Delhi NCT Government v. Ratitram and Ors.

DISCLAIMER: The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય હુકુમતક્ષેત્ર
સિસવિવલ અપીલ નં. ૩૭૯/૨૦૨૩
(@એસએલપી (સી) નં. ૧૩૪૯/૨૦૨૩)
(@ડાયરી નં. ૨૪૮૮૬/૨૦૨૨)
દિદલ્હી એનસીટી સરકાર ........... અપીલકતા0(આે)
વિવરુદ્ધ
રતિતરામ અને અન્યો ..................સામાવાળા(ઓ)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિત એમ.આર.શાહ.
(૧) નવી દિદલ્હી ખાતે દિદલ્હી ઉચ્ચ અદાલતે દિરટ તિપટીશન (સી) નં. ૮૬૮૫/૨૦૧૫માં
આપેલા ૧૩.૦૨.૨૦૧૭ના રેાજના વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને આદેશથી વ્યથિથત અને
અસંતુષ્ટ થઈને દિદલ્હી એનસીટીની સરકારે હાલની અપીલ દાખલ કરી છે, કે જેમાં
હાલના ખાનગી સામાવાળાએ દાખલ કરેલ સદરહુ દિરટ તિપટીશનને મંજૂરી આપતા

2023 INSC 72

ઠરાવવામાં આવેલ છે કે, જમીન સંપાદનમાં વ્યાજબી વળતર અને પારદર્શિશતા
અવિLકાર, પુન:સ્થાપન અને પુન0વસવાટ અવિLવિનયમ, ૨૦૧૩(હવે પછી
‘અવિLવિનયમ, ૨૦૧૩’ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે)ની કલમ ૨૪(૨)ના આLારે
વાદગ્રસ્ત જમીનનુ સંપાદન માન્ય રહેતુ નથી.
(૨) ઉચ્ચ અદાલતે આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને આદેશ પરથી તેમજ અપીલકતા0 અને
અન્ય તરફથી ઉચ્ચ અદાલતમાં દાખલ કરવામાં આવેલા કાઉન્ટર એવિફડેવિવટ પરથી
એવું જણાઇ આવે છે કે, અપીલકતા0 અને અન્ય મૂળ સામાવાળાઓ તરફથી આ
ચોક્કસ કેસ હતો કે, વિવવાદિદત જમીનનો કબજો તા.૨૧.૦૩.૨૦૧૭ના રોજ લેવામાં
આવ્યો હતો. કાઉન્ટર એવિફડેવિવટના ફકરા ૬ અને ૭માં નીચે મુજબ જણાવવામાં
આવ્યું હતું: -
“(૬) રેકોડ0 મુજબ, દિદલ્હીના ઘોંડા ગુજરાન ખાદર ગામની રેવન્યુ એસ્ટેટ ખાતે
આવેલી વિવવાદીત જમીન એટલે કે ખસરા નં. ૧૭ (૪-૧૨), ૧૮(૩-૧૪), ૩૮(૧-૧૨), ૪૧(૧-૧૬), ૪૨(૧-૧૦) કુલ ક્ષેત્રફળ ૧૩ વીઘા ૦૪
બિબસ્વા (અરજીકતા0નો ૧/૧૨મો દિહસ્સો છે) ને ૨૩.૦૯.૧૯૮૯ના રોજ જમીન
સંપાદન અવિLવિનયમની કલમ ૪ હેઠળ નેાટીફાઇડ કરવામાં આવી હતી, ત્યારબાદ ૨૦.૦૬.૧૯૯૦ના રોજ દિદલ્હીના વિનયોવિજત વિવકાસ માટે જમીન
સંપાદન અવિLવિનયમની કલમ ૬ હેઠળ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ઉપરોક્ત
જાહેરનામાને પગલે રસ Lરાવતી વ્યવિક્તઓને, અવિLવિનયમની જોગવાઈ મુજબ

