Full Text
Translation output
DISCLAIMER: The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય હુકુમતક્ષેત્ર
સિવિલ અપીલ નં. ૪૨૩/૨૦૨૩
(@એસએલપી (સી) નંબર /૨૦૨૩)
(@ ડાયરી નંબર ૨૯૭૫૮/૨૦૨૨)
સચિવ, જમીન અને મકાન વિભાગ, રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર, દિલ્હી સરકાર અને અન્યો ...........અપીલકર્તાઓ
વિરુદ્ધ
ઓમ પ્રકાશ (મૃત), લીગલ રીપ્રેસન્ટેટીવ દ્વારા અને બીજાઓ ..........સામાવાળા(ઓ)
સહ
સિવિલ અપીલ નંબર /2023
(@એસએલપી (સી) નંબર. /2023)
(@ ડાયરી નંબર ૧૭૯૩૮/૨૦૨૨)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિ એમ.આર.શાહ.
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય હુકુમતક્ષેત્ર
સિવિલ અપીલ નં. ૪૨૩/૨૦૨૩
(@એસએલપી (સી) નંબર /૨૦૨૩)
(@ ડાયરી નંબર ૨૯૭૫૮/૨૦૨૨)
સચિવ, જમીન અને મકાન વિભાગ, રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર, દિલ્હી સરકાર અને અન્યો ...........અપીલકર્તાઓ
વિરુદ્ધ
ઓમ પ્રકાશ (મૃત), લીગલ રીપ્રેસન્ટેટીવ દ્વારા અને બીજાઓ ..........સામાવાળા(ઓ)
સહ
સિવિલ અપીલ નંબર /2023
(@એસએલપી (સી) નંબર. /2023)
(@ ડાયરી નંબર ૧૭૯૩૮/૨૦૨૨)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિ એમ.આર.શાહ.
(૧) નવી દિલ્હી ખાતે દિલ્હી હાઈકોર્ટે રિટ પિટીશન (સી) નં. ૫૬૬૪/૨૦૧૪માં
૧૮.૦૭.૨૦૧૭ના રોજ આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશથી વ્યથિત અને
અસંતુષ્ટ થઈને, દિલ્હી એનસીટી સરકાર અને દિલ્હી ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટીએ
હાલની અપીલ કરેલ છે કે જેમાં ઉચ્ચ અદાલતે ઉપરાેક્ત સંદર્ભવાળી રીટ પીટીશન
મંજુર કરેલ અને ઠરાવેલ કે, જમીન સંપાદનમાં વ્યાજબી વળતર અને પારદર્શિતા
અધિકાર, પુન:સ્થાપન અને પુર્નવસવાટ અધિનિયમ, ૨૦૧૩ (હવે પછી
‘અધિનિયમ, ૨૦૧૩’ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે) તેની કલમ ૨૪(૨)ના
આધારે વાદગ્રસ્ત જમીનના સંપાદનની કાર્યવાહી લેપ્સ થયેલ છે.
(૨) હાલનાં કેસમાં જમીન સંપાદન ધારા, ૧૮૯૪ની કલમ ૪ હેઠળ ૨૩.૦૧.૧૯૬૫નાં
રોજ જાહેરનામું બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. એવોર્ડ ૦૯.૦૧.૧૯૮૧ના રોજ જાહેર
કરવામાં આવ્યો હતો. એનસીટી સરકાર, દિલ્હીનાં જણાવ્યા મુજબ અને ઉચ્ચ
અદાલતમાં દાખલ કરાયેલ કાઉન્ટર એફિડેવિટ અનુસાર, ૨૩.૦૯.૧૯૮૧નાં રોજ
જમીનનો કબજો મેળવીને લાભાર્થી વિભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો. જોકે, નકશા
મુન્તઝામીનની ફાટેલી સ્થિતિને કારણે જમીન (જમીનો) ના સંબંધમાં વળતરની
ચુકવણીની ખાતરી થઈ શકી નથી.
