Full Text
Translation output
अस्वीकरण
नेपालीमा अनुवाद गररएको माममलाको मनणणय पक्षकारले आफ्नो भाषामा बुझ्नु को लामग
मात्र हो। सबै व्यावहाररक र आमिकाररक उद्देश्यका लामग, फ
ै सलाको अंग्रेजी संस्करण नै
प्रामाणणक हुनेछ र कायाणन्वयनको उद्देश्यका लामग पमन अंग्रेजी भाषा मै जारी भएको फ
ै सला
मान्य हुनेछ।
नेपालीमा अनुवाद गररएको माममलाको मनणणय पक्षकारले आफ्नो भाषामा बुझ्नु को लामग
मात्र हो। सबै व्यावहाररक र आमिकाररक उद्देश्यका लामग, फ
ै सलाको अंग्रेजी संस्करण नै
प्रामाणणक हुनेछ र कायाणन्वयनको उद्देश्यका लामग पमन अंग्रेजी भाषा मै जारी भएको फ
ै सला
मान्य हुनेछ।
ररपोर्ण गनण सककने
भारतको सवोच्च न्यायलयमा
नागररक मौमलक अमिकारक्षेत्र
सन् २०१३ को ररर् यामचका (सी) संख्या ५९
(एसोमसएसन ओफ ओल्ड सेत्त्लेसण ओफ मसणककम) मसणककमका पुराना बसोबासगनेहरूको
संगठन र अन्यहरु …अपपल्कताण (हरु)
पवरुद्ध
(यूमनयन ओफ इणन्डया) भारतको संघ र अको ... उत्तरदाता (हरू)
संग
सन ् २०२१ को ररर् यामचका (सी) संख्या १२८३
राप्देन लेप्चा र अन्यहरु ... अपपल्कताण (हरु)
पवरुद्ध
(यूमनयन ओफ इणन्डया) भारतको संघ र अको .... उत्तरदाता (हरू)
मनणणय
एम.आर. शाह, जे.
१. भारतको संपविानको अनुच्छेद ३२ अन्तगणत यस ररर् यामचकाको माध्यमबार्, सम्बणन्ित ररर् यामचकाकताणहरू - मसणककमका पुराना बसोबास गनेहरूको संगठन र
अन्यहरूले आयकर ऐन, १९६१ (यसपमछ "ऐन, १९६१" को रूपमा उल्लेख गररएको)
को िारा १० (२६एएए) लाई पवरोि गने उपयुक्त ररर्, मनदेशन वा आदेशको लामग
प्रार्णना गरेकाछन ्, पवशेष गरी, िारा १० (२६एएए) मा "मसणककममस" को पररभाषाले
गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग मसणककमको पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास
गने भारतीयहरूलाई बकहष्कार गरेको हुनाले। यामचकाकताणहरूले ऐन, १९६१ को िारा
१० (२६एएए) को प्राविानलाई प्रहार गने उपयुक्त ररर्, आदेश वा मनदेशनको लामग
भारतको सवोच्च न्यायलयमा
नागररक मौमलक अमिकारक्षेत्र
सन् २०१३ को ररर् यामचका (सी) संख्या ५९
(एसोमसएसन ओफ ओल्ड सेत्त्लेसण ओफ मसणककम) मसणककमका पुराना बसोबासगनेहरूको
संगठन र अन्यहरु …अपपल्कताण (हरु)
पवरुद्ध
(यूमनयन ओफ इणन्डया) भारतको संघ र अको ... उत्तरदाता (हरू)
संग
सन ् २०२१ को ररर् यामचका (सी) संख्या १२८३
राप्देन लेप्चा र अन्यहरु ... अपपल्कताण (हरु)
पवरुद्ध
(यूमनयन ओफ इणन्डया) भारतको संघ र अको .... उत्तरदाता (हरू)
मनणणय
एम.आर. शाह, जे.
१. भारतको संपविानको अनुच्छेद ३२ अन्तगणत यस ररर् यामचकाको माध्यमबार्, सम्बणन्ित ररर् यामचकाकताणहरू - मसणककमका पुराना बसोबास गनेहरूको संगठन र
अन्यहरूले आयकर ऐन, १९६१ (यसपमछ "ऐन, १९६१" को रूपमा उल्लेख गररएको)
को िारा १० (२६एएए) लाई पवरोि गने उपयुक्त ररर्, मनदेशन वा आदेशको लामग
प्रार्णना गरेकाछन ्, पवशेष गरी, िारा १० (२६एएए) मा "मसणककममस" को पररभाषाले
गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग मसणककमको पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास
गने भारतीयहरूलाई बकहष्कार गरेको हुनाले। यामचकाकताणहरूले ऐन, १९६१ को िारा
१० (२६एएए) को प्राविानलाई प्रहार गने उपयुक्त ररर्, आदेश वा मनदेशनको लामग
पमन प्रार्णना गरेकाछन ्, जहाँसम्म यसले छ
ु र् प्राप्त वगणबार् बाकहर राख्छ जो चाहीं, "मसणककमी मकहलाहरूलाई" जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह
गमछणन।
२. िारा १० (२६एएए), जसको मामर् चुनौती कदएकोछ, त्यो यस प्रकार छ:-
"[(२६एएए) एक व्यपक्तको माममलामा, एक मसणककमीस भएकोले, उसलाई प्राप्त हुने वा
उठ्ने क
ु नै पमन आय-
(क) मसणककम राज्यको क
ु नै पमन स्रोतबार्; वा
(ख) मितोपत्रमा लाभांश वा ब्याजको रूपमा:
तर गत अपप्रल १, २००८ को कदन वा त्यो मममत पमछ मसणककमेवासी नभएको व्यपक्तसँग
पववाह गने मसणककमीस मकहलालाई यस खण्डमा समावेश गररएको क
ु नै पमन क
ु रा लागू हुने
छैन।
स्पष्टीकरण - यस खण्डको उद्देश्यका लामग, "मसणककमीस" को अर्ण यस प्रकार हुनेछ-
(i) एक व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत (यसपमछ
"मसणककम सब्जेकर्हरुको दताण रेणजस्र्र" मामनएको छ) राणखएको रणजस्र्रमा दताण गररएको
छ, गत अपप्रल २६, १९७५ को तुरुन्तै अमघ; वा
(ii) एक व्यपक्त जसको नाम भारत सरकारको आदेश नम्बर २६०३०/३६/९०-इ.सी.इ, मममत
७ अगस्त, १९९० र सम संख्या आदेश, मममत ८ अपप्रल, १९९१ को आिारमा मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा समावेश गररएको छ; वा
(iii) क
ु नै पमन अन्य व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण रेणजस्मार्रमा देखा
पदैन, तर त्यस्तो व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै बुबाको भाइको नाम
त्यो रेणजस्र्रमा दताण छ भन्ने क
ु रा स्र्ापपत छ;"
३. यो सम्बणन्ित ररर् यामचकाकताणहरूको माममला यो हो कक, मसणककमेको पररभाषाबार्
भारतीयहरूलाई बकहष्कार गरेर, ऐन १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत कदइएको
छ
ु र् उपलब्ि छैन र येसले गदाण बसोबास गने भारतीयहरूलाई भेदभाव भएको छ।
तसर्ण, गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग मसणककमको पवलय हुनु अमघ मसणककममा
बसोबास गरेका भारतीयहरूलाई बकहष्कार गरेको ररर् यामचकाकताणहरूको तफ
ण बार्
माममला छ र फलस्वरूप ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए) अन्तगणत कदइएको छ
ु र्
भारतीय वगणलाई नकदनु, गत २६.०४.१९७५ मा मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु
ु र् प्राप्त वगणबार् बाकहर राख्छ जो चाहीं, "मसणककमी मकहलाहरूलाई" जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह
गमछणन।
२. िारा १० (२६एएए), जसको मामर् चुनौती कदएकोछ, त्यो यस प्रकार छ:-
"[(२६एएए) एक व्यपक्तको माममलामा, एक मसणककमीस भएकोले, उसलाई प्राप्त हुने वा
उठ्ने क
ु नै पमन आय-
(क) मसणककम राज्यको क
ु नै पमन स्रोतबार्; वा
(ख) मितोपत्रमा लाभांश वा ब्याजको रूपमा:
तर गत अपप्रल १, २००८ को कदन वा त्यो मममत पमछ मसणककमेवासी नभएको व्यपक्तसँग
पववाह गने मसणककमीस मकहलालाई यस खण्डमा समावेश गररएको क
ु नै पमन क
ु रा लागू हुने
छैन।
स्पष्टीकरण - यस खण्डको उद्देश्यका लामग, "मसणककमीस" को अर्ण यस प्रकार हुनेछ-
(i) एक व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत (यसपमछ
"मसणककम सब्जेकर्हरुको दताण रेणजस्र्र" मामनएको छ) राणखएको रणजस्र्रमा दताण गररएको
छ, गत अपप्रल २६, १९७५ को तुरुन्तै अमघ; वा
(ii) एक व्यपक्त जसको नाम भारत सरकारको आदेश नम्बर २६०३०/३६/९०-इ.सी.इ, मममत
७ अगस्त, १९९० र सम संख्या आदेश, मममत ८ अपप्रल, १९९१ को आिारमा मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा समावेश गररएको छ; वा
(iii) क
ु नै पमन अन्य व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण रेणजस्मार्रमा देखा
पदैन, तर त्यस्तो व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै बुबाको भाइको नाम
त्यो रेणजस्र्रमा दताण छ भन्ने क
ु रा स्र्ापपत छ;"
३. यो सम्बणन्ित ररर् यामचकाकताणहरूको माममला यो हो कक, मसणककमेको पररभाषाबार्
भारतीयहरूलाई बकहष्कार गरेर, ऐन १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत कदइएको
छ
ु र् उपलब्ि छैन र येसले गदाण बसोबास गने भारतीयहरूलाई भेदभाव भएको छ।
तसर्ण, गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग मसणककमको पवलय हुनु अमघ मसणककममा
बसोबास गरेका भारतीयहरूलाई बकहष्कार गरेको ररर् यामचकाकताणहरूको तफ
ण बार्
माममला छ र फलस्वरूप ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए) अन्तगणत कदइएको छ
ु र्
भारतीय वगणलाई नकदनु, गत २६.०४.१९७५ मा मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु
अमघ मसणककममा बसोबास गनेहरू मामर् स्वेच्छाचारी, भेदभावपूणण र पववाकदत छ र
पविान 3 द्वारा प्राप्त गनण खोणजएको वस्तुसँग तक
ण संगत सम्बन्ि छैन। सन ् २०१३
को ररर् यामचका नं ५९ मा ररर् यामचकाकताणहरूको तफ
ण बार् यो पमन माममला छ कक
िारा १०(२६एएए) को प्राविान, जहाँसम्म यसले छ
ू र् प्राप्त श्रेणीबार् बकहष्कृ त गदणछ, "मसणककमीस मकहला" जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह
गरेकोछ, र यो भेदभावपूणण र भारतको संपविानको लेखहरु १४, १५ र २१ को
उल्लङ्घन भएको छ ककनकक बकहष्करण मलंगमा आिाररत छ।
४. पक्षहरुको पेशीको अवलोकन गनुण र/वा पवचार गनुण अमघ, मसणककम राज्यको इमतहास र
मममत र घर्नाहरूको कालक्रम, जसले गदाण ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) लागू भयो, त्सयसलाई पवचार गनण आवश्यक छ, जुन मनम्न अनुसार छ:-
४.१ मसणककम राज्य सन ् १६४२ मा अणस्तत्वमा आयो। सन ् १९७५ मा मसणककम भारत संग
पवलय हुनुअमघ ३३३ वषणको लागी एक स्वतन्त्र राज्यको रूपमा शामशत मर्यो। मूल रूपमा
मसणककम राज्यले हालको भुर्ान, पबहार, पणिम बंगाल, नेपाल र बंगलादेशको क
े ही भागहरू
सणम्ममलत ठूलो क्षेत्र ओगर्ेको मर्यो। १८ र १९ औं शताब्दीमा, पवमभन्न द्वन्द्वहरूमा िेरै क्षेत्र
पिकर्श साम्राज्यमा पवमलन भयो। शाही पिकर्श सरकारले सन ् १८८८ मा तत्कालीन मसणककम
राज्यको मनयन्त्रण मलएको मर्यो। तर, चीनसँग पमन िेरै द्वन्द्वहरु भएको मर्यो।
४.२ सन ् १८९० मा, ग्रेर् पिर्ेन र चीन बीच मसणककम र मतब्बतको मसमाना ममलाउनको
लामग एक महासणन्ि हस्ताक्षर भएको मर्यो। सन ् १८९० मा चीनले मसणककम मामर्को
पिकर्शको मनयन्त्रणलाई मान्यता कदएको मर्यो। पिकर्शले मसणककमलाई मनयन्त्रणमा
मलएपमछ, पिकर्श भारतीय प्रजाहरूलाई मसणककममा सरकारी जामगर गनण अनुममत कदइयो।
४.३ पकहलेका सबै सणन्िहरू हर्ाएर, सन ् १८६१ मा पिकर्श सरकार र मसणककमका राजाबीच
नयाँ सणन्ि भएको मर्यो। यस सणन्ि अन्तगणत, मसणककमको क्षेत्र मसणककमका राजालाई क
े ही
शतणहरूमा कफताण गररएको मर्यो। यी सतणहरूमा लेख ८ समावेश मर्यो जस अन्तगणत मसणककम
सरकारले पिकर्श क्षेत्रहरू र मसणककम बीचको व्यापारमा यात्रुहरू र एकामिकारमामर्का सबै
प्रमतबन्िहरू हर्ाउनुपने मर्यो। उक्त सणन्ि अन्तगणत पिकर्श प्रजाहरूलाई मसणककममा व्यापार, बसोबास र यात्रा गनण अनुममत कदइएको मर्यो। िेरै भारतीयहरू वषौंदेणख मसणककममा बसोबास
गदै आए। उनीहरूले ग्रामीण इलाकामा
पविान 3 द्वारा प्राप्त गनण खोणजएको वस्तुसँग तक
ण संगत सम्बन्ि छैन। सन ् २०१३
को ररर् यामचका नं ५९ मा ररर् यामचकाकताणहरूको तफ
ण बार् यो पमन माममला छ कक
िारा १०(२६एएए) को प्राविान, जहाँसम्म यसले छ
ू र् प्राप्त श्रेणीबार् बकहष्कृ त गदणछ, "मसणककमीस मकहला" जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह
गरेकोछ, र यो भेदभावपूणण र भारतको संपविानको लेखहरु १४, १५ र २१ को
उल्लङ्घन भएको छ ककनकक बकहष्करण मलंगमा आिाररत छ।
४. पक्षहरुको पेशीको अवलोकन गनुण र/वा पवचार गनुण अमघ, मसणककम राज्यको इमतहास र
मममत र घर्नाहरूको कालक्रम, जसले गदाण ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) लागू भयो, त्सयसलाई पवचार गनण आवश्यक छ, जुन मनम्न अनुसार छ:-
४.१ मसणककम राज्य सन ् १६४२ मा अणस्तत्वमा आयो। सन ् १९७५ मा मसणककम भारत संग
पवलय हुनुअमघ ३३३ वषणको लागी एक स्वतन्त्र राज्यको रूपमा शामशत मर्यो। मूल रूपमा
मसणककम राज्यले हालको भुर्ान, पबहार, पणिम बंगाल, नेपाल र बंगलादेशको क
े ही भागहरू
सणम्ममलत ठूलो क्षेत्र ओगर्ेको मर्यो। १८ र १९ औं शताब्दीमा, पवमभन्न द्वन्द्वहरूमा िेरै क्षेत्र
पिकर्श साम्राज्यमा पवमलन भयो। शाही पिकर्श सरकारले सन ् १८८८ मा तत्कालीन मसणककम
राज्यको मनयन्त्रण मलएको मर्यो। तर, चीनसँग पमन िेरै द्वन्द्वहरु भएको मर्यो।
४.२ सन ् १८९० मा, ग्रेर् पिर्ेन र चीन बीच मसणककम र मतब्बतको मसमाना ममलाउनको
लामग एक महासणन्ि हस्ताक्षर भएको मर्यो। सन ् १८९० मा चीनले मसणककम मामर्को
पिकर्शको मनयन्त्रणलाई मान्यता कदएको मर्यो। पिकर्शले मसणककमलाई मनयन्त्रणमा
मलएपमछ, पिकर्श भारतीय प्रजाहरूलाई मसणककममा सरकारी जामगर गनण अनुममत कदइयो।
