Full Text
Translation output
DISCLAIMER: The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય હુકુમતક્ષેત્ર
સિવિલ અપીલ નં. ૩૭૯/૨૦૨૩
(@એસએલપી (સી) નં. ૧૩૪૯/૨૦૨૩)
(@ડાયરી નં. ૨૪૮૮૬/૨૦૨૨)
દિલ્હી એનસીટી સરકાર ........... અપીલકર્તા(આે)
વિરુદ્ધ
રતિરામ અને અન્યો ..................સામાવાળા(ઓ)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિ એમ.આર.શાહ.
(૧) નવી દિલ્હી ખાતે દિલ્હી ઉચ્ચ અદાલતે રિટ પિટીશન (સી) નં. ૮૬૮૫/૨૦૧૫માં
આપેલા ૧૩.૦૨.૨૦૧૭ના રાેજના વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને આદેશથી વ્યથિત અને
અસંતુષ્ટ થઈને દિલ્હી એનસીટીની સરકારે હાલની અપીલ દાખલ કરી છે, કે જેમાં
હાલના ખાનગી સામાવાળાએ દાખલ કરેલ સદરહુ રિટ પિટીશનને મંજૂરી આપતા
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય હુકુમતક્ષેત્ર
સિવિલ અપીલ નં. ૩૭૯/૨૦૨૩
(@એસએલપી (સી) નં. ૧૩૪૯/૨૦૨૩)
(@ડાયરી નં. ૨૪૮૮૬/૨૦૨૨)
દિલ્હી એનસીટી સરકાર ........... અપીલકર્તા(આે)
વિરુદ્ધ
રતિરામ અને અન્યો ..................સામાવાળા(ઓ)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિ એમ.આર.શાહ.
(૧) નવી દિલ્હી ખાતે દિલ્હી ઉચ્ચ અદાલતે રિટ પિટીશન (સી) નં. ૮૬૮૫/૨૦૧૫માં
આપેલા ૧૩.૦૨.૨૦૧૭ના રાેજના વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને આદેશથી વ્યથિત અને
અસંતુષ્ટ થઈને દિલ્હી એનસીટીની સરકારે હાલની અપીલ દાખલ કરી છે, કે જેમાં
હાલના ખાનગી સામાવાળાએ દાખલ કરેલ સદરહુ રિટ પિટીશનને મંજૂરી આપતા
ઠરાવવામાં આવેલ છે કે, જમીન સંપાદનમાં વ્યાજબી વળતર અને પારદર્શિતા
અધિકાર, પુન:સ્થાપન અને પુર્નવસવાટ અધિનિયમ, ૨૦૧૩(હવે પછી
‘અધિનિયમ, ૨૦૧૩’ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે)ની કલમ ૨૪(૨)ના આધારે
વાદગ્રસ્ત જમીનનુ સંપાદન માન્ય રહેતુ નથી.
(૨) ઉચ્ચ અદાલતે આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને આદેશ પરથી તેમજ અપીલકર્તા અને
અન્ય તરફથી ઉચ્ચ અદાલતમાં દાખલ કરવામાં આવેલા કાઉન્ટર એફિડેવિટ પરથી
એવું જણાઇ આવે છે કે, અપીલકર્તા અને અન્ય મૂળ સામાવાળાઓ તરફથી આ
ચોક્કસ કેસ હતો કે, વિવાદિત જમીનનો કબજો તા.૨૧.૦૩.૨૦૧૭ના રોજ લેવામાં
આવ્યો હતો. કાઉન્ટર એફિડેવિટના ફકરા ૬ અને ૭માં નીચે મુજબ જણાવવામાં
આવ્યું હતું: -
“(૬) રેકોર્ડ મુજબ, દિલ્હીના ઘોંડા ગુજરાન ખાદર ગામની રેવન્યુ એસ્ટેટ ખાતે
આવેલી વિવાદીત જમીન એટલે કે ખસરા નં. ૧૭ (૪-૧૨), ૧૮(૩-૧૪), ૩૮(૧-૧૨), ૪૧(૧-૧૬), ૪૨(૧-૧૦) કુલ ક્ષેત્રફળ ૧૩ વીઘા ૦૪
બિસ્વા (અરજીકર્તાનો ૧/૧૨મો હિસ્સો છે) ને ૨૩.૦૯.૧૯૮૯ના રોજ જમીન
સંપાદન અધિનિયમની કલમ ૪ હેઠળ નાેટીફાઇડ કરવામાં આવી હતી, ત્યારબાદ ૨૦.૦૬.૧૯૯૦ના રોજ દિલ્હીના નિયોજિત વિકાસ માટે જમીન
સંપાદન અધિનિયમની કલમ ૬ હેઠળ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ઉપરોક્ત
જાહેરનામાને પગલે રસ ધરાવતી વ્યક્તિઓને, અધિનિયમની જોગવાઈ મુજબ
અધિકાર, પુન:સ્થાપન અને પુર્નવસવાટ અધિનિયમ, ૨૦૧૩(હવે પછી
‘અધિનિયમ, ૨૦૧૩’ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે)ની કલમ ૨૪(૨)ના આધારે
વાદગ્રસ્ત જમીનનુ સંપાદન માન્ય રહેતુ નથી.
