Delhi Development Authority v. Nemchand Sharma & Ors.

:
DISCLAIMER The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to
/ understand it in his her language and may not be used for
. , any other purpose For all practical and official purposes the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and
. implementation
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય હુકુમતક્ષેત્ર
સિવિલ અપીલ નં. ૩૯૫/૨૦૨૩
(@એસએલપી (સી) નંબર ૧૫૮૬/૨૦૨૩)
(@ ડાયરી નંબર ૩૨૬૪૦/૨૦૨૨)
દિલ્હી ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી .............. અપીલકર્તા(આે)
વિરુદ્ધ
નેમચંદ શર્મા અને અન્યો ............. સામાવાળા (ઓ)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિ એમ.આર.શાહ.
(૧) નવી દિલ્હી ખાતે દિલ્હી ઉચ્ચ અદાલતે રીટ પિટીશન (સી) નં. ૩૪૪૬/૨૦૧૫માં
આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશથી વ્યથિત અને અસંતુષ્ટ થઈને, દિલ્હી
વિકાસ સત્તામંડળે હાલની અપીલ કરેલ છે, જેમાં ઉચ્ચ અદાલતે અહીં મૂળ રિટ
અરજદારો-સામાવાળાઓ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી સદરહુ રિટ પિટીશનને
મંજૂરી આપતા ઠરાવવામાં આવેલ છે કે જમીન સંપાદનમાં વ્યાજબી વળતર અને

પારદર્શિતા અધિકાર, પુન:સ્થાપન અને પુર્નવસવાટ અધિનિયમ, ૨૦૧૩ (હવે પછી
‘અધિનિયમ, ૨૦૧૩’ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે) તેની કલમ ૨૪(૨)ના
આધારે વાદગ્રસ્ત જમીનના સંપાદનની કાર્યવાહી લેપ્સ થયેલ છે.
(૨) અમે સંબંધિત પક્ષકારો વતી હાજર રહેલા વિદ્વાન વકીલને લંબાણપૂર્વક સાંભળ્યા
અને ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા અપાયેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદા અને આદેશનુ અવલાેકન કર્યું.
(૨.૧) ઉચ્ચ અદાલતે આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશ પરથી એવું જણાય છે કે, ઉચ્ચ અદાલતે અપીલકર્તા અને દિલ્હીની એનસીટી સરકાર વતી નોંધ્યું હતું કે, વિવાદિત જમીનનો કબજો લેવામાં આવ્યો હતો. આમ છતાં, ઉચ્ચ અદાલતે રિટ
પિટિશનને મંજૂરી આપી છે અને જાહેર કર્યું છે કે, વિવાદિત જમીનના સંબંધમાં
સંપાદન માત્ર એટલા માટે અધિનિયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ લેપ્સ ગયુ
હોવાનું માનવામાં આવે છે કે, વળતર શું ચુકવવામાં આવ્યું હતું તે સ્પષ્ટ નથી અને
જો એમ હોય તો, વિવાદ કોણે ઉઠાવ્યો હતો અને શું અધિનિયમ, ૧૮૯૪ની કલમ
૩૦ અને ૩૧ની જોગવાઈઓ પ્રવર્તમાન પ્રક્રિયા અનુસાર સંતુષ્ટ હતી કે કેમ.
વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશ આપતી વખતે, ઉચ્ચ અદાલતે પૂણે મ્યુનિસિપલ
કોર્પોરેશન અને અન્ય વિરુદ્ધ હરકચંદ મિસિરિમલ સોલંકી અને અન્યો, (૨૦૧૪) ૩
એસસીસી ૧૮૩ કેસમાં આ અદાલતના અગાઉના નિર્ણય પર ભારે આધાર રાખ્યો છે.
આમ છતાં, એ નોંધવું જરૂરી છે કે, પૂણે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને અન્ય (સુપરા)
ના કેસમાં આ અદાલતના ચુકાદાને ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી વિરુદ્ધ