४.३ पकहलेका सबै सणन्िहरू हर्ाएर, सन ् १८६१ मा पिकर्श सरकार र मसणककमका राजाबीच
नयाँ सणन्ि भएको मर्यो। यस सणन्ि अन्तगणत, मसणककमको क्षेत्र मसणककमका राजालाई क
े ही
शतणहरूमा कफताण गररएको मर्यो। यी सतणहरूमा लेख ८ समावेश मर्यो जस अन्तगणत मसणककम
सरकारले पिकर्श क्षेत्रहरू र मसणककम बीचको व्यापारमा यात्रुहरू र एकामिकारमामर्का सबै
प्रमतबन्िहरू हर्ाउनुपने मर्यो। उक्त सणन्ि अन्तगणत पिकर्श प्रजाहरूलाई मसणककममा व्यापार, बसोबास र यात्रा गनण अनुममत कदइएको मर्यो। िेरै भारतीयहरू वषौंदेणख मसणककममा बसोबास
गदै आए। उनीहरूले ग्रामीण इलाकामा
जग्गा मलन नसकने बाहेक, मसणककममा बसोबास गने भारतीय र अन्य पवदेशीहरूलाई
मसणककमका मूल बामसन्दाहरू जस्तै समान व्यवहार गररयो।
४.४. मसणककम आयकर म्यानुअल, १९४८, मसणककमका शासक (चोग्याल) द्वारा सन ् १९४८
मा जारी गररएको मर्यो। उक्त मनयमावली अन्तगणत व्यवसायमा संलग्न सबै व्यपक्तहरूलाई
कर लगाइएको मर्यो उमनहरुको मूल जताबार् भएपमन। भारत-मसणककम शाणन्त सणन्ि गत
०५.१२.१९५० मा भएको मर्यो र यस सणन्ि अन्तगणत मसणककमलाई उक्त सणन्िको लेख VII
अनुसार भारतको संरक्षक बनाउने मर्यो। यस्तो देणखन्छ कक मसणककममा पवदेशीहरूको
आगमनलाई रोकनको लामग, मसणककमका शासक (चोग्याल) ले गत ०३.०७.१९६१ मा
मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ जारी गरेका मर्ए। मनम्नमलणखत मनयमहरू अन्तगणत:
(क) मनयमहरूको खण्ड ३ अन्तगणत पने व्यपक्तहरूलाई "मसणककम सब्जेकर्" को रूपमा
रेणजस्र्रमा दताण गनुण पने मर्यो; र (ख) अन्य देशका नागररकहरूलाई "मसणककम सब्जेकर्"
को रूपमा दताण गनणहुँदैन मर्यो, जबसम्म उनले अको देशको नागररकता त्याग गदैन मर्ए।
'मसणककम सब्जेकर्' शब्दलाई मसणककमको इलाकामा जन्मेको र त्यहाँ बसोबास गने व्यपक्त
र त्यसै गरी बसोबास गने व्यपक्तको रूपमा पररभापषत गररएको मर्यो, तर यस खण्ड अन्तगणत
"एक व्यपक्त "मसणककम सब्जेकर्" हुनु पाउने मर्एन जबसम्म उसले "मसणककम सब्जेकर्"
को दताणमा आफ्नो नाम समावेश गदाण खेरर आफ
ू अरू क
ु नै देशको नागररक नभएको घोषणा
गदैन।
यसले गदाण, एक भारतीय नागररक जसका पुखाणहरू मसणककममा बसोबास गरेका मर्ए, आफ
ू लाई “मसणककम सब्जेकर्” मा पररणत गनणको लामग आफ्नो भारतको नागररकता त्याग्नु
पर्थ्यो।
४.५ कमतपय पररवार/व्यपक्त जस्तै यामचककताणका संगठनका सदस्यहरू, जसका पुखाण र
उमनहरु वषौंसम्म मसणककमका बामसन्दा भए पमन, उनीहरूले आफ्नो भारतको नागररकता
समपणण गरेनन ् र त्यसैले "मसणककम सब्जेकर्" १९६१ मनयमावली" अन्तगणत राणखएको
दताणमा उनीहरूको नाम दताण गररएको मर्एन।
४.६ संपविानको ३६ संशोिन ऐन १९७५ को माध्यमबार् मसणककमलाई भारतको एक पूणण
राज्य बनाइयो र मसणककमलाई भारतको संपविानको अनुसूचीको प्रपवपष्ट २२ मा समावेश
गररयो। संपविानमा लेख ३७१-एफ पमन सणम्ममलत गररएको मर्यो जस अन्तगणत, अन्य
मसणककमका मूल बामसन्दाहरू जस्तै समान व्यवहार गररयो।
४.४. मसणककम आयकर म्यानुअल, १९४८, मसणककमका शासक (चोग्याल) द्वारा सन ् १९४८
मा जारी गररएको मर्यो। उक्त मनयमावली अन्तगणत व्यवसायमा संलग्न सबै व्यपक्तहरूलाई
कर लगाइएको मर्यो उमनहरुको मूल जताबार् भएपमन। भारत-मसणककम शाणन्त सणन्ि गत
०५.१२.१९५० मा भएको मर्यो र यस सणन्ि अन्तगणत मसणककमलाई उक्त सणन्िको लेख VII
अनुसार भारतको संरक्षक बनाउने मर्यो। यस्तो देणखन्छ कक मसणककममा पवदेशीहरूको
आगमनलाई रोकनको लामग, मसणककमका शासक (चोग्याल) ले गत ०३.०७.१९६१ मा
मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ जारी गरेका मर्ए। मनम्नमलणखत मनयमहरू अन्तगणत:
(क) मनयमहरूको खण्ड ३ अन्तगणत पने व्यपक्तहरूलाई "मसणककम सब्जेकर्" को रूपमा
रेणजस्र्रमा दताण गनुण पने मर्यो; र (ख) अन्य देशका नागररकहरूलाई "मसणककम सब्जेकर्"
को रूपमा दताण गनणहुँदैन मर्यो, जबसम्म उनले अको देशको नागररकता त्याग गदैन मर्ए।
'मसणककम सब्जेकर्' शब्दलाई मसणककमको इलाकामा जन्मेको र त्यहाँ बसोबास गने व्यपक्त
र त्यसै गरी बसोबास गने व्यपक्तको रूपमा पररभापषत गररएको मर्यो, तर यस खण्ड अन्तगणत
"एक व्यपक्त "मसणककम सब्जेकर्" हुनु पाउने मर्एन जबसम्म उसले "मसणककम सब्जेकर्"
को दताणमा आफ्नो नाम समावेश गदाण खेरर आफ
ू अरू क
ु नै देशको नागररक नभएको घोषणा
गदैन।
यसले गदाण, एक भारतीय नागररक जसका पुखाणहरू मसणककममा बसोबास गरेका मर्ए, आफ
ू लाई “मसणककम सब्जेकर्” मा पररणत गनणको लामग आफ्नो भारतको नागररकता त्याग्नु
पर्थ्यो।
४.५ कमतपय पररवार/व्यपक्त जस्तै यामचककताणका संगठनका सदस्यहरू, जसका पुखाण र
उमनहरु वषौंसम्म मसणककमका बामसन्दा भए पमन, उनीहरूले आफ्नो भारतको नागररकता
समपणण गरेनन ् र त्यसैले "मसणककम सब्जेकर्" १९६१ मनयमावली" अन्तगणत राणखएको
दताणमा उनीहरूको नाम दताण गररएको मर्एन।
४.६ संपविानको ३६ संशोिन ऐन १९७५ को माध्यमबार् मसणककमलाई भारतको एक पूणण
राज्य बनाइयो र मसणककमलाई भारतको संपविानको अनुसूचीको प्रपवपष्ट २२ मा समावेश
गररयो। संपविानमा लेख ३७१-एफ पमन सणम्ममलत गररएको मर्यो जस अन्तगणत, अन्य
क
ु राहरूसँगै, मसणककम राज्यमा क
ु नै पमन कानून पवस्तार गनण वा मसणककमको क
ु नै पमन
पवद्यमान कानून रद्द गनण राष्ट्रपमत वा संसदलाई खुला छ
ु र् मर्यो।
४.७ गत २१.०६.१९७५ मा, गृह पवभागले एक सूचना जारी गयो कक "गत २६.०४.१९७५
अमघका सबै मसणककम सब्जेकर्हरु (मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत) भारतीय
नागररक मामननेछन ्"। तसर्ण, यसले मसणककममा बसोबास गने भारतीय मूलका व्यपक्तहरू
(भारतीय नागररकता नत्यागएका) र मसणककमको नागररकता मलएकाहरु बीचको मभन्नता
मेकर्यो।
४.८ िेरै संख्यामा योग्य व्यपक्तहरू मसणककम सब्जेकर् दताणबार् छाकडएको हुनाले र फलस्वरूप
उनीहरुलाई भारतीय नागररकता प्रदान गररएन, र मसणककम सरकारले एउर्ा ज्ञापन जारी
गर्यो कर रोजगारीको उद्देश्यको लागी, "स्र्ानीय" भनी दाबी गनेहरूले सम्बणन्ित सरकारी
दताणमा गत १५.०५.१९७५ मा वा अमघ आफ्ना बाबुआमाको नाम दताणमा लेणखएको छ कक
छैन भनेर देखाउन सक्षम हुनुपदणमर्यो। सन ् १९८० मा, अमिसूचना जारी गररएको मर्यो कक
णजल्ला कलेकर्र बाहेक अन्य स्रोतहरु द्वारा जारी गररएको अमिवास/आवास प्रमाणपत्र मान्य
मामननेछैन।
४.९ सन ् १९८८ मा मसणककमका क
े ही पविायकहरूले लोकसभामा एउर्ा यामचका दायर गरेका
मर्ए जसमा भमनएको मर्यो कक मसणककमलाई भारतमा पवलय गने समयमा सन ् १९६१ मा
मसणककम सब्जेकर् रणजस्र्रमा नाम दताण भएका व्यपक्तहरूलाई मात्र भारतीय नागररक
बनाइयो, तर सन ् १९४६ र १९७५ को अवमिको बीचमा मसणककममा उपणस्र्त अन्य िेरै
राज्यपवहीन व्यपक्तहरू मर्ए जो अन्यर्ा उनीहरूको मनवास, अमिवास र मनष्ठाको कारण, "मसणककमीस" मर्ए, र मतनीहरूलाई पमन भारतीय बनाउनुपछण भन्ने तक
ण मर्यो। भारत
सरकारले यो मागलाई स्वीकार गयो र ती तर्ाकमर्त राज्यपवहीन मामनसहरू जसलाई
वास्तपवक रूपमा छोकडएको मर्यो, भारतीय नागररकता प्रदान गने अभ्यास र्ामलयो।
४.१० वषण १९८९ मा, मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश १९८९ अमिसूमचत गररयो जसले
त्यस्ता छ
ु र्ेका व्यपक्तहरुलाई भारतको नागररक मान्ने दजाण कदयो। यस्तो देणखन्छ कक, उक्त
संशोिनका प्रमुख लाभार्ीहरू येस्ता मर्ए जो सन ् १९४६ पमछ मसणककममा बसाइ सरेका
मर्ए र मसणककम सब्जेकर् दताणको लामग पमन योग्य मर्एनन ्।
ु राहरूसँगै, मसणककम राज्यमा क
ु नै पमन कानून पवस्तार गनण वा मसणककमको क
ु नै पमन
पवद्यमान कानून रद्द गनण राष्ट्रपमत वा संसदलाई खुला छ
ु र् मर्यो।
४.७ गत २१.०६.१९७५ मा, गृह पवभागले एक सूचना जारी गयो कक "गत २६.०४.१९७५
अमघका सबै मसणककम सब्जेकर्हरु (मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत) भारतीय
नागररक मामननेछन ्"। तसर्ण, यसले मसणककममा बसोबास गने भारतीय मूलका व्यपक्तहरू
(भारतीय नागररकता नत्यागएका) र मसणककमको नागररकता मलएकाहरु बीचको मभन्नता
मेकर्यो।
४.८ िेरै संख्यामा योग्य व्यपक्तहरू मसणककम सब्जेकर् दताणबार् छाकडएको हुनाले र फलस्वरूप
उनीहरुलाई भारतीय नागररकता प्रदान गररएन, र मसणककम सरकारले एउर्ा ज्ञापन जारी
गर्यो कर रोजगारीको उद्देश्यको लागी, "स्र्ानीय" भनी दाबी गनेहरूले सम्बणन्ित सरकारी
दताणमा गत १५.०५.१९७५ मा वा अमघ आफ्ना बाबुआमाको नाम दताणमा लेणखएको छ कक
छैन भनेर देखाउन सक्षम हुनुपदणमर्यो। सन ् १९८० मा, अमिसूचना जारी गररएको मर्यो कक
णजल्ला कलेकर्र बाहेक अन्य स्रोतहरु द्वारा जारी गररएको अमिवास/आवास प्रमाणपत्र मान्य
मामननेछैन।
४.९ सन ् १९८८ मा मसणककमका क
े ही पविायकहरूले लोकसभामा एउर्ा यामचका दायर गरेका
मर्ए जसमा भमनएको मर्यो कक मसणककमलाई भारतमा पवलय गने समयमा सन ् १९६१ मा
मसणककम सब्जेकर् रणजस्र्रमा नाम दताण भएका व्यपक्तहरूलाई मात्र भारतीय नागररक
बनाइयो, तर सन ् १९४६ र १९७५ को अवमिको बीचमा मसणककममा उपणस्र्त अन्य िेरै
राज्यपवहीन व्यपक्तहरू मर्ए जो अन्यर्ा उनीहरूको मनवास, अमिवास र मनष्ठाको कारण, "मसणककमीस" मर्ए, र मतनीहरूलाई पमन भारतीय बनाउनुपछण भन्ने तक
ण मर्यो। भारत
सरकारले यो मागलाई स्वीकार गयो र ती तर्ाकमर्त राज्यपवहीन मामनसहरू जसलाई
वास्तपवक रूपमा छोकडएको मर्यो, भारतीय नागररकता प्रदान गने अभ्यास र्ामलयो।
४.१० वषण १९८९ मा, मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश १९८९ अमिसूमचत गररयो जसले
त्यस्ता छ
ु र्ेका व्यपक्तहरुलाई भारतको नागररक मान्ने दजाण कदयो। यस्तो देणखन्छ कक, उक्त
संशोिनका प्रमुख लाभार्ीहरू येस्ता मर्ए जो सन ् १९४६ पमछ मसणककममा बसाइ सरेका
मर्ए र मसणककम सब्जेकर् दताणको लामग पमन योग्य मर्एनन ्।
४.११ त्यसपमछ भारत सरकारले एउर्ा समममत गठन गयो जसको समममतमा उनको
अमिकारीहरू र मसणककम सरकारका अमिकारीहरू र व्यपक्तहरू मर्ए जसले "मसणककम सब्जेकर्
रेणजस्र्र" मा प्रवेश गनणबार् छोकडएको व्यपक्तहरुको नामको लागी मनणणय गनुणपने मर्यो।
यद्यपप, यी कदशामनदेशहरू, भारतीय मूलका व्यपक्तहरूलाई लागू भएन ककनभने मतनीहरूको
पकहले देणखनै भारतीय नागररकता मर्यो, तर क
े वल ती "गैर-मसणककम सब्जेकर्" व्यपक्तहरुलाई
भारतीय नागररक बनाइने मर्यो।
४.१२ त्यसपमछ, भारत सरकारको आदेश मममत ०७.०८.१९९० र ०८.०४.१९९१ माफ
ण त यस्ता
व्यपक्तहरु जो "मसणककम सब्जेकर् दताण" मा समावेश गनण योग्य मर्ए, उनीहरुलाई यस आिार
मुतापबक क
ु ल ७३,४३१ जनालाई भारतीय नागररकता प्रदान गररएको मर्यो।
४.१३ त्यसपमछ सन ् १९८९ र गत २६.०७.१९८९ देणख, भारतीय आयकर ऐन, १९६१ लाई पवत्त
ऐन, १९८९ मुतापबक मसणककममा पवस्तार गररयो। उक्त संशोिन अन्तगणत, मसणककम राज्यमा
लागू भएको आयकर ऐन, १९६१ सँग सम्बणन्ित क
ु नै पमन संचामलत कानूनलाई खारेज
गररयो।
४.१४ तब, मसणककम राज्यले आयकर ऐन, १९६१, मसणककम राज्यमा पवस्तार गरेकोमा यस
न्यायलय समक्ष चुनौती कदएर माममला दायर गयो, तर्ापप, त्यसलाई पमछ कफताण मलइयो।
४.१५ सन ् १९८५ मा, भारत सरकारले एक संशोिन माफ
ण त आयकर ऐन, १९६१ पवत्त ऐन, १९९४ मा मसणककममा अनुसूमचत जनजामतहरूलाई अन्य राज्यहरूको सन्दभणमा मलएर
आयकरबार् छ
ु र्को प्रस्ताव गरेको मर्यो। त्यसको पवरोि मसणककमको एकलो एम.पी.ले गरेका
मर्ए।
४.१६ त्यसपमछ, भारत सरकार र मसणककम सरकारले मसणककममा आयकर ऐन, १९६१ को
कायाणन्वयनको लामग मतभेदहरू समािान गनण क
े न्रीय सरकार र मसणककम सरकारका
सदस्यहरू ममलेर एक संयुक्त समममत गठन गररयो। यस्तो देणखन्छ कक मसणककम राज्यमा
आयकर ऐन, १९६१ को कायाणन्वयन सम्बणन्ित ् माममलाहरूमा छलफल गदाण, मसणककम राज्य
सरकारको प्रमतमनमित्व गने समममतले मसणककम सब्जेकर् प्रमाणपत्र भएका व्यपक्तहरू र
उनीहरूका सन्तानहरूलाई छ
ु र् कदन जोड कदएको मर्यो र उनीहरूलाई पमन जो चाकहं मसणककम
नागररकता संशोिन आदेश, १९८९ मुतापबक भारतीय नागररक बनाइएको मर्यो। यी दुई
वगणमा भूकर्या, लेप्चा, शेपाण र नेपालीहरू ममलेर क
ु ल जनसंख्याको कररब ९४.६% व्यपक्तहरु
रहेका मर्ए।
अमिकारीहरू र मसणककम सरकारका अमिकारीहरू र व्यपक्तहरू मर्ए जसले "मसणककम सब्जेकर्
रेणजस्र्र" मा प्रवेश गनणबार् छोकडएको व्यपक्तहरुको नामको लागी मनणणय गनुणपने मर्यो।
