Rupjibhai Jagdishchandra Pathak v. Bhavnagar Municipal Corporation

DISCLAIMER: The translated judgement in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
અહેવાલ યોગ્ય
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય ન્યાયક્ષેત્ર
દીવાની અપીલ નંબર ૪૧૩૪ ઓફ ૨૦૨૨
(સ્પેશ્યલ લીવ પિપટીશન (દીવાની) નં. ૨૯૪૬ ઓફ ૨૦૨૦માંથી ઉદ્ભવેલ)
ઋપિ1ભાઈ જગદીશચંદ્ર પાઠક .........................................અપીલકતા8
વિવરુદ્ધ
ભાવનગર મ્યુવિનસિસપલ કોપ રેશન ................................... સામાવાળા
સાથે
દીવાની અપીલ નંબર ૪૧૩૬ ઓફ ૨૦૨૨
(સ્પેશ્યલ લીવ પિપટીશન (દીવાની) નં. ૨૯૪૭ ઓફ ૨૦૨૦માંથી ઉદ્ભવેલ)
દીવાની અપીલ નંબર ૪૧૩૭ ઓફ ૨૦૨૨
(સ્પેશ્યલ લીવ પિપટીશન (દીવાની) નં. ૨૯૪૮ ઓફ ૨૦૨૦માંથી ઉદ્ભવેલ)
અને
દીવાની અપીલ નં. ૪૧૩૫ ઓફ ૨૦૨૨

2022 INSC 592

(સ્પેશ્યલ લીવ પિપટીશન (દીવાની) નં. ૨૯૪૯ ઓફ ૨૦૨૦માંથી ઉદ્ભવેલ)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિત સંજીવ ખન્ના.
પરવાનગી આપવામાં આવે છે.
૨. આ સંયુક્ત ચુકાદો ભાવનગર મ્યુવિનસિસપલ કોપ રેશન (હવે પછી
સામાવાળા-વિનગમ)ના કમ8ચારીઓ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી
ઉપરોક્ત અપીલોનો વિનર્ણ8ય કરે છે, જેમર્ણે ગુજરાત હાઇકોટ8, અમદાવાદની ખંડપીઠના તા. ૧૩ જૂન, ૨૦૧૯ના ચુકાદાને પડકાય છે, જેમાં અપીલ સામાવાળા - વિનગમ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલ અપીલને
આંવિશક રીતે મંજુરી આપવામાં આવી હતી. અદાલતનો સંપક8 કરવામાં
અપીલકતા8ઓના વિવલંબને ધ્યાનમાં રાખીને તા.૩૧મી જુલાઇ, ૨૦૧૮ના
રોજના એકલ ખંડપીઠના ચુકાદાની તારીખથી પરિરર્ણામી લાભો સાથે
૫,૦૦૦ – ૮,૦૦૦ (૬ઠ્ઠા પગારપંચના સંદભ8માં ૯,૩૦૦-૩૪,૮૦૦
સુધી સુધારેલ)ના ઉચ્ચ પગારધોરર્ણની અનુદાનને પ્રપિતબંવિધત કરીને, વ18 ૨૦૧૦થી બાકી પડતી રકમની વસૂલાત માટે અપીલકતા8ઓની દાદ
નકારી કાઢવામાં આવેલ. એવું ઠરાવેલ કે, સામાવાળા વિનગમે ૨૮
ઓક્ટોબર, ૨૦૧૦ના રોજના આદેશને અનુસંધાને અપીલકતા8ઓ
પાસેથી વસૂલ કરેલી કોઈ પર્ણ રકમ પરત કરવાની જરૂર રહેશે નહીં.

૩. અપીલકતા8ઓ કે જેમની શરૂઆતમાં કામચલાઉ ધોરર્ણે "જુવિનયર
ક્લાક8"ના પદ પર વિનમર્ણૂક કરવામાં આવી હતી, તેમને સામાવાળા-
વિનગમના કોમ્પ્યુટર વિવભાગમાં 'ડેટા એન્ટ્રી ઓપરેટર' ના પદ પર અલગ-
અલગ તારીખે રૂ. ૪,૦૦૦-૬,૦૦૦/- ના પગાર ધોરર્ણમાં કાયમી
કરવામાં આવ્યા હતા.
૪. તા.૧૯ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૦૭ના રોજ સામાવાળા-વિનગમે, હુકમ નં.
મહેકમ/૧/૨૨૩, ગુજરાત સરકારની ઉચ્ચ શ્રેર્ણી ધોરર્ણ યોજના તારીખ
૧૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૯૪ (સરકારી ઠરાવ નં. પે-૧૧૯૪/(૪૪)/એમ)
સંશોવિધત સ્વરૂપમાં અપનાવેલ અને અમલમાં મુકવામાં આવી છે (જેને
હવે પછી 'યોજના' તરીકે સંબોધવામાં આવેલ છે), જે અન્ય બાબતોની
સાથે-સાથે, 'સરકારી કમ8ચારીઓની બઢતીની ગેરહાજરી અથવા
મયા8રિદત તકો' ની સમસ્યાને સામનો કરવા માટે છે. આ યોજનામાં ૯, ૧૮ કે ૨૭ વ18ની સેવા પૂર્ણ8 થવા પર આગામી પ્રમોશનલ પોસ્ટના પે-
સ્કેલ આપવાની પરિરકલ્પના કરવામાં આવી છે. આ યોજનામાં એવી પર્ણ
જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી કે, 'વેતનનાં જુદા-જુદા તબક્કામાં એકથી
વધારે પ્રમોશનલ જગ્યા ધરાવતી જગ્યા પરના કમ8ચારીઓના વિકસ્સામાં, તેમનો ઉચ્ચ ગ્રેડ સ્કેલ પ્રમોશનલ પોસ્ટના સૌથી નીચલા પે-સ્કેલ તરીકે
ગર્ણવામાં આવશે.'
૫. સામાવાળા-વિનગમની તરફેર્ણમાં બાંહેધરી રજૂ કરવા પર અપીલકતા8ઓને
જુદી જુદી તારીખોથી રૂ. ૫,૦૦૦-૮,૦૦૦/- ના આગામી પ્રમોશનલ