(૨) ઉચ્ચ અદાલતે આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને આદેશ પરથી તેમજ અપીલકર્તા અને
અન્ય તરફથી ઉચ્ચ અદાલતમાં દાખલ કરવામાં આવેલા કાઉન્ટર એફિડેવિટ પરથી
એવું જણાઇ આવે છે કે, અપીલકર્તા અને અન્ય મૂળ સામાવાળાઓ તરફથી આ
ચોક્કસ કેસ હતો કે, વિવાદિત જમીનનો કબજો તા.૨૧.૦૩.૨૦૧૭ના રોજ લેવામાં
આવ્યો હતો. કાઉન્ટર એફિડેવિટના ફકરા ૬ અને ૭માં નીચે મુજબ જણાવવામાં
આવ્યું હતું: -
“(૬) રેકોર્ડ મુજબ, દિલ્હીના ઘોંડા ગુજરાન ખાદર ગામની રેવન્યુ એસ્ટેટ ખાતે
આવેલી વિવાદીત જમીન એટલે કે ખસરા નં. ૧૭ (૪-૧૨), ૧૮(૩-૧૪), ૩૮(૧-૧૨), ૪૧(૧-૧૬), ૪૨(૧-૧૦) કુલ ક્ષેત્રફળ ૧૩ વીઘા ૦૪
બિસ્વા (અરજીકર્તાનો ૧/૧૨મો હિસ્સો છે) ને ૨૩.૦૯.૧૯૮૯ના રોજ જમીન
સંપાદન અધિનિયમની કલમ ૪ હેઠળ નાેટીફાઇડ કરવામાં આવી હતી, ત્યારબાદ ૨૦.૦૬.૧૯૯૦ના રોજ દિલ્હીના નિયોજિત વિકાસ માટે જમીન
સંપાદન અધિનિયમની કલમ ૬ હેઠળ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ઉપરોક્ત
જાહેરનામાને પગલે રસ ધરાવતી વ્યક્તિઓને, અધિનિયમની જોગવાઈ મુજબ
કલમ ૯ અને ૧૦ હેઠળ નોટિસ જારી કરવામાં આવી હતી, જેમાં તમામ રસ
ધરાવતી વ્યક્તિઓ પાસેથી દાવાઓ મંગાવવામાં આવ્યા હતા અને ઉપરોક્ત
વાદગ્રસ્ત જમીનમાં હિત ધરાવતી વ્યક્તિઓ દ્વારા દાવાઓ કરવામાં આવેલા, જેમાં હાલના અરજદારોના હિત ધરાવતા પુરાેગામીઆેનાે પણ સમાવેશ થાય છે.
તત્કાલીન જમીન સંપાદન કલેક્ટરે દાવેદારોના દાવાઓને ધ્યાનમાં લીધા બાદ
તારીખ ૧૯.૦૬.૧૯૯૨ના રાેજ એવોર્ડ નંબર ૮/૯૨-૯૩ જાહેર કર્યો હતો.
અહીં ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી છે કે, ખસરા નં. ૮૬૧/૬૩૯ (૧-૧૫) ધરાવતી
જમીન સંપાદન કરવામાં આવી નથી.
(૭) આ વિવાદીત જમીનનો કબજો ૨૧.૦૩.૨૦૦૭ના રોજ મેળવીને લાભાર્થી
વિભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો.જોકે, વળતરની રકમ રેકોર્ડ મુજબના
માલિકને ચુકવવામાં આવી નથી.”
(૩) જોકે, તે પછી વિવાદીત જમીનનો કબજો લઈને લાભાર્થીને સોંપવાની હકીકતને
ધ્યાનમાં લીધા વગર, પૂણે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને અન્ય વિરુદ્ધ હરકચંદ
મિસિરિમલ સોલંકી અને અન્યો, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી ૧૮૩ના કેસમાં આ અદાલતે
આપેલ ચુકાદા તથા અન્ય ચુકાદાઆે ઉપર આધાર રાખીને તેમજ માત્ર એ બાબત ઉપર
આધાર રાખીને કે વિવાદીત જમીનના સંબંધમાં વળતર ચુકવવામાં આવેલ નથી, આક્ષેપિત નિર્ણય અને આદેશ દ્વારા ઉચ્ચ અદાલતે ઠરાવેલ કે વાદગ્રસ્ત જમીનનુ
સંપાદન અધિનિયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨) અનુસાર માન્ય રહેતુ નથી.