(૨.૧) એવોર્ડ પસાર થયાની તારીખથી અંદાજે ૨૪ વર્ષના સમયગાળા પછી, અને
અધિનિયમ, ૨૦૧૩ અમલમાં આવ્યા પછી, સદરહુ અધિનિયમનો લાભ લેવા માટે, અહીં સામાવાળા(ઓ) - મૂળ રિટ પિટિશનરો અધિનિયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨)
૧૮.૦૭.૨૦૧૭ના રોજ આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશથી વ્યથિત અને
અસંતુષ્ટ થઈને, દિલ્હી એનસીટી સરકાર અને દિલ્હી ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટીએ
હાલની અપીલ કરેલ છે કે જેમાં ઉચ્ચ અદાલતે ઉપરાેક્ત સંદર્ભવાળી રીટ પીટીશન
મંજુર કરેલ અને ઠરાવેલ કે, જમીન સંપાદનમાં વ્યાજબી વળતર અને પારદર્શિતા
અધિકાર, પુન:સ્થાપન અને પુર્નવસવાટ અધિનિયમ, ૨૦૧૩ (હવે પછી
‘અધિનિયમ, ૨૦૧૩’ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે) તેની કલમ ૨૪(૨)ના
આધારે વાદગ્રસ્ત જમીનના સંપાદનની કાર્યવાહી લેપ્સ થયેલ છે.
(૨) હાલનાં કેસમાં જમીન સંપાદન ધારા, ૧૮૯૪ની કલમ ૪ હેઠળ ૨૩.૦૧.૧૯૬૫નાં
રોજ જાહેરનામું બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. એવોર્ડ ૦૯.૦૧.૧૯૮૧ના રોજ જાહેર
કરવામાં આવ્યો હતો. એનસીટી સરકાર, દિલ્હીનાં જણાવ્યા મુજબ અને ઉચ્ચ
અદાલતમાં દાખલ કરાયેલ કાઉન્ટર એફિડેવિટ અનુસાર, ૨૩.૦૯.૧૯૮૧નાં રોજ
જમીનનો કબજો મેળવીને લાભાર્થી વિભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો. જોકે, નકશા
મુન્તઝામીનની ફાટેલી સ્થિતિને કારણે જમીન (જમીનો) ના સંબંધમાં વળતરની
ચુકવણીની ખાતરી થઈ શકી નથી.
(૨.૧) એવોર્ડ પસાર થયાની તારીખથી અંદાજે ૨૪ વર્ષના સમયગાળા પછી, અને
અધિનિયમ, ૨૦૧૩ અમલમાં આવ્યા પછી, સદરહુ અધિનિયમનો લાભ લેવા માટે, અહીં સામાવાળા(ઓ) - મૂળ રિટ પિટિશનરો અધિનિયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨)
હેઠળ વિવાદાસ્પદ જમીનોના સંબંધમાં જમીન સંપાદન અધિનિયમ, ૧૮૯૪ અનુસાર
સંપૂર્ણ વળતર આપવામાં આવ્યું ન હતું તેવી રજુઆત કરીને સદરહુ જમીનાેનું સંપાદન
નિષ્ફળ થયું હોવાનું માનવામાં આવે તેવી ઘોષણા માટે વર્ષ ૨૦૧૪માં ઉચ્ચ અદાલત
સમક્ષ રિટ પિટિશન(ઓ) દાખલ કરી હતી.
(૨.૨) જો કે, ૨૩.૦૯.૧૯૮૧ના રોજ વિવાદિત જમીનોનો કબજો લેવામાં આવ્યો હતો અને
લાભાર્થી વિભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો તે હકીકતને ધ્યાનમાં લીધા વિના ઉચ્ચ
અદાલતે વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશ દ્વારા ઠરાવેલ છે કે વિવાદાસ્પદ જમીનોના
જમીન સંપાદનની પકિયા મૂળ રિટ અરજદારના હિસ્સાની મર્યાદા સુધી લેપ્સ થયેલી
માનવામાં આવે છે, કારણ કે કાઉન્ટર એફિડેવિટ પરથી એવું જણાય છે કે જમીન
માલિકોને કાયદા અનુસાર વળતર ટેન્ડર કરવામાં આવ્યું હતું કે કેમ તે અંગે સ્પષ્ટપણે
નક્કી કરી શકાતું નથી.
(૨.૩)ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી વિરુદ્ધ મનોહરલાલ અને અન્યો, (૨૦૨૦) ૮
એસસીસી ૧૨૯ના કેસમાં આ કોર્ટની બંધારણીય બેંચના નિર્ણયને ધ્યાનમાં રાખીને
ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા લેવામાં આવેલો દૃષ્ટિકોણ ટકવાપાત્ર નથી. પેરેગાફ ૩૬૬માં, આ કોર્ટની બંધારણીય પીઠે નીચે મુજબ અવલોકન કરેલ છે અને નીચે મુજબનુ
ઠરાવેલ છે કે :-
“૩૬૬. ઉપરોક્ત ચર્ચાને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપીએ
છીએ:
સંપૂર્ણ વળતર આપવામાં આવ્યું ન હતું તેવી રજુઆત કરીને સદરહુ જમીનાેનું સંપાદન
નિષ્ફળ થયું હોવાનું માનવામાં આવે તેવી ઘોષણા માટે વર્ષ ૨૦૧૪માં ઉચ્ચ અદાલત
સમક્ષ રિટ પિટિશન(ઓ) દાખલ કરી હતી.
