Akela Lavilatha v. Konda Hanumant Rao & Ors.

:
DISCLAIMER The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to
/ understand it in his her language and may not be used for
. , any other purpose For all practical and official purposes the English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and
. implementation
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય હુકુમતક્ષેત્ર
સિસવિવલ અપીલ નંબર ૬૩૨૫-૨૬/૨૦૧૫
શ્રીમતી અકેલા લવિલથા ......અપીલકતા,(આે)
વિવરુદ્ધ
શ્રી કોંડા હનુમંત રાવ અને અન્ય ...... સામાવાળા(એા)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિત કૃ ષ્ણા મુરારી.
(૧) આ અપીલો આંધ્રપ્રદેશના ઉચ્ચ ન્યાયાલયના તારીખ
૨૪.૦૧.૨૦૧૪ના સંયુક્ત અંતિતમ ચુકાદાને પડકારે છે જેમાં
સામાવાળાઓ દ્વારા એફ.સી.એ. નં.૨૩૬/૨૦૧૧ અને અપીલકતા, દ્વારા એફ.સી.એ. નં.૪૦૩/૨૦૧૨ દાખલ કરવામાં આવેલ.આ
અપીલોમાં બાળકના માતા અને મૃત તિપતાના માતાતિપતા (દાદા-
દાદી) વચ્ચેના વિવવાદનો વિવષય તે બાળકને આપવામાં આવેલી અટક
છે. જ્યારે મુલાકાતના અવિLકારોનો મુદ્દો પણ પ્લીડીંગ્ઝમાં લેવામાં
આવ્યો હતો, પરંતુ આ બાબતે અદાલતમાં કોઈ દલીલ કરવામાં આવી

2022 INSC 759

નહોતી અને તેથી અમે ઉપરોક્ત પાસા પર હાઇકોટ,ના ચુકાદાને
ધ્યાનમાં લીLેા નથી.
સંસિક્ષપ્ત હકીકતો
(૨) અપીલકતા,એ ૧૮.૧૨.૨૦૦૩ના રોજ સામાવાળાના પુત્ર કોંડા
બાલાજી સાથે લગ્ન કયા, હતા.આ લગ્નજીવનથી ૨૭.૦૩.૨૦૦૬ ના
રોજ એક બાળકનો જન્મ થયો હતો. જોકે, અપીલકતા,ના પતિતનું
૧૪.૦૬.૨૦૦૬ના રોજ અવસાન થયું હતું. તે સમયે સદર બાળક
માત્ર અઢી મહિહનાનેા હતેા. ત્યારબાદ અપીલકતા,એ
૨૬.૦૮.૨૦૦૭ના રોજ ભારતીય વાયુસેનામાં વિંવગ કમાન્ડર શ્રી
અકેલા રવિવ નરસિસમ્હા શમા, સાથે લગ્ન કયા, હતા. આ લગ્નજીવનમાંથી
દંપતિતને એક બાળક થયું હતું અને તેઓ સાથે રહે છે. હાલમાં, માસ્ટર
અહલાદ અસિચન્ત્ય સગીર છે અને તે ૧૬ વષ, અને ૪ મહિહનાનો છે.
(૩) ૯ એતિપ્રલ, ૨૦૦૮ના રોજ, સામાવાળાઓએ તેમને અપીલકતા,ના
પુત્ર માસ્ટર અહલાદ અસિચન્તાના વાલી તરીકે વિનયુક્ત કરવા માટે
ગાર્ડિડયન્સ એન્ડ વોર્ડ્સસ, એક્ટ, ૧૮૯૦ની કલમ ૧૦ હેઠળ અરજી
દાખલ કરી હતી. આ અરજી દાખલ કરતી વખતે બાળક ઉંમર લગભગ
2 વષ,ની હતી અને સામાવાળાઓએ નીચેની દાદ માંગી હતીઃ
(ક) અરજદારોને ૨ વષ,ની વયના અહલાદ અસિચન્થા નામના સગીર
બાળકના વાલી તરીકે વિનયુક્ત કરવા.

