Tushar Arun Gandhi v. Gujarat State & Ors.

:
DISCLAIMER The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use
/ of the litigant to understand it in his her language
. and may not be used for any other purpose For all
, practical and official purposes the English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and
. implementation
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલ ન્યાયક્ષેત્ર
સિવિલ અપીલ ક્રમાંક ૨૬૬૦/૨૦૨૨
(એસએલપી (સી) ક્રમાંક ૨૧૮૧/૨૦૨૨ માંથી ઉદ્ભવેલ)
તુષાર અરૂણ ગાંધી
… અપીલકર્તા(ઓ)
વિરુદ્ધ
ગુજરાત રાજ્ય અને અન્યો
… રીસ્પોન્ડન્ટ
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિ ડો. ધનંજય વાય. ચંદ્રચુડ
૧ પરવાનગી મંજૂર.
૨ ગુજરાત સરકાર દ્વારા ૫ માર્ચ, ૨૦૨૧ના રોજ બહાર પાડવામાં આવેલા
સરકારી ઠરાવને પડકારવા માટે અપીલકર્તાએ ગુજરાત હાઇકોર્ટ સમક્ષ
બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૨૬ હેઠળ જાહેર હિતની અરજી દાખલ કરેલ.
ગાંધી આશ્રમ સ્મારક (સાબરમતી આશ્રમ તરીકે પ્રસિધ્ધ), જે મહાત્મા
ગાંધી અને કસ્તુરબા ગાંધીના લખાણો, ફોટા અને મલ્ટિમીડિયા સામગ્રી
તથા તેની હદ અને આસપાસના વિસ્તારના સંરક્ષણ માટે સ્થાપિત એક

ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ છે, તેના વિકાસ માટે એક ગવર્નિંગ કાઉન્સિલ અને એક
એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલની રચના સદર ઠરાવ અન્વયે કરવામાં આવેલ
છે. સરકારી ઠરાવને પડકારવા ઉપરાંત, અપીલકર્તાએ નિર્દેશ માંગ્યો છે કે
આશ્રમમાં પુનર્વિકાસનું કાર્ય કેન્દ્ર તથા રાજ્ય સરકાર દ્વારા આપવામાં
આવતા ભંડોળ મારફતે બીજા પ્રતિવાદીના ઉપક્રમે, "હાલમાં આશ્રમ
ચલાવતા ટ્રસ્ટોની આગેવાની હેઠળ કરવામાં આવે". અપીલકર્તાના
જણાવ્યા અનુસાર, પુનર્વિકાસનું કાર્ય બીજા થી સાતમા પ્રતિવાદીની
દેખરેખ હેઠળ રહેવું જોઈએ.
૩ ગુજરાત હાઇકોર્ટની ડિવિઝન બેંચે ૨૫ નવેમ્બર, ૨૦૨૧ના રોજ આપેલા
ચુકાદા દ્વારા આ અરજીનો નિકાલ કરેલ અને ઠરાવેલ કે, ગુજરાત રાજ્ય
તરફે એડવોકેટ જનરલ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી દરખાસ્ત અને
બાંયધરીને ધ્યાનમાં રાખતા, અનુચ્છેદ ૨૨૬ હેઠળની અરજી વિચારણા
હેઠળ લેવાની રહેતી નથી. હાઈકોર્ટના ચુકાદાના અંતિમ ફકરામાં ઉલ્લેખિત
બાંયધરી તથા તેઓની રજૂઆત, વાદગ્રસ્ત ચુકાદાના ફકરા ૭માં
નોંધવામાં આવેલ છે, જે ચુકાદાના અંશો નીચે મુજબ છે:
“[૭] રાજ્ય, કે જે વિદ્વાન એડવોકેટ જનરલની ઑફિસ પર
બજવવામાં આવેલી એડવાન્સ નોટિસથી હાજર છે, તેનું
પ્રતિનિધિત્વ વિદ્વાન એડવોકેટ જનરલ દ્વારા કરવામાં આવે છે
અને જ્યારે આ મેટરને વિચારણા માટે લેવામાં આવે છે, ત્યારે
વિદ્વાન એડવોકેટ જનરલ હાજર રહેલ છે અને તેમના દ્વારા
એવી રજૂઆત કરવામાં આવેલ છે, કે સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ
પરનો હાલનો ગાંધી આશ્રમ, જે એક એકરનો વિસ્તાર છે, તેને
ખલેલ પહોંચાડવામાં આવશે નહીં અથવા, બીજા શબ્દોમાં
કહીએ તો, તે જેમ છે તેમ જાળવવામાં આવશે અને જો ગવર્નિંગ
કાઉન્સિલ દ્વારા નિર્ણય લેવામાં આવે તો તે આશ્રમના
સુધારણા માટે તમામ પ્રયત્નો કરવામાં આવશે.તેઓ એવી પણ
રજૂઆત કરે છે કે રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીના ફિલસૂફી, મૂલ્યો અને
ઉપદેશો બાબતે લોકોને ઉત્સાહીત કરવા અને શિક્ષિત કરવા
માટે આ વિશાળ પરિયોજના હાથ ધરવામાં આવી છે અને તેઓ
જણાવે છે કે જ્યાં ગાંધી આશ્રમ સ્થિત છે તે જગ્યાના એક

