Tushar Arun Gandhi v. Gujarat State and Others

:
DISCLAIMER The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use
/ of the litigant to understand it in his her language
. and may not be used for any other purpose For all
, practical and official purposes the English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and
. implementation
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલ ન્યાયક્ષેત્ર
સિસવિવલ અપીલ ક્રમાંક ૨૬૬૦/૨૦૨૨
(એસએલપી (સી) ક્રમાંક ૨૧૮૧/૨૦૨૨ માંથી ઉદ્ભવેલ)
તુષાર અરૂણ ગાંધી
… અપીલકતા5(ઓ)
વિવરુદ્ધ
ગુજરાત રાજ્ય અને અન્યો
… રીસ્પોન્ડન્ટ
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિત ડો. ધનંજય વાય. ચંદ્રચુડ
૧ પરવાનગી મંજૂર.
૨ ગુજરાત સરકાર દ્વારા ૫ માચ5, ૨૦૨૧ના રોજ બહાર પાડવામાં આવેલા
સરકારી ઠરાવને પડકારવા માટે અપીલકતા5એ ગુજરાત હાઇકોટ5 સમક્ષ
બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૨૬ હેઠળ જાહેર હિહતની અરજી દાખલ કરેલ.
ગાંધી આશ્રમ સ્મારક (સાબરમતી આશ્રમ તરીકે પ્રસિસધ્ધ), જે મહાત્મા
ગાંધી અને કસ્તુરબા ગાંધીના લખાણો, ફોટા અને મવિRટમીવિડયા સામગ્રી
તથા તેની હદ અને આસપાસના વિવસ્તારના સંરક્ષણ માટે સ્થાપિપત એક

2022 INSC 383

ચેહિરટેબલ ટ્રસ્ટ છે, તેના વિવકાસ માટે એક ગવર્નિંનગ કાઉવિન્સલ અને એક
એવિWXWયુહિટવ કાઉવિન્સલની રચના સદર ઠરાવ અન્વયે કરવામાં આવેલ
છે. સરકારી ઠરાવને પડકારવા ઉપરાંત, અપીલકતા5એ વિનદYશ માંગ્યો છે કે
આશ્રમમાં પુનર્વિવકાસનું કાય5 કેન્દ્ર તથા રાજ્ય સરકાર દ્વારા આપવામાં
આવતા ભંડોળ મારફતે બીજા પ્રપિતવાદીના ઉપક્રમે, "હાલમાં આશ્રમ
ચલાવતા ટ્રસ્ટોની આગેવાની હેઠળ કરવામાં આવે". અપીલકતા5ના
જણાવ્યા અનુસાર, પુનર્વિવકાસનું કાય5 બીજા થી સાતમા પ્રપિતવાદીની
દેખરેખ હેઠળ રહેવું જોઈએ.
૩ ગુજરાત હાઇકોટ5ની વિડવિવXન બેંચે ૨૫ નવેમ્બર, ૨૦૨૧ના રોજ આપેલા
ચુકાદા દ્વારા આ અરજીનો વિનકાલ કરેલ અને ઠરાવેલ કે, ગુજરાત રાજ્ય
તરફે એડવોકેટ જનરલ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી દરખાસ્ત અને
બાંયધરીને ધ્યાનમાં રાખતા, અનુચ્છેદ ૨૨૬ હેઠળની અરજી વિવચારણા
હેઠળ લેવાની રહેતી નથી. હાઈકોટ5ના ચુકાદાના અંપિતમ ફકરામાં ઉલ્લેસિખત
બાંયધરી તથા તેઓની રજૂઆત, વાદગ્રસ્ત ચુકાદાના ફકરા ૭માં
નોંધવામાં આવેલ છે, જે ચુકાદાના અંશો નીચે મુજબ છે:
“[૭] રાજ્ય, કે જે વિવદ્વાન એડવોકેટ જનરલની ઑવિફસ પર
બજવવામાં આવેલી એડવાન્સ નોહિટસથી હાજર છે, તેનું
પ્રપિતવિનવિધત્વ વિવદ્વાન એડવોકેટ જનરલ દ્વારા કરવામાં આવે છે
અને જ્યારે આ મેટરને વિવચારણા માટે લેવામાં આવે છે, ત્યારે
વિવદ્વાન એડવોકેટ જનરલ હાજર રહેલ છે અને તેમના દ્વારા
એવી રજૂઆત કરવામાં આવેલ છે, કે સાબરમતી હિરવરફ્રન્ટ
પરનો હાલનો ગાંધી આશ્રમ, જે એક એકરનો વિવસ્તાર છે, તેને
ખલેલ પહોંચાડવામાં આવશે નહીં અથવા, બીજા શબ્દોમાં
કહીએ તો, તે જેમ છે તેમ જાળવવામાં આવશે અને જો ગવર્નિંનગ
કાઉવિન્સલ દ્વારા વિનણ5ય લેવામાં આવે તો તે આશ્રમના
સુધારણા માટે તમામ પ્રયત્નો કરવામાં આવશે.તેઓ એવી પણ
રજૂઆત કરે છે કે રાષ્ટ્રપિપતા ગાંધીજીના વિફલસૂફી, મૂRયો અને
ઉપદેશો બાબતે લોકોને ઉત્સાહીત કરવા અને વિશસિક્ષત કરવા
માટે આ વિવશાળ પહિરયોજના હાથ ધરવામાં આવી છે અને તેઓ
જણાવે છે કે જ્યાં ગાંધી આશ્રમ વિસ્થત છે તે જગ્યાના એક