(ખ) મૂળ અરજીના વિનકાલ સુLી સગીર બાળકના મુલાકાતના અવિLકારો
આપવા.
(ગ) અરજદારના ખચ, માટે, અને
(ઘ) કેસના સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને અને ન્યાયના હિહતમાં આ માનનીય
અદાલત યોગ્ય અને ઉસિચત ગણે તેવા અન્ય રાહત અથવા દાદ માટે.
(૪) ટ્રાયલ કોટj ૨૦.૦૯.૨૦૧૧ના આદેશ દ્વારા સામાવાળાઓએ દ્વારા
દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીને ફગાવી દીLી હતી અને તેનો
અભિભપ્રાય હતો કે બાળકને તેની માતાના પ્રેમ અને વાત્સલ્યથી
અલગ કરવું યોગ્ય નથી. ટ્રાયલ કોટj સામાવાળા દાદા-દાદીની
ઉંમરને પણ ધ્યાનમાં લીLી હતી. જોકે, અદાલતે સામાવાળાઓને
મુલાકાતના અવિLકારેા આપ્યા હતા અને અપીલકતા, અને તેના
પતિતને ત્રણ મહિહનામાં એકવાર તેમના બાળકને દશેરા અને
હિદવાળીના તહેવારો તેમજ સંક્રાંતિત તહેવારો અને શાળાની રજા
દરતિમયાન હૈદરાબાદમાં તેમના માતાતિપતાના ઘરે લાવવા વિનદjશ
આપ્યો હતો. સામાવાળાઓને આવા સમયગાળા દરતિમયાન
સૂય દયથી લઈને સૂયા,સ્ત સુLી ૨ હિદવસ સુLી તેમના પૌત્રને
જોવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

(૫) ટ્રાયલ કોટ,ના આદેશને બંને પક્ષો દ્વારા હાઇકોટ, સમક્ષ અપીલમાં
પડકારવામાં આવ્યો હતો. સુનાવણી દરતિમયાન હાઈકોટ,ના ધ્યાનમાં
આવ્યું હતું કે બાળકની અટક કોંડાથી બદલીને અકેલા કરી દેવામાં
આવી હતી.૨૪.૦૧.૨૦૧૪ના સંયુક્ત ચુકાદા દ્વારા અરજીનો
વિનકાલ કરતી વખતે હાઇકોટj નીચેના વિનદjશો આપ્યા હતા:
(ક) અપીલકતા, એટલે કે અકેલા લવિલથા બાળકની કુદરતી વાલી હશે, પરંતુ તે બાળકને સામાવાળાઓના વિનવાસસ્થાને એવી રીતે
લાવવાની જવાબદારી હેઠળ રહેશે કે બાળક વિશયાળાની રજા
દરતિમયાન ૨ હિદવસના સમયગાળા માટે તેમની સાથે રહેશે.
સામાવાળાઓ પણ બાળકને અપીલકતા,ના વિનવાસસ્થાનમાં, અગાઉથી જાણ કરીને જોવા માટે હકદાર રહેશે;
(ખ) અપીલકતા,એ આ આદેશની નકલ મળ્યાની તારીખથી ત્રણ
મહિહનાની અંદર બાળકની અટક અને તિપતાની અટક પુનઃસ્થાતિપત
કરવાની ઔપચાહિરકતાઓ પૂણ, કરવી પડશે; અને
(ગ) જ્યાં સુLી બાળકના તિપતાનાં નામનો સંબંL છે, ત્યાં સુLી વિનદjશ
આપવામાં આવે છે કે જ્યાં પણ રેકોડ, મંજૂરી આપે છે, ત્યાં કુદરતી
તિપતાનું નામ દશા,વવામાં આવશે અને જો તે અન્યથા અસ્વીકાય, હોય, તો રવિવ નરસિસમ્હા શમા,નું નામ સાવકા તિપતા તરીકે
દશા,વવામાં આવશે.

