Talat Sanvi v. Jharkhand State and Others

2023 INSC 80 ૨. અમે માનીએ છીએ કે વાદગ્રસ્ત હુકમમાં કાયદાનું ઉલ્લંઘન થયેલ છે, કારણ કે પીક્રિડતને મળતા વચગાળાના વળતરનો પ્રશ્ન જામીન ન્યાયશાસ્ત્રનો ભાગ ન હોઈ શકે. ૩. આ મુદ્દો પહેલાંથી જ આ કોટ+ના અન્ય કેસોની સાથે-સાથે સાહબ આલમ @ ગુડ્ડુ ક્રિવ. ઝારખંડ રાજ્ય અને અન્ય - ફોજદારી અપીલ ક્ર.૧૩૧૮/૨૦૨૨માં તા.૨૪/૦૮/૨૦૨૨ના તથા ઉધો ઠાકુર અને અન્ય ક્રિવગેરે ક્રિવ. ઝારખંડ રાજ્ય અને અન્ય - ફોજદારી અપીલ ક્ર.૧૭૦૩-૧૭૦૪/૨૦૨૨માં તા.૨૯/૦૯/૨૦૨૨ના ચુકાદાઓથી સ્પષ્ટ છે. ૪. સાહેબ આલમના કેસ (સુપ્રા)માં અમે ક્રિવક્રિવધ કેસોમાં ક્રિવદ્વાન ન્યાયાધીશે પસાર કરેલ હુકમો પર ક્રિવચાર કય હતો, જેમાં ગુનાના પ્રકાર પર આધારિરત જામીનની જરૂરિરયાતો પર ક્રિવચાર કયા+ ક્રિવના નોંધપાત્ર નાણાં જમા કરવાની શરત પર જામીન મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા અને આમ, એવું નોંધવામાં આવેલ કે, માત્ર એ કારણોસર કોઈ વ્યક્રિZતને જામીન ન આપી શકાય કે તે વ્યક્રિZત નાણાં જમા કરવા સક્ષમ છે અથવા ચૂકવણી કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ૫. તમામ વાદગ્રસ્ત હુકમો રદ કરવામાં આવ્યા હતા અને મેટર પાછી મોકલી દેવામાં આવી હતી.

૬. ઉધો ઠાકુર(સુપ્રા)ના કેસમાં ‘પીક્રિડતને વળતર’ શબ્દપ્રયોગનો ઉપયોગ અયોગ્ય હોવાનું જણાયું હતું, કારણ કે ધરપકડ પહેલા જામીનની કાય+વાહી નાણાં વસૂલવાની કાય+વાહી નથી. ૭. આ કેસની બાબત એક કદમ આગળ છે, કારણ કે આગોતરા જામીન મંજૂર કરવાની શરત તરીકે નાણાં ચૂકવવા/નાણાં જમા કરાવવા નથી, પરંતુ આગોતરા જામીન માટેની કાય+વાહીમાં પીક્રિડતને વચગાળાનું વળતર ચૂકવવાનો ક્રિનદ`શ છે. ૮. પીક્રિડતોને મળતા વળતરના સંબંધમાં ઇતિતહાસ પર નજર કરીએ તો આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે ૧૯૬૦ના દાયકામાં 'પીક્રિડતવાદ' ચળવળે નાણાકીય વળતર માટે માગ+ મોકળો કરેલ, જેણે ફોજદારી કાય+વાહીમાં આ પ્રકારનાં વળતરને પીક્રિડતોનાં સહકાર સાથે જોડી સરકારોને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. કેનેડા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના કેટલાંક રાજ્યોએ પીક્રિડતોને વળતર આપવાનું શરૂ કયુh હતું અને આ રીતે ફોજદારી કાય+વાહીમાં શામેલ થવા ક્રિવZટીમ / પીક્રિડતને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવતું હતું. ૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં પીક્રિડતવાદ અને પીક્રિડત ન્યાયના અગ્રણીઓએ અપરાધોના પીક્રિડતો વતી ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીમાં સુધારો કરવાની મહત્ત્વની પહેલ કરી હતી. "પીક્રિડતો માટે ન્યાયના મૂળભૂત સિસદ્ધાંતો અને સત્તાના દુરુપયોગ" પર સંયુZત રાષ્ટ્રની ઘોષણા