પોસ્ટના ઉચ્ચ પગાર ધોરર્ણ આપવામાં આવ્યા હતા. આ બાંહેધરીના એક
ખંડમાં ચોક્કસ કરવામાં આવ્યું હતું કે, કમ8ચારીઓને વિનયપિમત
પ્રમોશનનો ઇનકાર કરવામાં આવે તો અપીલકતા8ઓ આ યોજના અંતગ8ત
ઉપલબ્ધ લાભનો ત્યાગ કરશે. આવી વિસ્થપિતમાં, કમ8ચારી મૂળ નીચલા
પગાર અને મૂળ પે-સ્કેલનો પગાર સ્વીકારશે. વધુમાં, અપીલકતા8ઓએ
કબુલ રાખેલ કે બાકી પડતી રકમ તેમને તા. ૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૬થી જ
ચુકવવાના થતાં હતાં.
૬. જોકે, તા. ૨૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૦ના રોજ આપવામાં આવેલા આદેશના
પગલે, સામાવાળા-વિનગમ દ્વારા આ યોજના હેઠળ આપવામાં આવતા
લાભમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો અને નોંધ્યું હતું કે, અપીલકતા8ઓ
અને અન્ય કમ8ચારીઓને પગારધોરર્ણોના ક્રમમાં આગામી તબક્કાને
બદલે ભૂલથી આગામી પ્રમોશનલ પોસ્ટના ઉચ્ચ ગ્રેડ પે-સ્કેલનો લાભ
આપવામાં આવ્યો હતો. પરિરર્ણામે, જે કમ8ચારીઓ રૂ.૪,૦૦૦-
૬,૦૦૦/-ના પગાર ધોરર્ણમાં હતા, તેઓને આગળની બઢતીની
પોસ્ટના પગારધોરર્ણની અવિધશ્રેર્ણીમા આગળના તબક્કા રૂ. ૪,૫૦૦-
૭,૦૦૦/- ના પગાર ધોરર્ણને બદલે રૂ.૫,૦૦૦-૯,૦૦૦/- નું
ઉચ્ચતર પગાર ધોરર્ણ ખોટી રીતે મંજૂર કરવામાં આવ્યું હતું. તા. ૨૮
ઓક્ટોબર, ૨૦૧૦ના રોજના આદેશમાં જર્ણાવવામાં આવ્યું હતું કે, સામાવાળા-વિનગમે યોગ્ય રીતે પગારધોરર્ણ નક્કી કયા8 ન હોવાથી આ
વિવસંગતતા ઊભી થઈ હતી અને આ રીતે કમ8ચારીઓને વધુ પડતા અને

અવિનચ્છનીય લાભ આપવામાં આવ્યા હતા. જેના પરિરર્ણામે, સામાવાળા-વિનગમે ઊંચા પગારધોરર્ણનો અયોગ્ય અને વધારે પડતો
નાર્ણાકીય બોજ ઉઠાવવો પડ્યો હતો. આ આદેશને અનુસંધાને, અપીલકતા8ઓના પગારધોરર્ણને યોગ્ય રીતે પ્રથમ ઉચ્ચ પે-સ્કેલમાં
સુધારવામાં આવ્યા હતા અને અપીલકતા8ઓને કરવામાં આવેલી વધારાની
ચુકવર્ણી વસૂલ કરવામાં આવી હતી.
૭. લગભગ સાત વ18 પછી સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૭માં, અરજદારોએ તેમને
અપાયેલ પ્રમોશનલ પોસ્ટના ઊચ્ચ પગાર-ધોરર્ણ પાછા ખેંચવાના
તા.૨૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૦ના રોજના આદેશને પડકારતી રીટ પિપરિટશન
ગુજરાત ઉચ્ચ ન્યાયાલય, અમદાવાદ સમક્ષ દાખલ કરી હતી અને
સામાવાળા-વિનગમ વિવરૂદ્ધ આગામી ઉચ્ચ પ્રમોશનલ પોસ્ટના પગાર-
ધોરર્ણનો લાભ અપાવવા તેમજ બાકી પડત ચૂકવવા માટે રિદશાવિનદpશની
માંગર્ણી કરી હતી. અપીલકતા8ઓએ તેમની દલીલના સમથ8નમાં તા. ૧૬
ઓગસ્ટ, ૨૦૧૬ના રોજના રિરટ પિપટીશન એસસીએ નંબર ૧૪૩૭૦ ઓફ
૨૦૧૧માં આપવામાં આવેલા ચુકાદામાં આપવામાં આવેલા યોજનાના
અથ8ઘટન પર આધાર રાખ્યો હતો, જે સામાવાળા-વિનગમના કમ8ચારી
મુકેશભાઈ જસવંતરાય જોશી દ્વારા દાખલ કરવામાંં આવી હતી. આ
કેસમાં, યોજનાના સંબંવિધત ખંડના અથ8ઘટન અનુસંધાને, એવું
ઠરાવવામાં આવ્યું છે કે, નાર્ણાકીય અપગ્રેડેશન પર, મુકેશભાઈ
જસવંતરાય જો1ી, તે પગાર-ધોરર્ણની અવિધશ્રેર્ણીમાં તે આગામી

