे तसर्ेच पिीसर्ीआणयने िनिल श्चत क
े लेले
िनयम आणिण कायदिे तसर्ेच पिीसर्ीआणयने िनिल श्चत क
े लेले िनकष, यांडनुसर्ार पिीसर्ीआणय िवचारात होईल.
२३. अपशा प्रकारे, ही सर्वर टरान्सर्फर (बदिली) प्रकरणे / अपपिील/ िरट यािचका िनकाली काढण्यात येत
आणहेत. .....................न्या.
(अपरूण िमश्रा)
(िवनीत सर्रन)
(एम्. आणर. शहा )
नवी िदिल्ली ;
५ माचर, २०२०.
-----------------------
DISCLAIMER
The Translated
े लेले िनयम आणिण कायदिे तसर्ेच पिीसर्ीआणयने िनिल श्चत क
े लेले
िनयम आणिण कायदिे तसर्ेच पिीसर्ीआणयने िनिल श्चत क
े लेले िनकष, यांडनुसर्ार पिीसर्ीआणय िवचारात होईल.
२३. अपशा प्रकारे, ही सर्वर टरान्सर्फर (बदिली) प्रकरणे / अपपिील/ िरट यािचका िनकाली काढण्यात येत
आणहेत. .....................न्या.
(अपरूण िमश्रा)
(िवनीत सर्रन)
(एम्. आणर. शहा )
नवी िदिल्ली ;
५ माचर, २०२०.
-----------------------
DISCLAIMER
The Translated
JUDGMENT
in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant too understand it in his/her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the English version of the judgment shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation".
sane madam folio
Parab madam folio
total folio