Delhi Development Authority v. Nemchand Sharma & Ors.

:
DISCLAIMER The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to
/ understand it in his her language and may not be used for
. , any other purpose For all practical and official purposes the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and
. implementation
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય હુકુમતક્ષેત્ર
સિસવિવલ અપીલ નં. ૩૯૫/૨૦૨૩
(@એસએલપી (સી) નંબર ૧૫૮૬/૨૦૨૩)
(@ ડાયરી નંબર ૩૨૬૪૦/૨૦૨૨)
દિદલ્હી ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટી .............. અપીલકતા6(આે)
વિવરુદ્ધ
નેમચંદ શમા6 અને અન્યો ............. સામાવાળા (ઓ)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિત એમ.આર.શાહ.
(૧) નવી દિદલ્હી ખાતે દિદલ્હી ઉચ્ચ અદાલતે રીટ પિપટીશન (સી) નં. ૩૪૪૬/૨૦૧૫માં
આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશથી વ્યથિથત અને અસંતુષ્ટ થઈને, દિદલ્હી
વિવકાસ સત્તામંડળે હાલની અપીલ કરેલ છે, જેમાં ઉચ્ચ અદાલતે અહીં મૂળ દિરટ
અરજદારો-સામાવાળાઓ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી સદરહુ દિરટ પિપટીશનને
મંજૂરી આપતા ઠરાવવામાં આવેલ છે કે જમીન સંપાદનમાં વ્યાજબી વળતર અને

2023 INSC 73

પારદર્શિશતા અવિOકાર, પુન:સ્થાપન અને પુન6વસવાટ અવિOવિનયમ, ૨૦૧૩ (હવે પછી
‘અવિOવિનયમ, ૨૦૧૩’ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે) તેની કલમ ૨૪(૨)ના
આOારે વાદગ્રસ્ત જમીનના સંપાદનની કાય6વાહી લેપ્સ થયેલ છે.
(૨) અમે સંબંવિOત પક્ષકારો વતી હાજર રહેલા વિવદ્વાન વકીલને લંબાણપૂવ6ક સાંભળ્યા
અને ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા અપાયેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને આદેશનુ અવલેાકન કયુV.
(૨.૧) ઉચ્ચ અદાલતે આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશ પરથી એવું જણાય છે કે, ઉચ્ચ અદાલતે અપીલકતા6 અને દિદલ્હીની એનસીટી સરકાર વતી નોંધ્યું હતું કે, વિવવાદિદત જમીનનો કબજો લેવામાં આવ્યો હતો. આમ છતાં, ઉચ્ચ અદાલતે દિરટ
પિપદિટશનને મંજૂરી આપી છે અને જાહેર કયુV છે કે, વિવવાદિદત જમીનના સંબંOમાં
સંપાદન માત્ર એટલા માટે અવિOવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ લેપ્સ ગયુ
હોવાનું માનવામાં આવે છે કે, વળતર શું ચુકવવામાં આવ્યું હતું તે સ્પષ્ટ નથી અને
જો એમ હોય તો, વિવવાદ કોણે ઉઠાવ્યો હતો અને શું અવિOવિનયમ, ૧૮૯૪ની કલમ
૩૦ અને ૩૧ની જોગવાઈઓ પ્રવત6માન પ્રવિ]યા અનુસાર સંતુષ્ટ હતી કે કેમ.
વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશ આપતી વખતે, ઉચ્ચ અદાલતે પૂણે મ્યુવિનસિસપલ
કોપ રેશન અને અન્ય વિવરુદ્ધ હરકચંદ પિમસિસદિરમલ સોલંકી અને અન્યો, (૨૦૧૪) ૩
એસસીસી ૧૮૩ કેસમાં આ અદાલતના અગાઉના વિનણ6ય પર ભારે આOાર રાખ્યો છે.
આમ છતાં, એ નોંOવું જરૂરી છે કે, પૂણે મ્યુવિનસિસપલ કોપ રેશન અને અન્ય (સુપરા)
ના કેસમાં આ અદાલતના ચુકાદાને ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટી વિવરુદ્ધ