મનોહરલાલ અને અન્યો, (૨૦૨૦)૮ એસસીસી ૧૨૯ના ચુકાદાથી આ
અદાલતની બંધારણીય ખંડપીઠે વિશેષ રૂપથી આેવરરૂલ્ડ કરેલ છે.
(૨.૨) ઉપરાેક્ત સિવાય, ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (સુપરા) ના કેસમાં પણ આ
કોર્ટની બંધારણીય ખંડપીઠે ચુકાદો આપ્યો છે કે અધિનિયમ, ૨૦૧૩ની કલમ
૨૪(૨) ની જોગવાઈઓ આકર્ષવા માટે, કબજો ન લેવાની અને વળતર ન લેવાની બે
શરતો પૂર્ણ કરવી પડશે અને જો આમાંથી કોઈ એક શરત સંતોષવામાં નહીં આવે, તો
સંપાદનમાં કોઈ ક્ષતિ ગણાશે નહીં. હાલના કેસમાં, અહીં ઉપર જણાવ્યા અનુસાર, વિવાદિત જમીનનો કબજો લેવામાં આવ્યો હતો અને શરૂઆતમાં ૨૭.૧૨.૧૯૯૦ના
રોજ લાભાર્થી વિભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ બાકીની ૧ વીઘા
જમીન લેવામાં આવી હતી અને ૦૯.૦૨.૨૦૦૭ના રોજ લાભાર્થી વિભાગને
સોંપવામાં આવી હતી. ઈન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (સુપરા) ના કેસમાં ફકરા
૩૬૫ અને ૩૬૬માં, આ કોર્ટની બંધારણીય ખંડપીઠે અવલાેકન કરેલ છે અને નીચે
મુજબનું ઠરાવેલ છે કે :-
૩૬૫. પરિણામે, પૂણે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનો નિર્ણય.[પૂણે મ્યુનિસિપલ
કોર્પોરેશન.એ. વી. હરકચંદ મિસિરિમલ સોલંકી, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી
૧૮૩] ને રદ કરવામાં આવે છે અને અન્ય તમામ નિર્ણયો જેમાં પૂણે
મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના નિર્ણયને [પૂણે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન.વી.
હરકચંદ મિસિરિમલ સોલંકી, (૨૦૧૪) ૩ એસસીસી ૧૮૩)
અનુસરવામાં આવ્યું છે, તેને પણ રદ કરવામાં આવે છે. શ્રી બાલાજી નગર
રેસિડેન્શિયલ એસો. [શ્રી બાલાજી નગર રેસિડેન્શિયલ એસો. વિ. સ્ટેટ
આેફ તમિલનાડુ, (૨૦૧૫) ૩ એસસીસી ૩૫૩] નો નિર્ણય સારો કાયદો

ઘડતો હોવાનું કહી શકાય નહીં, તેને રદ કરવામાં આવે છે અને તેને
અનુસરતા અન્ય નિર્ણયો પણ રદ કરવામાં આવે છે. ઈન્દોર ડેવલપમેન્ટ
ઓથોરિટી વિ. શૈલેન્દ્ર [(૨૦૧૮) ૩ એસસીસી ૪૧૨] માં કલમ
૨૪(૨)ના પરંતુકના સંદર્ભમાં અને શું “અથવા" ને “ન તો" અથવા
“અને" તરીકે વાંચવું જોઈએ” તે પાસા પર વિચાર કરવામાં આવ્યો
નહોતો. એટલા માટે હાલના ચુકાદાની ચર્ચાને ધ્યાનમાં રાખીને તે નિર્ણય
પણ લાગુ થઈ શકે તેમ નથી.
૩૬૬. ઉપરોક્ત ચર્ચાને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપીએ
છીએ:
૩૬૬.૧. કલમ ૨૪ (૧) (એ) ની જોગવાઈઓ હેઠળ જો એવોર્ડ ૧/૧/૨૦૧૪ના
રોજ, એટલે કે વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની શરૂઆતની તારીખથી
કરવામાં ન આવે તો, કાર્યવાહીમાં કોઈ ખામી રહેશે નહીં. વળતર
૨૦૧૩ના અધિનિયમની જોગવાઈઓ હેઠળ નક્કી કરવાનું રહેશે.
૩૬૬.૨. જો અદાલતે આપેલા વચગાળાના આદેશ દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલ
સમયગાળાને બાદ કરતા પાંચ વર્ષના વિન્ડાે પિરિયડમાં પસાર કરવામાં
આવ્યાે હાેય, તો ૧૮૯૪ના અધિનિયમ હેઠળ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની
કલમ ૨૪(૧)(બી) હેઠળ જોગવાઈ મુજબ કાર્યવાહી ચાલુ રહેશે જાણે કે
તેને રદ કરવામાં આવી નથી.
૩૬૬.૩. કલમ ૨૪ (૨) માં કબજો અને વળતર વચ્ચે વપરાયેલ "અથવા" શબ્દને
"ના તાે" અથવા "અને" તરીકે વાંચવો પડશે. વર્ષ ૨૦૧૩નાં
અધિનિયમની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ જમીન સંપાદનની કાર્યવાહી ડીમ્ડ
લેપ્સ થાય છે કે, જ્યાં ઉપરોક્ત અધિનિયમ લાગુ થયા અગાઉ પાંચ વર્ષ
કે તેનાથી વધારે સમયથી સત્તાવાળાઓની નિષ્ક્રિયતાને લીધે, જમીનનો