ઉચ્ચ અદાલતના આ સંયુક્ત ચુકાદાને હાલની અપીલમાં
અપીલકતા, દ્વારા પડકારવામાં આવ્યો છે. મુખ્ય મુદ્દાઓ કે જેના પર
વિનણ,ય લેવાની જરૂર રહે તે: -
(૧) શું માતા, જે જૈવિવક તિપતાના મૃત્યુ પછી બાળકની એકમાત્ર
કુદરતી/કાનૂની વાલી છે તે બાળકની અટક નક્કી કરી શકે છે કે
કેમ? શું તેણી, તેને, પેાતાના બીજા પતિતની અટક આપી શકે છે કે
જેની સાથે તેણી તેના પહેલા પતિતના મૃત્યુ પછી ફરીથી લગ્ન કરે છે
અને શું તેણી તેના પતિતને દત્તક લેવા માટે બાળકને આપી શકે છે?
(૨) ટ્રાયલ કોટ, સમક્ષ સામાવાળાઓ દ્વારા તેમની અરજીમાં આવી રાહત
ક્યારેય માંગવામાં આવી ન હતી ત્યારે ખાસ કરીને બાળકની અટક
બદલવા માટે અપીલકતા,ને વિનદjશ આપવાની સત્તા હાઇકોટ, પાસે છે
કે કેમ?
મુદ્દા નંબર ૧
(૬) પ્રથમ મુદ્દાને ધ્યાનમાં લઇએ તેા, બંને નીચલી અદાલતો એક
મતના છે કે તિપતાનું અવસાન થયા પછી માતા બાળકની કુદરતી
વાલી છે.
(૭) હિહંદુ દત્તકવિવLાન અને ભરણપેાષણ અવિLવિનયમ, ૧૯૫૬ ની કલમ
૬ નીચે મુજબ જોગવાઈ કરે છેઃ-

"સગીર વયના હિહંદુ બાળકના શરીર બાબતે તેમજ સગીરની
તિમલકતના બાબતે (સંયુક્ત કૌટુંભિબક તિમલકતમાં તેના અથવા
તેણીના અવિવભાવિજત હિહતને બાદ કરતા) ના કુદરતી વાલી તે-
(ક) છોકરો કે કુંવારી કન્યાના વિકસ્સામાં-તિપતા અને તેમના
પછી માતાઃ પરંતુ શરત એ છે કે પાંચ વષ,ની ઉંમર પૂણ, ન
થયેલી સગીર વયની કસ્ટડી સામાન્ય રીતે માતા પાસે રહેશે.
(ખ) અનૈારસ છોકરો કે અનૈારસ અવિવવાહિહત છોકરીના
વિકસ્સામાં માતા અને તેના પછી તિપતા (ગ) પહિરણીત છોકરીના
વિકસ્સામાં-પતિત પાસે રહેશે.“
(૮) હિહન્દુ દત્તકવિવLાન અને ભરણપેાષણ અવિLવિનયમ, ૧૯૫૬ની કલમ
૯ (૩) માં જોગવાઈ છે કે, "૯(૩) જો તિપતા મૃત્યુ પામ્યા હોય અથવા સંપૂણ, રીતે અને અંતે
સંસારનો ત્યાગ કય હોય અથવા હિહંદુ Lમ, છોડી દેવામાં
આવ્યો હોય અથવા સક્ષમ અવિLકારક્ષેત્રની અદાલત દ્વારા
અસ્વસ્થ મનના હોવાનું જાહેર કરવામાં આવ્યું હોય તો
માતા બાળકને દત્તક આપી શકે છે."
(૯) ગીથા હહિરહરન અને અન્ય વિવરુદ્ધ ભારતીય હિરઝવ, બેંક અને અન્ય
MANU/SC/0117/1999 કેસમાં આ અદાલતે માતાને તિપતા
તરીકે સમાન સ્થાન આપ્યું હતું અને હિહંદુ લઘુમતી અને વાલીત્વ
અવિLવિનયમ, ૧૯૫૬ ની કલમ ૬ હેઠળ સગીર બાળકના કુદરતી
વાલી તરીકેના તેના અવિLકારને મજબૂત બનાવ્યો હતો.

