Full Text
Translation output
DISCLAIMER: The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય હુકુમતક્ષેત્ર
સિસવિવલ અપીલ નં. ૪૨૩/૨૦૨૩
(@એસએલપી (સી) નંબર /૨૦૨૩)
(@ ડાયરી નંબર ૨૯૭૫૮/૨૦૨૨)
સસિચવ, જમીન અને મકાન વિવભાગ, રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર, દિદલ્હી સરકાર અને અન્યો ...........અપીલકતા6ઓ
વિવરુદ્ધ
ઓમ પ્રકાશ (મૃત), લીગલ રીપ્રેસન્ટેટીવ દ્વારા અને બીજાઓ ..........સામાવાળા(ઓ)
સહ
સિસવિવલ અપીલ નંબર /2023
(@એસએલપી (સી) નંબર. /2023)
(@ ડાયરી નંબર ૧૭૯૩૮/૨૦૨૨)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિત એમ.આર.શાહ.
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય હુકુમતક્ષેત્ર
સિસવિવલ અપીલ નં. ૪૨૩/૨૦૨૩
(@એસએલપી (સી) નંબર /૨૦૨૩)
(@ ડાયરી નંબર ૨૯૭૫૮/૨૦૨૨)
સસિચવ, જમીન અને મકાન વિવભાગ, રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર, દિદલ્હી સરકાર અને અન્યો ...........અપીલકતા6ઓ
વિવરુદ્ધ
ઓમ પ્રકાશ (મૃત), લીગલ રીપ્રેસન્ટેટીવ દ્વારા અને બીજાઓ ..........સામાવાળા(ઓ)
સહ
સિસવિવલ અપીલ નંબર /2023
(@એસએલપી (સી) નંબર. /2023)
(@ ડાયરી નંબર ૧૭૯૩૮/૨૦૨૨)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિત એમ.આર.શાહ.
2023 INSC 71
(૧) નવી દિદલ્હી ખાતે દિદલ્હી હાઈકોટJ દિરટ પિપટીશન (સી) નં. ૫૬૬૪/૨૦૧૪માં
૧૮.૦૭.૨૦૧૭ના રોજ આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશથી વ્યથિથત અને
અસંતુષ્ટ થઈને, દિદલ્હી એનસીટી સરકાર અને દિદલ્હી ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટીએ
હાલની અપીલ કરેલ છે કે જેમાં ઉચ્ચ અદાલતે ઉપરેાક્ત સંદભ6વાળી રીટ પીટીશન
મંજુર કરેલ અને ઠરાવેલ કે, જમીન સંપાદનમાં વ્યાજબી વળતર અને પારદર્શિશતા
અવિધકાર, પુન:સ્થાપન અને પુન6વસવાટ અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ (હવે પછી
‘અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩’ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે) તેની કલમ ૨૪(૨)ના
આધારે વાદગ્રસ્ત જમીનના સંપાદનની કાય6વાહી લેપ્સ થયેલ છે.
(૨) હાલનાં કેસમાં જમીન સંપાદન ધારા, ૧૮૯૪ની કલમ ૪ હેઠળ ૨૩.૦૧.૧૯૬૫નાં
રોજ જાહેરનામું બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. એવોડ6 ૦૯.૦૧.૧૯૮૧ના રોજ જાહેર
કરવામાં આવ્યો હતો. એનસીટી સરકાર, દિદલ્હીનાં જણાવ્યા મુજબ અને ઉચ્ચ
અદાલતમાં દાખલ કરાયેલ કાઉન્ટર એવિ]ડેવિવટ અનુસાર, ૨૩.૦૯.૧૯૮૧નાં રોજ
જમીનનો કબજો મેળવીને લાભાથ_ વિવભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો. જોકે, નકશા
મુન્તઝામીનની ]ાટેલી વિસ્થપિતને કારણે જમીન (જમીનો) ના સંબંધમાં વળતરની
ચુકવણીની ખાતરી થઈ શકી નથી.