यद्यपप, यी कदशामनदेशहरू, भारतीय मूलका व्यपक्तहरूलाई लागू भएन ककनभने मतनीहरूको
पकहले देणखनै भारतीय नागररकता मर्यो, तर क
े वल ती "गैर-मसणककम सब्जेकर्" व्यपक्तहरुलाई
भारतीय नागररक बनाइने मर्यो।
४.१२ त्यसपमछ, भारत सरकारको आदेश मममत ०७.०८.१९९० र ०८.०४.१९९१ माफ
ण त यस्ता
व्यपक्तहरु जो "मसणककम सब्जेकर् दताण" मा समावेश गनण योग्य मर्ए, उनीहरुलाई यस आिार
मुतापबक क
ु ल ७३,४३१ जनालाई भारतीय नागररकता प्रदान गररएको मर्यो।
४.१३ त्यसपमछ सन ् १९८९ र गत २६.०७.१९८९ देणख, भारतीय आयकर ऐन, १९६१ लाई पवत्त
ऐन, १९८९ मुतापबक मसणककममा पवस्तार गररयो। उक्त संशोिन अन्तगणत, मसणककम राज्यमा
लागू भएको आयकर ऐन, १९६१ सँग सम्बणन्ित क
ु नै पमन संचामलत कानूनलाई खारेज
गररयो।
४.१४ तब, मसणककम राज्यले आयकर ऐन, १९६१, मसणककम राज्यमा पवस्तार गरेकोमा यस
न्यायलय समक्ष चुनौती कदएर माममला दायर गयो, तर्ापप, त्यसलाई पमछ कफताण मलइयो।
४.१५ सन ् १९८५ मा, भारत सरकारले एक संशोिन माफ
ण त आयकर ऐन, १९६१ पवत्त ऐन, १९९४ मा मसणककममा अनुसूमचत जनजामतहरूलाई अन्य राज्यहरूको सन्दभणमा मलएर
आयकरबार् छ
ु र्को प्रस्ताव गरेको मर्यो। त्यसको पवरोि मसणककमको एकलो एम.पी.ले गरेका
मर्ए।
४.१६ त्यसपमछ, भारत सरकार र मसणककम सरकारले मसणककममा आयकर ऐन, १९६१ को
कायाणन्वयनको लामग मतभेदहरू समािान गनण क
े न्रीय सरकार र मसणककम सरकारका
सदस्यहरू ममलेर एक संयुक्त समममत गठन गररयो। यस्तो देणखन्छ कक मसणककम राज्यमा
आयकर ऐन, १९६१ को कायाणन्वयन सम्बणन्ित ् माममलाहरूमा छलफल गदाण, मसणककम राज्य
सरकारको प्रमतमनमित्व गने समममतले मसणककम सब्जेकर् प्रमाणपत्र भएका व्यपक्तहरू र
उनीहरूका सन्तानहरूलाई छ
ु र् कदन जोड कदएको मर्यो र उनीहरूलाई पमन जो चाकहं मसणककम
नागररकता संशोिन आदेश, १९८९ मुतापबक भारतीय नागररक बनाइएको मर्यो। यी दुई
वगणमा भूकर्या, लेप्चा, शेपाण र नेपालीहरू ममलेर क
ु ल जनसंख्याको कररब ९४.६% व्यपक्तहरु
रहेका मर्ए।
भारत सरकारको गत ०७.०८.१९९० र ०८.०४.१९९१ को आदेश माफ
ण त मसणककम सब्जेकर्
प्रमाणपत्र िारकहरू र मतनीहरुका सन्तानलाई भारतको नागररक बनाएका हुनाले छ
ु र् कदनको
लामग चार वषणसम्म छलफलहरू भएको मर्यो।
४.१७ सन ् २००८ मा, भारत सरकारले मसणककम राज्यको मांग पाररत गरयो, र आयकर ऐन
लाई पवत्त ऐन २००८ द्वारा संशोिन गररयो, जसमा खण्ड २६एएए लाई आयकर कानूनको
िारा १० मा पेश गररयो, र मसणककममा भारतीय मूलका व्यपक्तहरूलाई मसणककम सब्जेकर्
नागररकहरू र मसणककम नागररकता संशोिन आदेश १९८९ द्वारा भारतको नागररक बनेका
व्यपक्तहरू भन्दा फरक राणखयो। आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को खण्ड २६एएए ले
"मसणककमीस" मामनसहरूलाई छ
ु र् कदयो। यद्यपप, खण्ड २६एएए को व्याख्याले "मसणककममस"
शब्दलाई मनम्नानुसार पररभापषत गरेको छ: "यस खण्डको प्रयोजनका लामग, "मसणककमीस"
को अर्ण हुनेछ:-
(i) एक व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर् मनयमावली, १९६१ अन्तगणत राणखएको
रणजष्टरमा रेकडण गररएको छ जुन मसणककम पवषय मनयम, १९६१ (यसपमछ, सन ् १९७५ को
अपप्रल २६औं कदनदेणख तुरुन्तै अगाकड "मसणककम सब्जेकर्को रणजष्टर" भमनन्छ; या
(ii) एक व्यपक्त, जसको नाम भारत सरकारको आदेश नम्बर २६०३०/३६/९० - ई.सी.ई को
मममत ७ अगस्र्, १९९० र सम संख्याको क्रम ८ अपप्रल, १९९१ को मममतको आिारमा मसणककम
सब्जेकर्हरुको दताणमा समावेश गररएको छ; वा
(iii) क
ु नै अन्य व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर् रेणजस्र्रमा दताण देखा पदैन, तर
त्यस्तो व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै बुबाको भाइको नाम त्यो दताणमा
रेकडण गररएको छ भन्ने क
ु रामा शंखा पबना प्रमाणणत गररन्छ; "
४.१८ यस्तो देणखन्छ कक आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को दृपष्टमा प्रभावकारी
रूपमा मसणककमका ९४% बामसन्दाहरूलाई आयकर ऐन, १९६१ अन्तगणत आयकर भुक्तानीबार्
छ
ु र् कदइएको छ। यद्यपप, मसणककमका ५% बामसन्दाहरू जसमध्ये लगभग १% यामचकाकताणहरू
जस्तै मामनसहरू हुन ्, जो मसणककममा वास्तपवक रुपमा बसोबास गनेहरू हुन ् जसलाई
आयकर भुक्तानको छ
ु र्बार् बाकहर राणखएको छ एकमात्र आिारमा कक उनीहरुको मसणककम
सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत दताणमा नाम रेकडण गररएको छैन।
ण त मसणककम सब्जेकर्
प्रमाणपत्र िारकहरू र मतनीहरुका सन्तानलाई भारतको नागररक बनाएका हुनाले छ
ु र् कदनको
लामग चार वषणसम्म छलफलहरू भएको मर्यो।
४.१७ सन ् २००८ मा, भारत सरकारले मसणककम राज्यको मांग पाररत गरयो, र आयकर ऐन
लाई पवत्त ऐन २००८ द्वारा संशोिन गररयो, जसमा खण्ड २६एएए लाई आयकर कानूनको
िारा १० मा पेश गररयो, र मसणककममा भारतीय मूलका व्यपक्तहरूलाई मसणककम सब्जेकर्
नागररकहरू र मसणककम नागररकता संशोिन आदेश १९८९ द्वारा भारतको नागररक बनेका
व्यपक्तहरू भन्दा फरक राणखयो। आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को खण्ड २६एएए ले
"मसणककमीस" मामनसहरूलाई छ
ु र् कदयो। यद्यपप, खण्ड २६एएए को व्याख्याले "मसणककममस"
शब्दलाई मनम्नानुसार पररभापषत गरेको छ: "यस खण्डको प्रयोजनका लामग, "मसणककमीस"
को अर्ण हुनेछ:-
(i) एक व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर् मनयमावली, १९६१ अन्तगणत राणखएको
रणजष्टरमा रेकडण गररएको छ जुन मसणककम पवषय मनयम, १९६१ (यसपमछ, सन ् १९७५ को
अपप्रल २६औं कदनदेणख तुरुन्तै अगाकड "मसणककम सब्जेकर्को रणजष्टर" भमनन्छ; या
(ii) एक व्यपक्त, जसको नाम भारत सरकारको आदेश नम्बर २६०३०/३६/९० - ई.सी.ई को
मममत ७ अगस्र्, १९९० र सम संख्याको क्रम ८ अपप्रल, १९९१ को मममतको आिारमा मसणककम
सब्जेकर्हरुको दताणमा समावेश गररएको छ; वा
(iii) क
ु नै अन्य व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर् रेणजस्र्रमा दताण देखा पदैन, तर
त्यस्तो व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै बुबाको भाइको नाम त्यो दताणमा
रेकडण गररएको छ भन्ने क
ु रामा शंखा पबना प्रमाणणत गररन्छ; "
४.१८ यस्तो देणखन्छ कक आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को दृपष्टमा प्रभावकारी
रूपमा मसणककमका ९४% बामसन्दाहरूलाई आयकर ऐन, १९६१ अन्तगणत आयकर भुक्तानीबार्
छ
ु र् कदइएको छ। यद्यपप, मसणककमका ५% बामसन्दाहरू जसमध्ये लगभग १% यामचकाकताणहरू
जस्तै मामनसहरू हुन ्, जो मसणककममा वास्तपवक रुपमा बसोबास गनेहरू हुन ् जसलाई
आयकर भुक्तानको छ
ु र्बार् बाकहर राणखएको छ एकमात्र आिारमा कक उनीहरुको मसणककम
सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत दताणमा नाम रेकडण गररएको छैन।
यस्तो देणखन्छ कक लगभग ५०० यस्ता पररवारहरूलाई "मसणककमीस" को पररभाषाबार् प्रभाव
पढेको छ।
४.१९ यस्तो देणखन्छ कक यस्तो भेदभावपूणण व्यवहारको पवरुद्धमा यामचकाकताणहरूले मसणककम
सरकार सार्ै क
े न्रीय पवत्त मन्त्रीलाई पर्क पर्क पवमभन्न प्रत्रचार गरेका मर्ए। सन ् २००९
मा, मसणककम सरकारले यामचकाकताणको संगठनको गुनासोहरू हेनणको लामग एक समममत
मनयुक्त गयो। समममतले क
े ही मसफाररसहरू गरेका मर्ए, जसलाई तल उल्लेख गररनेछ।
४.२० मामर् उल्लेख गररए अनुसार, िारा १०(२६एएए) को प्राविान अनुसार "एक मसणककमीस
मकहला जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गमछणन" भने उनलाई िारा
१० (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को लाभ प्राप्त गनणबार् वणचचत गररएको छ।
५. िारा १०(२६एए) मा "मसणककमीस" को पररभाषामा असन्तुष्ट महसुस गदै जहाँसम्म
भारतीयहरू (भारतीय नागररकता भएका), जो गत २६.०४.१९७५ मा मसणककमलाई भारतमा
पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास गर्े तर पमन त्यस्ता भारतीयहरूलाई आयकर ऐनको
िारा १० (२६एएएए) अन्तगणत छ
ू र्को लाभ प्रदान नपाइएको, जहाँसम्म यसले "मसणककमीस
मकहला, जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गमछणन" लाई छ
ू र् प्राप्त
श्रेणीबार् बकहष्कृ त गररएको, वतणमान ररर् यामचकाकताणहरूले िारा १० (२६एएए) लाई
त्यहाँसम्म खारेज गनण अनुरोि गरेका छन ्, जुन हदसम्म यसले गत २६.०४.१९७५ मा
मसणककमलाई भारतमा पवलय गनुण अमघ मसणककममा बसोबास गरेका भारतीयहरूलाई
बकहष्कृ त गदणछ र जहाँसम्म यसले छ
ू र् प्राप्त श्रेणीबार् बकहष्कृ त गदणछ "एक मसणककमीस
मकहला, जसले गत ०१.४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गररकरमछन ्, यसैले यो
स्वेच्छाचारी, भेदभावपूणण र भारतको संपविानको लेख १४ को उल्लङ्घनकारी बताएका छन ्।
६. श्री क
े .वी. पवस्वनार्ान, वररष्ठ अमिवक्ता, सन ् २०१३ को ररर् यामचका (सी) नम्बर ५९
मा ररर् यामचककताणहरूको तफ
ण बार् उपणस्र्त भएका छन ्। सन ् २०२१ को ररर् यामचका (सी)
नम्बर १२८३ मा ररर् यामचककताणहरूको तफ
ण बार् पवद्वान अमिवक्ता सुश्री पूजा िर उपणस्र्त
भएकर मछन ्। हामीले हस्तक्षेपकताणहरूको तफ
ण बार् सन ् २०१३ को ररर् यामचका (सी) नम्बर
५९ मा दायर गरेको सन ् २०१८ को संख्या १५३४४६ भएको इ.ए. मा पवद्वान सल्लाहकारहरू
पढेको छ।
४.१९ यस्तो देणखन्छ कक यस्तो भेदभावपूणण व्यवहारको पवरुद्धमा यामचकाकताणहरूले मसणककम
सरकार सार्ै क
े न्रीय पवत्त मन्त्रीलाई पर्क पर्क पवमभन्न प्रत्रचार गरेका मर्ए। सन ् २००९
मा, मसणककम सरकारले यामचकाकताणको संगठनको गुनासोहरू हेनणको लामग एक समममत
मनयुक्त गयो। समममतले क
े ही मसफाररसहरू गरेका मर्ए, जसलाई तल उल्लेख गररनेछ।
४.२० मामर् उल्लेख गररए अनुसार, िारा १०(२६एएए) को प्राविान अनुसार "एक मसणककमीस
मकहला जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गमछणन" भने उनलाई िारा
१० (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को लाभ प्राप्त गनणबार् वणचचत गररएको छ।
५. िारा १०(२६एए) मा "मसणककमीस" को पररभाषामा असन्तुष्ट महसुस गदै जहाँसम्म
भारतीयहरू (भारतीय नागररकता भएका), जो गत २६.०४.१९७५ मा मसणककमलाई भारतमा
पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास गर्े तर पमन त्यस्ता भारतीयहरूलाई आयकर ऐनको
िारा १० (२६एएएए) अन्तगणत छ
ू र्को लाभ प्रदान नपाइएको, जहाँसम्म यसले "मसणककमीस
मकहला, जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गमछणन" लाई छ
ू र् प्राप्त
श्रेणीबार् बकहष्कृ त गररएको, वतणमान ररर् यामचकाकताणहरूले िारा १० (२६एएए) लाई
त्यहाँसम्म खारेज गनण अनुरोि गरेका छन ्, जुन हदसम्म यसले गत २६.०४.१९७५ मा
मसणककमलाई भारतमा पवलय गनुण अमघ मसणककममा बसोबास गरेका भारतीयहरूलाई
बकहष्कृ त गदणछ र जहाँसम्म यसले छ
ू र् प्राप्त श्रेणीबार् बकहष्कृ त गदणछ "एक मसणककमीस
मकहला, जसले गत ०१.४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गररकरमछन ्, यसैले यो
स्वेच्छाचारी, भेदभावपूणण र भारतको संपविानको लेख १४ को उल्लङ्घनकारी बताएका छन ्।
६. श्री क
े .वी. पवस्वनार्ान, वररष्ठ अमिवक्ता, सन ् २०१३ को ररर् यामचका (सी) नम्बर ५९
मा ररर् यामचककताणहरूको तफ
ण बार् उपणस्र्त भएका छन ्। सन ् २०२१ को ररर् यामचका (सी)
नम्बर १२८३ मा ररर् यामचककताणहरूको तफ
ण बार् पवद्वान अमिवक्ता सुश्री पूजा िर उपणस्र्त
भएकर मछन ्। हामीले हस्तक्षेपकताणहरूको तफ
ण बार् सन ् २०१३ को ररर् यामचका (सी) नम्बर
५९ मा दायर गरेको सन ् २०१८ को संख्या १५३४४६ भएको इ.ए. मा पवद्वान सल्लाहकारहरू
लाई सुनेका छौं। भारतीय राजस्व संघको तफ
ण बार् श्री एन वेंकर्रामन, पवद्वान एएसजी र
मसणककम राज्यको तफ
ण बार् पवद्वान महामिवक्ता श्री पववेक कोहली उपणस्र्त भएका छन ्।
७. सम्बणन्ित ररर् यामचकाकताणहरू/हस्तक्षेपकताणहरूका लामग उपणस्र्त भएका पवद्वान
वकरलहरूले गत २६.०४.१९७५ मा मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु अमघ मसणककममा
बसोबास गरेका भारतीयहरूलाई समावेश नगरेको हुनले आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए)
को वाइरसहरूलाई चुनौती कदएको छ र पवशेष गरी, आयकर ऐनको िारा १० (२६एएए) मा
"मसणककममस" को पररभाषा र आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) को प्राविान, जहाँसम्म, यसले छ