ઉચ્ચતર પગાર ધોરર્ણ નથી તે હકીકતને આધીન, રૂ. ૮,૦૦૦-
૧૩,૫૦૦/- ની આગામી પ્રમોશનલ પોસ્ટ પર લાગુ થતા પગાર
ધોરર્ણને હક્કદાર રહેશે. સામાવાળા-વિનગમને વધુમાં, લાભ પાછા
ખેંચવાની તારીખથી લઈને ચૂકવર્ણીની તારીખ સુધી પગારના બાકી પડત
તફાવતને વાર્તિ1ક ૯ ટકાના દરે વ્યાજ સાથે ચુકવી આપવા રિદશાવિનદpશો
આપવામાં આવ્યા હતા. સામાવાળા - કોપ રેશન દ્વારા યોજનાના આ
અથ8ઘટનનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે અને તેને પડકારવામાં આવ્યો
નથી.
૮. અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે, મુકેશભાઈ જસવંતરાય જોશીએ વ18 ૨૦૧૦માં
દાખલ કરવામાં આવેલી રીટ પિપટીશન, એસસીએ નં.૧૪૮૫૭ ઓફ
૨૦૧૦ના તા. ૨૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૦ના રોજના વાદગ્રસ્ત આદેશને
પડકાય હતો. તેઓ આંવિશક રીતે સફળ થયા હતા કારર્ણ કે મુકેશભાઈ
જસવંતરાય જોશીને વ્યવિક્તગત સુનાવર્ણીની તક આપ્યા પછી કાયદા
અનુસાર નવો તક8સંગત આદેશ પસાર કરવાનો સામાવાળા-વિનગમને
રિદશાવિનદpશ આપવામાં આવ્યો હતો. જો કે, તા.૧૨મી સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૧ના રોજ, સામાવાળા-વિનગમે તેના અગાઉના વિનર્ણ8યનું પુનરાવત8ન
કરતા બીજો આદેશ જારી કય હતો કે મુકેશભાઈ જસવંતરાય જો1ી
રૂ.૬,૫૦૦-૧૦,૫૦૦/- ના ઉચ્ચતર પગાર ધોરર્ણ માટે હક્કદાર હતા
નહીં કે રૂ. ૮,૦૦૦-૧૩,૫૦૦/-ના આગામી પ્રમોશનલ પોસ્ટના પગાર
ધોરર્ણ માાટે. એ જોઇ શકાય છે કે, મુકેશભાઈ જસવંતરાય જોશીએ,

અમારી સમક્ષ રહેલા અપીલકતા8ઓથી વિવપરીત, કોઇપર્ણ વિવલંબ વિવના
ખંતપૂવ8ક અદાલતનો સંપક8 કય હતો.
૯. વિવલંબ અને અવગર્ણનાનો સિસદ્ધાંત અથવા સમયમયા8દાના વિનયમોને
વિવશ્રામના વિનયમો અને શાંપિતના વિનયમો તરીકે ગર્ણવામાં આવે છે, જોકે
કેટલાક વિવરોધાભાસી મંતવ્યો વ્યક્ત કરવામાં આવ્યા છે, [જુઓ-નવ
રતનમલ અને અન્ય વિવરુદ્ધ રાજસ્થાન રાજ્ય, એઆઇઆર-૧૯૬૧-
એસસી-૧૭૦૪] અદાલતોએ એવો મત વ્યક્ત કરેલ છે કે
સમયમયા8દાનો કાયદો ત્રર્ણ કારર્ણોસર જાહેર રિહતના પાયા પર આધારિરત
છેઃ (૧) લાંબા સમયથી વિનવિxક્રય રહેલા દાવાઓમાં તેમાં રહેલ ન્યાય
કરતાં વધુ ક્રૂરતા હોય છે. (૨) પ્રપિતવાદીએ પડતર દાવાને નામંજૂર કરવા
માટે પુરાવા ગુમાવ્યા હોઈ શકે છે અને (૩) સારા દાવો ધરાવતી વ્યવિક્તએ
(જે તેને અમલમાં મુકી શકે છે) વાજબી ખંત સાથે તેની પાછળ પડવું
જોઇએ, [કેરળ રાજ્ય અને અન્ય વિવરુદ્ધ વી. આર. કાવિલયાનીકુટ્ટી અને
અન્ય, (૧૯૯૯) ૩ એસસીસી ૬૫૭ – , હેલ્સબરીઝ લોઝ ઓફ
ઇંગ્લેન્ડ, ચોથી આવૃપિત, વોલ્યુમ-૨૮ પેરા ૬૦૫ – હેલ્સબરીઝ લોઝ
ઓફ ઇંગ્લેન્ડ, વોલ્યુમ-૬૮ (૨૦૨૧) પેરા ૧૦૦૫ પર આધાર રાખીને]
તેવી જ રીતે, વાસ્તવિવક વિસ્થપિત અથવા પાત્રમાં ફેરફાર, સમયાંતરે ત્રારિહત
પક્ષના અવિધકારોનું સજ8ન, માફી, સંમપિત, અને વ્યવહારોમાં વિનવિ}તતા
સુવિનવિ}ત કરવાની જરૂરિરયાત, ન્યાયસંગત જાહેર નીપિતની વિવચારર્ણા છે કે
શા માટે સમયમયા8દાની મુદ્દત કાયદા દ્વારા વિનધા8રિરત કરવામાં આવી છે.