(૨.૧) એવોડ6 પસાર થયાની તારીખથી અંદાજે ૨૪ વર્ષ6ના સમયગાળા પછી, અને
અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ અમલમાં આવ્યા પછી, સદરહુ અવિધવિનયમનો લાભ લેવા માટે, અહીં સામાવાળા(ઓ) - મૂળ દિરટ પિપદિટશનરો અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨)
૧૮.૦૭.૨૦૧૭ના રોજ આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશથી વ્યથિથત અને
અસંતુષ્ટ થઈને, દિદલ્હી એનસીટી સરકાર અને દિદલ્હી ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટીએ
હાલની અપીલ કરેલ છે કે જેમાં ઉચ્ચ અદાલતે ઉપરેાક્ત સંદભ6વાળી રીટ પીટીશન
મંજુર કરેલ અને ઠરાવેલ કે, જમીન સંપાદનમાં વ્યાજબી વળતર અને પારદર્શિશતા
અવિધકાર, પુન:સ્થાપન અને પુન6વસવાટ અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ (હવે પછી
‘અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩’ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે) તેની કલમ ૨૪(૨)ના
આધારે વાદગ્રસ્ત જમીનના સંપાદનની કાય6વાહી લેપ્સ થયેલ છે.
(૨) હાલનાં કેસમાં જમીન સંપાદન ધારા, ૧૮૯૪ની કલમ ૪ હેઠળ ૨૩.૦૧.૧૯૬૫નાં
રોજ જાહેરનામું બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. એવોડ6 ૦૯.૦૧.૧૯૮૧ના રોજ જાહેર
કરવામાં આવ્યો હતો. એનસીટી સરકાર, દિદલ્હીનાં જણાવ્યા મુજબ અને ઉચ્ચ
અદાલતમાં દાખલ કરાયેલ કાઉન્ટર એવિ]ડેવિવટ અનુસાર, ૨૩.૦૯.૧૯૮૧નાં રોજ
જમીનનો કબજો મેળવીને લાભાથ_ વિવભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો. જોકે, નકશા
મુન્તઝામીનની ]ાટેલી વિસ્થપિતને કારણે જમીન (જમીનો) ના સંબંધમાં વળતરની
ચુકવણીની ખાતરી થઈ શકી નથી.
(૨.૧) એવોડ6 પસાર થયાની તારીખથી અંદાજે ૨૪ વર્ષ6ના સમયગાળા પછી, અને
અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ અમલમાં આવ્યા પછી, સદરહુ અવિધવિનયમનો લાભ લેવા માટે, અહીં સામાવાળા(ઓ) - મૂળ દિરટ પિપદિટશનરો અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨)
હેઠળ વિવવાદાસ્પદ જમીનોના સંબંધમાં જમીન સંપાદન અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪ અનુસાર
સંપૂણ6 વળતર આપવામાં આવ્યું ન હતું તેવી રજુઆત કરીને સદરહુ જમીનેાનું સંપાદન
વિનષ્]ળ થયું હોવાનું માનવામાં આવે તેવી ઘોર્ષણા માટે વર્ષ6 ૨૦૧૪માં ઉચ્ચ અદાલત
સમક્ષ દિરટ પિપદિટશન(ઓ) દાખલ કરી હતી.
(૨.૨) જો કે, ૨૩.૦૯.૧૯૮૧ના રોજ વિવવાદિદત જમીનોનો કબજો લેવામાં આવ્યો હતો અને
લાભાથ_ વિવભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો તે હકીકતને ધ્યાનમાં લીધા વિવના ઉચ્ચ
અદાલતે વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશ દ્વારા ઠરાવેલ છે કે વિવવાદાસ્પદ જમીનોના
જમીન સંપાદનની પવિકયા મૂળ દિરટ અરજદારના દિહસ્સાની મયા6દા સુધી લેપ્સ થયેલી
માનવામાં આવે છે, કારણ કે કાઉન્ટર એવિ]ડેવિવટ પરથી એવું જણાય છે કે જમીન
માવિલકોને કાયદા અનુસાર વળતર ટેન્ડર કરવામાં આવ્યું હતું કે કેમ તે અંગે સ્પષ્ટપણે
નક્કી કરી શકાતું નથી.
(૨.૩)ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટી વિવરુદ્ધ મનોહરલાલ અને અન્યો, (૨૦૨૦) ૮
એસસીસી ૧૨૯ના કેસમાં આ કોટ6ની બંધારણીય બેંચના વિનણ6યને ધ્યાનમાં રાખીને
ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા લેવામાં આવેલો દૃષ્ટિષ્ટકોણ ટકવાપાત્ર નથી. પેરેગા] ૩૬૬માં, આ કોટ6ની બંધારણીય પીઠે નીચે મુજબ અવલોકન કરેલ છે અને નીચે મુજબનુ
ઠરાવેલ છે કે :-
“૩૬૬. ઉપરોક્ત ચચા6ને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપીએ
છીએ:
સંપૂણ6 વળતર આપવામાં આવ્યું ન હતું તેવી રજુઆત કરીને સદરહુ જમીનેાનું સંપાદન
વિનષ્]ળ થયું હોવાનું માનવામાં આવે તેવી ઘોર્ષણા માટે વર્ષ6 ૨૦૧૪માં ઉચ્ચ અદાલત
સમક્ષ દિરટ પિપદિટશન(ઓ) દાખલ કરી હતી.
