Gujarat State v. Bhalchandra Lakshmishankar Dave

DISCLAIMER: The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલતમાં
ફોજદારી અપીલીય હકૂમત
ફોજદારી અપીલ ક્ર.૯૯/૨૦૨૧
[એસ.એલ.પી.(ક્રિક્ર.) નં.૯૧૦૫/૨૦૧૫માંથી ઉદ્ભવેલ]
ગુજરાત રાજ્ય
.. અપીલકતા0
ક્રિવરુદ્ધ
ભાલચંદ્ર લક્ષ્મીશંકર દવે
.. સામાવાળા
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિત એમ. આર. શાહ
પરવાનગી મંજૂર.

2021 INSC 53

૨. ગુજરાત હાઈકોર્ટ0 દ્વારા ફોજદારી અપીલ ક્ર.૯૨/૨૦૦૩માં પસાર કરાયેલ
તા.૧૨/૦૧/૨૦૧૫ના રોજના વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને હુકમ કે જેના દ્વારા
હાઈકોર્ટ@ ક્રિવદ્વાન સ્પેશ્યલ જજ, ભરુચ દ્વારા આપવામાં આવેલા ચુકાદા અને
તક્સીરવાર ઠરાવતા હુકમને રદ કરી, હાલના સામાવાળા-મૂળ આરોપીને
ભ્રષ્ટાચાર ક્રિનવારણ અક્રિIક્રિનયમની(જે હવે પછી "ઉક્ત અક્રિIક્રિનયમ" તરીકે
ઉલ્લેખિNત છે) કલમ-૭ સાથે વાંચતા કલમ-૧૩(૧) અને ૧૩(૨) હેઠળના
ગુનામાંથી દોષમુક્ત કરેલ, તેનાથી વ્યથિથત અને અસંતુષ્ટ થઈને, ગુજરાત
રાજ્યએ હાલની અપીલ કરેલ છે.
૩. હાલના સામાવાળા-મૂળ આરોપી (જે હવે પછી ‘આરોપી’ તરીકે ઉલ્લેખિNત
છે) કે જે આઈર્ટીઆઈ, ગાંIીનગરમાં આખિસસ્ર્ટન્ર્ટ ડાયરેક્ર્ટર તરીકે કામ કરતા
હતા, તેમની સામે ઉક્ત અક્રિIક્રિનયમની કલમ-૭ સાથે વાંચતાં કલમ-૧૩(૧)
અને ૧૩(૨) હેઠળ ક્રિશક્ષાપાત્ર ગુનાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો.
૩.૧ ભરૂચના ક્રિવદ્વાન સ્પેશ્યલ જજે સંપૂણ0 ર્ટ્રાયલ કરી અને રેકોડ0 પરના તમામ
પુરાવાઓને ધ્યાનમાં લીIા બાદ ક્રિવગતવાર ચુકાદો અને હુકમ પસાર કરી ઉક્ત
અક્રિIક્રિનયમની કલમ-૭ સાથે વાંચતાં કલમ-૧૩(૧) અને ૧૩(૨) હેઠળ
આરોપીને તક્સીરવાન ઠેરવ્યા હતા. ક્રિવદ્વાન સ્પેશ્યલ જજે આરોપીને દોષિષત

જાહેર કરી ઉપરોક્ત ગુના માર્ટે તક્સીરવાર ઠેરવ્યા હતા અને ૫ વષ0ની કેદ અને
રૂ.૧૦,૦૦૦/-ના દંડની સજા ફર્ટકારેલ.
૩.૨ સ્પેક્રિશયલ એસીબી કેસ નં.૧૪/૨૦૦૦માં ક્રિવદ્વાન સ્પેક્રિશયલ જજ દ્વારા, તક્સીરવાન ઠેરવી સજા ફર્ટકારતા આપવામાં આવેલા ચુકાદા અને હુકમથી
નારાજ અને અસંતુષ્ટ થઈ, આરોપીએ હાઈકોર્ટ0 સમક્ષ ફોજદારી અપીલ
નં.૯૨/૨૦૦૩થી અપીલ દાNલ કરેલ. વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને હુકમ દ્વારા, હાઈકોર્ટ@ રેકડ0 પરના સંપૂણ0 પુરાવાઓનું ક્રિવગતવાર પુનઃમૂલ્યાંકન કયા0 ક્રિવના, આરોપીને જે ગુનાઓ માર્ટે તક્સીરવાન ઠેરવવામાં આવ્યો હતો તે ગુનાઓમાંથી
દોષમુક્ત કરેલ છે.
૪. હાઈકોર્ટ0 દ્વારા દોષમુક્રિક્તના વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને હુકમથી નારાજ અને
અસંતુષ્ટ થઈ, ગુજરાત રાજ્યએ હાલની અપીલ દાNલ કરી છે.
૫. અમે ગુજરાત રાજ્ય તરફે ઉપક્રિસ્થત ક્રિવદ્વાન વકીલ સુશ્રી દીપક્રિન્વતા
ષિcયંકા અને સામાવાળા-આરોપી તરફે ઉપક્રિસ્થત ક્રિવદ્વાન ખિસક્રિનયર એડવોકેર્ટ શ્રી
જે. એસ. અત્રી અને ક્રિવદ્વાન વકીલ શ્રી હરેશ રાયચુરાને સાંભળ્યા છે.