ધરાવતી વ્યક્તિઓ પાસેથી દાવાઓ મંગાવવામાં આવ્યા હતા અને ઉપરોક્ત
વાદગ્રસ્ત જમીનમાં હિત ધરાવતી વ્યક્તિઓ દ્વારા દાવાઓ કરવામાં આવેલા, જેમાં હાલના અરજદારોના હિત ધરાવતા પુરાેગામીઆેનાે પણ સમાવેશ થાય છે.
તત્કાલીન જમીન સંપાદન કલેક્ટરે દાવેદારોના દાવાઓને ધ્યાનમાં લીધા બાદ
તારીખ ૧૯.૦૬.૧૯૯૨ના રાેજ એવોર્ડ નંબર ૮/૯૨-૯૩ જાહેર કર્યો હતો.
અહીં ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી છે કે, ખસરા નં. ૮૬૧/૬૩૯ (૧-૧૫) ધરાવતી
જમીન સંપાદન કરવામાં આવી નથી.
(૭) આ વિવાદીત જમીનનો કબજો ૨૧.૦૩.૨૦૦૭ના રોજ મેળવીને લાભાર્થી
વિભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો.જોકે, વળતરની રકમ રેકોર્ડ મુજબના
માલિકને ચુકવવામાં આવી નથી.”
(૩) જોકે, તે પછી વિવાદીત જમીનનો કબજો લઈને લાભાર્થીને સોંપવાની હકીકતને
ધ્યાનમાં લીધા વગર, પૂણે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને અન્ય વિરુદ્ધ હરકચંદ
મિસિરિમલ સોલંકી અને અન્યો, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી ૧૮૩ના કેસમાં આ અદાલતે
આપેલ ચુકાદા તથા અન્ય ચુકાદાઆે ઉપર આધાર રાખીને તેમજ માત્ર એ બાબત ઉપર
આધાર રાખીને કે વિવાદીત જમીનના સંબંધમાં વળતર ચુકવવામાં આવેલ નથી, આક્ષેપિત નિર્ણય અને આદેશ દ્વારા ઉચ્ચ અદાલતે ઠરાવેલ કે વાદગ્રસ્ત જમીનનુ
સંપાદન અધિનિયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨) અનુસાર માન્ય રહેતુ નથી.
(૪) જાે કે ઉચ્ચ અદાલતે વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને હુકમ આપતી વખતે જે પૂણે મ્યુનિસિપલ
કોર્પોરેશન અને અન્ય (સુપ્રા) ના આ અદાલતના ચુકાદા ઉપર ભરોસો મૂક્યો હતો, તે
ચુકાદાને ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી વિરુદ્ધ મનોહરલાલ અને અન્યો, (૨૦૨૦)૮
એસસીસી ૧૨૯ના ચુકાદોથી આ અદાલતની બંધારણીય ખંડપીઠે વિશેષ રૂપથી
આેવરરૂલ્ડ કરેલ છે. ફકરા ૩૬૫ અને ૩૬૬માં, આ કોર્ટની બંધારણીય ખંડપીઠે
અવલાેકન કરેલ છે અને નીચે મુજબનું ઠરાવેલ છે કે :-
“ ૩૬૫. પરિણામે, પૂણે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનો નિર્ણય.[પૂણે મ્યુનિસિપલ
કોર્પોરેશન.એ. વી. હરકચંદ મિસિરિમલ સોલંકી, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી
૧૮૩] ને રદ કરવામાં આવે છે અને અન્ય તમામ નિર્ણયો જેમાં પૂણે
મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના નિર્ણયને [પૂણે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન.વી.