(૨.૨) જો કે, ૨૩.૦૯.૧૯૮૧ના રોજ વિવવાદિદત જમીનોનો કબજો લેવામાં આવ્યો હતો અને
લાભાથ_ વિવભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો તે હકીકતને ધ્યાનમાં લીધા વિવના ઉચ્ચ
અદાલતે વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશ દ્વારા ઠરાવેલ છે કે વિવવાદાસ્પદ જમીનોના
જમીન સંપાદનની પવિકયા મૂળ દિરટ અરજદારના દિહસ્સાની મયા6દા સુધી લેપ્સ થયેલી
માનવામાં આવે છે, કારણ કે કાઉન્ટર એવિ]ડેવિવટ પરથી એવું જણાય છે કે જમીન
માવિલકોને કાયદા અનુસાર વળતર ટેન્ડર કરવામાં આવ્યું હતું કે કેમ તે અંગે સ્પષ્ટપણે
નક્કી કરી શકાતું નથી.
(૨.૩)ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટી વિવરુદ્ધ મનોહરલાલ અને અન્યો, (૨૦૨૦) ૮
એસસીસી ૧૨૯ના કેસમાં આ કોટ6ની બંધારણીય બેંચના વિનણ6યને ધ્યાનમાં રાખીને
ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા લેવામાં આવેલો દૃષ્ટિષ્ટકોણ ટકવાપાત્ર નથી. પેરેગા] ૩૬૬માં, આ કોટ6ની બંધારણીય પીઠે નીચે મુજબ અવલોકન કરેલ છે અને નીચે મુજબનુ
ઠરાવેલ છે કે :-
“૩૬૬. ઉપરોક્ત ચચા6ને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપીએ
છીએ:
૩૬૬.૧. કલમ ૨૪ (૧) (એ) ની જોગવાઈઓ હેઠળ જો એવોડ6 ૧/૧/૨૦૧૪ના
રોજ, એટલે કે વર્ષ6 ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની શરૂઆતની તારીખથી કરવામાં
ન આવે તો, કાય6વાહીમાં કોઈ ખામી રહેશે નહીં. વળતર ૨૦૧૩ના
અવિધવિનયમની જોગવાઈઓ હેઠળ નક્કી કરવાનું રહેશે.
૩૬૬.૨. જો અદાલતે આપેલા વચગાળાના આદેશ દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલ
સમયગાળાને બાદ કરતા પાંચ વર્ષ6ના વિવવિન્ડેા પિપદિરયડમાં એવોડ6 પસાર
કરવામાં આવ્યો હોય, તો ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમ હેઠળ અને ૨૦૧૩ના
અવિધવિનયમની કલમ ૨૪(૧) (બી) હેઠળ જોગવાઈ મુજબ કાય6વાહી ચાલુ
રહેશે જાણે કે તેને રદ કરવામાં આવી નથી.
૩૬૬.૩. કલમ ૨૪ (૨) માં કબજો અને વળતર વચ્ચે વપરાયેલ "અથવા" શબ્દને
"ના તેા" અથવા "અને" તરીકે વાંચવો પડશે. વર્ષ6 ૨૦૧૩નાં
અવિધવિનયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ જમીન સંપાદનની કાય6વાહી ડીમ્ડ
લેપ્સ થાય છે કે, જ્યાં ઉપરોક્ત અવિધવિનયમ લાગુ થયા અગાઉ પાંચ વર્ષ6 કે
તેનાથી વધારે સમયથી સત્તાવાળાઓની વિનવિષ્uયતાને લીધે, જમીનનો
કબજો લેવામાં આવ્યો નથી કે વળતર આપવામાં આવ્યું નથી. બીજા
શબ્દોમાં કહીએ તો, જો કબજો લેવામાં આવ્યો હોય, વળતર ચુકવવામાં
આવ્યું ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષપિત નથી. તેવી જ રીતે, જો વળતર
ચૂકવવામાં આવ્યું હોય, કબજો લેવામાં આવ્યો ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષપિત
નથી.
