Neha Tyagi v. Lieutenant Colonel Deepak Tyagi

DISCLAIMER: The translated judgement in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય હકૂમત
સિવિલ અપીલ ક્ર. ૬૩૭૪/૨૦૨૧
નેહા ત્યાગી ... અપીલકર્તા
વિરુદ્ધ
લેફ્ટનન્ટ કર્નલ દીપક ત્યાગી ... સામાવાળા
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિ એમ. આર. શાહ
૧. જયપુર ખાતે રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે ડી. બી. સિવિલ પરચુરણ અપીલ નંબર
૨૮૪૫/૨૦૧૮માં આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને હુકમ, કે જેના દ્વારા
હાઇકોર્ટની ડિવિઝન બેન્ચે અપીલકર્તાએ કરેલી અપીલ ફગાવી દીધી છે અને
હાલના અપીલકર્તા દ્વારા ક્રૂરતા અને ત્યજનના આધાર પર અપીલકર્તા અને
સામાવાળા વચ્ચેના લગ્નનો વિચ્છેદ કરતા વિદ્વાન ફેમિલી કોર્ટે આપેલા નિર્ણય

અને ડિક્રીને કાયમ રાખેલ છે, તે ચુકાદા અને હુકમથી નારાજ અને અસંતુષ્ટ
થઇને મૂળ અપીલકર્તા-પત્નીએ હાલની અપીલ દાખલ કરેલ છે.
૨. હાલની અપીલ સંબંધિત હકીકતો નીચે મુજબ છેઃ
અપીલકર્તા અને સામાવાળાના લગ્ન તા.૧૬.૧૧.૨૦૦૫ના રોજ થયા
હતા. સામાવાળા મેજરના પદ પર લશ્કરી અધિકારી તરીકે સેવા આપી રહ્યાં હતાં.
અપીલકર્તા અને સામાવાળાને તેમના લગ્નથી એક પુત્ર - પ્રણવ ત્યાગી થયો
હતો, જેનો જન્મ તા.૨૩.૨.૨૦૦૮ના રોજ થયેલ અને હાલમાં તે ૧૩ વર્ષનો છે.
આ પતિ-પત્ની વચ્ચે તકરારો ઊભી થયેલ. અપીલકર્તા-પત્નીએ સામાવાળા-
પતિ વિરુદ્ધ તેઓના નિયોક્તા – સૈન્ય સત્તામંડળ સમક્ષ સામાવાળા-પતિના
લગ્નેતર સંબંધો સહિત સંખ્યાબંધ ફરિયાદો દાખલ કરી હતી. અપીલકર્તા-પત્ની
દ્વારા તા.૨૯.૦૯.૨૦૧૪ અને તા.૫.૦૨.૨૦૧૫ના રોજ કરવામાં આવેલી
ફરિયાદોના આધારે લગ્નેતર સંબંધો બાબતે સામાવાળા-પતિ સામે સૈન્ય
સત્તામંડળે તપાસ શરૂ કરી હતી. આ તપાસમાં સામાવાળા-પતિને નિર્દોષ જાહેર
કરવામાં આવ્યા હતા.
૨.૧ સામાવાળા-પતિએ તા.૨૫.૧૧.૨૦૧૪ના રોજ વિદ્વાન ફેમિલી કોર્ટ, જયપુર સમક્ષ અપીલકર્તા-પત્ની સામે કેસ નં.૧૪૯૬/૨૦૧૬ દાખલ કર્યો
હતો, જેમાં અપીલકર્તા-પત્ની દ્વારા આચરવામાં આવેલ ક્રૂરતા અને ત્યજનના