હરકચંદ મિસિરિમલ સોલંકી, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી ૧૮૩)
અનુસરવામાં આવ્યું છે, તેને પણ રદ કરવામાં આવે છે. શ્રી બાલાજી નગર
રેસિડેન્શિયલ એસો. [શ્રી બાલાજી નગર રેસિડેન્શિયલ એસો. વિ. સ્ટેટ
આેફ તમિલનાડુ, (૨૦૧૫) ૩ એસસીસી ૩૫૩] નો નિર્ણય સારો કાયદો
ઘડતો હોવાનું કહી શકાય નહીં, તેને રદ કરવામાં આવે છે અને તેને
અનુસરતા અન્ય નિર્ણયો પણ રદ કરવામાં આવે છે. ઈન્દોર ડેવલપમેન્ટ
ઓથોરિટી વિ. શૈલેન્દ્ર [(૨૦૧૮) ૩ એસસીસી ૪૧૨] માં કલમ
૨૪(૨)ના પરંતુકના સંદર્ભમાં અને શું “અથવા" ને “ન તો" અથવા
“અને" તરીકે વાંચવું જોઈએ” તે પાસા પર વિચાર કરવામાં આવ્યો
નહોતો. એટલા માટે હાલના ચુકાદાની ચર્ચાને ધ્યાનમાં રાખીને તે નિર્ણય
પણ લાગુ થઈ શકે તેમ નથી.
૩૬૬. ઉપરોક્ત ચર્ચાને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપીએ
છીએ:
કોર્પોરેશન અને અન્ય (સુપ્રા) ના આ અદાલતના ચુકાદા ઉપર ભરોસો મૂક્યો હતો, તે
ચુકાદાને ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી વિરુદ્ધ મનોહરલાલ અને અન્યો, (૨૦૨૦)૮
એસસીસી ૧૨૯ના ચુકાદોથી આ અદાલતની બંધારણીય ખંડપીઠે વિશેષ રૂપથી
આેવરરૂલ્ડ કરેલ છે. ફકરા ૩૬૫ અને ૩૬૬માં, આ કોર્ટની બંધારણીય ખંડપીઠે
અવલાેકન કરેલ છે અને નીચે મુજબનું ઠરાવેલ છે કે :-
“ ૩૬૫. પરિણામે, પૂણે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનો નિર્ણય.[પૂણે મ્યુનિસિપલ
કોર્પોરેશન.એ. વી. હરકચંદ મિસિરિમલ સોલંકી, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી
૧૮૩] ને રદ કરવામાં આવે છે અને અન્ય તમામ નિર્ણયો જેમાં પૂણે
મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના નિર્ણયને [પૂણે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન.વી.
હરકચંદ મિસિરિમલ સોલંકી, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી ૧૮૩)
અનુસરવામાં આવ્યું છે, તેને પણ રદ કરવામાં આવે છે. શ્રી બાલાજી નગર
રેસિડેન્શિયલ એસો. [શ્રી બાલાજી નગર રેસિડેન્શિયલ એસો. વિ. સ્ટેટ
આેફ તમિલનાડુ, (૨૦૧૫) ૩ એસસીસી ૩૫૩] નો નિર્ણય સારો કાયદો
ઘડતો હોવાનું કહી શકાય નહીં, તેને રદ કરવામાં આવે છે અને તેને
અનુસરતા અન્ય નિર્ણયો પણ રદ કરવામાં આવે છે. ઈન્દોર ડેવલપમેન્ટ
ઓથોરિટી વિ. શૈલેન્દ્ર [(૨૦૧૮) ૩ એસસીસી ૪૧૨] માં કલમ
૨૪(૨)ના પરંતુકના સંદર્ભમાં અને શું “અથવા" ને “ન તો" અથવા
“અને" તરીકે વાંચવું જોઈએ” તે પાસા પર વિચાર કરવામાં આવ્યો
નહોતો. એટલા માટે હાલના ચુકાદાની ચર્ચાને ધ્યાનમાં રાખીને તે નિર્ણય
પણ લાગુ થઈ શકે તેમ નથી.
૩૬૬. ઉપરોક્ત ચર્ચાને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપીએ
છીએ:
૩૬૬.૧. કલમ ૨૪ (૧) (એ) ની જોગવાઈઓ હેઠળ જો એવોર્ડ ૧/૧/૨૦૧૪ના
રોજ, એટલે કે વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની શરૂઆતની તારીખથી
કરવામાં ન આવે તો, કાર્યવાહીમાં કોઈ ખામી રહેશે નહીં. વળતર
૨૦૧૩ના અધિનિયમની જોગવાઈઓ હેઠળ નક્કી કરવાનું રહેશે.
૩૬૬.૨. જો અદાલતે આપેલા વચગાળાના આદેશ દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલ
સમયગાળાને બાદ કરતા પાંચ વર્ષના વિન્ડાે પિરિયડમાં પસાર કરવામાં
આવ્યાે હાેય, તો ૧૮૯૪ના અધિનિયમ હેઠળ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની
કલમ ૨૪(૧)(બી) હેઠળ જોગવાઈ મુજબ કાર્યવાહી ચાલુ રહેશે જાણે કે
તેને રદ કરવામાં આવી નથી.