એકર વિસ્તારમાં રાજ્ય તેવી કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ હાથ ધરશે નહીં, કે જેનાથી વર્તમાન માળખામાં વિક્ષેપ પડે, પરંતુ વાદગ્રસ્ત
હુકમ હેઠળ પરિકલ્પિત પ્રોજેક્ટ પર તમામ સ્તરે ગાંધીજીની
ગાંધીવાદી ફિલસૂફીના ઉપદેશો ફેલાવવા માટે કામગીરી હાથ
ધરવામાં આવશે.તેમની રજૂઆત અને બાંયધરી રેકોર્ડ પર
મૂકવામાં આવેલ છે."
હાઇકોર્ટે લેખિત રજૂઆતો પૂર્ણ થવા દીધા વગર રિટ પિટિશનને ફગાવી
દીધી હતી અને અવલોકન કરેલ કે, ૦૫.૦૩.૨૦૨૧ના રોજનો સરકારી
આદેશ મહાત્મા ગાંધીના ઉપદેશોને જાળવી રાખશેઃ
“[૮] આ પૃષ્ઠભૂમિમાં, અમે એ તા.૦૫.૦૩.૨૦૨૧ના વાદગ્રસ્ત
હુકમનો અભ્યાસ કર્યો છે, જે સૂચવે છે કે મહાત્મા ગાંધીના
મૂળભૂત સંસ્કાર અને ઉપદેશોનું સંરક્ષણ કરવા અને મહાત્મા
ગાંધીની મહાન ફિલસૂફી, મૂલ્યો અને ઉપદેશોને પ્રોત્સાહન
આપવા અને તે બાબતોનું શિક્ષણ આપવા માટે, ગુજરાત
સરકારે ગાંધી આશ્રમ સ્મારકના વ્યાપક વિકાસના પ્રોજેક્ટની
પરિકલ્પના કરી છે અને તેના પ્રસ્તાવ સાથે આવ્યું છે અને આ
દિશામાં, તા.૦૫.૦૩.૨૦૨૧ના રોજનો એક સરકારી ઠરાવ
કરવામાં આવ્યો હતો, જે અંતર્ગત એક ગવર્નિંગ કાઉન્સિલ
અને એક એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલની રચના કરવામાં આવી
છે, જેમાં સાબરમતી આશ્રમ સંરક્ષણ મેમોરિયલ ટ્રસ્ટના
પ્રતિનિધિ, જે અહીં ત્રીજા રીસ્પોન્ડન્ટ છે સહિત કેટલાય
પ્રતિનિધિઓ સામેલ છે. આથી, વર્તમાન આશ્રમમાં ફેરફાર
થવા અંગેની ઉપરોક્ત આશ્રમની કોઇપણ આશંકાને ગવર્નિંગ
કાઉન્સિલમાં ત્રીજા પ્રતિવાદીના પ્રતિનિધિ દ્વારા વાચા આપી
શકાય છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, અરજદાર તરફે ઉપસ્થિત
વિદ્વાન વકીલે વ્યક્ત કરેલી આશંકા, કે આશ્રમ બાબતે
નુકસાનકારક નિર્ણયો ગવર્નિંગ કાઉન્સિલ અથવા
એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલ દ્વારા એકતરફી રીતે લેવામાં આવશે, તે અસ્થાને છે. હકીકતમાં, અમે એ ધ્યાને લીધેલ છે કે
તા.૦૫.૦૩.૨૦૨૧ના રોજના સરકારી ઠરાવ હેઠળ ગવર્નિંગ
કાઉન્સિલની ભૂમિકા અને જવાબદારીઓ પણ નક્કી કરવામાં
આવી છે.આ પ્રોજેક્ટનો અમલ કરવા માટે જરૂરી સત્તામંડળોને
પણ સંદર્ભિત સરકારી ઠરાવ હેઠળ નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે, જે સ્પષ્ટપણે સૂચવે છે કે ન તો આશ્રમ કે ન તો વર્તમાન
સાબરમતી આશ્રમના મૂલ્ય કે મહત્વને ઘટાડવામાં કે નિષ્ક્રીય
કરવામાં આવી રહ્યાં છે. તેથી ઉલટ, જે વિકાસલક્ષી કાર્યો હાથ