(૧૦) તેના પહેલા પતિતના અવસાન પછી, બાળકના એકમાત્ર કુદરતી
વાલી હોવાના કારણે, માતાને તેના નવા કુટુંબમાં બાળકને સામેલ
કરવાથી અને બાળકની અટક નક્કી કરવામાં કાયદેસર રીતે કેવી રીતે
અટકાવી શકાય તે જોવામાં આપણે વિનષ્ફળ રહ્યા છીએ. અટક એ
વ્યવિક્તના પહિરવારના અન્ય સભ્યો સાથે વહેંચાયેલું નામ છે, જે તે
વ્યવિક્તના આપેલા નામ અથવા નામોથી અલગ છે; કુટુંબનું નામ.
અટક માત્ર વંશનું સૂચક નથી અને તેને માત્ર ઇતિતહાસ, સંસ્કૃ તિત અને
વંશના સંદભ,માં જ ન સમજવું જોઈએ, પરંતુ તે જે ભૂતિમકા ભજવે છે
તે સામાવિજક વાસ્તવિવકતાના સંદભ,માં અને તેમના ચોક્કસ
વાતાવરણમાં બાળકો માટે હોવાની ભાવના સાથે છે. ‘પહિરવાર’નું
સજ,ન કરવા, તેને ટકાવી રાખવા અને પ્રદર્ડિશત કરવા માટે અટકની
એકરૂપતા એક માધ્યમ તરીકે ઉભરી આવે છે.
(૧૧) દસ્તાવેજોમાં અપીલકતા,ના પતિતનું નામ સાવકા તિપતા તરીકે સામેલ
કરવાનો હાઇકોટ,નો વિનદjશ લગભગ અમાનુષી અને અવિવચારી છે કે
તેનાથી બાળકના માનસિસક સ્વાસ્થ્ય અને આત્મસન્માન પર કેવી
અસર પડશે. નામ મહત્વપૂણ, છે કારણ કે બાળક તેની ઓળખ તેના
પરથી મેળવે છે અને તેના પહિરવારમાંથી નામમાં તફાવત એ બાળકને
દત્તક લેવાની હકીકતની સતત યાદ અપાવશે અને બાળકને

ભિબનજરૂરી પ્રશ્નોના કારણે તેના અને તેના માતા-તિપતા વચ્ચેના
સરળ અને કુદરતી સંબંLોમાં અવરોL પેદા કરશે. તેથી, અમને
અપીલકતા, માતાના વત,નમાં એવું કશું જ અસામાન્ય દેખાતું નથી, કે
જયારે તે પુનલ,ગ્ન પછી બાળકને તેના પતિતની અટક આપતી હોય
અથવા બાળક તેના પતિતને દત્તક પણ આપી દે.
(૧૨) દત્તક લેવાની પ્રવિક્રયા લાગુ કરવા માટે દત્તક ખત જરૂરી નથી અને
સ્થાતિપત રીતિતહિરવાજો દ્વારા પણ તે કરી શકાય છે, હાલના વિકસ્સામાં
અપીલકતા,એ રજૂઆત કરી છે કે ૧૨મી જુલાઈ, ૨૦૧૯ના રોજ, હાલની અરજી પેવિંન્ડગ હતી તે દરતિમયાન, અપીલકતા,ના
પતિતએ/બાળકના સાવકા તિપતાએ રવિજસ્ટડ, દત્તક ખત દ્વારા
બાળકને દત્તક લીLું છે. હિહંદુ દત્તકવિવLાન અને ભરણપેાષણ
અવિLવિનયમ, ૧૯૫૬ની કલમ ૧૨માં જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે, "દત્તક લીLેલા બાળકને તમામ હેતુઓ માટે, દત્તક વિલLાની
તારીખથી, તેના દત્તક તિપતા કે માતાનું બાળક ગણવામાં આવશે
અને તેના અથવા તેણીના જન્મના પહિરવારમાં બાળકના તમામ
સંબંLોને તુટી ગયેલા ગણાશે અને તેની જગ્યાએ ( દત્તક વિલLાના
કારણે) દત્તક કુટુંબમાંના સંબંLો, તે જગ્યા લેશે."