ु र् कदइएको श्रेणीबार् "एक मसणककमीस मकहला, जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-
मसणककमीसँग पववाह गमछणन", लाई वणन्चत गरेको छ र यो मुख्यतया मनम्न आिारमा र
मनम्न मनवेदनहरू मुतापबक छ:-
(i) आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) मा "मसणककममस" को पररभाषाले येस्ता भारतीयहरू
जो गत २६.०४.१९७५ मा मसणककमको भारतसँग पवलय हुनुभन्दा अगाडी मसणककममा
बसोबास गरेका मर्ए र येस्ता व्यपक्तहरुलाई समावेश नगरेको हदसम्म यो भेदभावपूणण छ, जो चाकहं भारतको संपविान को िारा, १४ र १५ को उल्लङ्घन हो।
(ii) "मसणककमीस" को पररभाषामा, मसणककमका पुराना भारतीय बसोबास गनेहरूलाई
"मसणककमीस" को पररभाषाको दायराबार् बकहष्कृ त गररएको छ र त्यसैले उनीहरुको
ु र् पाउने अमिकार छैन। यो पेश गररएको छ कक मसणककममा बसोबास गने
"मसककमीस" मामनसहरूलाई कदइएको छ
ु र्ले अमनवायण रूपमा मसणककमका बामसन्दाहरूको
९५% लाई छ
ु र् कदन्छ जबकक १% / २% पुराना बसोबास गने भारतीय व्यपक्तहरू सकहत
क
े ही मुट्ठीभर व्यपक्तहरूलाई मात्र कर मतनुण परेको छ;
(iii) आयकर ऐनको खण्ड १० (२६एएए) मा 'मसणककमीस' को पररभाषाबार् पुराना बसोबास
गने भारतीय व्यपक्तहरूलाई बकहष्कृ त गनुण भारतीय संपविानको लेख १४ को स्पष्ट रूपमा
उल्लङ्घन भएको र यसले यस माननीय न्यायलयले लेख १४ अन्तगणत तोक
े को मनिाणररत
क
ु नै पमन परीक्षणहरू पूरा गदैन;
(iv) यो पेश गररएको छ कक यस माननीय न्यायलयले मनरन्तर भनेको छ कक लेख १४
अन्तगणत क
ु नै पमन कानून मान्य हुनको लामग, वगीकरण व्यावहाररक हुनुपछण र प्राप्त गनण
खोणजएको वस्तुसँग सम्बन्ि हुनुपछण;
ण बार् श्री एन वेंकर्रामन, पवद्वान एएसजी र
मसणककम राज्यको तफ
ण बार् पवद्वान महामिवक्ता श्री पववेक कोहली उपणस्र्त भएका छन ्।
७. सम्बणन्ित ररर् यामचकाकताणहरू/हस्तक्षेपकताणहरूका लामग उपणस्र्त भएका पवद्वान
वकरलहरूले गत २६.०४.१९७५ मा मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु अमघ मसणककममा
बसोबास गरेका भारतीयहरूलाई समावेश नगरेको हुनले आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए)
को वाइरसहरूलाई चुनौती कदएको छ र पवशेष गरी, आयकर ऐनको िारा १० (२६एएए) मा
"मसणककममस" को पररभाषा र आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) को प्राविान, जहाँसम्म, यसले छ
ु र् कदइएको श्रेणीबार् "एक मसणककमीस मकहला, जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-
मसणककमीसँग पववाह गमछणन", लाई वणन्चत गरेको छ र यो मुख्यतया मनम्न आिारमा र
मनम्न मनवेदनहरू मुतापबक छ:-
(i) आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) मा "मसणककममस" को पररभाषाले येस्ता भारतीयहरू
जो गत २६.०४.१९७५ मा मसणककमको भारतसँग पवलय हुनुभन्दा अगाडी मसणककममा
बसोबास गरेका मर्ए र येस्ता व्यपक्तहरुलाई समावेश नगरेको हदसम्म यो भेदभावपूणण छ, जो चाकहं भारतको संपविान को िारा, १४ र १५ को उल्लङ्घन हो।
(ii) "मसणककमीस" को पररभाषामा, मसणककमका पुराना भारतीय बसोबास गनेहरूलाई
"मसणककमीस" को पररभाषाको दायराबार् बकहष्कृ त गररएको छ र त्यसैले उनीहरुको
ु र् पाउने अमिकार छैन। यो पेश गररएको छ कक मसणककममा बसोबास गने
"मसककमीस" मामनसहरूलाई कदइएको छ
ु र्ले अमनवायण रूपमा मसणककमका बामसन्दाहरूको
९५% लाई छ
ु र् कदन्छ जबकक १% / २% पुराना बसोबास गने भारतीय व्यपक्तहरू सकहत
क
े ही मुट्ठीभर व्यपक्तहरूलाई मात्र कर मतनुण परेको छ;
(iii) आयकर ऐनको खण्ड १० (२६एएए) मा 'मसणककमीस' को पररभाषाबार् पुराना बसोबास
गने भारतीय व्यपक्तहरूलाई बकहष्कृ त गनुण भारतीय संपविानको लेख १४ को स्पष्ट रूपमा
उल्लङ्घन भएको र यसले यस माननीय न्यायलयले लेख १४ अन्तगणत तोक
े को मनिाणररत
क
ु नै पमन परीक्षणहरू पूरा गदैन;
(iv) यो पेश गररएको छ कक यस माननीय न्यायलयले मनरन्तर भनेको छ कक लेख १४
अन्तगणत क
ु नै पमन कानून मान्य हुनको लामग, वगीकरण व्यावहाररक हुनुपछण र प्राप्त गनण
खोणजएको वस्तुसँग सम्बन्ि हुनुपछण;
(v) यो संशोिनको माध्यमबार् करको प्रयोजनका लामग एकल वगणका व्यपक्तहरू, अर्ाणत ्, भारतका नागररकहरूलाई फरक व्यवहार गनण खोणजएको छ भन्ने तक
ण गररएको छ;
(vi) पकहले देणखन ् बसोबास गने भारतीय व्यपक्तहरूलाई िारा १० (२६एएए) अन्तगणतको
छ
ू र्बार् बाकहर मनकाल्नको लामग मसणककमका बामसन्दाहरूलाई छ
ु र् कदन खोणजएको उद्देश्यसँग
क
ु नै सम्बन्ि छैन;
(vii) यो पेश गररएको छ कक मसणककमका बामसन्दाहरू/नागररकहरू बीच क
ु नै उमचत
वगीकरण छैन जसले यस्ता व्यपक्तहरु जसको नाम मसणककम सब्जेकर् पवमनयम, १९६१
अन्तगणत "मसणककम सब्जेकर्हरू" को रूपमा दताण गररएको छ; र ती पुराना भारतीय
मसणककममा बसोबास गनेहरू जसको नाम "मसणककम सब्जेकर्" को रूपमा दताण हुन सक
े न
ककनभने मतनीहरूका पुखाणहरूले भारतीय नागररकता समपणण गरेका मर्एनन ्;
(viii) मसणककम भारत संघको कहस्सा भएपमछ मसणककमका सबै बामसन्दाहरु भारतका नागररक
बनेका छन ्। त्यसैले, भारतको नागररक भएर मसणककममा बसोबास गने सबैलाई समान
व्यवहार गनुणपछण। त्यसकारण, गत २६.०४.१९७५ मा भारत संग मसणककमको पवलय हुनु
अमघ मसणककममा बसोबास गने भारतीयहरूलाई बकहष्कार गने क
ु नै उमचत औमचत्य र/वा
वगीकरण छैन भन्ने तक
ण गररएको छ ककनकक मतनीहरूको नाम "मसणककम सब्जेकर्" को
रूपमा दताण गररएको मर्एन ककनकक उनीहरुले प्रासंमगक समयमा भारतीय नागररकता
आत्मसमपणण नगरेको कारणले गदाण;
(ix) यो पेश गररएको छ कक यसरी, िारा १० (२६एएए) को उद्देश्य हो मसणककमका
स्र्ानीयहरू/बामसन्दाहरूलाई आयकर ऐन अन्तगणत कर भुक्तानीबार् छ
ु र् कदनु र आयकर ऐन
को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र् प्रदान गदै त्यो उद्देश्य हामसल गनण खोणजएको हो। यो
प्रस्तुत गररएको छ कक यसैले, मसणककम सब्जेकर् पवमनयम, १९६१ अन्तगणत कायम गररएको
रणजष्टरमा "मसणककम सब्जेकर्" को रूपमा दताण भएका मसणककमका स्र्ानीय/बामसन्दाहरू र
उनीहरूको भारतीय नागररकताको सदस्यता नत्यागेको कारण "मसणककम सब्जेकर्" को
रूपमा नाम दताण हुन नसक
े को र/वा दताण नगररएका व्यपक्तहरूबीच र्प वगीकरण गररन
सककने छैन।
(x) यो पेश गररएको छ कक मसणककमका सबै बामसन्दाहरू जो मसणककमको भारत संग पवलय
हुनु अमघ देणख बसोबास गरररहेका छन ् र उनीहरु सबैलाई समान व्यवहार गनुणपने छ ककनकक
ण गररएको छ;
(vi) पकहले देणखन ् बसोबास गने भारतीय व्यपक्तहरूलाई िारा १० (२६एएए) अन्तगणतको
छ
ू र्बार् बाकहर मनकाल्नको लामग मसणककमका बामसन्दाहरूलाई छ
ु र् कदन खोणजएको उद्देश्यसँग
क
ु नै सम्बन्ि छैन;
(vii) यो पेश गररएको छ कक मसणककमका बामसन्दाहरू/नागररकहरू बीच क
ु नै उमचत
वगीकरण छैन जसले यस्ता व्यपक्तहरु जसको नाम मसणककम सब्जेकर् पवमनयम, १९६१
अन्तगणत "मसणककम सब्जेकर्हरू" को रूपमा दताण गररएको छ; र ती पुराना भारतीय
मसणककममा बसोबास गनेहरू जसको नाम "मसणककम सब्जेकर्" को रूपमा दताण हुन सक
े न
ककनभने मतनीहरूका पुखाणहरूले भारतीय नागररकता समपणण गरेका मर्एनन ्;
(viii) मसणककम भारत संघको कहस्सा भएपमछ मसणककमका सबै बामसन्दाहरु भारतका नागररक
बनेका छन ्। त्यसैले, भारतको नागररक भएर मसणककममा बसोबास गने सबैलाई समान
व्यवहार गनुणपछण। त्यसकारण, गत २६.०४.१९७५ मा भारत संग मसणककमको पवलय हुनु
अमघ मसणककममा बसोबास गने भारतीयहरूलाई बकहष्कार गने क
ु नै उमचत औमचत्य र/वा
वगीकरण छैन भन्ने तक
ण गररएको छ ककनकक मतनीहरूको नाम "मसणककम सब्जेकर्" को
रूपमा दताण गररएको मर्एन ककनकक उनीहरुले प्रासंमगक समयमा भारतीय नागररकता
आत्मसमपणण नगरेको कारणले गदाण;
(ix) यो पेश गररएको छ कक यसरी, िारा १० (२६एएए) को उद्देश्य हो मसणककमका
स्र्ानीयहरू/बामसन्दाहरूलाई आयकर ऐन अन्तगणत कर भुक्तानीबार् छ
ु र् कदनु र आयकर ऐन
को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र् प्रदान गदै त्यो उद्देश्य हामसल गनण खोणजएको हो। यो
प्रस्तुत गररएको छ कक यसैले, मसणककम सब्जेकर् पवमनयम, १९६१ अन्तगणत कायम गररएको
रणजष्टरमा "मसणककम सब्जेकर्" को रूपमा दताण भएका मसणककमका स्र्ानीय/बामसन्दाहरू र
उनीहरूको भारतीय नागररकताको सदस्यता नत्यागेको कारण "मसणककम सब्जेकर्" को
रूपमा नाम दताण हुन नसक
े को र/वा दताण नगररएका व्यपक्तहरूबीच र्प वगीकरण गररन
सककने छैन।
(x) यो पेश गररएको छ कक मसणककमका सबै बामसन्दाहरू जो मसणककमको भारत संग पवलय
हुनु अमघ देणख बसोबास गरररहेका छन ् र उनीहरु सबैलाई समान व्यवहार गनुणपने छ ककनकक
मतनीहरू सबै समान रूपमा बसेका छन ् र त्यस्तो भेदभाव गनुण भारतको संपविानको लेख
१४ को उल्लंघन हो। प्रस्तुत गररएको छ कक समूहहरूमा वगीकरण पकहचान योग्य मापदण्डमा
आिाररत हुनुपदणछ, जसले एक समूहलाई अको समूहबार् अलग गदणछ। यो प्रस्तुत गररएको
छ कक दोस्रो शतण जुन सन्तुष्ट हुनु पदणछ त्यो हो कक एक अलग र पकहचान योग्य समूहको
यस्तो वगीकरणले त्यस कानूनद्वारा प्राप्त गनण खोणजएको उद्देश्य र उद्देश्यसँग उमचत साँठगाँठ
राख्नुपछण। यस वतणमान अवस्र्ामा, मामर्का दुई मध्ये क
ु नै पमन सतणहरू पुरा भएको छैन र
त्यसकारण, दुई समूहको बीचको वगीकरण गनुण संपविानको लेख १४ को उल्लङ्घन हो भमन
तक
ण राणखएको छ। उपयुणक्त मनवेदनको समर्णनमा समान रूपमा अवणस्र्त दुई समूहहरू
बीचको वगीकरण र संपविानको लेख १४ द्वारा प्रभापवत हुनेछ भमन बताएका छन ्। पवद्वान
वररष्ठ अमिवक्ता श्री पवश्वनार्नले डी.एस. नाकारा बनाम भारत संघ, (१९८३) १ एससीसी
३०५ (अनुच्छेदहरु ९ देणख १५) को माममलामा यस न्यायलयको मनणणयहरूमा िेरै जोड़
गरेका छन ्। उनले राजस्र्ान राज्य बनाम मनोहर मसंहजी, १९५४ एससीआर ९९६ : एआईआर
१९५४ एससी २९७ को माममलामा यस अदालतको मनणणयको अनुच्छेद ४ मा यस अदालतले
गरेको कर्प्पणीलाई पमन आिार मानेका छन ्।
७.१ यामचककताणहरुको तफ
ण बार् उपणस्र्त पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ता श्री पवश्वनार्नले न्यायलयले
भेदभाव हर्ाउनका लामग यामचककताणहरूलाई एउर्ै कक्षामा राख्न सकने क
ु रा पमन प्रस्तुत
गरेका छन ्। प्रस्तुत माममलामा मसणककममा भारतीय बसोवास गनेहरू पवरुद्ध भएको भेदभाव
हर्ाउन िारा १०(२६एएए) मा "मसणककमीस" को पररभाषामा गत २६.०४.१९७५ मा त्यहाँ
बसोबास गरेका भारतीयहरूलाई समावेश गनुण पदणछ भन्ने प्रस्तुत गररएको छ। तसर्ण, "मसणककमीस" को पररभाषामा "अर्ण" शब्दलाई समावेशी शब्दको रूपमा व्यवहार गनण र यस
दायरामा भारतीय तर मसणककममा बसोवास गनेहरूलाई समावेश गने प्रार्णना गरेका छन ्।
पवसुन्दस हुण्डुमल बनाम एमपी राज्य, (१९८१) २ एससीसी ४१० को माममलामा यस
न्यायलयको मनणणयमा पमन मनभणर गररएको छ।
७.२ सार्ै, मध्यस्र्कताणहरूको तफ
ण बार् उपणस्र्त पवद्वान अमिवक्ताहरूले गत ०६.०८.२०१३ को
१४५ औं प्रमतवेदनमा भारतको संसद (राज्य सभा समममत) को संसदीय प्रमतवेदनलाई पमन
आिार मानेर आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एए) को दायरालाई सबै भारतीय नागररक
र उनीहरूका सन्तमतहरूलाई पमन लागू गनुणपने सुझाव कदएका छन ्, जो गत २६.०४.१९७५
भन्दा अमघ मसणककममा बसोबास गरररहेका मर्ए।
१४ को उल्लंघन हो। प्रस्तुत गररएको छ कक समूहहरूमा वगीकरण पकहचान योग्य मापदण्डमा
आिाररत हुनुपदणछ, जसले एक समूहलाई अको समूहबार् अलग गदणछ। यो प्रस्तुत गररएको
छ कक दोस्रो शतण जुन सन्तुष्ट हुनु पदणछ त्यो हो कक एक अलग र पकहचान योग्य समूहको
यस्तो वगीकरणले त्यस कानूनद्वारा प्राप्त गनण खोणजएको उद्देश्य र उद्देश्यसँग उमचत साँठगाँठ
राख्नुपछण। यस वतणमान अवस्र्ामा, मामर्का दुई मध्ये क
ु नै पमन सतणहरू पुरा भएको छैन र
त्यसकारण, दुई समूहको बीचको वगीकरण गनुण संपविानको लेख १४ को उल्लङ्घन हो भमन
तक
ण राणखएको छ। उपयुणक्त मनवेदनको समर्णनमा समान रूपमा अवणस्र्त दुई समूहहरू
बीचको वगीकरण र संपविानको लेख १४ द्वारा प्रभापवत हुनेछ भमन बताएका छन ्। पवद्वान
वररष्ठ अमिवक्ता श्री पवश्वनार्नले डी.एस. नाकारा बनाम भारत संघ, (१९८३) १ एससीसी
३०५ (अनुच्छेदहरु ९ देणख १५) को माममलामा यस न्यायलयको मनणणयहरूमा िेरै जोड़