(૨.૨) જો કે, ૨૩.૦૯.૧૯૮૧ના રોજ વિવાદિત જમીનોનો કબજો લેવામાં આવ્યો હતો અને
લાભાર્થી વિભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો તે હકીકતને ધ્યાનમાં લીધા વિના ઉચ્ચ
અદાલતે વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશ દ્વારા ઠરાવેલ છે કે વિવાદાસ્પદ જમીનોના
જમીન સંપાદનની પકિયા મૂળ રિટ અરજદારના હિસ્સાની મર્યાદા સુધી લેપ્સ થયેલી
માનવામાં આવે છે, કારણ કે કાઉન્ટર એફિડેવિટ પરથી એવું જણાય છે કે જમીન
માલિકોને કાયદા અનુસાર વળતર ટેન્ડર કરવામાં આવ્યું હતું કે કેમ તે અંગે સ્પષ્ટપણે
નક્કી કરી શકાતું નથી.
(૨.૩)ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી વિરુદ્ધ મનોહરલાલ અને અન્યો, (૨૦૨૦) ૮
એસસીસી ૧૨૯ના કેસમાં આ કોર્ટની બંધારણીય બેંચના નિર્ણયને ધ્યાનમાં રાખીને
ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા લેવામાં આવેલો દૃષ્ટિકોણ ટકવાપાત્ર નથી. પેરેગાફ ૩૬૬માં, આ કોર્ટની બંધારણીય પીઠે નીચે મુજબ અવલોકન કરેલ છે અને નીચે મુજબનુ
ઠરાવેલ છે કે :-
“૩૬૬. ઉપરોક્ત ચર્ચાને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપીએ
છીએ:
૩૬૬.૧. કલમ ૨૪ (૧) (એ) ની જોગવાઈઓ હેઠળ જો એવોર્ડ ૧/૧/૨૦૧૪ના
રોજ, એટલે કે વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની શરૂઆતની તારીખથી કરવામાં
ન આવે તો, કાર્યવાહીમાં કોઈ ખામી રહેશે નહીં. વળતર ૨૦૧૩ના
અધિનિયમની જોગવાઈઓ હેઠળ નક્કી કરવાનું રહેશે.
૩૬૬.૨. જો અદાલતે આપેલા વચગાળાના આદેશ દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલ
સમયગાળાને બાદ કરતા પાંચ વર્ષના વિન્ડિાે પિરિયડમાં એવોર્ડ પસાર
કરવામાં આવ્યો હોય, તો ૧૮૯૪ના અધિનિયમ હેઠળ અને ૨૦૧૩ના
અધિનિયમની કલમ ૨૪(૧) (બી) હેઠળ જોગવાઈ મુજબ કાર્યવાહી ચાલુ
રહેશે જાણે કે તેને રદ કરવામાં આવી નથી.
૩૬૬.૩. કલમ ૨૪ (૨) માં કબજો અને વળતર વચ્ચે વપરાયેલ "અથવા" શબ્દને
"ના તાે" અથવા "અને" તરીકે વાંચવો પડશે. વર્ષ ૨૦૧૩નાં
અધિનિયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ જમીન સંપાદનની કાર્યવાહી ડીમ્ડ
લેપ્સ થાય છે કે, જ્યાં ઉપરોક્ત અધિનિયમ લાગુ થયા અગાઉ પાંચ વર્ષ કે
તેનાથી વધારે સમયથી સત્તાવાળાઓની નિષ્ક્રિયતાને લીધે, જમીનનો
કબજો લેવામાં આવ્યો નથી કે વળતર આપવામાં આવ્યું નથી. બીજા
શબ્દોમાં કહીએ તો, જો કબજો લેવામાં આવ્યો હોય, વળતર ચુકવવામાં
આવ્યું ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષતિ નથી. તેવી જ રીતે, જો વળતર
ચૂકવવામાં આવ્યું હોય, કબજો લેવામાં આવ્યો ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષતિ
નથી.