રોજ, એટલે કે વર્ષ6 ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની શરૂઆતની તારીખથી કરવામાં
ન આવે તો, કાય6વાહીમાં કોઈ ખામી રહેશે નહીં. વળતર ૨૦૧૩ના
અવિધવિનયમની જોગવાઈઓ હેઠળ નક્કી કરવાનું રહેશે.
૩૬૬.૨. જો અદાલતે આપેલા વચગાળાના આદેશ દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલ
સમયગાળાને બાદ કરતા પાંચ વર્ષ6ના વિવવિન્ડેા પિપદિરયડમાં એવોડ6 પસાર
કરવામાં આવ્યો હોય, તો ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમ હેઠળ અને ૨૦૧૩ના
અવિધવિનયમની કલમ ૨૪(૧) (બી) હેઠળ જોગવાઈ મુજબ કાય6વાહી ચાલુ
રહેશે જાણે કે તેને રદ કરવામાં આવી નથી.
૩૬૬.૩. કલમ ૨૪ (૨) માં કબજો અને વળતર વચ્ચે વપરાયેલ "અથવા" શબ્દને
"ના તેા" અથવા "અને" તરીકે વાંચવો પડશે. વર્ષ6 ૨૦૧૩નાં
અવિધવિનયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ જમીન સંપાદનની કાય6વાહી ડીમ્ડ
લેપ્સ થાય છે કે, જ્યાં ઉપરોક્ત અવિધવિનયમ લાગુ થયા અગાઉ પાંચ વર્ષ6 કે
તેનાથી વધારે સમયથી સત્તાવાળાઓની વિનવિષ્uયતાને લીધે, જમીનનો
કબજો લેવામાં આવ્યો નથી કે વળતર આપવામાં આવ્યું નથી. બીજા
શબ્દોમાં કહીએ તો, જો કબજો લેવામાં આવ્યો હોય, વળતર ચુકવવામાં
આવ્યું ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષપિત નથી. તેવી જ રીતે, જો વળતર
ચૂકવવામાં આવ્યું હોય, કબજો લેવામાં આવ્યો ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષપિત
નથી.
૩૬૬.૪. ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ ૨૪ (૨) ના મુખ્ય ભાગમાં ‘ચૂકવણી’ની
અભિભવ્યવિક્તમાં અદાલતમાં વળતર જમા કરાવવાનો સમાવેશ થતો નથી.
કલમ ૨૪(૨) ના પરંતુકમાં વળતરની રકમ જમા નહી કરવાના
પદિરણામની જોગવાઈ છે, જો મોટા ભાગનાં જમીનધારકો સાથે સંબંવિધત
રકમ જમા કરાવવામાં આવી ન હોય, તો ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની કલમ ૪
હેઠળ જમીન સંપાદન માટેના જાહેરનામાની તારીખે તમામ લાભાથ_ઓ
(જમીન માવિલકો) ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની જોગવાઈઓ અનુસાર વળતર
મેળવવા માટે હકદાર રહેશે. જો જમીન સંપાદન અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪ની
કલમ ૩૧ હેઠળની જવાબદારી પૂણ6 ન થઈ હોય, તો ઉપરોક્ત
અવિધવિનયમની કલમ ૩૪ હેઠળ વ્યાજ મંજૂર કરી શકાય છે. (અદાલતમાં)
વળતર જમા ન કરાવવાથી જમીન સંપાદન પ્રવિuયા વિનષ્]ળ જતી નથી.
પાંચ વર્ષ6 કે તેથી વધુ સમય સુધી મોટાભાગના જમીનધારકેાના સંદભ6માં
થાપણની રકમ જમા નહી કરવાના વિકસ્સામાં, ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની
કલમ ૪ હેઠળ જમીન સંપાદન માટે જાહેરનામાની તારીખે ૨૦૧૩
અવિધવિનયમ હેઠળ જમીન માવિલકોને વળતર ચૂકવવાનું રહેશે.
૩૬૬.૫. જો ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની કલમ ૩૧ (૧) અંતગ6ત કોઈ વ્યવિક્ત સમક્ષ
વળતર રજુ કરવામાં આવ્યું હોય, તો તે વ્યવિક્ત એવેા દાવેા કરવા માટે
સ્વત્રંત નથી કે વળતરની ચુકવણી ન કરવાના કારણેાસર કે અદાલતમાં
વળતરની રકમ જમા નહી કરાવવાના કારણે કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ
સંપાદન લેપ્સ થયેલ છે. ચુકવણીની જવાબદારી કલમ ૩૧(૧) હેઠળ
અભિભવ્યવિક્તમાં અદાલતમાં વળતર જમા કરાવવાનો સમાવેશ થતો નથી.