મનોહરલાલ અને અન્યો, (૨૦૨૦)૮ એસસીસી ૧૨૯ના ચુકાદાથી આ
અદાલતની બંOારણીય ખંડપીઠે વિવશેષ રૂપથી આેવરરૂલ્ડ કરેલ છે.
(૨.૨) ઉપરેાક્ત સિસવાય, ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટી (સુપરા) ના કેસમાં પણ આ
કોટ6ની બંOારણીય ખંડપીઠે ચુકાદો આપ્યો છે કે અવિOવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ
૨૪(૨) ની જોગવાઈઓ આકષ6વા માટે, કબજો ન લેવાની અને વળતર ન લેવાની બે
શરતો પૂણ6 કરવી પડશે અને જો આમાંથી કોઈ એક શરત સંતોષવામાં નહીં આવે, તો
સંપાદનમાં કોઈ ક્ષપિત ગણાશે નહીં. હાલના કેસમાં, અહીં ઉપર જણાવ્યા અનુસાર, વિવવાદિદત જમીનનો કબજો લેવામાં આવ્યો હતો અને શરૂઆતમાં ૨૭.૧૨.૧૯૯૦ના
રોજ લાભાથe વિવભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ બાકીની ૧ વીઘા
જમીન લેવામાં આવી હતી અને ૦૯.૦૨.૨૦૦૭ના રોજ લાભાથe વિવભાગને
સોંપવામાં આવી હતી. ઈન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટી (સુપરા) ના કેસમાં ફકરા
૩૬૫ અને ૩૬૬માં, આ કોટ6ની બંOારણીય ખંડપીઠે અવલેાકન કરેલ છે અને નીચે
મુજબનું ઠરાવેલ છે કે :-
૩૬૫. પદિરણામે, પૂણે મ્યુવિનસિસપલ કોપ રેશનનો વિનણ6ય.[પૂણે મ્યુવિનસિસપલ
કોપ રેશન.એ. વી. હરકચંદ પિમસિસદિરમલ સોલંકી, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી
૧૮૩] ને રદ કરવામાં આવે છે અને અન્ય તમામ વિનણ6યો જેમાં પૂણે
મ્યુવિનસિસપલ કોપ રેશનના વિનણ6યને [પૂણે મ્યુવિનસિસપલ કોપ રેશન.વી.
હરકચંદ પિમસિસદિરમલ સોલંકી, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી ૧૮૩)
અનુસરવામાં આવ્યું છે, તેને પણ રદ કરવામાં આવે છે. શ્રી બાલાજી નગર
રેસિસડેવિન્શયલ એસો. [શ્રી બાલાજી નગર રેસિસડેવિન્શયલ એસો. વિવ. સ્ટેટ
આેફ તપિમલનાડુ, (૨૦૧૫) ૩ એસસીસી ૩૫૩] નો વિનણ6ય સારો કાયદો

ઘડતો હોવાનું કહી શકાય નહીં, તેને રદ કરવામાં આવે છે અને તેને
અનુસરતા અન્ય વિનણ6યો પણ રદ કરવામાં આવે છે. ઈન્દોર ડેવલપમેન્ટ
ઓથોદિરટી વિવ. શૈલેન્દ્ર [(૨૦૧૮) ૩ એસસીસી ૪૧૨] માં કલમ
૨૪(૨)ના પરંતુકના સંદભ6માં અને શું “અથવા" ને “ન તો" અથવા
“અને" તરીકે વાંચવું જોઈએ” તે પાસા પર વિવચાર કરવામાં આવ્યો
નહોતો. એટલા માટે હાલના ચુકાદાની ચચા6ને ધ્યાનમાં રાખીને તે વિનણ6ય
પણ લાગુ થઈ શકે તેમ નથી.
૩૬૬. ઉપરોક્ત ચચા6ને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપીએ
છીએ:
૩૬૬.૧. કલમ ૨૪ (૧) (એ) ની જોગવાઈઓ હેઠળ જો એવોડ6 ૧/૧/૨૦૧૪ના
રોજ, એટલે કે વષ6 ૨૦૧૩ના અવિOવિનયમની શરૂઆતની તારીખથી
કરવામાં ન આવે તો, કાય6વાહીમાં કોઈ ખામી રહેશે નહીં. વળતર
૨૦૧૩ના અવિOવિનયમની જોગવાઈઓ હેઠળ નક્કી કરવાનું રહેશે.
૩૬૬.૨. જો અદાલતે આપેલા વચગાળાના આદેશ દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલ
સમયગાળાને બાદ કરતા પાંચ વષ6ના વિવન્ડેા પિપદિરયડમાં પસાર કરવામાં
આવ્યેા હેાય, તો ૧૮૯૪ના અવિOવિનયમ હેઠળ ૨૦૧૩ના અવિOવિનયમની
કલમ ૨૪(૧)(બી) હેઠળ જોગવાઈ મુજબ કાય6વાહી ચાલુ રહેશે જાણે કે
તેને રદ કરવામાં આવી નથી.
૩૬૬.૩. કલમ ૨૪ (૨) માં કબજો અને વળતર વચ્ચે વપરાયેલ "અથવા" શબ્દને
"ના તેા" અથવા "અને" તરીકે વાંચવો પડશે. વષ6 ૨૦૧૩નાં
અવિOવિનયમની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ જમીન સંપાદનની કાય6વાહી ડીમ્ડ
લેપ્સ થાય છે કે, જ્યાં ઉપરોક્ત અવિOવિનયમ લાગુ થયા અગાઉ પાંચ વષ6
કે તેનાથી વOારે સમયથી સત્તાવાળાઓની વિનવિv]યતાને લીOે, જમીનનો