રોજ, એટલે કે વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની શરૂઆતની તારીખથી કરવામાં
ન આવે તો, કાર્યવાહીમાં કોઈ ખામી રહેશે નહીં. વળતર ૨૦૧૩ના
અધિનિયમની જોગવાઈઓ હેઠળ નક્કી કરવાનું રહેશે.
૩૬૬.૨. જો અદાલતે આપેલા વચગાળાના આદેશ દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલ
સમયગાળાને બાદ કરતા પાંચ વર્ષના વિન્ડિાે પિરિયડમાં એવોર્ડ પસાર
કરવામાં આવ્યો હોય, તો ૧૮૯૪ના અધિનિયમ હેઠળ અને ૨૦૧૩ના
અધિનિયમની કલમ ૨૪(૧) (બી) હેઠળ જોગવાઈ મુજબ કાર્યવાહી ચાલુ
રહેશે જાણે કે તેને રદ કરવામાં આવી નથી.
૩૬૬.૩. કલમ ૨૪ (૨) માં કબજો અને વળતર વચ્ચે વપરાયેલ "અથવા" શબ્દને
"ના તાે" અથવા "અને" તરીકે વાંચવો પડશે. વર્ષ ૨૦૧૩નાં
અધિનિયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ જમીન સંપાદનની કાર્યવાહી ડીમ્ડ
લેપ્સ થાય છે કે, જ્યાં ઉપરોક્ત અધિનિયમ લાગુ થયા અગાઉ પાંચ વર્ષ કે
તેનાથી વધારે સમયથી સત્તાવાળાઓની નિષ્ક્રિયતાને લીધે, જમીનનો
કબજો લેવામાં આવ્યો નથી કે વળતર આપવામાં આવ્યું નથી. બીજા
શબ્દોમાં કહીએ તો, જો કબજો લેવામાં આવ્યો હોય, વળતર ચુકવવામાં
આવ્યું ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષતિ નથી. તેવી જ રીતે, જો વળતર
ચૂકવવામાં આવ્યું હોય, કબજો લેવામાં આવ્યો ન હોય તો તેમાં કોઈ ક્ષતિ
નથી.
૩૬૬.૪. ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪ (૨) ના મુખ્ય ભાગમાં ‘ચૂકવણી’ની
અભિવ્યક્તિમાં અદાલતમાં વળતર જમા કરાવવાનો સમાવેશ થતો નથી.
કલમ ૨૪(૨) ના પરંતુકમાં વળતરની રકમ જમા નહી કરવાના
પરિણામની જોગવાઈ છે, જો મોટા ભાગનાં જમીનધારકો સાથે સંબંધિત
રકમ જમા કરાવવામાં આવી ન હોય, તો ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૪
હેઠળ જમીન સંપાદન માટેના જાહેરનામાની તારીખે તમામ લાભાર્થીઓ
(જમીન માલિકો) ૨૦૧૩ના અધિનિયમની જોગવાઈઓ અનુસાર વળતર
મેળવવા માટે હકદાર રહેશે. જો જમીન સંપાદન અધિનિયમ, ૧૮૯૪ની
કલમ ૩૧ હેઠળની જવાબદારી પૂર્ણ ન થઈ હોય, તો ઉપરોક્ત
અધિનિયમની કલમ ૩૪ હેઠળ વ્યાજ મંજૂર કરી શકાય છે. (અદાલતમાં)
વળતર જમા ન કરાવવાથી જમીન સંપાદન પ્રક્રિયા નિષ્ફળ જતી નથી.
પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી મોટાભાગના જમીનધારકાેના સંદર્ભમાં
થાપણની રકમ જમા નહી કરવાના કિસ્સામાં, ૧૮૯૪ના અધિનિયમની
કલમ ૪ હેઠળ જમીન સંપાદન માટે જાહેરનામાની તારીખે ૨૦૧૩
અધિનિયમ હેઠળ જમીન માલિકોને વળતર ચૂકવવાનું રહેશે.
૩૬૬.૫. જો ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૩૧ (૧) અંતર્ગત કોઈ વ્યક્તિ સમક્ષ
વળતર રજુ કરવામાં આવ્યું હોય, તો તે વ્યક્તિ એવાે દાવાે કરવા માટે
સ્વત્રંત નથી કે વળતરની ચુકવણી ન કરવાના કારણાેસર કે અદાલતમાં
વળતરની રકમ જમા નહી કરાવવાના કારણે કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ
સંપાદન લેપ્સ થયેલ છે. ચુકવણીની જવાબદારી કલમ ૩૧(૧) હેઠળ
અભિવ્યક્તિમાં અદાલતમાં વળતર જમા કરાવવાનો સમાવેશ થતો નથી.