રીટ અરજીઓ પર સમયમયા8દાનો કાયદો લાગુ પડતો નથી, અલબત્ત, બંધારર્ણીય અદાલતમાં વિનરિહત વિવવેકાવિધકારનો ઉપયોગ સાવચેતી સાથે
કરવામાં આવે છે, કારર્ણ કે સમુદાયની શાંપિત જાળવવા, છેતરપિંપડી અને
કપટને નાબુદ કરવા, ખંતમાં ઝડપ લાવવા અને દમન અટકાવવાના
ઉદ્દેશ સાથે વિવલંબ અને અવગર્ણનાનો સિસદ્ધાંત લાગુ કરવામાં આવે છે, [જુઓ-પોપટ અને કોટેચા પ્રોપટ• વિવ. સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇવિન્ડયા સ્ટાફ
એસોસિસએશન, (૨૦૦૫) ૭ એસસીસી ૫૧૦] આથી, કેટલાક વિનર્ણ8યો
અને ચુકાદાઓ વિવલંબ અને અવગર્ણના માફીની અરજીઓ પર ધ્યાન
આપતા નથી અને પક્ષપાત કરે છે, ખાસ કરીને અને યથાથ8 રીતે એવા
કેસમાં કે જ્યાં વ્યવિક્તઓ દાદ મેળવવા અદાલતોમાં જવા માટે વિનપુર્ણતા
અથવા અસમથ8તાથી પીડાય છે. જોકે, અન્ય વિનર્ણ8યોમાં સમયમયા8દાના
વિનયમો તેમજ વિવલંબ અને અવગર્ણનાના વિનયમોને સ્વીકારતા અવલોકન
કયુ‚ છે કે, આ પ્રકારનાં વિનયમો પક્ષકારોના અવિધકારોને નષ્ટ કરવા માટે
નથી, પરંતુ વ્યાપક જનરિહતની સેવા કરવા માટે છે અને જાહેર નીપિત પર
આધારિરત છે. આયુમયા8દા દરપિમયાન જ વ્યવિક્ત પોતાની દાદ માટે
અદાલતમાં જઇ શકવો જોઈએ. અન્યથા, પક્ષકારોના અવિધકારો અને
જવાબદારીઓ અંગે અનંત અવિનવિ}તતા રહેશે, [જુઓ એન. બાલાકૃ xર્ણન
વિવ. એમ. કૃ xર્ણમૂર્તિત, (૧૯૯૮) ૭ એસસીસી ૧૨૩] વિવલંબ અને
અવગર્ણનાના સિસદ્ધાંતનો સંદભ8 આપતા, આ અદાલતે મૂન્સ પિમલ્સ
વિલપિમટેડ વિવ.એમ. આર. મેહર, પ્રમુખ, પ્રેસિસડેન્ટ, ઔધ્યોપિગક અદાલત,

બોમ્બે અને અન્ય [એઆઇઆર ૧૯૬૭ એસસી ૧૪૫૦] નાએ ધી
વિલન્ડસે પેટ્રોવિલયમ કંપની એન્ડ પ્રોસ્પર આમ8સ્ટ્રોંગ હડ8, અબ્રામ ફેયરવેલ
અને જ્હોન કેમ્પ [(૧૮૭૪) એલઆર ૫ પીસી ૨૨૧] માં સર બાન્સ8
પીકોકે વ્યક્ત કરેલા વિવચારનો ઉલ્લેખ નીચેના શબ્દોમાં કય હતોઃ
હવે ન્યાયસંગત અદાલતોમાં અવગર્ણનાનો સિસદ્ધાંત
મનમાની કે તકનીકી સિસદ્ધાંત નથી. જ્યાં કોઈ ઉપાય
આપવો વ્યવહારિરક રીતે અન્યાયપૂર્ણ8 હશે, કાં તો
પક્ષકારોએ તેના આચરર્ણ દ્વારા તે કયુ‚ છે, જે તેને માફી
આપવા માટે યોગ્ય ગર્ણવામાં આવે છે, અથવા જ્યાં
તેમર્ણે પોતાના આચરર્ણ અને અવગર્ણના દ્વારા, જો કે
કદાચ તે ઉપાયો માફ નથી કયા8, તો પર્ણ બીજા
પક્ષકારોને એવી વિસ્થપિતમાં મૂકી દીધા છે કે જો આ બંને
વિકસ્સાઓમાં ઉકેલ લાવવામાં આવે તો, વીતી ગયેલ
સમય અને વિવલંબ સૌથી વધુ મહત્વપૂર્ણ8 છે. પરંતુ દરેક
વિકસ્સામાં, જો દાદ સામેની દલીલ, જે અન્યથા
ન્યાયોસિચત હશે, માત્ર વિવલંબ પર આધારિરત હોય, જે
વિવલંબ અલબત્ત સમયમયા8દાઓના કોઈ કાયદા દ્વારા
પ્રપિતબંવિધત નથી, તો તે બચાવની માન્યતાનો નોંધપાત્ર
પ્રમાર્ણમાં ન્યાયસંગત સિસદ્ધાંતો પર વિવચાર કરવો
જોઈએ. બે સંજોગો, આવા વિકસ્સાઓમાં હંમેશા
મહત્વપૂર્ણ8 છે, વિવલંબનું લંબાર્ણ અને અંતરાલ
દરપિમયાન કરવામાં આવેલા કૃ ત્યોની પ્રકાર, જે કોઈપર્ણ
પક્ષકારને અસર કરી શકે છે અને જ્યાં સુધી ઉપાયને
લાગે વળગે છે, તે એક અથવા બીજા ક્રમમાં ન્યાય
અથવા અન્યાયનું સંતુલન લાવી શકે છે.
૧૦. એ જ સાથે, કાયદો સતત ચાલતી કાય8વાહીને માન્યતા આપે છે, જે
પગાર કે પેન્શનના વિકસ્સામાં ‘પુનરાવર્તિતત’ કાય8વાહીનો ઉદ્ભવ કરી શકે
છે. આ અદાલતે એમ. આર. ગુપ્તા વિવરુદ્ધ ભારત સરકાર અને અન્ય,