કલમ ૨૪(૨) ના પરંતુકમાં વળતરની રકમ જમા નહી કરવાના
પદિરણામની જોગવાઈ છે, જો મોટા ભાગનાં જમીનધારકો સાથે સંબંવિધત
રકમ જમા કરાવવામાં આવી ન હોય, તો ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની કલમ ૪
હેઠળ જમીન સંપાદન માટેના જાહેરનામાની તારીખે તમામ લાભાથ_ઓ
(જમીન માવિલકો) ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની જોગવાઈઓ અનુસાર વળતર
મેળવવા માટે હકદાર રહેશે. જો જમીન સંપાદન અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪ની
કલમ ૩૧ હેઠળની જવાબદારી પૂણ6 ન થઈ હોય, તો ઉપરોક્ત
અવિધવિનયમની કલમ ૩૪ હેઠળ વ્યાજ મંજૂર કરી શકાય છે. (અદાલતમાં)
વળતર જમા ન કરાવવાથી જમીન સંપાદન પ્રવિuયા વિનષ્]ળ જતી નથી.
પાંચ વર્ષ6 કે તેથી વધુ સમય સુધી મોટાભાગના જમીનધારકેાના સંદભ6માં
થાપણની રકમ જમા નહી કરવાના વિકસ્સામાં, ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની
કલમ ૪ હેઠળ જમીન સંપાદન માટે જાહેરનામાની તારીખે ૨૦૧૩
અવિધવિનયમ હેઠળ જમીન માવિલકોને વળતર ચૂકવવાનું રહેશે.
૩૬૬.૫. જો ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની કલમ ૩૧ (૧) અંતગ6ત કોઈ વ્યવિક્ત સમક્ષ
વળતર રજુ કરવામાં આવ્યું હોય, તો તે વ્યવિક્ત એવેા દાવેા કરવા માટે
સ્વત્રંત નથી કે વળતરની ચુકવણી ન કરવાના કારણેાસર કે અદાલતમાં
વળતરની રકમ જમા નહી કરાવવાના કારણે કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ
સંપાદન લેપ્સ થયેલ છે. ચુકવણીની જવાબદારી કલમ ૩૧(૧) હેઠળ
રકમ રજુ કરવાથી પૂણ6 થાય છે. જમીનમાવિલકો કે જેમણે વળતર
સ્વીકારવાનો ઇનકાર કય હતો અથવા જેમણે વધુ વળતર માટે રે]રન્સની
માંગણી કરી હતી, તેઓ દાવો કરી શકતા નથી કે ૨૦૧૩ અવિધવિનયમની
કલમ ૨૪(૨) હેઠળ સંપાદનની લેપ્સ થયેલ છે.
૩૬૬.૬ વર્ષ6 ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકને કલમ ૨૪ (૨)
નો ભાગ ગણવામાં આવશે, નહીં કે કલમ ૨૪ (૧) (બી) ના ભાગ તરીકે.
૩૬૬.૭. ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમ હેઠળ અને કલમ ૨૪(૨) હેઠળ વિવચારણા મુજબ
કબજો મેળવવાની રીત ઇન્કવેસ્ટ રીપેાટ/મેમોરેન્ડમ તૈયાર કરવા દ્વારા છે.
૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની કલમ ૧૬ હેઠળ એકવાર જમીન કબજો લેવાનેા
એવોડ6 થઇ જાય પછી જમીનનેા રાજ્યમાં સમાવેશ થઇ જાય છે, ૨૦૧૩ના
અવિધવિનયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ ડાઇવેસ્ટીંગની કેાઇ જોગવાઈ નથી, કારણ કે એકવાર કબજો લઈ લીધો હોય તો કલમ ૨૪ હેઠળ કોઈ ક્ષપિત
નથી.
૩૬૬.૮ જો સત્તાધીશો, ૧-૦૧-૨૦૧૪ના રોજ જમીન સંપાદન માટે સંબંવિધત
સત્તાધીશો પાસે પડતર કાય6વાહીમાં પાંચ વર્ષ6 કે તેથી વધુ સમય સુધી
કબજો લેવામાં કે વળતર ચૂકવવામાં વિનષ્]ળ જાય તો કલમ ૨૪(૨) મુજબ
કાય6વાહીના વિડમ્ડ લેપ્સની જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. અદાલત દ્વારા પસાર
કરવામાં આવેલ વચગાળાના આદેશોના અવિસ્તત્વના સમયગાળાને પાંચ
વર્ષ6ની ગણતરીમાંબાકાત રાખવાનો રહેશે.