गरेका छन ्। उनले राजस्र्ान राज्य बनाम मनोहर मसंहजी, १९५४ एससीआर ९९६ : एआईआर
१९५४ एससी २९७ को माममलामा यस अदालतको मनणणयको अनुच्छेद ४ मा यस अदालतले
गरेको कर्प्पणीलाई पमन आिार मानेका छन ्।
७.१ यामचककताणहरुको तफ
ण बार् उपणस्र्त पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ता श्री पवश्वनार्नले न्यायलयले
भेदभाव हर्ाउनका लामग यामचककताणहरूलाई एउर्ै कक्षामा राख्न सकने क
ु रा पमन प्रस्तुत
गरेका छन ्। प्रस्तुत माममलामा मसणककममा भारतीय बसोवास गनेहरू पवरुद्ध भएको भेदभाव
हर्ाउन िारा १०(२६एएए) मा "मसणककमीस" को पररभाषामा गत २६.०४.१९७५ मा त्यहाँ
बसोबास गरेका भारतीयहरूलाई समावेश गनुण पदणछ भन्ने प्रस्तुत गररएको छ। तसर्ण, "मसणककमीस" को पररभाषामा "अर्ण" शब्दलाई समावेशी शब्दको रूपमा व्यवहार गनण र यस
दायरामा भारतीय तर मसणककममा बसोवास गनेहरूलाई समावेश गने प्रार्णना गरेका छन ्।
पवसुन्दस हुण्डुमल बनाम एमपी राज्य, (१९८१) २ एससीसी ४१० को माममलामा यस
न्यायलयको मनणणयमा पमन मनभणर गररएको छ।
७.२ सार्ै, मध्यस्र्कताणहरूको तफ
ण बार् उपणस्र्त पवद्वान अमिवक्ताहरूले गत ०६.०८.२०१३ को
१४५ औं प्रमतवेदनमा भारतको संसद (राज्य सभा समममत) को संसदीय प्रमतवेदनलाई पमन
आिार मानेर आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एए) को दायरालाई सबै भारतीय नागररक
र उनीहरूका सन्तमतहरूलाई पमन लागू गनुणपने सुझाव कदएका छन ्, जो गत २६.०४.१९७५
भन्दा अमघ मसणककममा बसोबास गरररहेका मर्ए।
८. अब, जहाँसम्म िारा १०(२६एएए) को प्राविानलाई चुनौती कदइएको छ, जहाँसम्म यसले
"गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गने मसणककमीस मकहला" लाई छ
ु र् प्राप्त
श्रेणीबार् बाकहर राखेको छ, पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ता श्री क
े .भी. पवश्वनार्नद्वारा यो जोडदार
रूपमा प्रस्तुत गररएको छ कक यो भेदभावपूणण छ र लैंमगक असमानतामा आिाररत छ, जुन
भारतीय संपविानको लेखहरु १४, १५ र २१ को पूणण तया उल्लङ्घन हो। आयकर ऐनको
िारा १० को खण्ड (२६एएए) अन्तगणत कदइएको छ
ु र्बार् गैर-मसणककमीस व्यपक्तसँग पववाह
गने मसणककमको पुरुष मामर् क
ु नै यस प्रकारको बकहष्कार गररएको छैन भनी प्रस्तुत गररएको
छ।
८.१ यो प्रस्तुत गररएको छ कक एक मकहला कसैको मनणज वस्तु होइन र उसको आफ्नै
पकहचान छ, र पववाह को मात्र तर्थ्यले त्यो पकहचान लाई हर्ाउनु हुँदैन। अनुज गगण र
अन्यहरु बनाम होर्ल एसोमसएसन अफ इणन्डया र अन्यहरुको माममलामा (२००८) ३
एससीसी १ (अनुछेद २१, २२, २५, २६) मा यस न्यायलयले कदएको मनणणयमा भर गररएको
छ र जी. सकर बनाम गीता र अन्यहरु (२००९) ६ एससीसी ९९ (अनुछेद ५२, ५४) मा
भर गरेर आयकर ऐनको िारा १० (२६एएए) को प्राविानलाई हर्ाउनको लामग प्रार्णनाको
समर्णनमा यो भमनएको छ कक यो भेदभावपूणण र भारतीय संपविानको लेख १४ र २१ को
उल्लङ्घन हो।
९. श्री एन. वेंकर्रामन, पवद्वान एएसजीले यो पेश गरेर वगीकरणको औमचत्य प्रमाणणत गने
प्रयास गरेका छन कक संसदले क
े वल ती "मसणककम सब्जेकर्हरु", जसको मसणककम सब्जेकर्
मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत नाम दताण गररएको छ उनीहरुलाई छ
ू र्को लाभ प्रदान गने सचेत
मनणणय मलएको हो। त्यसैले यसमा हस्तक्षेप गनण नममल्ने भमन पेश गररएको छ। यद्यपप, उनले वगीकरणको औमचत्य प्रमाणणत गनण र यस्तो वगीकरणले आयकर ऐनको िारा १०
(२६एएए) अन्तगणत छ
ु र् कदने उद्देश्य र उद्देश्यलाई कसरी प्राप्त गनेछ भन्ने क
ु रा मामर्
न्यायलयलाई सन्तुष्ट पानण सक
े नन ्। उनले यस्ता भारतीयहरू जो भारतमा मसणककमको पवलय
गत २६.०४.१९७५ मा हुनु अमघ र जो आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) को दायरामा हेदाण
मसणककममा बसोबास गरेका मर्ए र उनीहरुलाई बकहष्कार गने क
ु नै उमचत मभन्नता र/वा
औमचत्यको व्याख्या गनण र/वा न्यायलयलाई सन्तुष्ट पानण सक
े नन ्। उनी पवमशष्ट पवशेषताहरू
र / वा बोिगम्य मभन्नतालाई सन्तुष्ट पानण सकने णस्र्मतमा पमन छैनन ्, जसले ती
व्यपक्तहरूलाई छ
ु ट्याउँदछ, जो समूहबार् छ
ु र्ेका छन ् अर्ाणत ्, पुरानो भारतीय
"गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गने मसणककमीस मकहला" लाई छ
ु र् प्राप्त
श्रेणीबार् बाकहर राखेको छ, पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ता श्री क
े .भी. पवश्वनार्नद्वारा यो जोडदार
रूपमा प्रस्तुत गररएको छ कक यो भेदभावपूणण छ र लैंमगक असमानतामा आिाररत छ, जुन
भारतीय संपविानको लेखहरु १४, १५ र २१ को पूणण तया उल्लङ्घन हो। आयकर ऐनको
िारा १० को खण्ड (२६एएए) अन्तगणत कदइएको छ
ु र्बार् गैर-मसणककमीस व्यपक्तसँग पववाह
गने मसणककमको पुरुष मामर् क
ु नै यस प्रकारको बकहष्कार गररएको छैन भनी प्रस्तुत गररएको
छ।
८.१ यो प्रस्तुत गररएको छ कक एक मकहला कसैको मनणज वस्तु होइन र उसको आफ्नै
पकहचान छ, र पववाह को मात्र तर्थ्यले त्यो पकहचान लाई हर्ाउनु हुँदैन। अनुज गगण र
अन्यहरु बनाम होर्ल एसोमसएसन अफ इणन्डया र अन्यहरुको माममलामा (२००८) ३
एससीसी १ (अनुछेद २१, २२, २५, २६) मा यस न्यायलयले कदएको मनणणयमा भर गररएको
छ र जी. सकर बनाम गीता र अन्यहरु (२००९) ६ एससीसी ९९ (अनुछेद ५२, ५४) मा
भर गरेर आयकर ऐनको िारा १० (२६एएए) को प्राविानलाई हर्ाउनको लामग प्रार्णनाको
समर्णनमा यो भमनएको छ कक यो भेदभावपूणण र भारतीय संपविानको लेख १४ र २१ को
उल्लङ्घन हो।
९. श्री एन. वेंकर्रामन, पवद्वान एएसजीले यो पेश गरेर वगीकरणको औमचत्य प्रमाणणत गने
प्रयास गरेका छन कक संसदले क
े वल ती "मसणककम सब्जेकर्हरु", जसको मसणककम सब्जेकर्
मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत नाम दताण गररएको छ उनीहरुलाई छ
ू र्को लाभ प्रदान गने सचेत
मनणणय मलएको हो। त्यसैले यसमा हस्तक्षेप गनण नममल्ने भमन पेश गररएको छ। यद्यपप, उनले वगीकरणको औमचत्य प्रमाणणत गनण र यस्तो वगीकरणले आयकर ऐनको िारा १०
(२६एएए) अन्तगणत छ
ु र् कदने उद्देश्य र उद्देश्यलाई कसरी प्राप्त गनेछ भन्ने क
ु रा मामर्
न्यायलयलाई सन्तुष्ट पानण सक
े नन ्। उनले यस्ता भारतीयहरू जो भारतमा मसणककमको पवलय
गत २६.०४.१९७५ मा हुनु अमघ र जो आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) को दायरामा हेदाण
मसणककममा बसोबास गरेका मर्ए र उनीहरुलाई बकहष्कार गने क
ु नै उमचत मभन्नता र/वा
औमचत्यको व्याख्या गनण र/वा न्यायलयलाई सन्तुष्ट पानण सक
े नन ्। उनी पवमशष्ट पवशेषताहरू
र / वा बोिगम्य मभन्नतालाई सन्तुष्ट पानण सकने णस्र्मतमा पमन छैनन ्, जसले ती
व्यपक्तहरूलाई छ
ु ट्याउँदछ, जो समूहबार् छ
ु र्ेका छन ् अर्ाणत ्, पुरानो भारतीय
बसोबासगनेहरु, जो मसणककमलाई भारतमा पवलय हुनुभन्दा पकहले देणख मसणककममा
बसोबास गरेका हुन ् र मसणककम पवषय पवमनयम, १९६१ अन्तगणत दताण गररएको "मसणककम
सब्जेकर्हरू" पबच।
९.१ श्री वेंकर्रामन, पवद्वान एएसजीले पमन िारा १० (२६एएए) को प्राविानलाई जहाँसम्म
यसले छ
ु र् प्राप्त वगणबार् "एक मसणककमीस मकहला, जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-
मसणककमीसँग पववाह गमछणन" र येस्ता मकहलालाई समावेश नगरेको औमचत्य ठहराउन पमन
सक
े नन ्।
१०. मसणककम राज्यको तफ
ण बार् उपणस्र्त पवद्वान महामिवक्ता, श्री पववेक कोहलीले
आपपत्तहरूको समर्णन गरेका छन ्।
१०.१ गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गरेमा िारा १०(२६एएएए) अन्तगणत
आयकर मतने "मसणककमीस मकहला" को अमिकारबार् बणचचत गने िारा १०(२६एएएए) को
प्राविान खारेज गरेमा र/वा आयकर छ
ू र्को माममलामा उनीहरूलाई समान व्यवहार गने
गरी हर्ाइयो भने राज्यलाई क
ु नै आपपत्त छैन भमन राज्यको तफ
ण बार् पेश गररयो।
१०.२ अब, जहाँसम्म, पकहले देणख बसोबास गने भारतीय व्यपक्तहरूलाई आयकर ऐनको िारा
१०(२६एएए) अन्तगणत छ
ु र्को लामग प्रार्णना गने अमिकारको सम्बन्िमा, यो राज्यको तफ
ण बार्
पेश गररएको छ कक िारा १० (२६एएए) को लाभ मसणककम राज्यमा बसोबास गने सबै
भारतीय नागररकहरूलाई पवसतार गनुणपछण जसको उनको नाम मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत रेणजस्र्रमा लेखेएको होस् वा नहोस्।
११. लामो समयसम्म सम्बणन्ित पक्षहरूका पवद्वान वकरलहरूलाई सुमनयो।
१२. भारतको संपविानको लेख ३२ अन्तगणत हालका यामचकाहरूमा यो चुनौती गररएको छ
कक:-
(i) िारा १०(२६एएए) मा "मसणककमीस" को पररभाषाले गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग
मसणककमको पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास गरेका भारतीयहरूलाई बकहष्कार गरेकोछ;
र
(ii) िारा १०(२६एएए) को प्राविानले "एक मसणककमीस मकहला, जसले गत ०१.०४.२००८
पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गमछणन" लाई छ
ू र् प्राप्त श्रेणीबार् बाकहर राखेकोछ।
बसोबास गरेका हुन ् र मसणककम पवषय पवमनयम, १९६१ अन्तगणत दताण गररएको "मसणककम
सब्जेकर्हरू" पबच।
९.१ श्री वेंकर्रामन, पवद्वान एएसजीले पमन िारा १० (२६एएए) को प्राविानलाई जहाँसम्म
यसले छ
ु र् प्राप्त वगणबार् "एक मसणककमीस मकहला, जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-
मसणककमीसँग पववाह गमछणन" र येस्ता मकहलालाई समावेश नगरेको औमचत्य ठहराउन पमन
सक
े नन ्।
१०. मसणककम राज्यको तफ
ण बार् उपणस्र्त पवद्वान महामिवक्ता, श्री पववेक कोहलीले
आपपत्तहरूको समर्णन गरेका छन ्।
१०.१ गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गरेमा िारा १०(२६एएएए) अन्तगणत
आयकर मतने "मसणककमीस मकहला" को अमिकारबार् बणचचत गने िारा १०(२६एएएए) को
प्राविान खारेज गरेमा र/वा आयकर छ
ू र्को माममलामा उनीहरूलाई समान व्यवहार गने
गरी हर्ाइयो भने राज्यलाई क
ु नै आपपत्त छैन भमन राज्यको तफ
ण बार् पेश गररयो।
१०.२ अब, जहाँसम्म, पकहले देणख बसोबास गने भारतीय व्यपक्तहरूलाई आयकर ऐनको िारा
१०(२६एएए) अन्तगणत छ
ु र्को लामग प्रार्णना गने अमिकारको सम्बन्िमा, यो राज्यको तफ
ण बार्
पेश गररएको छ कक िारा १० (२६एएए) को लाभ मसणककम राज्यमा बसोबास गने सबै
भारतीय नागररकहरूलाई पवसतार गनुणपछण जसको उनको नाम मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत रेणजस्र्रमा लेखेएको होस् वा नहोस्।
११. लामो समयसम्म सम्बणन्ित पक्षहरूका पवद्वान वकरलहरूलाई सुमनयो।
१२. भारतको संपविानको लेख ३२ अन्तगणत हालका यामचकाहरूमा यो चुनौती गररएको छ
कक:-
(i) िारा १०(२६एएए) मा "मसणककमीस" को पररभाषाले गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग
मसणककमको पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास गरेका भारतीयहरूलाई बकहष्कार गरेकोछ;
र
(ii) िारा १०(२६एएए) को प्राविानले "एक मसणककमीस मकहला, जसले गत ०१.०४.२००८
पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गमछणन" लाई छ
ू र् प्राप्त श्रेणीबार् बाकहर राखेकोछ।
१३. अब, जहाँसम्म पकहलो मुद्दाको क
ु रा छ, "मसणककमीस" को पररभाषा अनुसार क
े वल ती
व्यपक्तहरू जसको नाम गत २६.०४.१९७५ भन्दा पकहले मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१
अन्तगणत राणखएको दताणमा रेकडण गररएको छ वा जसको नामहरू भारत सरकारको मममत
०७.०८.१९९० र ०८.०४.१९९१ को आदेश मुतापबक रेकडण गररएको छ वा अन्य क
ु नै पमन
व्यपक्त जसको नाम "मसणककम सब्जेकर्" को दताणमा देखा पदैन, तर यसमा क
ु नै शंका छैन
कक त्यस्तो व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै बुबाको भाइको नाम त्यो
दताणमा रेकडण गररएको छ, र यस्ता व्यपक्तलाई आयकर ऐनको िारा १० (२६एएए) अन्तगणत
छ
ू र्को उद्देश्यका लामग "मसणककमीस" को रूपमा योग्य मामनएकोछ। यसरी, मसणककममा
रहेका ती सबै मसणककमीस/पकहले देणखन बसोबास गने भारतीय व्यपक्तहरु, जो गत
२६.०४.१९७५ अमघ मसणककममा बसोबास गदै गरेका हुनसकछन ् तर जसको नाम मसणककम
सब्जेकर् मनयमावली, १९६१ अन्तगणत राणखएको दताणमा "मसककम सब्जेकर्हरु" को रूपमा दताण
गररएको छैन, येस्ता व्यपक्तलाई आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) अन्तगणत उपलब्ि छ
ु र्