આધાર પર છ
ૂ ટાછેડા અને લગ્ન-વિચ્છેદ કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. આ
દરમિયાન અને વર્ષ ૨૦૧૨થી સૈન્ય સત્તામંડળ, આર્મી એક્ટ, ૧૯૫૦ની
કલમ-૯૦(૧) મુજબ સામાવાળા પતિના પગાર અને ભથ્થામાંથી દર મહિને
૨૭.૫% પગારની કપાત કરી રહ્યા હતા. તા.૧૯.૦૫.૨૦૧૮ના રોજ ફેમિલી કોર્ટે
અપીલકર્તા અને સામાવાળા વચ્ચે અપીલકર્તા-પત્ની દ્વારા ક્રૂરતા અને
ત્યજનના આધાર પર લગ્ન-વિચ્છેદની ડિક્રી પસાર કરેલ.
૨.૨ વિદ્વાન ફેમિલી કોર્ટે અપીલકર્તા અને સામાવાળા વચ્ચેના લગ્નનો વિચ્છેદ
કરતા આપેલા ચુકાદા અને ડિક્રીથી નારાજ અને અસંતુષ્ટ થઈને, હાલના
અપીલકર્તાએ હાઈકોર્ટ સમક્ષ ડી. બી. સિવિલ મિસેલેનિયસ અપીલ નંબર
૨૮૪૫/૨૦૧૮ દાખલ કરેલ. વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને હુકમ દ્વારા, હાઈકોર્ટે
સંદર્ભિત અપીલ ફગાવી દીધી છે અને વિદ્વાન ફેમિલી કોર્ટે આપેલા ચુકાદા અને
હુકમને કાયમ રાખેલ છે. આથી, હાલની અપીલ અપીલકર્તા-પત્ની દ્વારા રજૂ
કરવામાં આવેલ છે.
૩. અપીલકર્તા તરફે ઉપસ્થિત વિદ્વાન વકીલ સુશ્રી નીલા ગોખલેને અમે
સાંભળ્યાં. એ ખૂબ જ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ છે કે, બજવણી કરવામાં આવી હોવા છતાં, સામાવાળા-પતિ હાલની અપીલમાં હાજર રહેલ નથી અને એવું જાણવા મળ્યું છે
કે, આ કોર્ટે તા.૨૨.૧૧.૨૦૧૯ના રોજના વચગાળાના હુકમ દ્વારા યથાસ્થિતિ

જાળવી રાખવાનો હુકમ પસાર કરેલ હોવા છતાં, સામાવાળા-પતિએ ફરી લગ્ન
કરી લીધેલ છે.
૩.૧ વિદ્વાન ફેમિલી કોર્ટ તેમજ હાઈકોર્ટ દ્વારા અપીલકર્તા-પત્ની દ્વારા
આચરવામાં આવેલ ક્રૂરતા અને ત્યજન વિશે નોંધવામાં આવેલ તારણો પર
અપીલકર્તા-પત્ની તરફે ઉપસ્થિત વિદ્વાન વકીલ દ્વારા ઘણી રજૂઆતો કરવામાં
આવી છે. અપીલકર્તા-પત્ની તરફથી એવો પણ કેસ છે કે, આ કોર્ટે
તા.૨૨.૧૧.૨૦૧૯ના રોજ યથાસ્થિતિ જાળવી રાખવાનો હુકમ આપ્યો હોવા
છતાં, સામાવાળા-પતિએ ફરી લગ્ન કર્યા છે અને એટલે જ તે હાલની કાર્યવાહીમાં
હાજર રહેલ નથી.
૩.૨ અપીલકર્તા-પત્ની તરફથી વિનંતી કરવામાં આવે છે કે, વૈકલ્પિક રીતે, અપીલકર્તા-પત્ની સામેની "ક્રૂરતા" અંગેના તારણો કાઢી નાખવામાં આવે અને
મે, ૨૦૧૧થી પત્ની અને પતિ બંને અલગ અલગ રહેતા હોવાથી અને
સામાવાળા-પતિએ ફરી લગ્ન કરી લીધા હોવાને લીધે લગ્નમાં અસુધાર્ય ભંગાણ
પડેલ હોવાના કારણ પર લગ્ન-વિચ્છેદ કાયમ રાખવામાં આવે. જોકે, એવી
રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, અપીલકર્તા-પત્ની અને સગીર પુત્ર પ્રણવને
ભરણપોષણ ચૂકવવા સામાવાળા-પતિને નિર્દેશ કરવામાં આવે, કારણ કે