કબજો લેવામાં આવ્યો નથી કે વળતર આપવામાં આવ્યું નથી. બીજા
શબ્દોમાં કહીએ તો, જો કબજો લેવામાં આવ્યો હોય, વળતર ચુકવવામાં
આવ્યું ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષપિત નથી. તેવી જ રીતે, જો વળતર
ચૂકવવામાં આવ્યું હોય, કબજો લેવામાં આવ્યો ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષપિત
નથી.
૩૬૬.૪. ૨૦૧૩ના અવિOવિનયમની કલમ ૨૪ (૨) ના મુખ્ય ભાગમાં ‘ચૂકવણી’ની
અભિભવ્યવિક્તમાં અદાલતમાં વળતર જમા કરાવવાનો સમાવેશ થતો નથી.
કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકમાં વળતરની રકમ નક્કી કરવાના પદિરણામની
જોગવાઈ છે, જો મોટા ભાગનાં જમીનOારકો સાથે સંબંવિOત રકમ જમા
કરાવવામાં આવી ન હોય, તો ૧૮૯૪ના અવિOવિનયમની કલમ ૪ હેઠળ
જમીન સંપાદન માટેના જાહેરનામાની તારીખે તમામ લાભાથeઓ (જમીન
માવિલકો) ૨૦૧૩ના અવિOવિનયમની જોગવાઈઓ અનુસાર વળતર મેળવવા
માટે હકદાર રહેશે. જો જમીન સંપાદન અવિOવિનયમ, ૧૮૯૪ની કલમ ૩૧
હેઠળની જવાબદારી પૂણ6 ન થઈ હોય, તો ઉપરોક્ત અવિOવિનયમની કલમ
૩૪ હેઠળ વ્યાજ મંજૂર કરી શકાય છે. (અદાલતમાં) વળતર જમા ન
કરાવવાથી જમીન સંપાદન પ્રવિ]યા વિનvફળ જતી નથી. પાંચ વષ6 કે તેથી
વOુ સમય સુOી મોટાભાગના જમીનOારકેાના સંદભ6માં થાપણની રકમ
જમા નહી કરવાના વિકસ્સામાં, ૧૮૯૪ના અવિOવિનયમની કલમ ૪ હેઠળ
જમીન સંપાદન માટે જાહેરનામાની તારીખે ૨૦૧૩ અવિOવિનયમ હેઠળ
"જમીન માવિલકો" ને વળતર ચૂકવવાનું રહેશે.
૩૬૬.૫. જો ૧૮૯૪ના અવિOવિનયમની કલમ ૩૧ (૧) અંતગ6ત કોઈ વ્યવિક્ત સમક્ષ
વળતર રજુ કરવામાં આવ્યું હોય, તો તે વ્યવિક્ત એવેા દાવેા કરવા માટે
સ્વત્રંત નથી કે વળતરની ચુકવણી ન કરવાના કારણેાસર કે અદાલતમાં
વળતરની રકમ જમા નહી કરાવવાના કારણે કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ
સંપાદન લેપ્સ થયેલ છે. ચુકવણીની જવાબદારી કલમ ૩૧(૧) હેઠળ