કલમ ૨૪(૨) ના પરંતુકમાં વળતરની રકમ જમા નહી કરવાના
પરિણામની જોગવાઈ છે, જો મોટા ભાગનાં જમીનધારકો સાથે સંબંધિત
રકમ જમા કરાવવામાં આવી ન હોય, તો ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૪
હેઠળ જમીન સંપાદન માટેના જાહેરનામાની તારીખે તમામ લાભાર્થીઓ
(જમીન માલિકો) ૨૦૧૩ના અધિનિયમની જોગવાઈઓ અનુસાર વળતર
મેળવવા માટે હકદાર રહેશે. જો જમીન સંપાદન અધિનિયમ, ૧૮૯૪ની
કલમ ૩૧ હેઠળની જવાબદારી પૂર્ણ ન થઈ હોય, તો ઉપરોક્ત
અધિનિયમની કલમ ૩૪ હેઠળ વ્યાજ મંજૂર કરી શકાય છે. (અદાલતમાં)
વળતર જમા ન કરાવવાથી જમીન સંપાદન પ્રક્રિયા નિષ્ફળ જતી નથી.
પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી મોટાભાગના જમીનધારકાેના સંદર્ભમાં
થાપણની રકમ જમા નહી કરવાના કિસ્સામાં, ૧૮૯૪ના અધિનિયમની
કલમ ૪ હેઠળ જમીન સંપાદન માટે જાહેરનામાની તારીખે ૨૦૧૩
અધિનિયમ હેઠળ જમીન માલિકોને વળતર ચૂકવવાનું રહેશે.
૩૬૬.૫. જો ૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૩૧ (૧) અંતર્ગત કોઈ વ્યક્તિ સમક્ષ
વળતર રજુ કરવામાં આવ્યું હોય, તો તે વ્યક્તિ એવાે દાવાે કરવા માટે
સ્વત્રંત નથી કે વળતરની ચુકવણી ન કરવાના કારણાેસર કે અદાલતમાં
વળતરની રકમ જમા નહી કરાવવાના કારણે કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ
સંપાદન લેપ્સ થયેલ છે. ચુકવણીની જવાબદારી કલમ ૩૧(૧) હેઠળ
રકમ રજુ કરવાથી પૂર્ણ થાય છે. જમીનમાલિકો કે જેમણે વળતર
સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અથવા જેમણે વધુ વળતર માટે રેફરન્સની
માંગણી કરી હતી, તેઓ દાવો કરી શકતા નથી કે ૨૦૧૩ અધિનિયમની
કલમ ૨૪(૨) હેઠળ સંપાદનની લેપ્સ થયેલ છે.
૩૬૬.૬ વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકને કલમ ૨૪ (૨)
નો ભાગ ગણવામાં આવશે, નહીં કે કલમ ૨૪ (૧) (બી) ના ભાગ તરીકે.
૩૬૬.૭. ૧૮૯૪ના અધિનિયમ હેઠળ અને કલમ ૨૪(૨) હેઠળ વિચારણા મુજબ
કબજો મેળવવાની રીત ઇન્કવેસ્ટ રીપાેટ/મેમોરેન્ડમ તૈયાર કરવા દ્વારા છે.
૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૧૬ હેઠળ એકવાર જમીન કબજો લેવાનાે
એવોર્ડ થઇ જાય પછી જમીનનાે રાજ્યમાં સમાવેશ થઇ જાય છે, ૨૦૧૩ના
અધિનિયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ ડાઇવેસ્ટીંગની કાેઇ જોગવાઈ નથી, કારણ કે એકવાર કબજો લઈ લીધો હોય તો કલમ ૨૪ હેઠળ કોઈ ક્ષતિ
નથી.
૩૬૬.૮ જો સત્તાધીશો, ૧-૦૧-૨૦૧૪ના રોજ જમીન સંપાદન માટે સંબંધિત
સત્તાધીશો પાસે પડતર કાર્યવાહીમાં પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી
કબજો લેવામાં કે વળતર ચૂકવવામાં નિષ્ફળ જાય તો કલમ ૨૪(૨) મુજબ
કાર્યવાહીના ડિમ્ડ લેપ્સની જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. અદાલત દ્વારા પસાર
કરવામાં આવેલ વચગાળાના આદેશોના અસ્તિત્વના સમયગાળાને પાંચ
વર્ષની ગણતરીમાંબાકાત રાખવાનો રહેશે.
સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અથવા જેમણે વધુ વળતર માટે રેફરન્સની
માંગણી કરી હતી, તેઓ દાવો કરી શકતા નથી કે ૨૦૧૩ અધિનિયમની
કલમ ૨૪(૨) હેઠળ સંપાદનની લેપ્સ થયેલ છે.
૩૬૬.૬ વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪(૨)ના પરંતુકને કલમ ૨૪ (૨)
નો ભાગ ગણવામાં આવશે, નહીં કે કલમ ૨૪ (૧) (બી) ના ભાગ તરીકે.
૩૬૬.૭. ૧૮૯૪ના અધિનિયમ હેઠળ અને કલમ ૨૪(૨) હેઠળ વિચારણા મુજબ
કબજો મેળવવાની રીત ઇન્કવેસ્ટ રીપાેટ/મેમોરેન્ડમ તૈયાર કરવા દ્વારા છે.
૧૮૯૪ના અધિનિયમની કલમ ૧૬ હેઠળ એકવાર જમીન કબજો લેવાનાે
એવોર્ડ થઇ જાય પછી જમીનનાે રાજ્યમાં સમાવેશ થઇ જાય છે, ૨૦૧૩ના
અધિનિયમની કલમ ૨૪ (૨) હેઠળ ડાઇવેસ્ટીંગની કાેઇ જોગવાઈ નથી, કારણ કે એકવાર કબજો લઈ લીધો હોય તો કલમ ૨૪ હેઠળ કોઈ ક્ષતિ
નથી.
૩૬૬.૮ જો સત્તાધીશો, ૧-૦૧-૨૦૧૪ના રોજ જમીન સંપાદન માટે સંબંધિત
સત્તાધીશો પાસે પડતર કાર્યવાહીમાં પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી
કબજો લેવામાં કે વળતર ચૂકવવામાં નિષ્ફળ જાય તો કલમ ૨૪(૨) મુજબ
કાર્યવાહીના ડિમ્ડ લેપ્સની જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. અદાલત દ્વારા પસાર
કરવામાં આવેલ વચગાળાના આદેશોના અસ્તિત્વના સમયગાળાને પાંચ
વર્ષની ગણતરીમાંબાકાત રાખવાનો રહેશે.
૩૬૬.૯. ૨૦૧૩ના અધિનિયમની કલમ ૨૪(૨) જમીન સંપાદનની પૂર્ણ થયેલી
કાર્યવાહીની કાયદેસરતા પર સવાલ ઉઠાવવા માટે નવા હેતુને જન્મ
આપતી નથી. કલમ-૨૪ એ વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમના અમલીકરણની
તારીખ એટલે કે ૦૧.૦૧.૨૦૧૪નાં રોજ પેન્ડિંગ કાર્યવાહીને લાગુ પડે
છે.આ જુના અને સમય-અવરોધિત દાવાઓને પુનર્જીવિત કરતું નથી અને
પૂર્ણ થયેલી કાર્યવાહીને ફરીથી ખોલવાની મંજૂરી આપતું નથી અને
જમીનમાલિકોને સંપાદનને અમાન્ય ઠરાવવા માટે અદાલતના બદલે
તિજોરી શાખામાં વળતર જમા કરાવવાની કાર્યવાહી ફરીથી ખાેલવા માટે કે
કબજાે લેવાની રીતની કાયદેસરતા પર પશ્ન કરવાની મંજૂરી આપતું નથી."
(૨. ૪) આમ, ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (સુપ્રા)ના કેસમાં આ અદાલતે અધિનિયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨)ને આકર્ષવા માટેના ઠરાવેલા નિર્ણય મુજબ, કબજો ન
લેવાની અને વળતર ન આપવાની બે શરતો પૂર્ણ કરવી પડશે. એવું અવલાેકન
કરવામાં આવેલ છે અને ઠરાવવામાં આવેલ છે કે, જો કોઈ એક શરત સંતોષવામાં
નહીં આવે, તો અધિનિયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ કોઈ ક્ષતિ રહેશે નહીં.