ધરવામાં આવી રહ્યા છે તેના કારણે હાલનો આશ્રમ તમામ સ્તરે
ધ્યાન આકર્ષિત કરશે અને તે સમગ્ર વિશ્વ માટે માત્ર પ્રેરણાનો
સ્ત્રોત જ નહીં, પરંતુ તે એક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસન સ્થળ પણ
બનશે, જેના પરિણામે રાષ્ટ્રીય તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે
નામના અને ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરશે.
[…]
[૧૦] આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને, અમારુ
ં માનવું છે કે આ રીટ
પિટિશનને વિચારણામાં લેવાની જરૂર નથી અને વિદ્વાન
એડવોકેટ જનરલ દ્વારા કરવામાં આવેલ રજૂઆત અને બાંયધરી
રેકોર્ડ પર નોંધીને, અમે આ રીટ પિટિશનનો નિકાલ કરીએ
છીએ. આથી, કોઇપણ સામાવાળા પક્ષોને નોટિસ ઇશ્યૂ
કરવાનો પ્રશ્ન ઉદ્ભવતો નથી."
૪ સુશ્રી ઇન્દિરા જયસિંહ, સિનિયર કાઉન્સેલ, અપીલકર્તા વતી હાજર છે.
સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતા કેવિયટ પર પ્રથમ રીસ્પોન્ડન્ટ તરફે
ઉપસ્થિત છે.
૫ રિટ અરજીનો નિકાલ કરતા પહેલા ગુજરાત હાઇકોર્ટે અરજીના જવાબમાં
રાજ્ય પાસેથી જવાબી સોગંદનામું મંગાવ્યું ન હતું.ગુજરાત રાજ્યને આ
વિષયના વિવિધ પાસાઓ સાથે સંબંધિત વ્યાપક સોગંદનામું રજૂ કરવાની
તક આપ્યા બાદ અરજીમાં ઉઠાવેલા મુદ્દાઓ પર નિર્ણય લેવાનું હાઈ કોર્ટ
માટે ઉચિત રહ્યું હોત. હાઈકોર્ટે ગુજરાત રાજ્ય પાસેથી જવાબ માંગ્યા વગર
સંક્ષિપ્તમાં આ અરજીનો નિકાલ કર્યો હોવાથી, અમે પ્રથમ દ્રષ્ટિએ એવું
માનીએ છીએ કે, આ બાબતને હાઈ કોર્ટમાં પાછી મોકલવાની જરૂર
પડશે.સોલિસિટર જનરલે ઉપરોક્ત કાર્યવાહીને અનુસરવા માટે આ
અરજીને હાઇકોર્ટ સમક્ષ પુન:સુનાવણી કરવા સંમતિ આપી છે.
૬ આ અદાલતે અપીલકર્તા દ્વારા હાઈકોર્ટ સમક્ષ ઉઠાવેલા મુદ્દાઓના
ગુણદોષ સ્પર્શેલા નથી, કે પછી આ વિષયના એવા પાસાઓ પર
અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો નથી કે જે પાસાઓ ગુજરાત રાજ્ય અથવા અન્ય

સામા પક્ષવાળાઓ હાઈકોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવા માંગતા હોય. હાઈકોર્ટ
પક્ષનિવેદનો તથા દલીલો પૂર્ણ કરવાની પરવાનગી આપી, પક્ષકારોને
સાંભળી, નવેસરથી પોતાનું મંતવ્ય આપશે. પક્ષકારોના તમામ અધિકાર
અને દલીલો અબાધિત રાખવામાં આવે છે.
૭ અપીલકર્તાના સિનિયર કાઉન્સેલ અને સોલિસિટર જનરલ બંને એકમત
થઈ જણાવે છે કે તેઓ હાઈ કોર્ટને કાર્યવાહીનો ઝડપી નિકાલ લાવવા
વિનંતી કરશે.
૮ ઉપરોક્ત કારણોસર, અમે અપીલને મંજૂર કરીએ છીએ અને ૨૫ નવેમ્બર, ૨૦૨૧ના રોજના હાઇકોર્ટના વાદગ્રસ્ત ચુકાદાને રદ કરીએ છીએ.રિટ
પિટિશન હાઇકોર્ટની ફાઈલમાં પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવે છે.બાકી રહેલી
અરજીઓ, જે કાંઈ હોય તે, તેનો નિકાલ કરવામાં આવે છે. .........................., ન્યાયમૂર્તિ
[ડૉ. ધનંજય વાય ચંદ્રચુડ] ........................., ન્યાયમૂર્તિ
[સૂર્ય કાંત]
નવી દિલ્હી;
૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૨
This