૩૬૬.૩. કલમ ૨૪ (૨) માં કબજો અને વળતર વચ્ચે વપરાયેલ "અથવા" શબ્દને
"ના તાે" અથવા "અને" તરીકે વાંચવો પડશે. વર્ષ ૨૦૧૩નાં
અધિનિયમની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ જમીન સંપાદનની કાર્યવાહી ડીમ્ડ
લેપ્સ થાય છે કે, જ્યાં ઉપરોક્ત અધિનિયમ લાગુ થયા અગાઉ પાંચ વર્ષ
કે તેનાથી વધારે સમયથી સત્તાવાળાઓની નિષ્ક્રિયતાને લીધે, જમીનનો
કબજો લેવામાં આવ્યો નથી કે વળતર આપવામાં આવ્યું નથી. બીજા
શબ્દોમાં કહીએ તો, જો કબજો લેવામાં આવ્યો હોય, વળતર ચુકવવામાં
આવ્યું ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષતિ નથી. તેવી જ રીતે, જો વળતર
ચૂકવવામાં આવ્યું હોય, કબજો લેવામાં આવ્યો ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષતિ
નથી.
૩૬૬.૪. ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪ (૨) ના મુખ્ય ભાગમાં ‘ચૂકવણી’ની
અભિવ્યક્તિમાં અદાલતમાં વળતર જમા કરાવવાનો સમાવેશ થતો નથી.
કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકમાં વળતરની રકમ નક્કી કરવાના પરિણામની
જોગવાઈ છે, જો મોટા ભાગનાં જમીનધારકો સાથે સંબંધિત રકમ જમા
રોજ, એટલે કે વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની શરૂઆતની તારીખથી
કરવામાં ન આવે તો, કાર્યવાહીમાં કોઈ ખામી રહેશે નહીં. વળતર
૨૦૧૩ના અધિનિયમની જોગવાઈઓ હેઠળ નક્કી કરવાનું રહેશે.
૩૬૬.૨. જો અદાલતે આપેલા વચગાળાના આદેશ દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલ
સમયગાળાને બાદ કરતા પાંચ વર્ષના વિન્ડાે પિરિયડમાં પસાર કરવામાં
આવ્યાે હાેય, તો ૧૮૯૪ના અધિનિયમ હેઠળ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની
કલમ ૨૪(૧)(બી) હેઠળ જોગવાઈ મુજબ કાર્યવાહી ચાલુ રહેશે જાણે કે
તેને રદ કરવામાં આવી નથી.
૩૬૬.૩. કલમ ૨૪ (૨) માં કબજો અને વળતર વચ્ચે વપરાયેલ "અથવા" શબ્દને
"ના તાે" અથવા "અને" તરીકે વાંચવો પડશે. વર્ષ ૨૦૧૩નાં
અધિનિયમની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ જમીન સંપાદનની કાર્યવાહી ડીમ્ડ
લેપ્સ થાય છે કે, જ્યાં ઉપરોક્ત અધિનિયમ લાગુ થયા અગાઉ પાંચ વર્ષ
કે તેનાથી વધારે સમયથી સત્તાવાળાઓની નિષ્ક્રિયતાને લીધે, જમીનનો
કબજો લેવામાં આવ્યો નથી કે વળતર આપવામાં આવ્યું નથી. બીજા
શબ્દોમાં કહીએ તો, જો કબજો લેવામાં આવ્યો હોય, વળતર ચુકવવામાં
આવ્યું ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષતિ નથી. તેવી જ રીતે, જો વળતર
ચૂકવવામાં આવ્યું હોય, કબજો લેવામાં આવ્યો ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષતિ
નથી.
૩૬૬.૪. ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪ (૨) ના મુખ્ય ભાગમાં ‘ચૂકવણી’ની
અભિવ્યક્તિમાં અદાલતમાં વળતર જમા કરાવવાનો સમાવેશ થતો નથી.
કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકમાં વળતરની રકમ નક્કી કરવાના પરિણામની
જોગવાઈ છે, જો મોટા ભાગનાં જમીનધારકો સાથે સંબંધિત રકમ જમા
કરાવવામાં આવી ન હોય, તો ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૪ હેઠળ
જમીન સંપાદન માટેના જાહેરનામાની તારીખે તમામ લાભાર્થીઓ (જમીન
માલિકો) ૨૦૧૩ના અધિનિયમની જોગવાઈઓ અનુસાર વળતર મેળવવા
માટે હકદાર રહેશે. જો જમીન સંપાદન અધિનિયમ, ૧૮૯૪ની કલમ ૩૧
હેઠળની જવાબદારી પૂર્ણ ન થઈ હોય, તો ઉપરોક્ત અધિનિયમની કલમ
૩૪ હેઠળ વ્યાજ મંજૂર કરી શકાય છે. (અદાલતમાં) વળતર જમા ન
કરાવવાથી જમીન સંપાદન પ્રક્રિયા નિષ્ફળ જતી નથી. પાંચ વર્ષ કે તેથી
વધુ સમય સુધી મોટાભાગના જમીનધારકાેના સંદર્ભમાં થાપણની રકમ
જમા નહી કરવાના કિસ્સામાં, ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૪ હેઠળ
જમીન સંપાદન માટે જાહેરનામાની તારીખે ૨૦૧૩ અધિનિયમ હેઠળ
"જમીન માલિકો" ને વળતર ચૂકવવાનું રહેશે.
૩૬૬.૫. જો ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૩૧ (૧) અંતર્ગત કોઈ વ્યક્તિ સમક્ષ
વળતર રજુ કરવામાં આવ્યું હોય, તો તે વ્યક્તિ એવાે દાવાે કરવા માટે
સ્વત્રંત નથી કે વળતરની ચુકવણી ન કરવાના કારણાેસર કે અદાલતમાં
વળતરની રકમ જમા નહી કરાવવાના કારણે કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ
સંપાદન લેપ્સ થયેલ છે. ચુકવણીની જવાબદારી કલમ ૩૧(૧) હેઠળ
રકમ રજુ કરવાથી પૂર્ણ થાય છે. જમીનમાલિકો કે જેમણે વળતર
સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અથવા જેમણે વધુ વળતર માટે રેફરન્સની
માંગણી કરી હતી, તેઓ દાવો કરી શકતા નથી કે ૨૦૧૩ અધિનિયમની
કલમ ૨૪(૨) હેઠળ સંપાદનની કાર્યવાહી લેપ્સ થયેલ છે.
૩૬૬.૬ વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકને કલમ ૨૪ (૨)
નો ભાગ ગણવામાં આવશે, નહીં કે કલમ ૨૪ (૧) (બી) ના ભાગ
તરીકે.
જમીન સંપાદન માટેના જાહેરનામાની તારીખે તમામ લાભાર્થીઓ (જમીન
માલિકો) ૨૦૧૩ના અધિનિયમની જોગવાઈઓ અનુસાર વળતર મેળવવા
માટે હકદાર રહેશે. જો જમીન સંપાદન અધિનિયમ, ૧૮૯૪ની કલમ ૩૧
હેઠળની જવાબદારી પૂર્ણ ન થઈ હોય, તો ઉપરોક્ત અધિનિયમની કલમ
૩૪ હેઠળ વ્યાજ મંજૂર કરી શકાય છે. (અદાલતમાં) વળતર જમા ન
કરાવવાથી જમીન સંપાદન પ્રક્રિયા નિષ્ફળ જતી નથી. પાંચ વર્ષ કે તેથી
વધુ સમય સુધી મોટાભાગના જમીનધારકાેના સંદર્ભમાં થાપણની રકમ
જમા નહી કરવાના કિસ્સામાં, ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૪ હેઠળ
જમીન સંપાદન માટે જાહેરનામાની તારીખે ૨૦૧૩ અધિનિયમ હેઠળ
"જમીન માલિકો" ને વળતર ચૂકવવાનું રહેશે.
૩૬૬.૫. જો ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૩૧ (૧) અંતર્ગત કોઈ વ્યક્તિ સમક્ષ
વળતર રજુ કરવામાં આવ્યું હોય, તો તે વ્યક્તિ એવાે દાવાે કરવા માટે
સ્વત્રંત નથી કે વળતરની ચુકવણી ન કરવાના કારણાેસર કે અદાલતમાં
વળતરની રકમ જમા નહી કરાવવાના કારણે કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ
સંપાદન લેપ્સ થયેલ છે. ચુકવણીની જવાબદારી કલમ ૩૧(૧) હેઠળ
રકમ રજુ કરવાથી પૂર્ણ થાય છે. જમીનમાલિકો કે જેમણે વળતર
સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અથવા જેમણે વધુ વળતર માટે રેફરન્સની
માંગણી કરી હતી, તેઓ દાવો કરી શકતા નથી કે ૨૦૧૩ અધિનિયમની
કલમ ૨૪(૨) હેઠળ સંપાદનની કાર્યવાહી લેપ્સ થયેલ છે.
૩૬૬.૬ વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકને કલમ ૨૪ (૨)
નો ભાગ ગણવામાં આવશે, નહીં કે કલમ ૨૪ (૧) (બી) ના ભાગ
તરીકે.