૧૯૮૫માં મહાસભાએ સવ+સંમતિતથી સ્વીકારેલ (ગ્રોએનહુઇઝસેન, ૨૦૧૪). આ ઘોષણાએ વળતરના અક્રિધકાર સરિહત ચોક્કસ અક્રિધકારો અને અપરાધ- પીક્રિડતોના હક્ક માટે માગ+ મોકળો કરેલ. ૯. ફોજદારી કાય+રીતિત સંરિહતાની કલમ-૩૫૭માં, જ્યારે કોઈ કોટ+ દંડની સજા ફટકારે અથવા એવી કોઈ સજા (મોતની સજા સરિહતની) ફટકારે કે જેમાં દંડ તેમાં વણ+વવામાં આવેલા સંજોગોનો એક ભાગ હોય, ત્યારે વળતરની ચૂકવણી કરવાના હુકમની જોગવાઇ છે. પેટા-કલમ (૨) એક મયા+દા લાદે છે કે, અપીલ યોગ્ય કેસમાં જ્યારે દંડ લાદવામાં આવે, ત્યારે અપીલ દાખલ કરવા માટે ક્રિનયત કરવામાં આવેલી મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં અથવા જો અપીલ દાખલ કરવામાં આવેલ હોય, તો અપીલના ક્રિનણ+ય પહેલાં આવી ચૂકવણી કરી શકાશે નહીં. પેટા-કલમ (૩) અનુસાર, વળતરના રૂપમાં આ જોગવાઈ એ વ્યક્રિZત માટે છે, જેને એ કૃ ત્યના કારણે નુકસાન થયું હોય અથવા ઈજા થઈ હોય, કે જેના માટે આરોપીને તે સજા ફટકારવામાં આવી છે. પેટા-કલમ (૪)માં એપેલેટ કોટ+ અથવા હાઇકોટ+ અથવા સેશન્સ કોટ+ને પણ રીક્રિવઝનની સત્તાનો ઉપયોગ કરતા વળતરની ચૂકવણી કરવાનો ક્રિનદ`શ આપવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. ૧૦. અમે આ વાતને એ સમજીને આગળ વધારી છે કે, પીક્રિડતને મળતું વળતર એ આક્ષેતિપત ગુનાના સંબંધમાં લેવામાં આવેલા અંતિતમ ક્રિનણ+ય, એટલે કે, ગુનો

જે-તે રીતે આચરવામાં આવેલ કે નહીં, તેના ક્રિનણ+યની સાથે જ નક્કી કરવામાં આવે છે, અને આમ, અંતિતમ ક્રિનણ+યે પહોંચતા પૂવ` અથવા મેટર પર ક્રિવચારણા પહેલાં જ કોઈ પણ પ્રકારનું વળતર નક્કી કરવાનો કોઈ પ્રશ્ન જ પેદા થતો નથી. ૧૧. તાજેતરમાં ધમ`શ ક્રિવ. ગુજરાત રાજ્ય (૧ (૨૦૨૧) ૭ એસસીસી ૧૯૮)ના કેસમાં આ કોટ` આપેલા ચુકાદામાં એવો અભિભપ્રાય વ્યZત કરવામાં આવ્યો હતો કે, કલમ-૩૫૭ના સરળ વાંચનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, આ પ્રકારનું વળતર ટ્રાયલ પૂણ+ થયા બાદ જ નક્કી કરવામાં આવે છે, જોકે તે ક્રિવવેકાક્રિધકારની બાબત છે. હાઇકોટ` આરોપીને જામીનની એક શરત તરીકે મૃતક (પીક્રિડત)ના કાયદેસર વારસદારો માટે વળતર જમા કરાવવા આપેલ ક્રિનદ`શો કાયમ રાખી શકાય નહીં અને આ રીતે, તેને સદર તક+ના આધાર પર રદ કરવામાં આવે છે. ૧૨. કોટ` અભિભપ્રાય આપ્યો હતો કે, ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ છે કે, શરીર સામેના ગુનાઓના કેસોમાં, આરોપીની શુક્રિદ્ધ/મુક્રિZત માટેની પદ્ધતિત તે પીક્રિડતને આપવાની છે. તેવી જ રીતે, ભિબનજરૂરી સતામણીને રોકવા માટે, જ્યાં ભિબનજરૂરી ફોજદારી કાય+વાહીઓ શરૂ કરવામાં આવી હોય, ત્યાં વળતરની જોગવાઇ કરવામાં આવી છે. જામીન આપવાના તબક્કે આ પ્રકારનું વળતર કદાચ જ નક્કી કરી શકાય છે.

૧૩. આવા ન્યાક્રિયક દુસ્સાહસને વધાવ્યા વગર, આગોતરા જામીન મંજૂર કરવાના અન્ય પાસાઓને જાળવી રાખી, આ સંબંધમાં વાદગ્રસ્ત હુકમમાં લાદવામાં આવેલી શરતને રદ કરવામાં અમને કોઈ ખચકાટ નથી. ૧૪. તે મુજબ, અપીલને મંજૂરી આપવામાં આવે છે અને પક્ષકારો પોતાનો ખચ+ જાતે ઉઠાવશે. ........................., ન્યાયમૂર્તિત [સંજય ક્રિકશન કૌલ] ........................., ન્યાયમૂર્તિત [અભય એસ. ઓકા] નવી રિદલ્હી, ૨૪ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩ This judgment has been translated using AI Tool – SUVAS. DISCLAIMER: The translated judgment in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the English version of the judgment shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.