તેમની પાસે પોતાનું ગુજરાન ચલાવવા કોઈ સાધન નથી અને પોતાની સ્વતંત્ર
આવક પણ નથી.
૩.૩ એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, ડિસેમ્બર, ૨૦૧૯થી અપીલકર્તા-
પત્ની અને તેના પુત્રને, તા.૧૫.૧૧.૨૦૧૨ના રોજ સૈન્ય સત્તામંડળ દ્વારા
પસાર કરવામાં આવેલ હુકમ અનુસાર, સૈન્ય સત્તામંડળ તરફથી કોઇપણ
પ્રકારનું ભરણપોષણ આપવામાં આવતું નથી. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે
કે, અપીલકર્તા અને તેના પુત્રને વર્ષ ૨૦૧૨થી નવેમ્બર, ૨૦૧૯ સુધી
ભરણપોષણ પેટે રૂ.૪૦,૦૦૦/- મળતા હતા. આથી અરજ કરવામાં આવેલ છે
કે, અપીલકર્તા અને તેના સગીર પુત્રને ભરણપોષણ ચૂકવવા સામાવાળા-
પતિને નિર્દેશ આપવામાં આવે.
૪. અપીલકર્તા-પત્ની તરફે ઉપસ્થિત વિદ્વાન વકીલને સાંભળ્યા બાદ અને
વિદ્વાન ફેમિલી કોર્ટે તેમજ હાઈકોર્ટે અપીલકર્તા-પત્ની દ્વારા આચરવામાં આવેલ
“ક્રૂરતા” અને “ત્યજન” પર નોંધેલ તારણોનો અભ્યાસ કર્યા બાદ, અમારુ
ં
માનવું છે કે વિદ્વાન ફેમિલી કોર્ટ તેમજ હાઈકોર્ટ દ્વારા “ક્રૂરતા” અને “ત્યજન”
પર સહવર્તી તારણો નોંધવામાં આવ્યા છે, જે રેકોર્ડ પરના પૂરાવાના મૂલ્યાંકન
પર આધારિત છે. અપીલકર્તા-પત્નીએ સામાવાળા-પતિ વિરુદ્ધ લગ્નેતર
સંબંધોના ગંભીર આક્ષેપો સાથે તેના નિયોક્તા-સૈન્ય સત્તામંડળને સંખ્યાબંધ

ફરિયાદો કરી હતી. અપીલકર્તા-પત્નીની ફરિયાદના આધારે સૈન્ય સત્તામંડળ
દ્વારા તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હતી અને સૈન્ય સત્તામંડળે સામાવાળા-પતિને
લગ્નેતર સંબંધોના આરોપોમાંથી નિર્દોષ જાહેર કરેલ.
૫. જોકે, મે, ૨૦૧૧થી અપીલકર્તા-પત્ની અને સામાવાળા-પતિ બંને
એકબીજા સાથે રહેતા નથી તે હકીકતને ધ્યાનમાં રાખીને એમ કહી શકાય કે
તેમની વચ્ચેનું લગ્નજીવન અસુધાર્ય રીતે તૂટી ગયું છે. સામાવાળા-પતિએ હવે
બીજા લગ્ન કરી લીધા હોવાના પણ અહેવાલ છે. આથી, અપીલકર્તા-પત્ની દ્વારા
"ક્રૂરતા" અને "ત્યજન"ના મુદ્દા પર નીચલી અદાલતોએ જે તારણો નોંધ્યા છે
તેના ગુણદોષ પર વધુ ધ્યાન આપવાથી કોઈ ઉપયોગી હેતુ પૂરો કરી શકાશે નહીં.
તેથી, કેસની હકીકતો અને સંજોગો જોતાં અને ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ-
૧૪૨ હેઠળ મળેલી સત્તાની રૂએ, વિદ્વાન ફેમિલી કોર્ટે પસાર કરેલ અને હાઈકોર્ટે
કાયમ રાખેલ અપીલકર્તા-પત્ની અને સામાવાળા-પતિ વચ્ચેના લગ્ન-
વિચ્છેદની ડિક્રીમાં, લગ્નના અસુધાર્ય ભંગાણને કારણે દખલગીરી કરવાની જરૂર
નથી.
જોકે, સાથે સાથે સામાવાળા-પતિને, તેમનો પુત્ર પ્રણવ વયસ્ક ન થાય
ત્યાં સુધી તેનું ભરણપોષણ કરવાની જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરી શકાય નહીં.
પતિ અને પત્ની વચ્ચે કોઈ પણ પ્રકારની તકરાર હોય ત્યારે, બાળકને પીડા