(૧૩) એન્સાયક્લોપેવિડયા ઓફ હિરવિલજન એન્ડ એથિથક્સ અનુસાર દત્તક
લેવું એ બાળકના જૂના સંબંLીઓથી નવા સંબંLીઓમાં
સ્થળાંતરણનો સંકેત આપે છે. બાળક જન્મથી જે પહિરવારનો છે
તેનો સભ્ય રહેતેા નથી. બાળક તમામ અવિLકારો ગુમાવે છે અને
તેના કુદરતી માતા-તિપતા અને સંબંLીઓ સાથે સંબંવિLત તમામ
ફરજોથી વંસિચત રહે છે. નવા પહિરવારમાં, બાળક મૂળ જન્મેલા સભ્ય
સરખા તમામ અવિLકારો અને જવાબદારીઓ સાથે કુદરતી રીતે
જન્મેલા બાળક જેવું રહેશે. આથી જ્યારે આ પ્રકારનું બાળક દત્તક
પહિરવારનું સભ્ય બને છે, ત્યારે તે તાર્ડિકક છે કે તે દત્તક પહિરવારની
અટક લે અને આ પ્રકારની બાબતમાં ન્યાવિયક હસ્તક્ષેપ હેાવો
મૂંઝવણભય છે.
(૧૪) જ્યારે ભૂતકાળમાં દત્તક લેવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વ્યવિક્તના અંતિતમ
સંસ્કારના અવિLકારોની કામગીરીને સુવિનવિ„ત કરવાનો અને
વ્યવિક્તના વંશની સાતત્યતા જાળવવાનો રહ્યો છે, ત્યારે તાજેતરના
સમયમાં, આLુવિનક દત્તક સિસદ્ધાંતનો ઉદ્દેશ્ય તેના અથવા તેણીના
જૈવિવક પહિરવારથી વંસિચત બાળકનુ પાહિરવાહિરક જીવન પુનઃસ્થાતિપત
કરવાનો છે. તેથી, ઉપરોક્ત અવલોકનોને ધ્યાનમાં રાખીને, પ્રથમ
મુદ્દાનું સમાLાન અપીલકતા,ની તરફેણમાં કરવામાં આવે છે.

મુદ્દા નંબર ૨
(૧૫) બીજો મુદ્દો ધ્યાને લેતા, આ અદાલત, જ્યારે સામાવાળા દાદા-
દાદીની વિસ્થતિત પ્રત્યે બેપરવાહ નથી, તે એક હકીકત છે કે તેમના
દ્વારા બાળકની અટક પ્રથમ પતિત/સામાવાળાના પુત્રની અટકમાં
બદલવા માટે ક્યારેય કોઈ રાહત માંગવામાં આવી ન હતી. એ નક્કી
કાયદો છે કે, જે રાહત અરજીઆે પર લેખીતમાં મળી નથી, તે મંજૂર
કરવી જોઈએ નહીં. જો કોઈ અદાલત એવી રાહત આપે કે જેના માટે
કોઈ પ્રાથ,ના કે લેખીતમાં પ્લીડીંગ્ઝ કરવામાં આવી ન હોય અને
તેથી સામાવાળા આ પ્રકારની રાહતનો વિવરોL કરવાથી વંસિચત રહે, તો તે ન્યાયની વિવફળતા તરફ દોરી જશે.
(૧૬) મેસસ, ટ્રોજન એન્ડ કંપની વિલતિમટેડ વિવ. આર. એમ. એન. નાગપ્પા
ચેટ્ટીયાર 1953 235
AIR SC કેસમાં આ અદાલતે પક્ષકાર દ્વારા
માંગવામાં આવેલી રાહત અને તે પણ યોગ્ય પ્લીડીંગ વિવના આપી
શકાય છે કે નહીં, તે મુદ્દાને ધ્યાનમાં લીLો હતો. કોટj નીચે મુજબ
ચુકાદો આપ્યો હતેા-
"તે ખુબ સમયથી માનવામાં આવતેા કાયદેા છે કે કેસનો
વિનણ,ય પક્ષકારોની પ્લીડીંગ બહારના આLાર પર
આLાહિરત ન હોઈ શકે અને જે કેસ પ્લીડ કરેલ હેાય તેજ
(કોટj) શેાLવેા જેાઇએ. કેસમાં સુLારો કયા, વિવના, અદાલત એ રાહત આપવા માટે હકદાર નહોતી કે જેની
માંગણી કરવામાં આવી ન હતી અને તેમાં કોઈ વૈકવિલ્પક