૩૬૬.૭. ૧૮૯૪ના અધિનિયમ હેઠળ અને કલમ ૨૪(૨) હેઠળ વિચારણા મુજબ
કબજો મેળવવાની રીત ઇન્કવેસ્ટ રીપાેટ/મેમોરેન્ડમ તૈયાર કરવા દ્વારા
છે. ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૧૬ હેઠળ એકવાર જમીન કબજો
લેવાનાે એવોર્ડ થઇ જાય પછી જમીનનાે રાજ્યમાં સમાવેશ થઇ જાય છે, ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ ડાઇવેસ્ટીંગની કાેઇ
જોગવાઈ નથી, કારણ કે એકવાર કબજો લઈ લીધો હોય તો કલમ ૨૪
હેઠળ કોઈ ક્ષતિ નથી.
૩૬૬.૮ જો સત્તાધીશો, ૧-૦૧-૨૦૧૪ના રોજ જમીન સંપાદન માટે સંબંધિત
સત્તાધીશો પાસે પડતર કાર્યવાહીમાં પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી
કબજો લેવામાં કે વળતર ચૂકવવામાં નિષ્ફળ જાય તો કલમ ૨૪(૨)
મુજબ કાર્યવાહીના ડિમ્ડ લેપ્સની જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. અદાલત
દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલ વચગાળાના આદેશોના અસ્તિત્વના
સમયગાળાને પાંચ વર્ષની ગણતરીમાંબાકાત રાખવાનો રહેશે.
૩૬૬.૯. ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪(૨) જમીન સંપાદનની પૂર્ણ થયેલી
કાર્યવાહીની કાયદેસરતા પર સવાલ ઉઠાવવા માટે નવા હેતુને જન્મ
આપતી નથી. કલમ-૨૪ એ વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમના
અમલીકરણની તારીખ એટલે કે ૦૧.૦૧.૨૦૧૪નાં રોજ પેન્ડિંગ
કાર્યવાહીને લાગુ પડે છે. આ જુના અને સમય-અવરોધિત દાવાઓને
પુનર્જીવિત કરતું નથી અને પૂર્ણ થયેલી કાર્યવાહીને ફરીથી ખોલવાની
મંજૂરી આપતું નથી અને જમીનમાલિકોને સંપાદનને અમાન્ય ઠરાવવા
માટે અદાલતના બદલે તિજોરી શાખામાં વળતર જમા કરાવવાની
કાર્યવાહી ફરીથી ખાેલવા માટે કે કબજાે લેવાની રીતની કાયદેસરતા પર
પશ્ન કરવાની મંજૂરી આપતું નથી."
કબજો મેળવવાની રીત ઇન્કવેસ્ટ રીપાેટ/મેમોરેન્ડમ તૈયાર કરવા દ્વારા
છે. ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૧૬ હેઠળ એકવાર જમીન કબજો
લેવાનાે એવોર્ડ થઇ જાય પછી જમીનનાે રાજ્યમાં સમાવેશ થઇ જાય છે, ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ ડાઇવેસ્ટીંગની કાેઇ
જોગવાઈ નથી, કારણ કે એકવાર કબજો લઈ લીધો હોય તો કલમ ૨૪
હેઠળ કોઈ ક્ષતિ નથી.
૩૬૬.૮ જો સત્તાધીશો, ૧-૦૧-૨૦૧૪ના રોજ જમીન સંપાદન માટે સંબંધિત
સત્તાધીશો પાસે પડતર કાર્યવાહીમાં પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી
કબજો લેવામાં કે વળતર ચૂકવવામાં નિષ્ફળ જાય તો કલમ ૨૪(૨)
મુજબ કાર્યવાહીના ડિમ્ડ લેપ્સની જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. અદાલત
દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલ વચગાળાના આદેશોના અસ્તિત્વના
સમયગાળાને પાંચ વર્ષની ગણતરીમાંબાકાત રાખવાનો રહેશે.
૩૬૬.૯. ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪(૨) જમીન સંપાદનની પૂર્ણ થયેલી
કાર્યવાહીની કાયદેસરતા પર સવાલ ઉઠાવવા માટે નવા હેતુને જન્મ
આપતી નથી. કલમ-૨૪ એ વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમના
અમલીકરણની તારીખ એટલે કે ૦૧.૦૧.૨૦૧૪નાં રોજ પેન્ડિંગ
કાર્યવાહીને લાગુ પડે છે. આ જુના અને સમય-અવરોધિત દાવાઓને
પુનર્જીવિત કરતું નથી અને પૂર્ણ થયેલી કાર્યવાહીને ફરીથી ખોલવાની
મંજૂરી આપતું નથી અને જમીનમાલિકોને સંપાદનને અમાન્ય ઠરાવવા
માટે અદાલતના બદલે તિજોરી શાખામાં વળતર જમા કરાવવાની
કાર્યવાહી ફરીથી ખાેલવા માટે કે કબજાે લેવાની રીતની કાયદેસરતા પર
પશ્ન કરવાની મંજૂરી આપતું નથી."