(૨. ૫) અન્યથા પણ, ઉચ્ચ અદાલતે આ હકીકતનું યોગ્ય રીતે મુલ્યાંકન કરેલ નથી કે
સંપૂર્ણ વળતર ન આપવાના સબંધમાં ફરિયાદ વર્ષ ૨૦૧૪માં પ્રથમ વખત કરવામાં
આવી હતી, એટલે કે એવોર્ડ પસાર થયાની તારીખથી ૨૪ વર્ષના સમયગાળા પછી
અને તે વિભાગ તરફથી એવો ચોક્કસ કેસ હતો કે નક્શા મુંતઝામિનની ફાટેલી
કાર્યવાહીની કાયદેસરતા પર સવાલ ઉઠાવવા માટે નવા હેતુને જન્મ
આપતી નથી. કલમ-૨૪ એ વર્ષ ૨૦૧૩ના અધિનિયમના અમલીકરણની
તારીખ એટલે કે ૦૧.૦૧.૨૦૧૪નાં રોજ પેન્ડિંગ કાર્યવાહીને લાગુ પડે
છે.આ જુના અને સમય-અવરોધિત દાવાઓને પુનર્જીવિત કરતું નથી અને
પૂર્ણ થયેલી કાર્યવાહીને ફરીથી ખોલવાની મંજૂરી આપતું નથી અને
જમીનમાલિકોને સંપાદનને અમાન્ય ઠરાવવા માટે અદાલતના બદલે
તિજોરી શાખામાં વળતર જમા કરાવવાની કાર્યવાહી ફરીથી ખાેલવા માટે કે
કબજાે લેવાની રીતની કાયદેસરતા પર પશ્ન કરવાની મંજૂરી આપતું નથી."
(૨. ૪) આમ, ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (સુપ્રા)ના કેસમાં આ અદાલતે અધિનિયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨)ને આકર્ષવા માટેના ઠરાવેલા નિર્ણય મુજબ, કબજો ન
લેવાની અને વળતર ન આપવાની બે શરતો પૂર્ણ કરવી પડશે. એવું અવલાેકન
કરવામાં આવેલ છે અને ઠરાવવામાં આવેલ છે કે, જો કોઈ એક શરત સંતોષવામાં
નહીં આવે, તો અધિનિયમ, ૨૦૧૩ની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ કોઈ ક્ષતિ રહેશે નહીં.
(૨. ૫) અન્યથા પણ, ઉચ્ચ અદાલતે આ હકીકતનું યોગ્ય રીતે મુલ્યાંકન કરેલ નથી કે
સંપૂર્ણ વળતર ન આપવાના સબંધમાં ફરિયાદ વર્ષ ૨૦૧૪માં પ્રથમ વખત કરવામાં
આવી હતી, એટલે કે એવોર્ડ પસાર થયાની તારીખથી ૨૪ વર્ષના સમયગાળા પછી
અને તે વિભાગ તરફથી એવો ચોક્કસ કેસ હતો કે નક્શા મુંતઝામિનની ફાટેલી
સ્થિતિને કારણે જમીનાેના સંદર્ભમાં વળતરની ચૂકવણીની ખાતરી થઈ શકી નથી.
ઉચ્ચ અદાલત સમક્ષ રિટ પિટિશન દાખલ કરવામાં આવી હતી ત્યાં સુધી કોઈપણ
સમયે, સંપૂર્ણ વળતર ન આપવાના સંબંધમાં કોઇપણ ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી
તે દર્શાવવા માટે કંઈ રેકોર્ડ પર નથી. તે બની શકે તે રીતે, હકીકત એ છે કે
વિવાદિત જમીનોનો કબજો ૨૩.૦૯.૧૯૮૧ના રોજ લેવામાં આવ્યો હતો અને
લાભાર્થી વિભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો. આ સંજોગોમાં ઈન્દોર ડેવલપમેન્ટ
ઓથોરિટી (સુપ્રા) ના કેસમાં આ અદાલતે આપેલા કાયદાને લાગુ કરીને ઉચ્ચ
અદાલતે આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશ ટકવાપાત્ર નથી.
(૩) ઉપરોક્ત બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને અને ઉપર જણાવેલા કારણોને ધ્યાનમાં
રાખીને ઉચ્ચ અદાલતે રિટ પિટીશન(સી) નં. ૫૬૬૪/૨૦૧૪માં આપેલ વિવાદીત
આદેશ કે જેમાં ઠરાવેલ છે કે વિવાદાસ્પદ જમીનોના સંદર્ભમાં થયેલ સંપાદનને
લેપ્સ થયેલ હોવાનું માનવામાં આવે છે, આથી તેને રદ કરવામાં આવે છે. આથી
દિલ્હી સરકારનાં જમીન અને મકાન વિભાગ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી સિવિલ
અપીલ એ મુજબ મંજૂર કરવામાં આવે છે. ખર્ચ સબંધિત કાેઇ હુકમ નથી.