[(૧૯૯૫) ૫ એસસીસી ૬૨૮] માં ઠરાવ્યુ છે કે જ્યાં સુધી કમ8ચારી
સેવામાં છે, જ્યાં સુધી તેમને વિનયમોની વિવરુદ્ધ કરવામાં આવેલી ખોટી
ગર્ણતરીના આધારે પગાર આપવામાં આવશે, ત્યાં સુધી દરેક મરિહને નવા
દાવાકારર્ણનો ઉદ્ભવ આવશે. જો કમ8ચારીનો દાવો ગુર્ણદો1ના આધારે
સાચો સાબિબત થાય, તો તે ભવિવxયમાં યોગ્ય રીતે નક્કી કરવામાં આવેલા
પગાર-ધોરર્ણ અનુસાર ચૂકવર્ણી મેળવવા માટે હક્કદાર રહેશે અને વીતેલ
સમયગાળા માટે એરિરયસ8ની વસૂલાત માટે સમયમયા8દાનો પ્રશ્ન ઊભો
થશે. અદાલતે ઠરાવ્ચું કે, બાકી લેર્ણાં સમયબાવિધત ન હોઇ તેની ગર્ણતરી
કરી ચૂકવર્ણી કરવી જોઈએ. વિવતેલા સમયગાળા માટેના સમગ્ર દાવાને
નકારી ન શકાય.
૧૧. ઉપરોક્ત સિસદ્ધાંત પર આધાર રાખીને, આ અદાલતે યુવિનયન ઓફ
ઇવિન્ડયા અને અન્ય વિવરુદ્ધ તરસેમ સિંસહ [(૨૦૦૮) ૮ એસસીસી
૬૪૮]ના કેસમાં વિશવ દાસ વિવરુદ્ધ યુવિનયન ઓફ ઇવિન્ડયા અને અન્ય
[(૨૦૦૭) ૯ એસસીસી ૨૭૪] ના વિનર્ણ8યનો સંદભ8 આપતાં પાછલા
વિનર્ણ8યના નીચેના ભાગો ટાંક્યા હતાઃ
"૮.....ઉચ્ચ અદાલત સામાન્ય રીતે અસાધારર્ણ ઉપાય
માટે વિવલંબિબત ઉપાયને મંજૂરી આપતી નથી કારર્ણ કે તે
મૂંઝવર્ણ અને જાહેર અસુવિવધાનું કારર્ણ બને છે અને
તેની શ્રેર્ણીમાં નવો અન્યાય લાવવાની સંભાવના છે
અને જો ગેરવાજબી વિવલંબ પછી રિરટ અવિધકારક્ષેત્રનો
ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો તે માત્ર હાડમારી અને
અસુવિવધા જ નહીં પર્ણ ત્રારિહત પક્ષકારો પર અન્યાયની
અસર કરે છે. એવું પર્ણ નોંધવામાં આવ્યું હતું કે, જ્યારે
રિરટ અવિધકારક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, ત્યારે
ત્રારિહત પક્ષકારના અવિધકારોનું સજ8ન કરવાની સાથે ન

સમજાવી શકાય તેવો વિવલંબ પર્ણ એક મહત્વપૂર્ણ8
પરિરબળ છે, જે આ પ્રકારનાં અવિધકારક્ષેત્રનો ઉપયોગ
કરવો કે ન કરવો એ નક્કી કરવા માટે ઉચ્ચ ન્યાયાલય
પર ભાર મૂકે છે. x x x x
૧૦. પેન્શનના વિકસ્સામાં દાવા કારર્ણ દર મરિહને
યથાવત રહે છે. જોકે, તે, અરજી દાખલ કરવામાં થતા
વિવલંબને અવગર્ણવા માટેનું કારર્ણ ન હોઈ શકે. જો
અરજી વાજબી સમયગાળામાં કહો કે સામાન્ય રીતે ત્રર્ણ
વ18 કરતાં વધુ સમય બાદ કરવામાં આવે, અદાલત તેને
નકારી કાઢશે અથવા લગભગ ત્રર્ણ વ18ના વાજબી
સમયગાળા માટે આપવામાં આવતી દાદને પ્રપિતબંવિધત
કરશે."
તરસેમ સિંસહ (સુપ્રા) માં સમયમયા8દા અવિધવિનયમ, ૧૯૬૩ની
કલમ-૨૨ અને બાલાકૃ xર્ણ સાવલરામ પુજારી વાઘમારે અને અન્ય વિવ. શ્રી
ધ્યાનેશ્વર મહારાજ સંસ્થાન અને અન્ય [એઆઈઆર ૧૯૫૯ એસસી ૭૯૮] નો
ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં સમયમયા8દા અવિધવિનયમ, ૧૯૦૮ની કલમ
૨૩ના સંદભ8માં સતત અપકૃત્યને સમજાવવામાં આવ્યો હતો, જે સમયમયા8દા
અવિધવિનયમ, ૧૯૬૩ની કલમ ૨૨ને અનુરૂપ છેઃ, તેમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું કેઃ
"૩૧..... તે સતત અપકૃ ત્યનો સાર છે કે તે એક એવું
કૃ ત્ય છે જે ઈજાના સતત સ્ત્રોતનું સજ8ન કરે છે અને
કૃ ત્ય કરનારને આ ઈજાના ચાલુ રાખવા માટે જવાબદાર
બનાવે છે. જો ખોટા કૃત્યને કારર્ણે કોઈ ઈજા થાય છે જે
સંપૂર્ણ8 છે, તો કૃત્યના પરિરર્ણામે નુકસાન ચાલુ રહેવા
છતાં કોઈ અપકૃ ત્ય ચાલુ નથી. જો કોઈ ખોટું કૃ ત્ય એ
પ્રકારનું હોય કે તેનાથી થયેલી ઇજા પોતે જ ચાલુ રહે તો
તે સતત અપકૃ ત્ય ગર્ણાય છે. આ સંબંધમાં ખોટા
કૃ ત્યના કારર્ણે થયેલી ઈજા અને કથિથત ઈજાની અસર
વચ્ચે તફાવત કરવો જરૂરી છે."
તદનુસાર, તરસેમ સિંસહ (સુપ્રા) માં એવું ઠરાવવામાં આવ્યું હતું કે