કબજો લેવામાં આવ્યો નથી કે વળતર આપવામાં આવ્યું નથી. બીજા
શબ્દોમાં કહીએ તો, જો કબજો લેવામાં આવ્યો હોય, વળતર ચુકવવામાં
આવ્યું ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષતિ નથી. તેવી જ રીતે, જો વળતર
ચૂકવવામાં આવ્યું હોય, કબજો લેવામાં આવ્યો ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષતિ
નથી.
૩૬૬.૪. ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪ (૨) ના મુખ્ય ભાગમાં ‘ચૂકવણી’ની
અભિવ્યક્તિમાં અદાલતમાં વળતર જમા કરાવવાનો સમાવેશ થતો નથી.
કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકમાં વળતરની રકમ નક્કી કરવાના પરિણામની
જોગવાઈ છે, જો મોટા ભાગનાં જમીનધારકો સાથે સંબંધિત રકમ જમા
કરાવવામાં આવી ન હોય, તો ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૪ હેઠળ
જમીન સંપાદન માટેના જાહેરનામાની તારીખે તમામ લાભાર્થીઓ (જમીન
માલિકો) ૨૦૧૩ના અધિનિયમની જોગવાઈઓ અનુસાર વળતર મેળવવા
માટે હકદાર રહેશે. જો જમીન સંપાદન અધિનિયમ, ૧૮૯૪ની કલમ ૩૧
હેઠળની જવાબદારી પૂર્ણ ન થઈ હોય, તો ઉપરોક્ત અધિનિયમની કલમ
૩૪ હેઠળ વ્યાજ મંજૂર કરી શકાય છે. (અદાલતમાં) વળતર જમા ન
કરાવવાથી જમીન સંપાદન પ્રક્રિયા નિષ્ફળ જતી નથી. પાંચ વર્ષ કે તેથી
વધુ સમય સુધી મોટાભાગના જમીનધારકાેના સંદર્ભમાં થાપણની રકમ
જમા નહી કરવાના કિસ્સામાં, ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૪ હેઠળ
જમીન સંપાદન માટે જાહેરનામાની તારીખે ૨૦૧૩ અધિનિયમ હેઠળ
"જમીન માલિકો" ને વળતર ચૂકવવાનું રહેશે.
૩૬૬.૫. જો ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૩૧ (૧) અંતર્ગત કોઈ વ્યક્તિ સમક્ષ
વળતર રજુ કરવામાં આવ્યું હોય, તો તે વ્યક્તિ એવાે દાવાે કરવા માટે
સ્વત્રંત નથી કે વળતરની ચુકવણી ન કરવાના કારણાેસર કે અદાલતમાં
વળતરની રકમ જમા નહી કરાવવાના કારણે કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ
સંપાદન લેપ્સ થયેલ છે. ચુકવણીની જવાબદારી કલમ ૩૧(૧) હેઠળ