૫.૧. સંબંક્રિIત પક્ષકારોના ક્રિવદ્વાન વકીલો દ્વારા ઘણી રજૂઆતો કરવામાં આવી
છે.જો કે, અહીં નીચે જણાવેલ કારણોસર, અમે આ મેર્ટરને હાઇકોર્ટ0માં રિરમાન્ડ
કરવાની દરNાસ્ત કરીએ છીએ, આ કોર્ટ0 દ્વારા કરવામાં આવેલ કોઈપણ
અવલોકન, ફરિરયાદપક્ષ અથવા બચાવપક્ષને અસર કરી શકે છે, સંબંક્રિIત
પક્ષકારો તરફે ઉપક્રિસ્થત ક્રિવદ્વાન વકીલો દ્વારા ગુણદોષ પર કરાયેલી રજૂઆતો પર
ક્રિનણ0ય આપવાનું અમે ર્ટાળીએ છીએ.
૬. અમે ક્રિવદ્વાન ર્ટ્રાયલ કોર્ટ0 દ્વારા પસાર કરાયેલા ક્રિવગતવાર ચુકાદા અને
તક્સીરવાન ઠેરવતા હુકમને વંચાણે લીIેલ છે અને ફરિરયાદપક્ષ તેમજ
બચાવપક્ષ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા રેકોડ0 પરના પુરાવા પણ ધ્યાનમાં લીIેલ
છે. તક્સીરવાન ઠરાવતા ચુકાદા અને હુકમ સામેની ફોજદારી અપીલમાં, હાઈકોર્ટ@
ખિસદ્ધાંતોનું અનુસરણ કરેલ છે કે કેમ તે સુક્રિનક્રિkત કરવા માર્ટે, અમે હાઈકોર્ટ0 દ્વારા
અપાયેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને દોષમુક્રિક્તના હુકમનો અભ્યાસ કય છે. અમને
જણાયું છે કે, તક્સીરવાન ઠેરવવાના હુકમ સામેની અપીલને ધ્યાનમાં લેતી
વNતે હાઈકોર્ટ@ જે રીતે Nરા અથ0માં કાય0વાહી કરવી જોઈએ તે રીતે કાય0વાહી કરી
નથી. આમ જોઇએ તો હાઈકોર્ટ0 દ્વારા અપાયેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને
દોષમુક્રિક્તના હુકમના અભ્યાસથી, અમે નોંIીએ છીએ કે, સામાવાળા -
આરોપીને દોષમુક્ત કરતી વNતે, રેકોડ0 પરના સમગ્ર પુરાવાઓનું ક્રિવગતવાર
પુનઃમૂલ્યાંકન કરવામાં આવેલ નથી. હાઈકોર્ટ@, માત્ર તપસાયેલ સાક્ષીઓની
જુબાની પર સામાન્ય અવલોકનો કયા0 છે. જો કે, ક્રિવદ્વાન ર્ટ્રાયલ કોર્ટ0 દ્વારા પસાર