प्रदान गररएको छैन। यस चरणमा, यो अवलोकन गनण आवश्यक छ कक मसणककमको क
ु ल
९५% जनसंख्याले आयकर ऐनको िारा १० (२६एएए) को लाभ पाइरहेको छ र क
े वल ५%
ले लाभ पाएका छैनन ् र जसमध्ये क
े वल १% मात्र पुराना बसोबास गने भारतीय व्यपक्तहरू
हुन ्, जो गत २६.०४.१९७५ मा मसणककम भारत संग पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास
गरररहेका मर्ए, तर मतनीहरूको नाम जस्तै यामचकाकताणहरु "मसणककम सब्जेकर्" को रूपमा
दताण हुन सक
े न।
१३.१ यो ध्यान कदनु पछण कक िारा १० (२६एएए) को उद्देश्य मसणककमका बामसन्दाहरूलाई
आयकर ऐन अन्तगणत आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र् कदनु हो। तसर्ण, गत २६.०४.१९७५ मा
मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास गरेका सबै
भारतीय/नागररकहरूलाई समान रूपमा व्यवहार गनुणपछण र मतनीहरू समान समूह/वगण मामननु
पछण र आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को हकदार हुनुपछण। यसरी, मसणककम
सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत राणखएको रणजष्टरमा नाम दताण भएका "मसणककम
सब्जेकर्" र मसणककमको पवलय हुनुअमघ मसणककममा बसोबास गरेका भारतीयहरू बीच क
ु नै
मभन्नता छैन। सबै "मसणककमीस" हुन ्। ककनभने प्रासंमगक समयमा र जब मसणककम सब्जेकर्
मनयमवाली, १९६१ लागू गररएको मर्यो, तब मसणककममा बसोबास गरेका भारतीयहरूले आफ्नो
भारतीय नागररकता समपणण गरेनन ् र मतनीहरूका पपता/पुखाणहरूको नाम मसणककम सब्जेकर्
ु रा छ, "मसणककमीस" को पररभाषा अनुसार क
े वल ती
व्यपक्तहरू जसको नाम गत २६.०४.१९७५ भन्दा पकहले मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१
अन्तगणत राणखएको दताणमा रेकडण गररएको छ वा जसको नामहरू भारत सरकारको मममत
०७.०८.१९९० र ०८.०४.१९९१ को आदेश मुतापबक रेकडण गररएको छ वा अन्य क
ु नै पमन
व्यपक्त जसको नाम "मसणककम सब्जेकर्" को दताणमा देखा पदैन, तर यसमा क
ु नै शंका छैन
कक त्यस्तो व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै बुबाको भाइको नाम त्यो
दताणमा रेकडण गररएको छ, र यस्ता व्यपक्तलाई आयकर ऐनको िारा १० (२६एएए) अन्तगणत
छ
ू र्को उद्देश्यका लामग "मसणककमीस" को रूपमा योग्य मामनएकोछ। यसरी, मसणककममा
रहेका ती सबै मसणककमीस/पकहले देणखन बसोबास गने भारतीय व्यपक्तहरु, जो गत
२६.०४.१९७५ अमघ मसणककममा बसोबास गदै गरेका हुनसकछन ् तर जसको नाम मसणककम
सब्जेकर् मनयमावली, १९६१ अन्तगणत राणखएको दताणमा "मसककम सब्जेकर्हरु" को रूपमा दताण
गररएको छैन, येस्ता व्यपक्तलाई आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) अन्तगणत उपलब्ि छ
ु र्
प्रदान गररएको छैन। यस चरणमा, यो अवलोकन गनण आवश्यक छ कक मसणककमको क
ु ल
९५% जनसंख्याले आयकर ऐनको िारा १० (२६एएए) को लाभ पाइरहेको छ र क
े वल ५%
ले लाभ पाएका छैनन ् र जसमध्ये क
े वल १% मात्र पुराना बसोबास गने भारतीय व्यपक्तहरू
हुन ्, जो गत २६.०४.१९७५ मा मसणककम भारत संग पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास
गरररहेका मर्ए, तर मतनीहरूको नाम जस्तै यामचकाकताणहरु "मसणककम सब्जेकर्" को रूपमा
दताण हुन सक
े न।
१३.१ यो ध्यान कदनु पछण कक िारा १० (२६एएए) को उद्देश्य मसणककमका बामसन्दाहरूलाई
आयकर ऐन अन्तगणत आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र् कदनु हो। तसर्ण, गत २६.०४.१९७५ मा
मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास गरेका सबै
भारतीय/नागररकहरूलाई समान रूपमा व्यवहार गनुणपछण र मतनीहरू समान समूह/वगण मामननु
पछण र आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को हकदार हुनुपछण। यसरी, मसणककम
सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत राणखएको रणजष्टरमा नाम दताण भएका "मसणककम
सब्जेकर्" र मसणककमको पवलय हुनुअमघ मसणककममा बसोबास गरेका भारतीयहरू बीच क
ु नै
मभन्नता छैन। सबै "मसणककमीस" हुन ्। ककनभने प्रासंमगक समयमा र जब मसणककम सब्जेकर्
मनयमवाली, १९६१ लागू गररएको मर्यो, तब मसणककममा बसोबास गरेका भारतीयहरूले आफ्नो
भारतीय नागररकता समपणण गरेनन ् र मतनीहरूका पपता/पुखाणहरूको नाम मसणककम सब्जेकर्
मनयमावली, १९६१ अन्तगणत राणखएको दताणमा प्रपवष्ट गररएको मर्एन र यसमुतापबक यो भन्न
सकक
ँ दैन कक मतनीहरू "मसणककमीस" हैनन ्। ती सबै गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग
मसणककमको पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास गने "मसणककमीस"/"मसणककम
सब्जेकर्हरू" सँग समान रूपमा अवणस्र्त छन ्। मामर् उल्लेख गररए अनुसार, िारा १०
(२६एएए) को उद्देश्य मसणककमका बामसन्दाहरूलाई आयकर ऐन अन्तगणत आयकर भुक्तानीबार्
छ
ु र्को लाभ प्रदान गनुण हो। तसर्ण, गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग मसणककमको पवलय हुनु
अमघ मसणककममा बसोबास गने भारतीयहरू जसको नाम "मसणककम सब्जेकर्" को रूपमा
रेकडण गररएको छैन, उनीहरुलाई छोडेर क
ु नै जडान हामसल गनण खोणजएको छैन। भारतीय
संघले गत २६.०४.१९७५ अमघ मसणककममा बसोबास गरेका भारतीयहरूको त्यस्तो वगणलाई
बकहष्कार गनण क
ु नै पमन उमचत वगीकरण र/वा नेकससलाई सन्तुष्ट पानण असफल भएको
छ। तसर्ण, गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग मसणककमको पवलय हुनु अमघ मसणककममा
बसोबास गरेका पुराना भारतीय बसोबास गनेहरूलाई िारा १० (२६एएए) मा "मसणककमीस"
को पररभाषाबार् बकहष्कार गनुण मनमानी, भेदभावपूणण र भारतको संपविानको लेख १४ को
उल्लङ्घन हो।
१३.२ डी.एस. नाकारा (पकहले उल्लेणखत) को मामलामा यस न्यायलय द्वारा अवलोकन र
आयोणजत रूपमा लेख १४ ले वगण पविानलाई मनषेि गदणछ तर कानूनको उद्देश्यको लामग
उमचत वगीकरणलाई अनुममत कदन्छ, जुन वगीकरणले वगीकरणको परीक्षणहरू पूरा गनुणपदणछ
जुन एक समझदार मभन्नतामा स्र्ापपत हुन्छ जसले व्यपक्तहरू वा चीजहरूलाई अलग गदणछ
जुन समूहबार् बाकहर छोकडएका व्यपक्तहरूबार् एकसार् समूहीकृ त हुन्छन ् र मभन्नताको
उद्देश्यसँग तक
ण संगत जडान हुनुपदणछ। वतणमानको माममलामा, िारा १० (२६एएए)मा
"मसणककममस" को पररभाषाबार् गत २६.०४.१९७५ मा मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु
अमघ मसणककममा बसोबास गने पुराना भारतीयहरूलाई बकहष्कार गनुणले मामर् उल्लेणखत दुई
सतणहरू पूरा हुँदैन।
१३.३ मनोहर मसंहजी (पकहले उल्लेणखत) को माममलामा यस न्यायलयले अवलोकन र जोड
कदए अनुसार, लेख १४ ले घोषणा गदणछ कक "राज्यले क
ु नै पमन व्यपक्तलाई कानूनको समानता
वा भारतको क्षेत्र मभत्र कानूनको समान संरक्षणलाई अस्वीकार गने छैन"। यस्तो स्पष्ट
भेदभावलाई उमचत वगीकरणमा आिाररत भएको आिारमा मात्र समर्णन गनण सककन्छ भन्ने
देणखयो। एक उमचत वगीकरणले सिैं यो प्रस्तापवत चीजहरूको सन्दभणमा उमचत र न्यायसंगत
सकक
ँ दैन कक मतनीहरू "मसणककमीस" हैनन ्। ती सबै गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग
मसणककमको पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास गने "मसणककमीस"/"मसणककम
सब्जेकर्हरू" सँग समान रूपमा अवणस्र्त छन ्। मामर् उल्लेख गररए अनुसार, िारा १०
(२६एएए) को उद्देश्य मसणककमका बामसन्दाहरूलाई आयकर ऐन अन्तगणत आयकर भुक्तानीबार्
छ
ु र्को लाभ प्रदान गनुण हो। तसर्ण, गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग मसणककमको पवलय हुनु
अमघ मसणककममा बसोबास गने भारतीयहरू जसको नाम "मसणककम सब्जेकर्" को रूपमा
रेकडण गररएको छैन, उनीहरुलाई छोडेर क
ु नै जडान हामसल गनण खोणजएको छैन। भारतीय
संघले गत २६.०४.१९७५ अमघ मसणककममा बसोबास गरेका भारतीयहरूको त्यस्तो वगणलाई
बकहष्कार गनण क
ु नै पमन उमचत वगीकरण र/वा नेकससलाई सन्तुष्ट पानण असफल भएको
छ। तसर्ण, गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग मसणककमको पवलय हुनु अमघ मसणककममा
बसोबास गरेका पुराना भारतीय बसोबास गनेहरूलाई िारा १० (२६एएए) मा "मसणककमीस"
को पररभाषाबार् बकहष्कार गनुण मनमानी, भेदभावपूणण र भारतको संपविानको लेख १४ को
उल्लङ्घन हो।
१३.२ डी.एस. नाकारा (पकहले उल्लेणखत) को मामलामा यस न्यायलय द्वारा अवलोकन र
आयोणजत रूपमा लेख १४ ले वगण पविानलाई मनषेि गदणछ तर कानूनको उद्देश्यको लामग
उमचत वगीकरणलाई अनुममत कदन्छ, जुन वगीकरणले वगीकरणको परीक्षणहरू पूरा गनुणपदणछ
जुन एक समझदार मभन्नतामा स्र्ापपत हुन्छ जसले व्यपक्तहरू वा चीजहरूलाई अलग गदणछ
जुन समूहबार् बाकहर छोकडएका व्यपक्तहरूबार् एकसार् समूहीकृ त हुन्छन ् र मभन्नताको
उद्देश्यसँग तक
ण संगत जडान हुनुपदणछ। वतणमानको माममलामा, िारा १० (२६एएए)मा
"मसणककममस" को पररभाषाबार् गत २६.०४.१९७५ मा मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु
अमघ मसणककममा बसोबास गने पुराना भारतीयहरूलाई बकहष्कार गनुणले मामर् उल्लेणखत दुई
सतणहरू पूरा हुँदैन।
१३.३ मनोहर मसंहजी (पकहले उल्लेणखत) को माममलामा यस न्यायलयले अवलोकन र जोड
कदए अनुसार, लेख १४ ले घोषणा गदणछ कक "राज्यले क
ु नै पमन व्यपक्तलाई कानूनको समानता
वा भारतको क्षेत्र मभत्र कानूनको समान संरक्षणलाई अस्वीकार गने छैन"। यस्तो स्पष्ट
भेदभावलाई उमचत वगीकरणमा आिाररत भएको आिारमा मात्र समर्णन गनण सककन्छ भन्ने
देणखयो। एक उमचत वगीकरणले सिैं यो प्रस्तापवत चीजहरूको सन्दभणमा उमचत र न्यायसंगत
सम्बन्ि राख्नुपदणछ। ती मापदण्डहरू मुतापबक न्याय गदाण, यो भेदभाव क
ु नै पमन वगीकरणमा
आिाररत छैन र स्पष्ट रूपमा मनरािार, अव्यावहाररक र स्वेच्छाचारी छ जस्तो देणखन्छ।
१३.४ हालको माममलामा, मामर् उल्लेख गररए अनुसार, बकहष्करणको उद्देश्य र आयकर
ऐनको िारा १०(२६एएए) लाई हामसल गने उद्देश्यसँग क
ु नै सम्बन्ि छैन। भारतमा शायरा
बानो बनाम भारत संघ, (२०१७) ९ एससीसी १ को माममलामा यस न्यायलयले अवलोकन
गरे र ठहर गरे अनुसार, स्वेच्छाचाररता एक अलग आिार होइन ककनकक यो संपविानको
लेख १४ को प्रमतबन्ि मभत्र आउनेछ। तसर्ण, क
ु नै पमन प्राविान, जसले स्वेच्छाचारी, भेदभावपूणण र भारतको संपविानको लेख १४ को उल्लङ्घन गछण वा तेस्ता भारतको
संपविानको लेख १४ को उल्लङ्घन गने क
ु नै पमन वगीकरणलाई खारेज गनण सककन्छ।
१४. मामर् उल्लेणखत कारणहरूका लामग, हाम्रो दृढ िारणा यो छ कक िारा १०(२६एएए) ले
मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु अमघ गत २६.०४.१९७५ मा मसणककममा पुराना बसोबास
गरेका भारतीयहरूलाई जहाँसम्म समावेश गदैन, भेदभावपूणण र भारतको संपविानको लेख
१४ को उल्लङ्घन हो। आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) मा रहेको "मसणककमीस" को
पररभाषाले गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग मसणककमको पवलय हुनुअमघ मसणककममा स्र्ायी
रूपमा बसोबास गने सबै भारतीयहरूलाई पमन समावेश गनुणपनेछ, चाहे उनीहरुको नाम
मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत राणखएको रेकडणमा होस ् या नहोस्। तसर्ण, यो
मामनन्छ कक यामचकाकताणहरू जस्तै "मसणककमीसहरू", जो पकहले देणख बसोबास गने भारतीय
व्यपक्तहरू हुन ् र जो गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग मसणककमको पवलय हुनु अमघ
मसणककममा बसोबास गरररहेका मर्ए, मतनीहरू पमन आयकर ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए)
अन्तगणत छ
ू र्को हकदार हुनेछन ्।
१५. अब जहाँसम्म िारा १०(२६एएए) मा रहेको प्रमतबन्िलाई चुनौती कदइएको छ जसमा
यसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीस सँग पववाह गने मसणककमीस मकहलालाई छ
ु र्
कदइएको वगणबार् बाकहर राखेको छ, त्यहाँ "एक मसणककममस मकहला जसले गत ०१.०४.२००८
पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गरेकोमा" छ
ु र् प्राप्त वगणबार् बकहष्कार गने क
ु नै कारण
देखाइएको छैन र/वा प्रदशणन गररएको छैन। मामर्का बाहेक, भारतको संपविानको लेखहरु
१४, १५ र २१ लाई स्पष्ट रूपमा प्रहार गररएको छ। यो भेदभाव मलङ्गमा आिाररत छ, जुन
ु नै पमन वगीकरणमा
आिाररत छैन र स्पष्ट रूपमा मनरािार, अव्यावहाररक र स्वेच्छाचारी छ जस्तो देणखन्छ।
१३.४ हालको माममलामा, मामर् उल्लेख गररए अनुसार, बकहष्करणको उद्देश्य र आयकर