સ્વીકારવાનો ઇનકાર કય હતો અથવા જેમણે વધુ વળતર માટે રે]રન્સની
માંગણી કરી હતી, તેઓ દાવો કરી શકતા નથી કે ૨૦૧૩ અવિધવિનયમની
કલમ ૨૪(૨) હેઠળ સંપાદનની લેપ્સ થયેલ છે.
૩૬૬.૬ વર્ષ6 ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકને કલમ ૨૪ (૨)
નો ભાગ ગણવામાં આવશે, નહીં કે કલમ ૨૪ (૧) (બી) ના ભાગ તરીકે.
૩૬૬.૭. ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમ હેઠળ અને કલમ ૨૪(૨) હેઠળ વિવચારણા મુજબ
કબજો મેળવવાની રીત ઇન્કવેસ્ટ રીપેાટ/મેમોરેન્ડમ તૈયાર કરવા દ્વારા છે.
૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની કલમ ૧૬ હેઠળ એકવાર જમીન કબજો લેવાનેા
એવોડ6 થઇ જાય પછી જમીનનેા રાજ્યમાં સમાવેશ થઇ જાય છે, ૨૦૧૩ના
અવિધવિનયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ ડાઇવેસ્ટીંગની કેાઇ જોગવાઈ નથી, કારણ કે એકવાર કબજો લઈ લીધો હોય તો કલમ ૨૪ હેઠળ કોઈ ક્ષપિત
નથી.
૩૬૬.૮ જો સત્તાધીશો, ૧-૦૧-૨૦૧૪ના રોજ જમીન સંપાદન માટે સંબંવિધત
સત્તાધીશો પાસે પડતર કાય6વાહીમાં પાંચ વર્ષ6 કે તેથી વધુ સમય સુધી
કબજો લેવામાં કે વળતર ચૂકવવામાં વિનષ્]ળ જાય તો કલમ ૨૪(૨) મુજબ
કાય6વાહીના વિડમ્ડ લેપ્સની જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. અદાલત દ્વારા પસાર
કરવામાં આવેલ વચગાળાના આદેશોના અવિસ્તત્વના સમયગાળાને પાંચ
વર્ષ6ની ગણતરીમાંબાકાત રાખવાનો રહેશે.
૩૬૬.૯. ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ ૨૪(૨) જમીન સંપાદનની પૂણ6 થયેલી
કાય6વાહીની કાયદેસરતા પર સવાલ ઉઠાવવા માટે નવા હેતુને જન્મ
આપતી નથી. કલમ-૨૪ એ વર્ષ6 ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમના અમલીકરણની
તારીખ એટલે કે ૦૧.૦૧.૨૦૧૪નાં રોજ પેન્ડિંન્ડગ કાય6વાહીને લાગુ પડે
છે.આ જુના અને સમય-અવરોવિધત દાવાઓને પુનર્જી6વિવત કરતું નથી અને
પૂણ6 થયેલી કાય6વાહીને ]રીથી ખોલવાની મંજૂરી આપતું નથી અને
જમીનમાવિલકોને સંપાદનને અમાન્ય ઠરાવવા માટે અદાલતના બદલે
પિતજોરી શાખામાં વળતર જમા કરાવવાની કાય6વાહી ]રીથી ખેાલવા માટે કે
કબજેા લેવાની રીતની કાયદેસરતા પર પશ્ન કરવાની મંજૂરી આપતું નથી."
(૨. ૪) આમ, ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટી (સુપ્રા)ના કેસમાં આ અદાલતે અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨)ને આકર્ષ6વા માટેના ઠરાવેલા વિનણ6ય મુજબ, કબજો ન
લેવાની અને વળતર ન આપવાની બે શરતો પૂણ6 કરવી પડશે. એવું અવલેાકન
કરવામાં આવેલ છે અને ઠરાવવામાં આવેલ છે કે, જો કોઈ એક શરત સંતોર્ષવામાં
નહીં આવે, તો અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ કોઈ ક્ષપિત રહેશે નહીં.