કેસ સામેલ કરવા માટે દાવો સુLારવા માટે ક્યારેય અરજ
કરવામાં આવી ન હતી."
(૧૭) ભારત અમરતલાલ કોઠારી અને અન્ય AIR 2010 SC
475 ના કેસમાં ઠરાવ્ય઼ુ છે કે
"જો કે કોટ,ને રાહત આપવા માટે ખૂબ જ વ્યાપક વિવવેકબુવિદ્ધ
છે, તેમ છતાં, અદાલત, દાદને સંચાવિલત કરતા Lોરણો અને
સિસદ્ધાંતોને અવગણીને અને બાજુ પર રાખીને, અરજદાર દ્વારા
અરજ પણ ન કરી હોય તેવી રાહત આપી શકે નહીં."
(૧૮) આ વિકસ્સામાં બાળકની અટક બદલવા માટે વિનદjશો આપતી
વખતે, ઉચ્ચ અદાલત પ્લીડીંગ્ઝથી આગળ વLી છે અને આવા
વિનદjશો આ આLાર પર રદ કરવાપાત્ર બને છે.
(૧૯) આ વિવષય સાથે વિવદાય લેતા પહેલા, કોઇપણ પ્રકારની
અવિનવિ„તતા દૂર કરવા માટે એ બાબતનો પુનરોચ્ચાર કરવામાં
આવે છે કે બાળકની એકમાત્ર કુદરતી પાલક માતા હોવાને
કારણે બાળકની અટક નક્કી કરવાનો તેમનેા અવિLકાર છે. તેને
બાળકને દત્તક આપવાનો અવિLકાર પણ છે. અદાલતને
હસ્તક્ષેપ કરવાની સત્તા હોઈ શકે છે, પરંતુ જ્યારે તે અસરની
ચોક્કસ દાદ માંગવામાં આવે અને આવી અરજ એ આLાર પર
કેવિન્‹ત હોવી જોઈએ કે જેમાં બાળકનું હિહતને પ્રાથતિમકતા

આપવાની રહે અને તે અન્ય તમામ પાસાઆે કરતાં વLુ
મહત્વનું છે. ઉપરોક્ત અવલોકનો સાથે બાળકની અટક
સંબંવિLત છે ત્યાં સુLી ઉચ્ચ અદાલતના વિનદjશો રદ કરવામાં
આવે છે.
(૨૦) પહિરણામે, અપીલોનો અંશતઃ સ્વીકારવામા આવે છે.
(૨૧) કેસની પ્રકૃ તિત અને પક્ષકારોની વિસ્થતિતને ધ્યાનમાં રાખીને, તેમને આ અપીલોમાં થયેલા ખચ, જાતે ભેાગવવાનેા રહેશે. ........................ન્યાયમૂર્તિત
(હિદનેશ માહેશ્વરી)
…...................... ન્યાયમૂર્તિત
(કૃ ષ્ણ મુરારી)
નવી હિદલ્હી
૨૮ જુલાઈ, ૨૦૨૨.
– .
This