કલમ ૯ અને ૧૦ હેઠળ નોદિટસ જારી કરવામાં આવી હતી, જેમાં તમામ રસ
Lરાવતી વ્યવિક્તઓ પાસેથી દાવાઓ મંગાવવામાં આવ્યા હતા અને ઉપરોક્ત
વાદગ્રસ્ત જમીનમાં દિહત Lરાવતી વ્યવિક્તઓ દ્વારા દાવાઓ કરવામાં આવેલા, જેમાં હાલના અરજદારોના દિહત Lરાવતા પુરેાગામીઆેનેા પણ સમાવેશ થાય છે.
તત્કાલીન જમીન સંપાદન કલેક્ટરે દાવેદારોના દાવાઓને ધ્યાનમાં લીLા બાદ
તારીખ ૧૯.૦૬.૧૯૯૨ના રેાજ એવોડ0 નંબર ૮/૯૨-૯૩ જાહેર કય હતો.
અહીં ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી છે કે, ખસરા નં. ૮૬૧/૬૩૯ (૧-૧૫) Lરાવતી
જમીન સંપાદન કરવામાં આવી નથી.
(૭) આ વિવવાદીત જમીનનો કબજો ૨૧.૦૩.૨૦૦૭ના રોજ મેળવીને લાભાથc
વિવભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો.જોકે, વળતરની રકમ રેકોડ0 મુજબના
માવિલકને ચુકવવામાં આવી નથી.”
(૩) જોકે, તે પછી વિવવાદીત જમીનનો કબજો લઈને લાભાથcને સોંપવાની હકીકતને
ધ્યાનમાં લીLા વગર, પૂણે મ્યુવિનસિસપલ કોપ રેશન અને અન્ય વિવરુદ્ધ હરકચંદ
તિમસિસદિરમલ સોલંકી અને અન્યો, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી ૧૮૩ના કેસમાં આ અદાલતે
આપેલ ચુકાદા તથા અન્ય ચુકાદાઆે ઉપર આLાર રાખીને તેમજ માત્ર એ બાબત ઉપર
આLાર રાખીને કે વિવવાદીત જમીનના સંબંLમાં વળતર ચુકવવામાં આવેલ નથી, આક્ષેતિપત વિનણ0ય અને આદેશ દ્વારા ઉચ્ચ અદાલતે ઠરાવેલ કે વાદગ્રસ્ત જમીનનુ
સંપાદન અવિLવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨) અનુસાર માન્ય રહેતુ નથી.

(૪) જેા કે ઉચ્ચ અદાલતે વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને હુકમ આપતી વખતે જે પૂણે મ્યુવિનસિસપલ
કોપ રેશન અને અન્ય (સુપ્રા) ના આ અદાલતના ચુકાદા ઉપર ભરોસો મૂક્યો હતો, તે
ચુકાદાને ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટી વિવરુદ્ધ મનોહરલાલ અને અન્યો, (૨૦૨૦)૮
એસસીસી ૧૨૯ના ચુકાદોથી આ અદાલતની બંLારણીય ખંડપીઠે વિવશેષ રૂપથી
આેવરરૂલ્ડ કરેલ છે. ફકરા ૩૬૫ અને ૩૬૬માં, આ કોટ0ની બંLારણીય ખંડપીઠે
અવલેાકન કરેલ છે અને નીચે મુજબનું ઠરાવેલ છે કે :-
“ ૩૬૫. પદિરણામે, પૂણે મ્યુવિનસિસપલ કોપ રેશનનો વિનણ0ય.[પૂણે મ્યુવિનસિસપલ
કોપ રેશન.એ. વી. હરકચંદ તિમસિસદિરમલ સોલંકી, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી
૧૮૩] ને રદ કરવામાં આવે છે અને અન્ય તમામ વિનણ0યો જેમાં પૂણે
મ્યુવિનસિસપલ કોપ રેશનના વિનણ0યને [પૂણે મ્યુવિનસિસપલ કોપ રેશન.વી.
હરકચંદ તિમસિસદિરમલ સોલંકી, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી ૧૮૩)
અનુસરવામાં આવ્યું છે, તેને પણ રદ કરવામાં આવે છે. શ્રી બાલાજી નગર
રેસિસડેવિન્શયલ એસો. [શ્રી બાલાજી નગર રેસિસડેવિન્શયલ એસો. વિવ. સ્ટેટ
આેફ તતિમલનાડુ, (૨૦૧૫) ૩ એસસીસી ૩૫૩] નો વિનણ0ય સારો કાયદો
ઘડતો હોવાનું કહી શકાય નહીં, તેને રદ કરવામાં આવે છે અને તેને
અનુસરતા અન્ય વિનણ0યો પણ રદ કરવામાં આવે છે. ઈન્દોર ડેવલપમેન્ટ
ઓથોદિરટી વિવ. શૈલેન્દ્ર [(૨૦૧૮) ૩ એસસીસી ૪૧૨] માં કલમ
૨૪(૨)ના પરંતુકના સંદભ0માં અને શું “અથવા" ને “ન તો" અથવા
“અને" તરીકે વાંચવું જોઈએ” તે પાસા પર વિવચાર કરવામાં આવ્યો
નહોતો. એટલા માટે હાલના ચુકાદાની ચચા0ને ધ્યાનમાં રાખીને તે વિનણ0ય
પણ લાગુ થઈ શકે તેમ નથી.
૩૬૬. ઉપરોક્ત ચચા0ને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપીએ
છીએ:

૩૬૬.૧. કલમ ૨૪ (૧) (એ) ની જોગવાઈઓ હેઠળ જો એવોડ0 ૧/૧/૨૦૧૪ના
રોજ, એટલે કે વષ0 ૨૦૧૩ના અવિLવિનયમની શરૂઆતની તારીખથી
કરવામાં ન આવે તો, કાય0વાહીમાં કોઈ ખામી રહેશે નહીં. વળતર
૨૦૧૩ના અવિLવિનયમની જોગવાઈઓ હેઠળ નક્કી કરવાનું રહેશે.
૩૬૬.૨. જો અદાલતે આપેલા વચગાળાના આદેશ દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલ
સમયગાળાને બાદ કરતા પાંચ વષ0ના વિવન્ડેા તિપદિરયડમાં પસાર કરવામાં
આવ્યેા હેાય, તો ૧૮૯૪ના અવિLવિનયમ હેઠળ ૨૦૧૩ના અવિLવિનયમની
કલમ ૨૪(૧)(બી) હેઠળ જોગવાઈ મુજબ કાય0વાહી ચાલુ રહેશે જાણે કે
તેને રદ કરવામાં આવી નથી.
૩૬૬.૩. કલમ ૨૪ (૨) માં કબજો અને વળતર વચ્ચે વપરાયેલ "અથવા" શબ્દને
"ના તેા" અથવા "અને" તરીકે વાંચવો પડશે. વષ0 ૨૦૧૩નાં
અવિLવિનયમની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ જમીન સંપાદનની કાય0વાહી ડીમ્ડ
લેપ્સ થાય છે કે, જ્યાં ઉપરોક્ત અવિLવિનયમ લાગુ થયા અગાઉ પાંચ વષ0
કે તેનાથી વLારે સમયથી સત્તાવાળાઓની વિનવિstયતાને લીLે, જમીનનો
કબજો લેવામાં આવ્યો નથી કે વળતર આપવામાં આવ્યું નથી. બીજા
શબ્દોમાં કહીએ તો, જો કબજો લેવામાં આવ્યો હોય, વળતર ચુકવવામાં
આવ્યું ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષતિત નથી. તેવી જ રીતે, જો વળતર
ચૂકવવામાં આવ્યું હોય, કબજો લેવામાં આવ્યો ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષતિત
નથી.
૩૬૬.૪. ૨૦૧૩ના અવિLવિનયમની કલમ ૨૪ (૨) ના મુખ્ય ભાગમાં ‘ચૂકવણી’ની
અબિભવ્યવિક્તમાં અદાલતમાં વળતર જમા કરાવવાનો સમાવેશ થતો નથી.
કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકમાં વળતરની રકમ નક્કી કરવાના પદિરણામની
જોગવાઈ છે, જો મોટા ભાગનાં જમીનLારકો સાથે સંબંવિLત રકમ જમા