(૨. ૫) અન્યથા પણ, ઉચ્ચ અદાલતે આ હકીકતનું યોગ્ય રીતે મુલ્યાંકન કરેલ નથી કે
સંપૂણ6 વળતર ન આપવાના સબંધમાં ]દિરયાદ વર્ષ6 ૨૦૧૪માં પ્રથમ વખત કરવામાં
આવી હતી, એટલે કે એવોડ6 પસાર થયાની તારીખથી ૨૪ વર્ષ6ના સમયગાળા પછી
અને તે વિવભાગ તર]થી એવો ચોક્કસ કેસ હતો કે નક્શા મુંતઝાપિમનની ]ાટેલી
કાય6વાહીની કાયદેસરતા પર સવાલ ઉઠાવવા માટે નવા હેતુને જન્મ
આપતી નથી. કલમ-૨૪ એ વર્ષ6 ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમના અમલીકરણની
તારીખ એટલે કે ૦૧.૦૧.૨૦૧૪નાં રોજ પેન્ડિંન્ડગ કાય6વાહીને લાગુ પડે
છે.આ જુના અને સમય-અવરોવિધત દાવાઓને પુનર્જી6વિવત કરતું નથી અને
પૂણ6 થયેલી કાય6વાહીને ]રીથી ખોલવાની મંજૂરી આપતું નથી અને
જમીનમાવિલકોને સંપાદનને અમાન્ય ઠરાવવા માટે અદાલતના બદલે
પિતજોરી શાખામાં વળતર જમા કરાવવાની કાય6વાહી ]રીથી ખેાલવા માટે કે
કબજેા લેવાની રીતની કાયદેસરતા પર પશ્ન કરવાની મંજૂરી આપતું નથી."
(૨. ૪) આમ, ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોદિરટી (સુપ્રા)ના કેસમાં આ અદાલતે અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨)ને આકર્ષ6વા માટેના ઠરાવેલા વિનણ6ય મુજબ, કબજો ન
લેવાની અને વળતર ન આપવાની બે શરતો પૂણ6 કરવી પડશે. એવું અવલેાકન
કરવામાં આવેલ છે અને ઠરાવવામાં આવેલ છે કે, જો કોઈ એક શરત સંતોર્ષવામાં
નહીં આવે, તો અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ કોઈ ક્ષપિત રહેશે નહીં.
(૨. ૫) અન્યથા પણ, ઉચ્ચ અદાલતે આ હકીકતનું યોગ્ય રીતે મુલ્યાંકન કરેલ નથી કે
સંપૂણ6 વળતર ન આપવાના સબંધમાં ]દિરયાદ વર્ષ6 ૨૦૧૪માં પ્રથમ વખત કરવામાં
આવી હતી, એટલે કે એવોડ6 પસાર થયાની તારીખથી ૨૪ વર્ષ6ના સમયગાળા પછી
અને તે વિવભાગ તર]થી એવો ચોક્કસ કેસ હતો કે નક્શા મુંતઝાપિમનની ]ાટેલી
વિસ્થપિતને કારણે જમીનેાના સંદભ6માં વળતરની ચૂકવણીની ખાતરી થઈ શકી નથી.
ઉચ્ચ અદાલત સમક્ષ દિરટ પિપદિટશન દાખલ કરવામાં આવી હતી ત્યાં સુધી કોઈપણ
સમયે, સંપૂણ6 વળતર ન આપવાના સંબંધમાં કોઇપણ ]દિરયાદ કરવામાં આવી હતી
તે દશા6વવા માટે કંઈ રેકોડ6 પર નથી. તે બની શકે તે રીતે, હકીકત એ છે કે
વિવવાદિદત જમીનોનો કબજો ૨૩.૦૯.૧૯૮૧ના રોજ લેવામાં આવ્યો હતો અને
લાભાથ_ વિવભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો. આ સંજોગોમાં ઈન્દોર ડેવલપમેન્ટ
ઓથોદિરટી (સુપ્રા) ના કેસમાં આ અદાલતે આપેલા કાયદાને લાગુ કરીને ઉચ્ચ
અદાલતે આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશ ટકવાપાત્ર નથી.
(૩) ઉપરોક્ત બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને અને ઉપર જણાવેલા કારણોને ધ્યાનમાં
રાખીને ઉચ્ચ અદાલતે દિરટ પિપટીશન(સી) નં. ૫૬૬૪/૨૦૧૪માં આપેલ વિવવાદીત
આદેશ કે જેમાં ઠરાવેલ છે કે વિવવાદાસ્પદ જમીનોના સંદભ6માં થયેલ સંપાદનને
લેપ્સ થયેલ હોવાનું માનવામાં આવે છે, આથી તેને રદ કરવામાં આવે છે. આથી
દિદલ્હી સરકારનાં જમીન અને મકાન વિવભાગ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી સિસવિવલ
અપીલ એ મુજબ મંજૂર કરવામાં આવે છે. ખચ6 સબંવિધત કેાઇ હુકમ નથી.