રકમ રજુ કરવાથી પૂર્ણ થાય છે. જમીનમાલિકો કે જેમણે વળતર
સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અથવા જેમણે વધુ વળતર માટે રેફરન્સની
માંગણી કરી હતી, તેઓ દાવો કરી શકતા નથી કે ૨૦૧૩ અધિનિયમની
કલમ ૨૪(૨) હેઠળ સંપાદનની કાર્યવાહી લેપ્સ થયેલ છે.
૩૬૬.૬ વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકને કલમ ૨૪ (૨)
નો ભાગ ગણવામાં આવશે, નહીં કે કલમ ૨૪ (૧) (બી) ના ભાગ
તરીકે.
૩૬૬.૭. ૧૮૯૪ના અધિનિયમ હેઠળ અને કલમ ૨૪(૨) હેઠળ વિચારણા મુજબ
કબજો મેળવવાની રીત ઇન્કવેસ્ટ રીપાેટ/મેમોરેન્ડમ તૈયાર કરવા દ્વારા
છે. ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૧૬ હેઠળ એકવાર જમીન કબજો
લેવાનાે એવોર્ડ થઇ જાય પછી જમીનનાે રાજ્યમાં સમાવેશ થઇ જાય છે, ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ ડાઇવેસ્ટીંગની કાેઇ
જોગવાઈ નથી, કારણ કે એકવાર કબજો લઈ લીધો હોય તો કલમ ૨૪
હેઠળ કોઈ ક્ષતિ નથી.
૩૬૬.૮ જો સત્તાધીશો, ૧-૦૧-૨૦૧૪ના રોજ જમીન સંપાદન માટે સંબંધિત
સત્તાધીશો પાસે પડતર કાર્યવાહીમાં પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી
કબજો લેવામાં કે વળતર ચૂકવવામાં નિષ્ફળ જાય તો કલમ ૨૪(૨)
મુજબ કાર્યવાહીના ડિમ્ડ લેપ્સની જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. અદાલત
દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલ વચગાળાના આદેશોના અસ્તિત્વના
સમયગાળાને પાંચ વર્ષની ગણતરીમાં બાકાત રાખવાનો રહેશે.
૩૬૬.૯. ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪(૨) જમીન સંપાદનની પૂર્ણ થયેલી
કાર્યવાહીની કાયદેસરતા પર સવાલ ઉઠાવવા માટે નવા હેતુને જન્મ
આપતી નથી. કલમ-૨૪ એ વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમના

અમલીકરણની તારીખ એટલે કે ૦૧.૦૧.૨૦૧૪નાં રોજ પેન્ડિંગ
કાર્યવાહીને લાગુ પડે છે. આ જુના અને સમય-અવરોધિત દાવાઓને
પુનર્જીવિત કરતું નથી અને પૂર્ણ થયેલી કાર્યવાહીને ફરીથી ખોલવાની
મંજૂરી આપતું નથી અને જમીનમાલિકોને સંપાદનને અમાન્ય ઠરાવવા
માટે અદાલતના બદલે તિજોરી શાખામાં વળતર જમા કરાવવાની
કાર્યવાહી ફરીથી ખાેલવા માટે કે કબજાે લેવાની રીતની કાયદેસરતા પર
પશ્ન કરવાની મંજૂરી આપતું નથી."
(૩) આ અદાલતના બંધારણીય ખંડપીઠના ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (સુપ્રા) ના
નિર્ણયમાં ઠરાવેલા નિર્ણય મુજબ, ઉચ્ચ અદાલતે આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને
આદેશ ટકવાપાત્ર નથી અને તે રદ કરવા યોગ્ય છે અને તદનુસાર તે રદ કરવામાં આવે
છે.
તદનુસાર હાલની અપીલ મંજૂર કરવામાં આવી છે. ખર્ચ સબંધિત કાેઇ હુકમ
નથી.
બાકી રહેલી અરજીઓ, જો કોઈ હોય તો, તેનો પણ નિકાલ કરવામાં આવે છે. .................................ન્યાયમૂર્તિ
[એમ. આર. શાહ] ...................................ન્યાયમૂર્તિ
[સી. ટી. રવિકુમાર]
નવી દિલ્હી
૨૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩.

– .
This