ऐनको िारा १०(२६एएए) लाई हामसल गने उद्देश्यसँग क
ु नै सम्बन्ि छैन। भारतमा शायरा
बानो बनाम भारत संघ, (२०१७) ९ एससीसी १ को माममलामा यस न्यायलयले अवलोकन
गरे र ठहर गरे अनुसार, स्वेच्छाचाररता एक अलग आिार होइन ककनकक यो संपविानको
लेख १४ को प्रमतबन्ि मभत्र आउनेछ। तसर्ण, क
ु नै पमन प्राविान, जसले स्वेच्छाचारी, भेदभावपूणण र भारतको संपविानको लेख १४ को उल्लङ्घन गछण वा तेस्ता भारतको
संपविानको लेख १४ को उल्लङ्घन गने क
ु नै पमन वगीकरणलाई खारेज गनण सककन्छ।
१४. मामर् उल्लेणखत कारणहरूका लामग, हाम्रो दृढ िारणा यो छ कक िारा १०(२६एएए) ले
मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु अमघ गत २६.०४.१९७५ मा मसणककममा पुराना बसोबास
गरेका भारतीयहरूलाई जहाँसम्म समावेश गदैन, भेदभावपूणण र भारतको संपविानको लेख
१४ को उल्लङ्घन हो। आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) मा रहेको "मसणककमीस" को
पररभाषाले गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग मसणककमको पवलय हुनुअमघ मसणककममा स्र्ायी
रूपमा बसोबास गने सबै भारतीयहरूलाई पमन समावेश गनुणपनेछ, चाहे उनीहरुको नाम
मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत राणखएको रेकडणमा होस ् या नहोस्। तसर्ण, यो
मामनन्छ कक यामचकाकताणहरू जस्तै "मसणककमीसहरू", जो पकहले देणख बसोबास गने भारतीय
व्यपक्तहरू हुन ् र जो गत २६.०४.१९७५ मा भारतसँग मसणककमको पवलय हुनु अमघ
मसणककममा बसोबास गरररहेका मर्ए, मतनीहरू पमन आयकर ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए)
अन्तगणत छ
ू र्को हकदार हुनेछन ्।
१५. अब जहाँसम्म िारा १०(२६एएए) मा रहेको प्रमतबन्िलाई चुनौती कदइएको छ जसमा
यसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीस सँग पववाह गने मसणककमीस मकहलालाई छ
ु र्
कदइएको वगणबार् बाकहर राखेको छ, त्यहाँ "एक मसणककममस मकहला जसले गत ०१.०४.२००८
पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गरेकोमा" छ
ु र् प्राप्त वगणबार् बकहष्कार गने क
ु नै कारण
देखाइएको छैन र/वा प्रदशणन गररएको छैन। मामर्का बाहेक, भारतको संपविानको लेखहरु
१४, १५ र २१ लाई स्पष्ट रूपमा प्रहार गररएको छ। यो भेदभाव मलङ्गमा आिाररत छ, जुन
भारतको संपविानको लेखहरु १४, १५ र २१ को पूणण उल्लङ्घन हो। यो ध्यान कदनु पछण कक
गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसककमीसँग पववाह गने मसणककममस पुरुषको मामर् यस्तो क
ु नै
अयोग्यता छैन। सही रूपमा प्रस्तुत गररएको छ कर एक मकहला कसैको मनणज वस्तु होइन
र उनको आफ्नै पकहचान छ, र पववाकहतको मात्र तर्थ्यले त्यो पकहचान हर्ाउनु सकक
ं दैन।
जी. शेखर (पकहले उल्लेणखत) को माममलामा, यो अवलोकन गररएको छ र मामनएको छ कक
मलंगको आिारमा मकहलाहरूलाई उत्तरामिकारबार् बकहष्कृ त गनुण अनुमचत भेदभावको पवरुद्ध
संवैिामनक मनषेिको स्पष्ट उल्लङ्घन मर्यो। यो अवलोकन गररएको छ कक भारतको
संपविानको लेख १४ र १५ अनुसार मकहला उत्तरामिकारीलाई त्यस क्षेत्रमा सचचालन हुने
वैिामनक मनयमको अिीनमा मकहला र पुरुष उत्तरामिकारीलाई समान व्यवहार गनण आवश्यक
रहेको मामनन्छ। लैणङ्गक समानतालाई पवश्व समुदायले मानवअमिकार व्यवस्र्ामा
सामान्यतया मान्यता कदएको छ।
१५.१ अन्यर्ा पमन, "गत ०१.०४.२००८ पमछ एक गैर-मसणककमीस सँग पववाह गने
मसणककमीस मकहला" लाई बकहष्कार गने क
ु नै औमचत्य छैन। गत ०१.०४.२००८ अमघ गैर-
मसणककमीस सँग पववाह गरेको मसणककमीस मकहलालाई िारा १०(२६एएए) अन्तगणत प्रदान
गररएको छ
ु र्को लाभ कदएको छ। गत ०१.०४.२००८ को कर् अफ मममत तय गनण क
ु नै
औमचत्य देखाइएको छैन। "गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीस सँग पववाह गने
मसणककमीस मकहलालाई" बकहष्कार गरेर र "गत ०१.०४.२००८ अमघ गैर-मसणककमीस सँग
पववाह गने मसणककमीस मकहला" लाई समावेश गरेर प्राप्त गनण खोणजएको वस्तुसँग क
ु नै
तक
ण संगत सम्बन्ि छैन। तसर्ण, आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) अन्तगणतको "एक
मसणककमीस मकहला, जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीससँग पववाह गमछणन"
उनीलाई छ
ु र्को लाभबार् अस्वीकार गनुण भारतको संपविानको लेख १४ को अनुमचत, भेदभावपूणण र उल्लङ्घन भएको छ। तसर्ण, िारा १० (२६एएए) को प्रमतबन्ि जहाँसम्म
यसले "एक मसणककमीस मकहला जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह
गमछणन" उनीलाई छ
ु र् कदइएको वगणमा समावेश गदैन, त्यसलाई हर्ाउनुपछण।
१६. तसर्ण, िारा १०(२६एएए) को प्रमतबन्ि पूणणतया भेदभावपूणण र भारतीय संपविानको लेख
१४, १५ र २१ को उल्लङ्घन हो, यद्यपप यसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग
पववाह गरेका मसणककमीस मकहलालाई मात्र छ
ु र्को प्राविानबार् बाकहर राख्छ भने, र यसलाई
खारेज गनण आवश्यक छ।
गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसककमीसँग पववाह गने मसणककममस पुरुषको मामर् यस्तो क
ु नै
अयोग्यता छैन। सही रूपमा प्रस्तुत गररएको छ कर एक मकहला कसैको मनणज वस्तु होइन
र उनको आफ्नै पकहचान छ, र पववाकहतको मात्र तर्थ्यले त्यो पकहचान हर्ाउनु सकक
ं दैन।
जी. शेखर (पकहले उल्लेणखत) को माममलामा, यो अवलोकन गररएको छ र मामनएको छ कक
मलंगको आिारमा मकहलाहरूलाई उत्तरामिकारबार् बकहष्कृ त गनुण अनुमचत भेदभावको पवरुद्ध
संवैिामनक मनषेिको स्पष्ट उल्लङ्घन मर्यो। यो अवलोकन गररएको छ कक भारतको
संपविानको लेख १४ र १५ अनुसार मकहला उत्तरामिकारीलाई त्यस क्षेत्रमा सचचालन हुने
वैिामनक मनयमको अिीनमा मकहला र पुरुष उत्तरामिकारीलाई समान व्यवहार गनण आवश्यक
रहेको मामनन्छ। लैणङ्गक समानतालाई पवश्व समुदायले मानवअमिकार व्यवस्र्ामा
सामान्यतया मान्यता कदएको छ।
१५.१ अन्यर्ा पमन, "गत ०१.०४.२००८ पमछ एक गैर-मसणककमीस सँग पववाह गने
मसणककमीस मकहला" लाई बकहष्कार गने क
ु नै औमचत्य छैन। गत ०१.०४.२००८ अमघ गैर-
मसणककमीस सँग पववाह गरेको मसणककमीस मकहलालाई िारा १०(२६एएए) अन्तगणत प्रदान
गररएको छ
ु र्को लाभ कदएको छ। गत ०१.०४.२००८ को कर् अफ मममत तय गनण क
ु नै
औमचत्य देखाइएको छैन। "गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीस सँग पववाह गने
मसणककमीस मकहलालाई" बकहष्कार गरेर र "गत ०१.०४.२००८ अमघ गैर-मसणककमीस सँग
पववाह गने मसणककमीस मकहला" लाई समावेश गरेर प्राप्त गनण खोणजएको वस्तुसँग क
ु नै
तक
ण संगत सम्बन्ि छैन। तसर्ण, आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) अन्तगणतको "एक
मसणककमीस मकहला, जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीससँग पववाह गमछणन"
उनीलाई छ
ु र्को लाभबार् अस्वीकार गनुण भारतको संपविानको लेख १४ को अनुमचत, भेदभावपूणण र उल्लङ्घन भएको छ। तसर्ण, िारा १० (२६एएए) को प्रमतबन्ि जहाँसम्म
यसले "एक मसणककमीस मकहला जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह
गमछणन" उनीलाई छ
ु र् कदइएको वगणमा समावेश गदैन, त्यसलाई हर्ाउनुपछण।
१६. तसर्ण, िारा १०(२६एएए) को प्रमतबन्ि पूणणतया भेदभावपूणण र भारतीय संपविानको लेख
१४, १५ र २१ को उल्लङ्घन हो, यद्यपप यसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग
पववाह गरेका मसणककमीस मकहलालाई मात्र छ
ु र्को प्राविानबार् बाकहर राख्छ भने, र यसलाई
खारेज गनण आवश्यक छ।
१७. मामर् उल्लेणखत कारणले गदाण यी दुवै यामचकाहरु सफल भएको छ। गत २६.०४.१९७५
मा मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु अमघ मसणककममा स्र्ायी रूपमा बसोबास गने पुराना
भारतीय बसोबास गनेहरूलाई िारा १० (२६एएए) मा "मसणककमीस" को पररभाषाबार्
बकहष्कार गदाण भारतको संपविानको लेख १४ को पवपरीत मामनन्छ र यसैले यसलाई हर्ाएका
छौ। यो मामनन्छ कक गत २६.०४.१९७५ मा मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु अमघ
मसणककममा स्र्ायी रूपमा बसोबास गने सबै भारतीय/पकहले देणख बसोबास गने भारतीय
व्यपक्तहरूको नाम मसणककम सब्जेकर् मनयमावली, १९६१, मसणककम सब्जेकर् मनयम, १९६१ को
सार् पकठत, जसको अन्तगणत राणखएको दताणमा नाम दताण छ वा छैन र यस्ता व्यपक्तहरुले
आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को हकदार पाउनु पने भन्ने क
ु रालाई जोड
कदएका छौ।
१७.१ िारा १०(२६एएए) को प्राविान जहाँसम्म यसले छ
ु र् प्राप्त वगणबार् "एक मसणककमीस
मकहला, जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गमछणन" उमनलाई बकहष्कार
गररएको मर्यो र यो भारतको संपविानको लेखहरु १४, १५ र २१ को पवरोिाभासी भएको
कारण हर्ाइएका छौ। यी दुवै ररर् यामचकाहरूलाई तदनुसार अनुममत कदइएको छ।
यद्यपप, माममलाको तर्थ्यहरु र पररणस्र्मतहरुमा, लागतको रूपमा क
ु नै आदेश छैन। ......... ज.
[एम. आर. शाह]
नया कदल्ली; ............ ज.
जनवरी १३, २०२३.
[बी.वी. नगरार्थ्ना]
मा मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु अमघ मसणककममा स्र्ायी रूपमा बसोबास गने पुराना
भारतीय बसोबास गनेहरूलाई िारा १० (२६एएए) मा "मसणककमीस" को पररभाषाबार्
बकहष्कार गदाण भारतको संपविानको लेख १४ को पवपरीत मामनन्छ र यसैले यसलाई हर्ाएका
छौ। यो मामनन्छ कक गत २६.०४.१९७५ मा मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु अमघ
मसणककममा स्र्ायी रूपमा बसोबास गने सबै भारतीय/पकहले देणख बसोबास गने भारतीय
व्यपक्तहरूको नाम मसणककम सब्जेकर् मनयमावली, १९६१, मसणककम सब्जेकर् मनयम, १९६१ को
सार् पकठत, जसको अन्तगणत राणखएको दताणमा नाम दताण छ वा छैन र यस्ता व्यपक्तहरुले
आयकर ऐनको िारा १०(२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को हकदार पाउनु पने भन्ने क
ु रालाई जोड
कदएका छौ।
१७.१ िारा १०(२६एएए) को प्राविान जहाँसम्म यसले छ
ु र् प्राप्त वगणबार् "एक मसणककमीस
मकहला, जसले गत ०१.०४.२००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गमछणन" उमनलाई बकहष्कार
गररएको मर्यो र यो भारतको संपविानको लेखहरु १४, १५ र २१ को पवरोिाभासी भएको
कारण हर्ाइएका छौ। यी दुवै ररर् यामचकाहरूलाई तदनुसार अनुममत कदइएको छ।
यद्यपप, माममलाको तर्थ्यहरु र पररणस्र्मतहरुमा, लागतको रूपमा क
ु नै आदेश छैन। ......... ज.
[एम. आर. शाह]
नया कदल्ली; ............ ज.
जनवरी १३, २०२३.
[बी.वी. नगरार्थ्ना]
ररपोर्ण गनण सककने
भारतको सवोच्च न्यायलयमा
नागररक मौमलक अमिकार क्षेत्र
सन ् २०१३ को ररर् यामचका (सी) संख्या ५९
(एसोमसएसन ओफ ओल्ड सेत्त्लेसण ओफ मसणककम) मसणककमका पुराना बसोबासगनेहरूको
संगठन र अन्यहरु .... यामचकाकताण (हरू)
पवरुद्ध
(यूमनयन ओफ इंकडया) भारतको संघ र अको ...... उत्तरदाता (हरू)
संग
सन ् २०२१ को ररर् यामचका (सी) संख्या १२८३
मनणणय
नगरार्थ्ना ज.
मैले माननीय न्यायामिस एम.आर. शाहले प्रस्ताव गरेको मनणणय र आदेशको सार्ै उहाँबार्
आएका मनष्कषणहरू पढेका छ
ु । यद्यपप, म आयकर ऐन, १९६१ (यसपमछ 'आई.र्ी. ऐन, १९६१')
को िारा १० (२६एएए) को स्पष्टीकरणको रूपमा र्पपएको "मसणककमीस" को पररभाषाको
वररपरर घुम्ने यी ररर् यामचकाहरूमा उठाइएका माममलाहरूमा र यी ररर् यामचकाहरूमा पववाद
गररएको मसणककमीस मकहलाहरू सम्बन्िी प्राविानको पवषयमा मेरो छ
ु ट्र्ै राय प्रस्तुत गनण
चाहन्छ
ु ।
२. माननीय न्यायामिस एम.आर. शाह ले मनम्नानुसार पवचार गनुणभएको छ:
(i) कक िारा १० (२६एएएए) को हदसम्म िारा १० (२६एएएए) जसले पुरानो भारतीय
बसोवास गनेहरूलाई आयकरको भुक्तानीबार् छ
ु र्को लाभबार् बणचचत गदणछ अर्ाणत ् २६
अपप्रल, १९७५ मा मसणककमलाई भारतमा पवलय हुनुभन्दा पकहले मसणककममा बसोबास गरेका
तर जसको नाम मसणककमको पररभाषाबार् "मसणककम सब्जेकर्हरू" को रूपमा रेकडण गररएको
भारतको सवोच्च न्यायलयमा
नागररक मौमलक अमिकार क्षेत्र
सन ् २०१३ को ररर् यामचका (सी) संख्या ५९
(एसोमसएसन ओफ ओल्ड सेत्त्लेसण ओफ मसणककम) मसणककमका पुराना बसोबासगनेहरूको
संगठन र अन्यहरु .... यामचकाकताण (हरू)
पवरुद्ध
(यूमनयन ओफ इंकडया) भारतको संघ र अको ...... उत्तरदाता (हरू)
संग
सन ् २०२१ को ररर् यामचका (सी) संख्या १२८३
मनणणय
नगरार्थ्ना ज.