(૪) દિદલ્હી સરકારનાં જમીન અને મકાન વિવભાગ દ્વારા કરવામાં આવેલ સિસવિવલ
અપીલમાં પસાર કરાયેલા આદેશને ધ્યાનમાં રાખીને, ઉપરોક્ત અપીલને મંજૂર
કરવામાં આવે છે અને ઉચ્ચ અદાલતે દિરટ પિપટીશન(સી) નં. ૫૬૬૪/૨૦૧૪ માં
આપેલા ચુકાદા અને આદેશને રદ કરવામાં આવે છે. ઉપરેાક્ત વિવગતે દિદલ્હી વિવકાસ
ઉચ્ચ અદાલત સમક્ષ દિરટ પિપદિટશન દાખલ કરવામાં આવી હતી ત્યાં સુધી કોઈપણ
સમયે, સંપૂણ6 વળતર ન આપવાના સંબંધમાં કોઇપણ ]દિરયાદ કરવામાં આવી હતી
તે દશા6વવા માટે કંઈ રેકોડ6 પર નથી. તે બની શકે તે રીતે, હકીકત એ છે કે
વિવવાદિદત જમીનોનો કબજો ૨૩.૦૯.૧૯૮૧ના રોજ લેવામાં આવ્યો હતો અને
લાભાથ_ વિવભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો. આ સંજોગોમાં ઈન્દોર ડેવલપમેન્ટ
ઓથોદિરટી (સુપ્રા) ના કેસમાં આ અદાલતે આપેલા કાયદાને લાગુ કરીને ઉચ્ચ
અદાલતે આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશ ટકવાપાત્ર નથી.
(૩) ઉપરોક્ત બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને અને ઉપર જણાવેલા કારણોને ધ્યાનમાં
રાખીને ઉચ્ચ અદાલતે દિરટ પિપટીશન(સી) નં. ૫૬૬૪/૨૦૧૪માં આપેલ વિવવાદીત
આદેશ કે જેમાં ઠરાવેલ છે કે વિવવાદાસ્પદ જમીનોના સંદભ6માં થયેલ સંપાદનને
લેપ્સ થયેલ હોવાનું માનવામાં આવે છે, આથી તેને રદ કરવામાં આવે છે. આથી
દિદલ્હી સરકારનાં જમીન અને મકાન વિવભાગ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી સિસવિવલ
અપીલ એ મુજબ મંજૂર કરવામાં આવે છે. ખચ6 સબંવિધત કેાઇ હુકમ નથી.
(૪) દિદલ્હી સરકારનાં જમીન અને મકાન વિવભાગ દ્વારા કરવામાં આવેલ સિસવિવલ
અપીલમાં પસાર કરાયેલા આદેશને ધ્યાનમાં રાખીને, ઉપરોક્ત અપીલને મંજૂર
કરવામાં આવે છે અને ઉચ્ચ અદાલતે દિરટ પિપટીશન(સી) નં. ૫૬૬૪/૨૦૧૪ માં
આપેલા ચુકાદા અને આદેશને રદ કરવામાં આવે છે. ઉપરેાક્ત વિવગતે દિદલ્હી વિવકાસ
સત્તા દ્વારા કરવામાં આવેલ સિસવિવલ અપીલના કામે વધુ આદેશ પસાર કરવાની જરૂર
ન હેાવાથી, હાલના ઓડ6રની દ્રષ્ટિષ્ટએ વિનકાલ કરવામાં આવે છે.
બાકી અરર્જી, જો કોઈ હોય, તો તેનો પણ વિનકાલ કરવામાં આવે છે. ..........................ન્યાયમૂર્તિત
[એમ. આર. શાહ] ..........................ન્યાયમૂર્તિત
[દિહમા કોહલી]
નવી દિદલ્હી
૭ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩
This
ન હેાવાથી, હાલના ઓડ6રની દ્રષ્ટિષ્ટએ વિનકાલ કરવામાં આવે છે.
બાકી અરર્જી, જો કોઈ હોય, તો તેનો પણ વિનકાલ કરવામાં આવે છે. ..........................ન્યાયમૂર્તિત
[એમ. આર. શાહ] ..........................ન્યાયમૂર્તિત
[દિહમા કોહલી]
નવી દિદલ્હી
૭ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩
This
JUDGMENT
has been translated using AI Tool – SUVAS.
DISCLAIMER: The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
DISCLAIMER: The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.