મળવી જોઈએ નહીં. બાળક/પુત્ર વયસ્ક ન થાય ત્યાં સુધી બાળકના
ભરણપોષણની જવાબદારી પિતાની રહે છે. તેમાં પણ કોઈ વિવાદ ન હોઈ શકે
કે, પુત્ર પ્રણવને તેના પિતાના દરજ્જા અનુસાર ભરણપોષણનો અધિકાર છે. એવું
જણાવવામાં આવેલ છે કે, માતા કશું કમાતી નથી. તે જયપુરમાં પોતાના માતા-
પિતાના ઘરે રહે છે. તેથી, તેના પુત્રના શિક્ષણ વગેરે સહિત ભરણ-પોષણ માટે
વાજબી/પૂરતી રકમની જરુરિયાત છે, જેની ચૂકવણી સામાવાળા-પતિએ કરવી
પડશે, ભલે અપીલકર્તા-પત્ની અને સામાવાળા-પતિ વચ્ચે લગ્ન-વિચ્છેદની
ડિક્રી મળેલ હોય. સૈન્ય સત્તામંડળ દ્વારા તા.૧૫.૧૧.૨૦૧૨ના રોજ પસાર
કરવામાં આવેલા હુકમ અનુસાર જે રકમ ચુકવવામાં આવી રહી હતી તે પણ
સામાવાળા-પતિએ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૯થી બંધ કરી દીધેલ છે.
૬. ઉપરોક્ત બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને અને ઉપર જણાવેલા કારણોસર, અપીલકર્તા-પત્ની અને સામાવાળા-પતિ વચ્ચે છ
ૂ ટાછેડા/વિચ્છેદની ડિક્રીને
કાયમ રાખી હાલની અપીલનો નિકાલ કરવામાં આવે છે. જો કે, હાલના
સામાવાળાની સ્થિતિ પ્રમાણે, સામાવાળા-પતિએ પુત્ર પ્રણવના ભરણપોષણ
પેટે અપીલકર્તા-પત્નીને ડિસેમ્બર, ૨૦૧૯થી દર મહિને રૂ.૫૦,૦૦૦/-
ચૂકવવાનો નિર્દેશ કરવામાં આવે છે. દર મહિને રૂ.૫૦,૦૦૦/- લેખે, ડિસેમ્બર, ૨૦૧૯થી નવેમ્બર, ૨૦૨૧ સુધીના એરિયર્સની ચૂકવણી આજથી
આઠ અઠવાડિયાની અંદર કરવી. રૂ.૫૦,૦૦૦/- પ્રતિ માસની હાલની

ભરણપોષણની રકમ સામાવાળા-પતિના પગારમાંથી સૈન્ય સત્તામંડળ દ્વારા
કાપવામાં આવશે, જે અપીલકર્તા-માતાના બેંક ખાતામાં સીધી જમા કરવામાં
આવશે. અપીલકર્તા-માતાને આજથી એક અઠવાડિયાની અંદર સૈન્ય
સત્તામંડળને બેંકની વિગતો પૂરી પાડવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવે છે. વધુમાં
એવો હુકમ કરવામાં આવે છે કે, જો સામાવાળા-પિતા દ્વારા પ્રતિ માસ
રૂ.૫૦,૦૦૦/- લેખે ડિસેમ્બર, ૨૦૧૯થી નવેમ્બર, ૨૦૨૧ સુધીના
એરિયર્સની રકમ આજથી આઠ અઠવાડિયાની અંદર ચૂકવવામાં નહીં આવે, તો
તે કિસ્સામાં સૈન્ય સત્તામંડળ દ્વારા એરિયર્સ + માસિક ભરણપોષણની રકમની
ગણતરી કરી તેની વસૂલાત સામાવાળા-પિતાનાં પગારમાંથી સમાન માસિક
હપ્તામાં કાપી એ રીતે કરવામાં આવશે કે જેથી તે રકમ સામાવાળાનાં કુલ માસિક
પગાર અને ભથ્થાનાં ૫૦%થી વધારે ન થાય.
૭. હાલની અપીલનો ઉપરોક્ત નિર્દેશો સાથે નિકાલ કરવામાં આવે છે. ........................., ન્યાયમૂર્તિ
[એમ. આર. શાહ] ........................., ન્યાયમૂર્તિ
[એ. એસ. બોપન્ના]
નવી દિલ્હી;
૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૧

This