એકર વિવસ્તારમાં રાજ્ય તેવી કોઈ પણ પ્રવૃવિo હાથ ધરશે નહીં, કે જેનાથી વત5માન માળખામાં વિવક્ષેપ પડે, પરંતુ વાદગ્રસ્ત
હુકમ હેઠળ પહિરકવિRપત પ્રોજેWટ પર તમામ સ્તરે ગાંધીજીની
ગાંધીવાદી વિફલસૂફીના ઉપદેશો ફેલાવવા માટે કામગીરી હાથ
ધરવામાં આવશે.તેમની રજૂઆત અને બાંયધરી રેકોડ5 પર
મૂકવામાં આવેલ છે."
હાઇકોટY લેસિખત રજૂઆતો પૂણ5 થવા દીધા વગર હિરટ પિપહિટશનને ફગાવી
દીધી હતી અને અવલોકન કરેલ કે, ૦૫.૦૩.૨૦૨૧ના રોજનો સરકારી
આદેશ મહાત્મા ગાંધીના ઉપદેશોને જાળવી રાખશેઃ
“[૮] આ પૃષ્ઠભૂપિમમાં, અમે એ તા.૦૫.૦૩.૨૦૨૧ના વાદગ્રસ્ત
હુકમનો અભ્યાસ કય છે, જે સૂચવે છે કે મહાત્મા ગાંધીના
મૂળભૂત સંસ્કાર અને ઉપદેશોનું સંરક્ષણ કરવા અને મહાત્મા
ગાંધીની મહાન વિફલસૂફી, મૂRયો અને ઉપદેશોને પ્રોત્સાહન
આપવા અને તે બાબતોનું વિશક્ષણ આપવા માટે, ગુજરાત
સરકારે ગાંધી આશ્રમ સ્મારકના વ્યાપક વિવકાસના પ્રોજેWટની
પહિરકRપના કરી છે અને તેના પ્રસ્તાવ સાથે આવ્યું છે અને આ
હિદશામાં, તા.૦૫.૦૩.૨૦૨૧ના રોજનો એક સરકારી ઠરાવ
કરવામાં આવ્યો હતો, જે અંતગ5ત એક ગવર્નિંનગ કાઉવિન્સલ
અને એક એવિWXWયુહિટવ કાઉવિન્સલની રચના કરવામાં આવી
છે, જેમાં સાબરમતી આશ્રમ સંરક્ષણ મેમોહિરયલ ટ્રસ્ટના
પ્રપિતવિનવિધ, જે અહીં ત્રીજા રીસ્પોન્ડન્ટ છે સહિહત કેટલાય
પ્રપિતવિનવિધઓ સામેલ છે. આથી, વત5માન આશ્રમમાં ફેરફાર
થવા અંગેની ઉપરોWત આશ્રમની કોઇપણ આશંકાને ગવર્નિંનગ
કાઉવિન્સલમાં ત્રીજા પ્રપિતવાદીના પ્રપિતવિનવિધ દ્વારા વાચા આપી
શકાય છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, અરજદાર તરફે ઉપવિસ્થત
વિવદ્વાન વકીલે વ્યWત કરેલી આશંકા, કે આશ્રમ બાબતે
નુકસાનકારક વિનણ5યો ગવર્નિંનગ કાઉવિન્સલ અથવા
એવિWXWયુહિટવ કાઉવિન્સલ દ્વારા એકતરફી રીતે લેવામાં આવશે, તે અસ્થાને છે. હકીકતમાં, અમે એ ધ્યાને લીધેલ છે કે
તા.૦૫.૦૩.૨૦૨૧ના રોજના સરકારી ઠરાવ હેઠળ ગવર્નિંનગ
કાઉવિન્સલની ભૂપિમકા અને જવાબદારીઓ પણ નક્કી કરવામાં
આવી છે.આ પ્રોજેWટનો અમલ કરવા માટે જરૂરી સoામંડળોને
પણ સંદર્ભિભત સરકારી ઠરાવ હેઠળ વિનર્દિદષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે, જે સ્પષ્ટપણે સૂચવે છે કે ન તો આશ્રમ કે ન તો વત5માન
સાબરમતી આશ્રમના મૂRય કે મહત્વને ઘટાડવામાં કે વિનષ્ક્રીય
કરવામાં આવી રહ્યાં છે. તેથી ઉલટ, જે વિવકાસલક્ષી કાય હાથ