(૫) ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (સુપ્રા) ના કેસમાં આ અદાલતે ઘડેલા કાયદાને હાથ
પરના કેસની હકીકતો પર લાગુ કરીને અને પૂણે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને અન્ય
(સુપ્રા) ના કેસમાં આ અદાલતે આપેલા નિર્ણયને ધ્યાનમાં રાખીને, જેના પર ઉચ્ચ
અદાલતે વાદગ્રસ્ત ચુકાદો પસાર કરતી વખતે આધાર રાખવામાં આવ્યો હતો અને તે
આદેશને રદ કરવામાં આવ્યો હતો. તેથી ઉચ્ચ અદાલતે દ્વારા અપાયેલ વાદગ્રસ્ત
ચુકાદો અને આદેશ ટકવાપાત્ર નથી અને તે રદ કરવાપાત્ર છે અને તદનુસાર તે ફગાવી
દેવામા આવે છે.
(૬) ઉપરોક્ત કારણોને ધ્યાનમાં રાખીને, હાલની અપીલ સફળ થાય છે. અધિનિયમ
૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ વિવાદાસ્પદ જમીનના સંબંધમાં સંપાદન લેપ્સ થઈ
ગયું હોવાનું માનવામાં આવે છે તેવું ઘોષણા કરીને ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા પસાર કરાયેલ
વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશને રદ કરવામાં આવે છે.પરિણામે, મૂળ રિટ પિટિશન
ફગાવી દેવામાં આવે છે.
તદનુસાર હાલની અપીલ મંજૂર કરવામાં આવે છે. જો કે, કેસની હકીકતો અને
સંજોગોમાં, ખર્ચ સબંધિત કાેઇ હુકમ કરવામા આવતાે નથી.
બાકી અરજી, જો કોઈ હોય, તો તેનો પણ નિકાલ કરવામાં આવે છે. ...................................ન્યાયમૂર્તિ
[એમ. આર. શાહ] ...................................ન્યાયમૂર્તિ
[સી.ટી.રવિકુમાર]
પરના કેસની હકીકતો પર લાગુ કરીને અને પૂણે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને અન્ય
(સુપ્રા) ના કેસમાં આ અદાલતે આપેલા નિર્ણયને ધ્યાનમાં રાખીને, જેના પર ઉચ્ચ
અદાલતે વાદગ્રસ્ત ચુકાદો પસાર કરતી વખતે આધાર રાખવામાં આવ્યો હતો અને તે
આદેશને રદ કરવામાં આવ્યો હતો. તેથી ઉચ્ચ અદાલતે દ્વારા અપાયેલ વાદગ્રસ્ત
ચુકાદો અને આદેશ ટકવાપાત્ર નથી અને તે રદ કરવાપાત્ર છે અને તદનુસાર તે ફગાવી
દેવામા આવે છે.
(૬) ઉપરોક્ત કારણોને ધ્યાનમાં રાખીને, હાલની અપીલ સફળ થાય છે. અધિનિયમ
૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ વિવાદાસ્પદ જમીનના સંબંધમાં સંપાદન લેપ્સ થઈ
ગયું હોવાનું માનવામાં આવે છે તેવું ઘોષણા કરીને ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા પસાર કરાયેલ
વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશને રદ કરવામાં આવે છે.પરિણામે, મૂળ રિટ પિટિશન
ફગાવી દેવામાં આવે છે.
તદનુસાર હાલની અપીલ મંજૂર કરવામાં આવે છે. જો કે, કેસની હકીકતો અને
સંજોગોમાં, ખર્ચ સબંધિત કાેઇ હુકમ કરવામા આવતાે નથી.
બાકી અરજી, જો કોઈ હોય, તો તેનો પણ નિકાલ કરવામાં આવે છે. ...................................ન્યાયમૂર્તિ
[એમ. આર. શાહ] ...................................ન્યાયમૂર્તિ
[સી.ટી.રવિકુમાર]
નવી દિલ્હી
૨૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩.
– .
This
૨૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩.
– .
This
JUDGMENT
has been translated using AI Tool SUVAS
DISCLAIMER: The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
DISCLAIMER: The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.