કરાવવામાં આવી ન હોય, તો ૧૮૯૪ના અવિLવિનયમની કલમ ૪ હેઠળ
જમીન સંપાદન માટેના જાહેરનામાની તારીખે તમામ લાભાથcઓ (જમીન
માવિલકો) ૨૦૧૩ના અવિLવિનયમની જોગવાઈઓ અનુસાર વળતર મેળવવા
માટે હકદાર રહેશે. જો જમીન સંપાદન અવિLવિનયમ, ૧૮૯૪ની કલમ ૩૧
હેઠળની જવાબદારી પૂણ0 ન થઈ હોય, તો ઉપરોક્ત અવિLવિનયમની કલમ
૩૪ હેઠળ વ્યાજ મંજૂર કરી શકાય છે. (અદાલતમાં) વળતર જમા ન
કરાવવાથી જમીન સંપાદન પ્રવિtયા વિનsફળ જતી નથી. પાંચ વષ0 કે તેથી
વLુ સમય સુLી મોટાભાગના જમીનLારકેાના સંદભ0માં થાપણની રકમ
જમા નહી કરવાના વિકસ્સામાં, ૧૮૯૪ના અવિLવિનયમની કલમ ૪ હેઠળ
જમીન સંપાદન માટે જાહેરનામાની તારીખે ૨૦૧૩ અવિLવિનયમ હેઠળ
"જમીન માવિલકો" ને વળતર ચૂકવવાનું રહેશે.
૩૬૬.૫. જો ૧૮૯૪ના અવિLવિનયમની કલમ ૩૧ (૧) અંતગ0ત કોઈ વ્યવિક્ત સમક્ષ
વળતર રજુ કરવામાં આવ્યું હોય, તો તે વ્યવિક્ત એવેા દાવેા કરવા માટે
સ્વત્રંત નથી કે વળતરની ચુકવણી ન કરવાના કારણેાસર કે અદાલતમાં
વળતરની રકમ જમા નહી કરાવવાના કારણે કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ
સંપાદન લેપ્સ થયેલ છે. ચુકવણીની જવાબદારી કલમ ૩૧(૧) હેઠળ
રકમ રજુ કરવાથી પૂણ0 થાય છે. જમીનમાવિલકો કે જેમણે વળતર
સ્વીકારવાનો ઇનકાર કય હતો અથવા જેમણે વLુ વળતર માટે રેફરન્સની
માંગણી કરી હતી, તેઓ દાવો કરી શકતા નથી કે ૨૦૧૩ અવિLવિનયમની
કલમ ૨૪(૨) હેઠળ સંપાદનની કાય0વાહી લેપ્સ થયેલ છે.
૩૬૬.૬ વષ0 ૨૦૧૩ના અવિLવિનયમની કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકને કલમ ૨૪ (૨)
નો ભાગ ગણવામાં આવશે, નહીં કે કલમ ૨૪ (૧) (બી) ના ભાગ
તરીકે.