ધરવામાં આવી રહ્યા છે તેના કારણે હાલનો આશ્રમ તમામ સ્તરે
ધ્યાન આકર્તિષત કરશે અને તે સમગ્ર વિવશ્વ માટે માત્ર પ્રેરણાનો
સ્ત્રોત જ નહીં, પરંતુ તે એક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસન સ્થળ પણ
બનશે, જેના પહિરણામે રાષ્ટ્રીય તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે
નામના અને ખ્યાપિત પ્રાપ્ત કરશે.
[…]
[૧૦] આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને, અમારુ
ં માનવું છે કે આ રીટ
પિપહિટશનને વિવચારણામાં લેવાની જરૂર નથી અને વિવદ્વાન
એડવોકેટ જનરલ દ્વારા કરવામાં આવેલ રજૂઆત અને બાંયધરી
રેકોડ5 પર નોંધીને, અમે આ રીટ પિપહિટશનનો વિનકાલ કરીએ
છીએ. આથી, કોઇપણ સામાવાળા પક્ષોને નોહિટસ ઇશ્યૂ
કરવાનો પ્રશ્ન ઉદ્ભવતો નથી."
૪ સુશ્રી ઇવિન્દરા જયસિંસહ, સિસવિનયર કાઉન્સેલ, અપીલકતા5 વતી હાજર છે.
સોવિલસિસટર જનરલ તુષાર મહેતા કેવિવયટ પર પ્રથમ રીસ્પોન્ડન્ટ તરફે
ઉપવિસ્થત છે.
૫ હિરટ અરજીનો વિનકાલ કરતા પહેલા ગુજરાત હાઇકોટY અરજીના જવાબમાં
રાજ્ય પાસેથી જવાબી સોગંદનામું મંગાવ્યું ન હતું.ગુજરાત રાજ્યને આ
વિવષયના વિવવિવધ પાસાઓ સાથે સંબંવિધત વ્યાપક સોગંદનામું રજૂ કરવાની
તક આપ્યા બાદ અરજીમાં ઉઠાવેલા મુદ્દાઓ પર વિનણ5ય લેવાનું હાઈ કોટ5
માટે ઉસિચત રહ્યું હોત. હાઈકોટY ગુજરાત રાજ્ય પાસેથી જવાબ માંગ્યા વગર
સંસિક્ષપ્તમાં આ અરજીનો વિનકાલ કય હોવાથી, અમે પ્રથમ દ્રષ્ટિષ્ટએ એવું
માનીએ છીએ કે, આ બાબતને હાઈ કોટ5માં પાછી મોકલવાની જરૂર
પડશે.સોવિલસિસટર જનરલે ઉપરોWત કાય5વાહીને અનુસરવા માટે આ
અરજીને હાઇકોટ5 સમક્ષ પુન:સુનાવણી કરવા સંમપિત આપી છે.
૬ આ અદાલતે અપીલકતા5 દ્વારા હાઈકોટ5 સમક્ષ ઉઠાવેલા મુદ્દાઓના
ગુણદોષ સ્પશYલા નથી, કે પછી આ વિવષયના એવા પાસાઓ પર
અભિભપ્રાય વ્યWત કય નથી કે જે પાસાઓ ગુજરાત રાજ્ય અથવા અન્ય

સામા પક્ષવાળાઓ હાઈકોટ5 સમક્ષ રજૂ કરવા માંગતા હોય. હાઈકોટ5
પક્ષવિનવેદનો તથા દલીલો પૂણ5 કરવાની પરવાનગી આપી, પક્ષકારોને
સાંભળી, નવેસરથી પોતાનું મંતવ્ય આપશે. પક્ષકારોના તમામ અવિધકાર
અને દલીલો અબાવિધત રાખવામાં આવે છે.
૭ અપીલકતા5ના સિસવિનયર કાઉન્સેલ અને સોવિલસિસટર જનરલ બંને એકમત
થઈ જણાવે છે કે તેઓ હાઈ કોટ5ને કાય5વાહીનો Xડપી વિનકાલ લાવવા
વિવનંતી કરશે.
૮ ઉપરોWત કારણોસર, અમે અપીલને મંજૂર કરીએ છીએ અને ૨૫ નવેમ્બર, ૨૦૨૧ના રોજના હાઇકોટ5ના વાદગ્રસ્ત ચુકાદાને રદ કરીએ છીએ.હિરટ
પિપહિટશન હાઇકોટ5ની ફાઈલમાં પુનઃસ્થાપિપત કરવામાં આવે છે.બાકી રહેલી
અરજીઓ, જે કાંઈ હોય તે, તેનો વિનકાલ કરવામાં આવે છે. .........................., ન્યાયમૂર્તિત
[ડૉ. ધનંજય વાય ચંદ્રચુડ] ........................., ન્યાયમૂર્તિત
[સૂય5 કાંત]
નવી હિદRહી;
૧ એપિપ્રલ, ૨૦૨૨
This