સેવા કાયદા વિવવાદોમાં 'સતત અપકૃ ત્ય' અને 'પુનરાવર્તિતત/અનુવત• અપકૃ ત્ય'
ના સિસદ્ધાંતો લાગુ કરવામાં આવ્યાં છે. સતત અપકૃ ત્ય એ એક જ ખોટું કૃ ત્ય છે જે
સતત ઇજા પહોંચાડે છે.‘પુનરાવર્તિતત/અનુક્રપિમક અપકૃ ત્ય’ એ તે છે જે
સમયાંતરે થાય છે, દરેક અપકૃ ત્ય અલગ અને અલગ દાવાકારર્ણને જન્મ આપે
છે. આ ઠરાવ્યા બાદ, આ અદાલતે તરસેમ સિંસહ (સુપ્રા) માં ઉપરોક્ત વિનયમના
કેટલાક અપવાદો નીચે મુજબના શબ્દોમાં સ્પષ્ટ કયા8 હતાઃ
સારાંશ માટે, સામાન્ય રીતે વિવલંબિબત સેવા સંબંવિધત
દાવાને વિવલંબ અને અવગર્ણના (જ્યાં રિરટ પિપરિટશન
દાખલ કરીને ઉકેલ માંગવામાં આવે છે) અથવા
સમયમયા8દા (જ્યાં વહીવટી રિટ્રબ્યુનલમાં અરજી દ્વારા
ઉકેલ માંગવામાં આવે છે) ના આધારે નકારી કાઢવામાં
આવશે. આ વિનયમમાં અપવાદો પૈકીનો એક વિનયમ
સતત અપકૃ ત્ય સાથે સંબંવિધત છે. જ્યાં સેવા સંબંવિધત
દાવો સતત અપકૃ ત્યના આધાર પર કરવામાં આવે છે, જો આવી સતત અપકૃ ત્ય સતત ઈજાનો સ્રોત બનાવે
છે, તો જે તારીખે અપકૃ ત્ય શરૂ થયું હતું, ત્યાં જો ઉકેલ
મેળવવામાં લાંબો વિવલંબ થાય તો પર્ણ દાદ આપી
શકાય છે. પરંતુ અપવાદમાં એક અપવાદ છે. જો અન્ય
કેટલાંક સાથે સંબંવિધત કોઈ હુકમ અથવા વહીવટી
વિનર્ણ8યનાં સંબંધમાં ફરિરયાદ હોય અને જો મુદ્દાને ફરી
ખોલવાથી ત્રારિહત પક્ષકારનાં સ્થાપિપત રિહતને અસરકતા8
હોય, તો દાવો સ્વીકારવામાં નહીં આવે. ઉદાહરર્ણ
તરીકે, જો મુદ્દો પગાર કે પેન્શનની ચૂકવર્ણી અથવા
પુનઃવિનધા8રર્ણ સાથે સંબંવિધત હોય, તો વિવલંબ છતાં દાદ
આપી શકાય છે કારર્ણ કે તેનાથી ત્રારિહત પક્ષકારના
અવિધકારોને અસર થતી નથી. પરંતુ જો દાવામાં
વરિરષ્ઠતા અથવા પ્રમોશન વગેરે સાથે સંબંવિધત મુદ્દાઓ
સામેલ હોય, તો વિવલંબ થવાથી દાવો વિનવિxક્રય થઈ જશે
અને અવગર્ણના/સમયમયા8દાના સિસદ્ધાંત લાગુ પડશે.
જ્યાં સુધી અગાઉના સમયગાળા માટે એરિરયસ8ની
વસુલાતની પરિરર્ણામી દાદનો સંબંધ છે, ત્યાં સુધી
આવત• / અનુવત• અપકૃ ત્ય સંબંવિધત સિસદ્ધાંતો લાગુ
પડશે. પરિરર્ણામે, ઉચ્ચ ન્યાયાલયો રિરટ પિપરિટશન
દાખલ કરવાની તારીખ અગાઉ ત્રર્ણ વ18ના સમયગાળા