કરાયેલા ચુકાદા અને તક્સીરવાન ઠેરવવાના હુકમને ધ્યાનમાં લેતી વNતે
હાઈકોર્ટ0 દ્વારા રેકોડ0 પરના સમગ્ર પુરાવાનું ક્રિવગતવાર રીતે પુનઃમૂલ્યાંકન કરવામાં
આવેલ નથી.
૬.૧ હાઈકોર્ટ@ એ વાત ધ્યાનમાં લેવી જોઈતી હતી કે તે ક્રિવદ્વાન ર્ટ્રાયલ કોર્ટ0 દ્વારા
તક્સીરવાન ઠેરવતા હુકમ સામે cથમ અપીલને ધ્યાનમાં લઈ રહી હતી. cથમ
અપીલીય અદાલત હોવાના કારણે, હાઈકોર્ટ@ રેકોડ0 પર રહેલા તમામ પુરાવા અને
આરોપીને દોષિષત ઠેરવતી વNતે ક્રિનચલી અદાલતે આપેલા તક0નું પુનઃમૂલ્યાંકન
કરવાની જરૂર હતી. રેકોડ0માં દશા0વેલા પુરાવાના પુનઃમૂલ્યાંકન ન થવાથી
ફરિરયાદી અથવા તો આરોપીના કેસને પણ અસર થઈ શકે છે.cથમ અપીલીય
અદાલત હોવાના નાતે, હાઈકોર્ટ@, ર્ટ્રાયલ કોર્ટ0 દ્વારા અપાયેલા દોષમુક્રિક્તના હુક્મ
સામે અપીલને ધ્યાનમાં લેતી વNતે મયા0દા વગર, પછી તે કોઇ પણ જાતની
હોય, રેકોડ0 પર રહેલા તમામ પુરાવાઓનું પુનઃ મૂલ્યાંકન કરવું જોઈતું હતું.
૬.૨ ર્ટ્રાયલ કોર્ટ0 દ્વારા પસાર કરાયેલ દોષમુક્રિક્તના હુકમ સામે અપીલને
ધ્યાનમાં લેતી વNતે, અપીલીય અદાલતે ધ્યાનમાં રાNવું જરૂરી છે કે
દોષમુક્રિક્તના કેસમાં આરોપીની તરફેણમાં બેવડી Iારણા હોય છે. cથમ, ગુનારિહત ન્યાયશાસ્ત્રના મૂળભૂત ખિસદ્ધાંત હેઠળ વ્યક્રિક્તને ક્રિનદ ષપણાની એ
Iારણા ઉપલબ્I છે કે, જ્યાં સુIી સક્ષમ અદાલત દ્વારા દોષિષત સાબિબત ન થાય

ત્યાં સુIી દરેક વ્યક્રિક્તને ક્રિનદ ષ માનવામાં આવશે. બીજુ ં, આરોપી જ્યારે
દોષમુક્ત જાહેર કરવામાં આવેલ હોય, ત્યારે તેની ક્રિનદ ષપણાની Iારણા પર
ર્ટ્રાયલ કોર્ટ0 દ્વારા વIુ ભાર મૂકવામાં આવે છે, તેની પુષ્ટિષ્ટ કરવામાં આવે છે અને
તેને મજબૂત બનાવવામાં આવે છે. તેથી, ર્ટ્રાયલ કોર્ટ0 દ્વારા દોષમુક્ત જાહેર કરેલ
હોય તેવા કેસોને ધ્યાનમાં લેતી વNતે અપીલીય અદાલતની કેર્ટલીક મયા0દાઓ
હોય છે. ઉમેદભાઈ જાદવભાઈ ક્રિવ. ગુજરાત રાજ્ય, (૧૯૭૮) ૧ એસસીસી
૨૨૮ના કેસમાં ક્રિવદ્વાન ર્ટ્રાયલ કોર્ટ0 દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલા દોષમુક્રિક્તના
કેસમાં પણ આ કોર્ટ@ અવલોકન કયુs છે અને ઠરાવ્યું છે કે, ‘એકવાર દોષમુક્રિક્તના
હુકમ સામે અપીલ સ્વીકારવામાં આવે તો, હાઈકોર્ટ0 સ્વતંત્ર રીતે તમામ
પુરાવાઓનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરવા અને પોતાના ક્રિનષ્કષ0 પર પહોંચવા માર્ટે હકદાર
છે. સામાન્ય રીતે, હાઈકોર્ટ0, સેશન્સ જજના અબિભcાયને ઉખિચત મહત્વ આપશે
જો તે પૂરાવાના યોગ્ય મૂલ્યાંકન બાદ આપવામાં આવેલ હોય. ર્ટ્રાયલ કોર્ટ0 દ્વારા
પસાર કરવામાં આવેલ દોષમુક્રિક્ત સામે હુકમ કરવામાં હાઈકોર્ટ0 વ્યાજબી ઠરશે જો
હાઇકોર્ટ0 સ્વતંત્ર રીતે સંપૂણ0 પુરાવાના પુનઃમૂલ્યાંકન બાદ પોતાના એવા ક્રિનષ્કષ0
પર આવે કે દોષમુક્રિક્ત Nોર્ટી અને ભૂલભરેલ છે. જોકે, જ્યાં સુIી દોષખિસક્રિદ્ધના
હુકમ સામેની અપીલની વાત છે, ત્યાં સુIી આ cકારનાં કોઈ ક્રિનયંત્રણો નથી
અને અપીલીય અદાલતને પુરાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરવાની વ્યાપક સત્તા છે તથા
હાઈકોર્ટ@ cથમ અપીલીય અદાલત હોવાના કારણે રેકોડ0 પરનાં તમામ
પુરાવાઓનું પુનઃમૂલ્યાંકન એ બાબતને ધ્યાનમાં રાNીને કરવું પડશે કે એક વાર