૩૬૬.૭. ૧૮૯૪ના અવિLવિનયમ હેઠળ અને કલમ ૨૪(૨) હેઠળ વિવચારણા મુજબ
કબજો મેળવવાની રીત ઇન્કવેસ્ટ રીપેાટ/મેમોરેન્ડમ તૈયાર કરવા દ્વારા
છે. ૧૮૯૪ના અવિLવિનયમની કલમ ૧૬ હેઠળ એકવાર જમીન કબજો
લેવાનેા એવોડ0 થઇ જાય પછી જમીનનેા રાજ્યમાં સમાવેશ થઇ જાય છે, ૨૦૧૩ના અવિLવિનયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ ડાઇવેસ્ટીંગની કેાઇ
જોગવાઈ નથી, કારણ કે એકવાર કબજો લઈ લીLો હોય તો કલમ ૨૪
હેઠળ કોઈ ક્ષતિત નથી.
૩૬૬.૮ જો સત્તાLીશો, ૧-૦૧-૨૦૧૪ના રોજ જમીન સંપાદન માટે સંબંવિLત
સત્તાLીશો પાસે પડતર કાય0વાહીમાં પાંચ વષ0 કે તેથી વLુ સમય સુLી
કબજો લેવામાં કે વળતર ચૂકવવામાં વિનsફળ જાય તો કલમ ૨૪(૨)
મુજબ કાય0વાહીના વિડમ્ડ લેપ્સની જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. અદાલત
દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલ વચગાળાના આદેશોના અવિસ્તત્વના
સમયગાળાને પાંચ વષ0ની ગણતરીમાંબાકાત રાખવાનો રહેશે.
૩૬૬.૯. ૨૦૧૩ના અવિLવિનયમની કલમ ૨૪(૨) જમીન સંપાદનની પૂણ0 થયેલી
કાય0વાહીની કાયદેસરતા પર સવાલ ઉઠાવવા માટે નવા હેતુને જન્મ
આપતી નથી. કલમ-૨૪ એ વષ0 ૨૦૧૩ના અવિLવિનયમના
અમલીકરણની તારીખ એટલે કે ૦૧.૦૧.૨૦૧૪નાં રોજ પેન્ડિંન્ડગ
કાય0વાહીને લાગુ પડે છે. આ જુના અને સમય-અવરોવિLત દાવાઓને
પુનજી0વિવત કરતું નથી અને પૂણ0 થયેલી કાય0વાહીને ફરીથી ખોલવાની
મંજૂરી આપતું નથી અને જમીનમાવિલકોને સંપાદનને અમાન્ય ઠરાવવા
માટે અદાલતના બદલે તિતજોરી શાખામાં વળતર જમા કરાવવાની
કાય0વાહી ફરીથી ખેાલવા માટે કે કબજેા લેવાની રીતની કાયદેસરતા પર
પશ્ન કરવાની મંજૂરી આપતું નથી."

(૫) ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટી (સુપ્રા) ના કેસમાં આ અદાલતે ઘડેલા કાયદાને હાથ
પરના કેસની હકીકતો પર લાગુ કરીને અને પૂણે મ્યુવિનસિસપલ કોપ રેશન અને અન્ય
(સુપ્રા) ના કેસમાં આ અદાલતે આપેલા વિનણ0યને ધ્યાનમાં રાખીને, જેના પર ઉચ્ચ
અદાલતે વાદગ્રસ્ત ચુકાદો પસાર કરતી વખતે આLાર રાખવામાં આવ્યો હતો અને તે
આદેશને રદ કરવામાં આવ્યો હતો. તેથી ઉચ્ચ અદાલતે દ્વારા અપાયેલ વાદગ્રસ્ત
ચુકાદો અને આદેશ ટકવાપાત્ર નથી અને તે રદ કરવાપાત્ર છે અને તદનુસાર તે ફગાવી
દેવામા આવે છે.
(૬) ઉપરોક્ત કારણોને ધ્યાનમાં રાખીને, હાલની અપીલ સફળ થાય છે. અવિLવિનયમ
૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ વિવવાદાસ્પદ જમીનના સંબંLમાં સંપાદન લેપ્સ થઈ
ગયું હોવાનું માનવામાં આવે છે તેવું ઘોષણા કરીને ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા પસાર કરાયેલ
વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશને રદ કરવામાં આવે છે.પદિરણામે, મૂળ દિરટ તિપદિટશન
ફગાવી દેવામાં આવે છે.
તદનુસાર હાલની અપીલ મંજૂર કરવામાં આવે છે. જો કે, કેસની હકીકતો અને
સંજોગોમાં, ખચ0 સબંવિLત કેાઇ હુકમ કરવામા આવતેા નથી.
બાકી અરજી, જો કોઈ હોય, તો તેનો પણ વિનકાલ કરવામાં આવે છે. ...................................ન્યાયમૂર્તિત
[એમ. આર. શાહ] ...................................ન્યાયમૂર્તિત
[સી.ટી.રવિવકુમાર]

નવી દિદલ્હી
૨૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩.
– .
This