સુધીના એરિરયસ8 સાથે સંબંવિધત પરિરર્ણામી દાદને
મયા8રિદત રાખશે."
૧૨. તરસેમ સિંસઘ (સુપ્રા) માં, અદાલતોમાં પહોંચવામાં ૧૬ વ18ના વિવલંબથી
એરિરયસ8 માટે પરિરર્ણામી દાવાને અસર થઈ હતી અને આમ, આ અદાલતે
વ્યાજ સાથે ૧૬ વ18 માટે એરિરયસ8 ચૂકવવાના રિદશાવિનદpશને રદ કય
હતો. અદાલતે રિરટ પિપરિટશનની તારીખ પહેલા માત્ર ત્રર્ણ વ18 અથવા રિરટ
પિપરિટશનની તારીખ, બેમાંથી જે ઓછ
ુ ં હોય સુધીની બાકી રકમની દાદ
આપવાનું સિસપિમત રાખ્યું હતું. વધુમાં, એરિરયસ8 પર વ્યાજની માંગર્ણી પર્ણ
નકારવામાં આવી હતી.
૧૩. તરસેમ સિંસહ (સુપ્રા) નો ઉપરોક્ત સિસદ્ધાંત આ અદાલતે મધ્ય પ્રદેશ રાજ્ય
અને અન્ય વિવરુદ્ધ યોગેન્દ્ર શ્રીવાસ્તવ [(૨૦૧૦) ૧૨ એસસીસી ૫૩૮]
અને અસગર ઇબ્રારિહમ અમીન વિવરુદ્ધ ભારતીય જીવન વીમા વિનગમ
કેસમાં અનુસય છે, [(૨૦૧૬) ૧૩ એસસીસી ૭૯૭].
૧૪. હાલના કેસની હકીકતોમાં, તે સ્વીકૃ ત છે કે ગુજરાત ઉચ્ચ અદાલતે આ
યોજનાનું જે અથ8ઘટન કયુ‚ હતું તે સામાવાળા-વિનગમે સ્વીકાયુ‚ હતું, જેમાં
અપીલકતા8ઓ નાર્ણાકીય અપગ્રેડેશન પર આગામી પ્રમોશનલ પોસ્ટના
ઉચ્ચ ગ્રેડ પગારધોરર્ણને હક્કદાર રહેશે, જે હાલના કેસમાં રૂ. ૫,૦૦૦-
૮,૦૦૦/- છે. ઉપર જર્ણાવ્યા અનુસાર ખંડપીઠનો વાદગ્રસ્ત ચુકાદો
સદર વિસ્થપિતને સ્વીકારે છે અને અપીલકતા8ઓને સદર પગાર-ધોરર્ણ
મંજુર કરે છે, પરંતુ અપીલકતા8ઓ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી રિરટ
અરજીઓમાં સિંસગલ જજના ચુકાદાની તારીખથી એટલે કે તા. ૩૧ જુલાઈ,

૨૦૧૮થી લાભ મયા8રિદત કરે છે. ખંડપીઠ તરસેમ સિંસહ (સુપ્રા) ના
વિનર્ણ8ય અને સિસદ્ધાંતને ધ્યાનમાં રાખીને કે જેને અન્ય કેટલાંક વિનર્ણ8યોમાં
અનુસરવામાં આવી છે, સદર લાભ આપવા માટે સિંસગલ જજના
વિનર્ણ8ય/ચુકાદાની તારીખ લેવાની ન હતી. આ સિસવાય, સિંસગલ જજના
વિનર્ણ8યની તારીખ એક આકવિસ્મક પરિરવિસ્થપિત છે. વિવલંબ અને અવગર્ણના
અથવા સમયમયા8દાના પ્રશ્નની તપાસ કરતી વખતે રિરટ પિપરિટશન દાખલ
કરવાની તારીખ જ પ્રાસંપિગક છે. ઉપરોક્ત સંદર્ભિભત કેસ કાયદાને સુસંગત
અપીલકતા8ઓ રિરટ પિપરિટશન ફાઇલ કરવાની તારીખ અગાઉ ત્રર્ણ વ18 માટે
બાકી નીકળતી રકમ મેળવવાના હકદાર હશે.
૧૫. અપીલકતા8ઓને બાકી નીકળતી રકમ પર વાર્તિ1ક ૭ ટકાના દરે વ્યાજ
આપવાનું અમે મંજુર કરીએ છીએ, જે તા.૧ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૭થી લાગુ
થશે. અમે વ્યાજ મંજૂર કરવા માટે સદર તારીખ નક્કી કરી છે, કારર્ણ કે
સામાવાળા-વિનગમે મુકેશભાઈ જસવંતરાય જોશીની રિરટ પિપરિટશનમાં તા.
૧૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૬ના રોજ આપવામાં આવેલી યોજનાનું અથ8ઘટન
સ્વીકાયુ‚ છે. સામાન્ય રીતે, અને આદશ8 નોકરીદાતા તરીકે, ઉપરોક્ત
વિનર્ણ8યને સ્વીકારીને સામાવાળા-વિનગમે એકસમાન રીતે તા. ૨૮
ઓક્ટોબર, ૨૦૧૦ રોજ આપવામાં આવેલા આદેશથી અસર પામેલા તેના
તમામ સમાન વિસ્થત કમ8ચારીઓને લાભ આપવો અને મંજુર કરવો
જોઈએ. આમ કરવાથી અદાલતો સમક્ષ બિબનજરૂરી મુકદમાને ટાળી
શકાયો હોત, જેમ કે ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય અને અન્ય વિવ. અરવિંવદ કુમાર