રકમ રજુ કરવાથી પૂણ6 થાય છે. જમીનમાવિલકો કે જેમણે વળતર
સ્વીકારવાનો ઇનકાર કય હતો અથવા જેમણે વOુ વળતર માટે રેફરન્સની
માંગણી કરી હતી, તેઓ દાવો કરી શકતા નથી કે ૨૦૧૩ અવિOવિનયમની
કલમ ૨૪(૨) હેઠળ સંપાદનની કાય6વાહી લેપ્સ થયેલ છે.
૩૬૬.૬ વષ6 ૨૦૧૩ના અવિOવિનયમની કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકને કલમ ૨૪ (૨)
નો ભાગ ગણવામાં આવશે, નહીં કે કલમ ૨૪ (૧) (બી) ના ભાગ
તરીકે.
૩૬૬.૭. ૧૮૯૪ના અવિOવિનયમ હેઠળ અને કલમ ૨૪(૨) હેઠળ વિવચારણા મુજબ
કબજો મેળવવાની રીત ઇન્કવેસ્ટ રીપેાટ/મેમોરેન્ડમ તૈયાર કરવા દ્વારા
છે. ૧૮૯૪ના અવિOવિનયમની કલમ ૧૬ હેઠળ એકવાર જમીન કબજો
લેવાનેા એવોડ6 થઇ જાય પછી જમીનનેા રાજ્યમાં સમાવેશ થઇ જાય છે, ૨૦૧૩ના અવિOવિનયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ ડાઇવેસ્ટીંગની કેાઇ
જોગવાઈ નથી, કારણ કે એકવાર કબજો લઈ લીOો હોય તો કલમ ૨૪
હેઠળ કોઈ ક્ષપિત નથી.
૩૬૬.૮ જો સત્તાOીશો, ૧-૦૧-૨૦૧૪ના રોજ જમીન સંપાદન માટે સંબંવિOત
સત્તાOીશો પાસે પડતર કાય6વાહીમાં પાંચ વષ6 કે તેથી વOુ સમય સુOી
કબજો લેવામાં કે વળતર ચૂકવવામાં વિનvફળ જાય તો કલમ ૨૪(૨)
મુજબ કાય6વાહીના વિડમ્ડ લેપ્સની જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. અદાલત
દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલ વચગાળાના આદેશોના અવિસ્તત્વના
સમયગાળાને પાંચ વષ6ની ગણતરીમાં બાકાત રાખવાનો રહેશે.
૩૬૬.૯. ૨૦૧૩ના અવિOવિનયમની કલમ ૨૪(૨) જમીન સંપાદનની પૂણ6 થયેલી
કાય6વાહીની કાયદેસરતા પર સવાલ ઉઠાવવા માટે નવા હેતુને જન્મ
આપતી નથી. કલમ-૨૪ એ વષ6 ૨૦૧૩ના અવિOવિનયમના

અમલીકરણની તારીખ એટલે કે ૦૧.૦૧.૨૦૧૪નાં રોજ પેન્ડિંન્ડગ
કાય6વાહીને લાગુ પડે છે. આ જુના અને સમય-અવરોવિOત દાવાઓને
પુનજી6વિવત કરતું નથી અને પૂણ6 થયેલી કાય6વાહીને ફરીથી ખોલવાની
મંજૂરી આપતું નથી અને જમીનમાવિલકોને સંપાદનને અમાન્ય ઠરાવવા
માટે અદાલતના બદલે પિતજોરી શાખામાં વળતર જમા કરાવવાની
કાય6વાહી ફરીથી ખેાલવા માટે કે કબજેા લેવાની રીતની કાયદેસરતા પર
પશ્ન કરવાની મંજૂરી આપતું નથી."
(૩) આ અદાલતના બંOારણીય ખંડપીઠના ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટી (સુપ્રા) ના
વિનણ6યમાં ઠરાવેલા વિનણ6ય મુજબ, ઉચ્ચ અદાલતે આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને
આદેશ ટકવાપાત્ર નથી અને તે રદ કરવા યોગ્ય છે અને તદનુસાર તે રદ કરવામાં આવે
છે.
તદનુસાર હાલની અપીલ મંજૂર કરવામાં આવી છે. ખચ6 સબંવિOત કેાઇ હુકમ
નથી.
બાકી રહેલી અરજીઓ, જો કોઈ હોય તો, તેનો પણ વિનકાલ કરવામાં આવે છે. .................................ન્યાયમૂર્તિત
[એમ. આર. શાહ] ...................................ન્યાયમૂર્તિત
[સી. ટી. રવિવકુમાર]
નવી દિદલ્હી
૨૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩.

– .
This