ર્ટ્રાયલ કોર્ટ@ તક્સીરવાન ઠેરવ્યા પછી ક્રિનદ ષ હોવાની Iારણા ન હોવી જોઈએ, કે
જેવી દોષમુક્રિક્તના ક્રિકસ્સામાં હોય.
૭. હાઈકોર્ટ@ આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને દોષમુક્રિક્તના હુકમના અવલોકન
પર અમને જણાય છે કે હાઈકોર્ટ0નો ક્રિનણ0ય, cસ્થાષિપત કાયદાકીય ક્રિસ્થષિતની
અવગણના કરીને કાયદાના સંપૂણ0 Nોર્ટા દ્રષ્ટિષ્ટકોણને આIારે કરવામાં આવેલ
છે. પુરાવાઓ ધ્યાને લેવાં / ન લેવાં માર્ટેનો હાઈકોર્ટ0નો અબિભગમ સ્પષ્ટ રીતે
ગેરકાયદેસર હતો, જે ગંભીર રીતે ન્યાયની ક્રિવફળતા તરફ દોરી જાય છે. આથી, અમારો દ્રઢ મત છે કે હાઈકોર્ટ@, ક્રિવદ્વાન ર્ટ્રાયલ કોર્ટ@ આરોપીને તક્સીરવાન
ઠરાવતી વNતે આપેલા કારણોનો ઉલ્લેN કયા0 વગર અને સંપૂણ0 પુરાવાનું
ક્રિવગતવાર પુનઃમૂલ્યાંકન કયા0 વગર સામાવાળા-આરોપીને દોષમુક્ત જાહેર
કરવાનો જે હુકમ આપ્યો હતો, તે ર્ટકવા પાત્ર નથી અને રદબાતલ કરવા યોગ્ય
છે. અમારો મત છે કે, આથી, આ મેર્ટરને કાયદા અનુસાર અને તેના ગુણદોષના
આIારે, ઉપર દશા0વેલા અવલોકનોને ધ્યાનમાં રાNીને, નવેસરથી અપીલ પર
ક્રિવચાર કરવા અને તેનો ક્રિનકાલ કરવા માર્ટે હાઈકોર્ટ0ને રીમાન્ડ કરવાની જરૂર છે.
હાઈકોર્ટ@ એ વાત ધ્યાન પર લેવી જોઈતી હતી કે, તે ભ્રષ્ટાચાર ક્રિનવારણ
અક્રિIક્રિનયમ હેઠળના ગુનાઓ કે જે સમાજ સામેના ગુનાઓ છે, તેની સુનાવણી
કરી રહી હતી. તેથી, હાઇકોર્ટ@ વIુ સાવચેત રહેવું જોઈતું હતું અને ક્રિવગતવાર જવું

જોઈતું હતું. હાઈકોર્ટ@ જે રીતે અપીલ પર ક્રિનણ0ય આપેલ છે, તેને અમે માન્યતા
આપતા નથી.
૮. ઉપરોક્ત બાબતોને ધ્યાનમાં રાNીને અને ઉપર જણાવેલા કારણોસર અને
કેસના ગુણદોષ પર કંઈ પણ વ્યક્ત કયા0 વગર, હાલની અપીલ મંજૂર કરવામાં
આવે છે. ઉક્ત અક્રિIક્રિનયમ હેઠળના એ ગુનાઓ કે જેના માર્ટે આરોપી પર
મુકદ્દમો ચલાવવામાં આવ્યો હતો, તે ગુનાઓમાંથી આરોપીને દોષમુક્ત જાહેર
કરતાં હાઇકોર્ટ0ના ક્રિક્રષિમનલ અપીલ નંબર ૯૨/૨૦૦૩માં
તા.૧૨/૦૧/૨૦૧૫ના રોજના વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને હુકમને રદ કરવામાં આવે
છે. હાઇકોર્ટ0 સમક્ષ થયેલી અપીલને તેની મૂળ ફાઇલમાં પુનઃસ્થાષિપત કરવામાં
આવે છે. હાઈકોર્ટ@ ઉપર દશા0વેલા અવલોકનોને ધ્યાનમાં રાNીને કાયદા અનુસાર
અને ગુણદોષના આIારે અપીલનો ક્રિનણ0ય કરવો અને તેનો ક્રિનકાલ કરવો.
પુનરાવત0નના ભોગે, અમે નોંIીએ છીએ કે, અમે ફરિરયાદી અથવા આરોપીની
તરફેણમાં ગુણદોષ પર કશું જ વ્યક્ત કયુs નથી અને ઉપર અવલોકન કયા0
મુજબ, હાઈકોર્ટ@ ગુણદોષ પર અપીલનો ક્રિનણ0ય કરી તેનો ક્રિનકાલ કરવો. ........................., ન્યાયમૂર્તિત
(અશોક ભુષણ)
(આર. સુભાષ રેડ્ડી)

(એમ. આર. શાહ)
નવી રિદલ્હી, તા.૨ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૧.
This