શ્રીવાસ્તવ અને અન્ય [(૨૦૧૫) ૧ એસસીસી ૩૪૭] માં ઠરાવવામાં
આવેલઃ
"૨૨.૧. સામાન્ય વિનયમ એ છે કે અદાલત દ્વારા
જ્યારે કમ8ચારીઓના એક ચોક્કસ સમૂહને દાદ મંજુર
કરવામાં આવે છે, ત્યારે અન્ય તમામ સમાન
વ્યવિક્તઓને તે લાભ પહોંચાડીને સમાન રીતે વત8વાની
જરૂર છે. આમ ન કરવું એ પક્ષપાત ગર્ણાશે અને
ભારતીય બંધારર્ણની અનુચ્છેદ-૧૪નું ઉલ્લંઘન થશે.
આ સિસદ્ધાંતને સેવા સંબંવિધત બાબતોમાં વધુ ભારપૂવ8ક
લાગુ કરવાની જરૂર છે, કારર્ણ કે આ અદાલતે સમયાંતરે
વિવકસાવેલા સેવા ન્યાયશાસ્ત્રમાં એવી માન્યતા વ્યક્ત
કરવામાં આવી છે કે સમાન રીતે વિસ્થત તમામ
વ્યવિક્તઓ સાથે સમાન રીતે વ્યવહાર કરવો જોઈએ.
એટલા માટે સામાન્ય વિનયમ એ છે કે સમાન પ્રકારની
અન્ય વ્યવિક્તઓએ અગાઉ અદાલતનો સંપક8 કય નથી
એટલે તેમની સાથે અલગ રીતે વ્યવહાર કરવો જોઈએ
નહીં.
૨૨.૨. જોકે, આ સિસદ્ધાંત અવગર્ણના અને વિવલંબ
તેમજ સહમપિતના રૂપમાં સારી રીતે માન્ય અપવાદોને
આવિધન છે. જે લોકોએ પોતાના કેસોમાં ખોટી
કાય8વાહીને પડકારેલ નથી અને તેની સાથે સંમત થયા
છે અને લાંબા વિવલંબ પછી જાગ્યા છે કારર્ણ કે તેમના
સમકક્ષો કે જેઓ અગાઉ અદાલતમાં ગયા હતા તેઓ
તેમના પ્રયાસોમાં સફળ થયા છે, તો આવા કમ8ચારીઓ
એવી માંગર્ણી કરી શકતા નથી કે સમાન વિસ્થત
વ્યવિક્તઓના કેસમાં આપવામાં આવેલા ચુકાદાનો લાભ
તેમને પર્ણ આપવામાં આવે. તેઓને ફેન્સ-સિસટર તરીકે
ગર્ણવામાં આવશે અને, અવગર્ણના અને વિવલંબ
અને/અથવા સ્વીકૃ પિત તેમના દાવાને ફગાવી દેવાનું
માન્ય કારર્ણ હશે.
૨૨.૩. જોકે, આ અપવાદ એવા કેસોમાં લાગુ
નહીં પડે, જ્યાં અદાલતે ચુકાદો સમાન રીતે વિસ્થત
તમામ વ્યવિક્તઓને લાભ આપવાના આશયથી જાહેર
કય હોય, પછી ભલે તેઓ અદાલતમાં ગયા હોય કે ન
ગયા હોય. આ પ્રકારના હુકમ સાથે સત્તાવાળાઓ પર
જવાબદારી છે કે તેઓ સમાન રીતે વિસ્થત તમામ

વ્યવિક્તઓને તેનો લાભ પહોંચાડે. આવી વિસ્થપિત ત્યારે
ઉભી થઈ શકે છે જ્યારે વિનર્ણ8યની વિવ1ય વસ્તુ નીપિતગત
બાબતો સાથે જોડાયેલી હોય, જેમ કે વિનયપિમતતા અને
તેવી બાબતો (જુઓ કે. સી. શમા8 વિવ. યુવિનયન ઓફ
ઇવિન્ડયા). બીજી તરફ, જો અદાલતનો ચુકાદો
વ્યવિક્તગત રીતે ઠરાવવામાં આવેલ હોય કે સદર
ચુકાદાનો લાભ અદાલત સમક્ષના પક્ષકારોને પ્રાપ્ત થશે
અને એવો ઈરાદો ચુકાદામાં સ્પષ્ટપર્ણે વ્યક્ત કરવામાં
આવ્યો હોય અથવા તેવું ચુકાદાના લખાર્ણ અને
ભા1ામાં ગર્ભિભત હોય, તો જે લોકો સદર ઇચ્છે છે કે
સદર ચુકાદાનો લાભ તેમના સુધી પહોંચે, તેમર્ણે એ
પુરવાર કરવું જોઇશે કે તેમની અરજી અવગર્ણના, વિવલંબ કે સંમપિતનો અભાવ નથી ."
૧૬. ઉપરોક્ત ચચા8ને ધ્યાનમાં રાખીને, અપીલકતા8ઓએ માગેલ દાદ કે તેમને
વ18 ૨૦૧૦થી એરિરયસ8 આપવામાં આવે, નામંજુર કરવામાં આવે છે. અમે
તા. ૨૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૦ના રોજ આપેલા આદેશના અનુસંધાને
સામાવાળા-વિનગમ દ્વારા વસુલ કરવામાં આવેલી સંપૂર્ણ8 રકમ પરત
મેળવવાની અરજદારોની દાદને પર્ણ નામંજુર કરીએ છીએ.
૧૭. ઉપરોક્ત બાબતો ધ્યાનમાં રાખીને, અમે હાલની અપીલોને એવા
રિદશાવિનદpશ સાથે આંવિશક રીતે મંજૂર કરીએ છીએ કે અપીલકતા8ઓ રિરટ
પિપરિટશન ફાઇલ કરવાની તારીખ પહેલાંના ત્રર્ણ વ18 માટે રૂ.૫,૦૦૦-
૮,૦૦૦/-ના પિપ્ર-રિરવાઇઝડ પગાર ધોરર્ણમાં તા.૧લી સપ્ટેમ્બર
૨૦૧૭થી વાર્તિ1ક ૭%ના દરે વ્યાજ સાથે બાકી પડત માટે હક્કદાર રહેશે.
આ ચુકાદાની તારીખથી ચાર મરિહનાના સમયગાળામાં વ્યાજ સરિહત બાકી
પડત ચૂકવવાની રહેશે. સામાવાળા-વિનગમ દ્વારા એક ગર્ણતરી
શીટ/રિહસાબનું સ્ટેટમેન્ટ, કે જેના આધારે ચૂકવર્ણી કરવામાં આવે છે, તે

અરજદારોને આપવાનું રહેશે. તદનુસાર, વાદગ્રસ્ત ચુકાદો આંવિશક રીતે
રદ્દ કરવામાં આવે છે અને અપીલકતા8ઓ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી
રિરટ અરજીઓને ઉપરોક્ત શરતોને આવિધન મંજુર કરવામાં આવે છે. ખચ8
અંગે કોઇ હુકમ કરવામાં આવતો નથી. .................… ન્યાયમૂર્તિત.
(અજય રસ્તોગી) .................… ન્યાયમૂર્તિત
(સંજીવ ખન્ના)
નવી રિદલ્હી
૧૮ મે, ૨૦૨૨.
This