(૪) દિલ્હી સરકારનાં જમીન અને મકાન વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવેલ સિવિલ
અપીલમાં પસાર કરાયેલા આદેશને ધ્યાનમાં રાખીને, ઉપરોક્ત અપીલને મંજૂર
કરવામાં આવે છે અને ઉચ્ચ અદાલતે રિટ પિટીશન(સી) નં. ૫૬૬૪/૨૦૧૪ માં
આપેલા ચુકાદા અને આદેશને રદ કરવામાં આવે છે. ઉપરાેક્ત વિગતે દિલ્હી વિકાસ
ઉચ્ચ અદાલત સમક્ષ રિટ પિટિશન દાખલ કરવામાં આવી હતી ત્યાં સુધી કોઈપણ
સમયે, સંપૂર્ણ વળતર ન આપવાના સંબંધમાં કોઇપણ ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી
તે દર્શાવવા માટે કંઈ રેકોર્ડ પર નથી. તે બની શકે તે રીતે, હકીકત એ છે કે
વિવાદિત જમીનોનો કબજો ૨૩.૦૯.૧૯૮૧ના રોજ લેવામાં આવ્યો હતો અને
લાભાર્થી વિભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો. આ સંજોગોમાં ઈન્દોર ડેવલપમેન્ટ
ઓથોરિટી (સુપ્રા) ના કેસમાં આ અદાલતે આપેલા કાયદાને લાગુ કરીને ઉચ્ચ
અદાલતે આપેલા વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને આદેશ ટકવાપાત્ર નથી.
(૩) ઉપરોક્ત બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને અને ઉપર જણાવેલા કારણોને ધ્યાનમાં
રાખીને ઉચ્ચ અદાલતે રિટ પિટીશન(સી) નં. ૫૬૬૪/૨૦૧૪માં આપેલ વિવાદીત
આદેશ કે જેમાં ઠરાવેલ છે કે વિવાદાસ્પદ જમીનોના સંદર્ભમાં થયેલ સંપાદનને
લેપ્સ થયેલ હોવાનું માનવામાં આવે છે, આથી તેને રદ કરવામાં આવે છે. આથી
દિલ્હી સરકારનાં જમીન અને મકાન વિભાગ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી સિવિલ
અપીલ એ મુજબ મંજૂર કરવામાં આવે છે. ખર્ચ સબંધિત કાેઇ હુકમ નથી.
(૪) દિલ્હી સરકારનાં જમીન અને મકાન વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવેલ સિવિલ
અપીલમાં પસાર કરાયેલા આદેશને ધ્યાનમાં રાખીને, ઉપરોક્ત અપીલને મંજૂર
કરવામાં આવે છે અને ઉચ્ચ અદાલતે રિટ પિટીશન(સી) નં. ૫૬૬૪/૨૦૧૪ માં
આપેલા ચુકાદા અને આદેશને રદ કરવામાં આવે છે. ઉપરાેક્ત વિગતે દિલ્હી વિકાસ
સત્તા દ્વારા કરવામાં આવેલ સિવિલ અપીલના કામે વધુ આદેશ પસાર કરવાની જરૂર
ન હાેવાથી, હાલના ઓર્ડરની દ્રષ્ટિએ નિકાલ કરવામાં આવે છે.
બાકી અરજી, જો કોઈ હોય, તો તેનો પણ નિકાલ કરવામાં આવે છે. ..........................ન્યાયમૂર્તિ
[એમ. આર. શાહ] ..........................ન્યાયમૂર્તિ
[હિમા કોહલી]
નવી દિલ્હી
૭ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩
This
ન હાેવાથી, હાલના ઓર્ડરની દ્રષ્ટિએ નિકાલ કરવામાં આવે છે.
બાકી અરજી, જો કોઈ હોય, તો તેનો પણ નિકાલ કરવામાં આવે છે. ..........................ન્યાયમૂર્તિ
[એમ. આર. શાહ] ..........................ન્યાયમૂર્તિ
[હિમા કોહલી]
નવી દિલ્હી
૭ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩
This
JUDGMENT
has been translated using AI Tool – SUVAS.
DISCLAIMER: The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
DISCLAIMER: The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.