मैले माननीय न्यायामिस एम.आर. शाहले प्रस्ताव गरेको मनणणय र आदेशको सार्ै उहाँबार्
आएका मनष्कषणहरू पढेका छ
ु । यद्यपप, म आयकर ऐन, १९६१ (यसपमछ 'आई.र्ी. ऐन, १९६१')
को िारा १० (२६एएए) को स्पष्टीकरणको रूपमा र्पपएको "मसणककमीस" को पररभाषाको
वररपरर घुम्ने यी ररर् यामचकाहरूमा उठाइएका माममलाहरूमा र यी ररर् यामचकाहरूमा पववाद
गररएको मसणककमीस मकहलाहरू सम्बन्िी प्राविानको पवषयमा मेरो छ
ु ट्र्ै राय प्रस्तुत गनण
चाहन्छ
ु ।
२. माननीय न्यायामिस एम.आर. शाह ले मनम्नानुसार पवचार गनुणभएको छ:
(i) कक िारा १० (२६एएएए) को हदसम्म िारा १० (२६एएएए) जसले पुरानो भारतीय
बसोवास गनेहरूलाई आयकरको भुक्तानीबार् छ
ु र्को लाभबार् बणचचत गदणछ अर्ाणत ् २६
अपप्रल, १९७५ मा मसणककमलाई भारतमा पवलय हुनुभन्दा पकहले मसणककममा बसोबास गरेका
तर जसको नाम मसणककमको पररभाषाबार् "मसणककम सब्जेकर्हरू" को रूपमा रेकडण गररएको
छैन, यो स्वेच्छाचारी, भेदभावपूणण र भारतको संपविानको लेख १४ को उल्लङ्घन भएको छ।
तसर्ण, यहाँका यामचककहणतारू र त्यसै गरी गत २६ अपप्रल, १९७५ मा मसणककमको भारतसँग
पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास गने पुराना भारतीय व्यपक्तहरूलाई पमन आई.कर्. ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए) अन्तगणत छ
ु र् पाउनुपछण। मेरो पवचारमा, अकहलेको णस्र्मतमा, यामचककताण र उमन जस्ता व्यपक्तहरूले स्पष्टीकरण अनुसार छ
ु र्को लाभ पाएका छैनन ्। यो
पररणस्र्मतमा, भेदभाव हर्ाउनको लामग, मेरो मनणणयको क्रममा तोककएका कारणहरूको
आिारमा मेरो तफ
ण बार् भारत संघलाई क
े ही अवलोकनहरू गररएको छ र मनदेशनहरू जारी
गररएको छ। यकद ती मनदेशनहरूको पालना गररयो भने, भेदभाव हट्नेछ।
(ii) आई.कर्. ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविानको प्रभावमा न्यायमूमतण एम.आर.
शाहले मनकालेको मनष्कषणसँग म सहमत छ
ु जसले यसलाई स्वेच्छाचारी, भेदभावपूणण र
भारतको संपविानको लेखहरु १४ र १५ को उल्लङ्घनकारी ठानेको छ। मैले र्प कारणहरू
तोक
े को छ
ु र मेरो मनणणय र आदेशको माध्यमबार् यस माममलाको उक्त पक्षलाई पवस्तृत
रूपमा व्यवहार गरेको छ
ु ।
पृष्ठभूमम तर्थ्यहरु:
३. सन ् २०२१ को ररर् यामचका (सी) संख्या १२८३ लाई यामचकाकताणहरूले भारतको
संपविानको िारा ३२ अन्तगणत दायर गरेका छन ्, जसमा िारा १० (२६एएए) को प्राविानको
वैिता र पवत्त ऐन, २००८ माफ
ण त आई.र्ी. ऐन, १९६१ मा पेश गररएको स्पष्टीकरणको वैितालाई
अस्वीकार गररएको छ जसद्वारा मसणककमीस (मसणककम राज्यका मामनसहरू) लाई कमर्त
रूपमा आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र् कदइएको छ। मतनीहरूले आई.कर्. ऐन, १९६१ को िारा १०
(२६एएए) अन्तगणत कदइएको छ
ु र् यस माममलाका यामचककताणहरू जस्ता व्यपक्तहरूलाई
पवस्तार गनण उत्तरदाताहरूलाई मनदेशनको पमन मांग गरेका छन ्। यामचकाकताणहरूले आई.र्ी.
ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र् पाउने उनीहरु पमन
हकदार छन ् भनी मांग गरेका छन ्। अन्य शब्दमा भन्नुपदाण, यस माममलाका
यामचककताणहरूलाई उक्त प्राविानको लाभ पवस्तार गने मनदेशनको मांग गरेका छन ्। प्रमतवादी
संख्या २ पवरुद्ध गत २२ सेप्र्ेम्बर, २०१८ को सावणजमनक सूचना बमोणजम आयकर छ
ु र्को
लामग आवेदन पेश गने आवेदकहरूको सूचीको मांग गरेका छन ्। सन ् २०१३ को व.पी.(सी)
नो. ५९ मा यामचकाकताणहरूले यस्तै प्रार्णनाहरूको मांग गरेका छन ् जुन दुई ररर् यामचकाहरू
मध्ये पकहलोको हो।
तसर्ण, यहाँका यामचककहणतारू र त्यसै गरी गत २६ अपप्रल, १९७५ मा मसणककमको भारतसँग
पवलय हुनु अमघ मसणककममा बसोबास गने पुराना भारतीय व्यपक्तहरूलाई पमन आई.कर्. ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए) अन्तगणत छ
ु र् पाउनुपछण। मेरो पवचारमा, अकहलेको णस्र्मतमा, यामचककताण र उमन जस्ता व्यपक्तहरूले स्पष्टीकरण अनुसार छ
ु र्को लाभ पाएका छैनन ्। यो
पररणस्र्मतमा, भेदभाव हर्ाउनको लामग, मेरो मनणणयको क्रममा तोककएका कारणहरूको
आिारमा मेरो तफ
ण बार् भारत संघलाई क
े ही अवलोकनहरू गररएको छ र मनदेशनहरू जारी
गररएको छ। यकद ती मनदेशनहरूको पालना गररयो भने, भेदभाव हट्नेछ।
(ii) आई.कर्. ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविानको प्रभावमा न्यायमूमतण एम.आर.
शाहले मनकालेको मनष्कषणसँग म सहमत छ
ु जसले यसलाई स्वेच्छाचारी, भेदभावपूणण र
भारतको संपविानको लेखहरु १४ र १५ को उल्लङ्घनकारी ठानेको छ। मैले र्प कारणहरू
तोक
े को छ
ु र मेरो मनणणय र आदेशको माध्यमबार् यस माममलाको उक्त पक्षलाई पवस्तृत
रूपमा व्यवहार गरेको छ
ु ।
पृष्ठभूमम तर्थ्यहरु:
३. सन ् २०२१ को ररर् यामचका (सी) संख्या १२८३ लाई यामचकाकताणहरूले भारतको
संपविानको िारा ३२ अन्तगणत दायर गरेका छन ्, जसमा िारा १० (२६एएए) को प्राविानको
वैिता र पवत्त ऐन, २००८ माफ
ण त आई.र्ी. ऐन, १९६१ मा पेश गररएको स्पष्टीकरणको वैितालाई
अस्वीकार गररएको छ जसद्वारा मसणककमीस (मसणककम राज्यका मामनसहरू) लाई कमर्त
रूपमा आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र् कदइएको छ। मतनीहरूले आई.कर्. ऐन, १९६१ को िारा १०
(२६एएए) अन्तगणत कदइएको छ
ु र् यस माममलाका यामचककताणहरू जस्ता व्यपक्तहरूलाई
पवस्तार गनण उत्तरदाताहरूलाई मनदेशनको पमन मांग गरेका छन ्। यामचकाकताणहरूले आई.र्ी.
ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र् पाउने उनीहरु पमन
हकदार छन ् भनी मांग गरेका छन ्। अन्य शब्दमा भन्नुपदाण, यस माममलाका
यामचककताणहरूलाई उक्त प्राविानको लाभ पवस्तार गने मनदेशनको मांग गरेका छन ्। प्रमतवादी
संख्या २ पवरुद्ध गत २२ सेप्र्ेम्बर, २०१८ को सावणजमनक सूचना बमोणजम आयकर छ
ु र्को
लामग आवेदन पेश गने आवेदकहरूको सूचीको मांग गरेका छन ्। सन ् २०१३ को व.पी.(सी)
नो. ५९ मा यामचकाकताणहरूले यस्तै प्रार्णनाहरूको मांग गरेका छन ् जुन दुई ररर् यामचकाहरू
मध्ये पकहलोको हो।
४. यो यामचकाकताणहरूको माममलाहो कक मतनीहरू भारतसँग पवलय हुनु अमघ पूवण राज्य
साशनका सामान्य रूपमा बामसन्दा मर्ए र मतनीहरूको मसणककममा जातीय पकहचान छ।
अकहले उनीहरु भारतका नागररक हुन ्। तत्कालीन मसणककम राज्यमा सामान्यतया बसोबास
गने व्यपक्तहरू यस प्रकार समावेश मर्ए:
(क) 'मसणककममस नागररकहरु'/मसणककम सब्जेकर्हरु' को एक प्रमुख जनसङ्ख्या
'मसणककममस मूलका व्यपक्तहरू' को रूपमा मान्यता प्राप्त मर्यो; र
(ख) अपवभाणजत भारतका 'पिकर्श भारतीय प्रजाहरू'/स्वतन्त्र भारतका 'भारतीय नागररकहरू'
को 'भारतीय मूलका व्यपक्तहरू' को रूपमा मान्यता प्राप्त मर्यो र सामान्य रूपमा पूवण
राज्यकालमा मसणककममा व्यापार, वाणणज्य र सरकारी रोजगारीको उद्देश्यले बसोबास गने
अल्पसंख्यक जनसंख्या/मसणककम दरबार अन्तगणत मर्यो।
५. तत्कालीन मसणककम राज्यको सामान्य रूपमा बामसन्दाहरु 'मसणककमीस
नागररक/सब्जेकर्' वा 'मसणककमीस मूलका व्यपक्तहरू' मनम्न जामतको रूपमा मान्यता प्राप्त
व्यपक्तहरू ममलेर बनेका मर्ए:
(i) 'मसणककममस भुकर्या' - अर्ाणत ् स्र्ानीय 'भुकर्या' र 'चुणम्बपा', 'डोप्र्ापा', 'दुकपा', 'कागते', 'शेपाण', 'मतब्बती', 'ट्रोमोपा', ‘योल्मो' समुदायहरू बार् हुन सकने व्यपक्तहरू जसलाई 'संपविान
(मसणककम) अनुसूमचत जनजामत आदेश १९७८' द्वारा अनुसूमचत जनजामतको रूपमा मान्यता
र अमिसूमचत गररयो।
(ii) 'मसणककममस लेपचा' - 'संपविान (मसणककममस) अनुसूमचत जनजाती आदेश, १९७८' द्वारा
अनुसूमचत जनजामतको रूपमा मान्यता प्राप्त र अमिसूमचत भएका आकदवासी लेप्चा
समुदायबार् हुन सकने व्यपक्तहरू।
(iii) 'मसणककमीस नेपाली' - अर्ाणत ् येस्ता व्यपक्तहरू जो तल जनाएका जात वा वगणहरू मध्ये
हुन सकछन ्, जो यस प्रकार छ:
(क) संपविान (मसणककम) अनुसूमचत जामत आदेश, १९७८ द्वारा अनुसूमचत जामतको
रूपमा मान्यता प्राप्त 'दमाई', 'कामी'/'लहार', 'माझी' र 'साकी' समुदायहरू;
(ख) 'मलम्बू' र 'तामाङ' समुदायहरू (पकहले सन ् १९९५ मा 'अन्य पपछडा वगणको क
े न्रीय
सूची' अन्तगणत अमिसूमचत गररएका) र जुन सन ् २००३ मा अनुसूमचत जामत र
साशनका सामान्य रूपमा बामसन्दा मर्ए र मतनीहरूको मसणककममा जातीय पकहचान छ।
अकहले उनीहरु भारतका नागररक हुन ्। तत्कालीन मसणककम राज्यमा सामान्यतया बसोबास
गने व्यपक्तहरू यस प्रकार समावेश मर्ए:
(क) 'मसणककममस नागररकहरु'/मसणककम सब्जेकर्हरु' को एक प्रमुख जनसङ्ख्या
'मसणककममस मूलका व्यपक्तहरू' को रूपमा मान्यता प्राप्त मर्यो; र
(ख) अपवभाणजत भारतका 'पिकर्श भारतीय प्रजाहरू'/स्वतन्त्र भारतका 'भारतीय नागररकहरू'
को 'भारतीय मूलका व्यपक्तहरू' को रूपमा मान्यता प्राप्त मर्यो र सामान्य रूपमा पूवण
राज्यकालमा मसणककममा व्यापार, वाणणज्य र सरकारी रोजगारीको उद्देश्यले बसोबास गने
अल्पसंख्यक जनसंख्या/मसणककम दरबार अन्तगणत मर्यो।
५. तत्कालीन मसणककम राज्यको सामान्य रूपमा बामसन्दाहरु 'मसणककमीस
नागररक/सब्जेकर्' वा 'मसणककमीस मूलका व्यपक्तहरू' मनम्न जामतको रूपमा मान्यता प्राप्त
व्यपक्तहरू ममलेर बनेका मर्ए:
(i) 'मसणककममस भुकर्या' - अर्ाणत ् स्र्ानीय 'भुकर्या' र 'चुणम्बपा', 'डोप्र्ापा', 'दुकपा', 'कागते', 'शेपाण', 'मतब्बती', 'ट्रोमोपा', ‘योल्मो' समुदायहरू बार् हुन सकने व्यपक्तहरू जसलाई 'संपविान
(मसणककम) अनुसूमचत जनजामत आदेश १९७८' द्वारा अनुसूमचत जनजामतको रूपमा मान्यता
र अमिसूमचत गररयो।
(ii) 'मसणककममस लेपचा' - 'संपविान (मसणककममस) अनुसूमचत जनजाती आदेश, १९७८' द्वारा
अनुसूमचत जनजामतको रूपमा मान्यता प्राप्त र अमिसूमचत भएका आकदवासी लेप्चा
समुदायबार् हुन सकने व्यपक्तहरू।
(iii) 'मसणककमीस नेपाली' - अर्ाणत ् येस्ता व्यपक्तहरू जो तल जनाएका जात वा वगणहरू मध्ये
हुन सकछन ्, जो यस प्रकार छ:
(क) संपविान (मसणककम) अनुसूमचत जामत आदेश, १९७८ द्वारा अनुसूमचत जामतको
रूपमा मान्यता प्राप्त 'दमाई', 'कामी'/'लहार', 'माझी' र 'साकी' समुदायहरू;
(ख) 'मलम्बू' र 'तामाङ' समुदायहरू (पकहले सन ् १९९५ मा 'अन्य पपछडा वगणको क
े न्रीय
सूची' अन्तगणत अमिसूमचत गररएका) र जुन सन ् २००३ मा अनुसूमचत जामत र
अनुसूमचत जनजामतको आदेश (संशोिन) ऐन २००२ द्वारा अनुसूमचत जनजामतको
रूपमा मान्यता प्राप्त र अमिसूमचत भएका;
(ग) सन ् १९९५ मा ‘अन्य पपछडा वगणको क
े न्रीय सूची’ मा समावेशका लामग मान्यता
प्राप्त र अमिसूमचत भएका समुदायहरु जस्तै ‘भुजेल’, ‘गुरुङ’, ‘मंगर’, ‘ककरात
राई’, ‘सुनुवार’, र सन ् १९९९ मा 'संन्यासी' र सन ् २००० मा 'जोगी'; र
(घ) 'बाहुन', 'छेत्री' र 'नेवार' समुदायहरू जो सन ् २०१४ मा मसणककमको 'अन्य पमछल्लो
वगणहरूको राज्य सूचीमा मान्यता प्राप्त र अमिसूमचत भएका मर्ए।
६. यामचकाकताणहरूको अनुसार, पूवण राज्य मसणककममा व्यापार, वाणणज्य र सरकारी
रोजगारीमा संलग्न 'पिकर्श भारतीय प्रजाहरू' र 'भारतीय नागररकहरू' सम्बन्िी इमतहास
बहुलवादी छ। मतनीहरू अपवभाणजत पिकर्श भारत र पमछ स्वतन्त्र भारतका क्षेत्रहरूबार्
पवमभन्न जातीय, िाममणक र सामाणजक-सांस्कृ मतक पृष्ठभूममहरूबार् समावेश मर्ए। मसणककमका
बामसन्दाहरू येस्ता व्यपक्तहरु हुन ् जो सन ् १९७५ भन्दा पकहले देणख मसणककमका स्र्ायी
बामसन्दा मर्ए।
७. सन ् १९७५ मा, तत्कालीन मसणककमको राज्य भारतको एक कहस्सा भयो र मसणककम
राज्यको रूपमा मचमनन र्ाल्यो। त्यसबेलासम्म, अर्ाणत ् २६ अपप्रल १९७५ (जुन भारतसँग
पवलय र समावेश भएको 'मनयुक्त कदन' हो), मसणककम राज्यलाई 'चोग्याल' भनेर मचमनने
नामग्याल वंशका वंशानुगत शासकहरूको वंशबार् शासन गररएको मर्यो।
८. ररर् यामचकाहरूमा उल्लेख गररएको मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु अमघको अवमिको
इमतहासलाई मनम्नानुसार समेट्न सककन्छ:
(क) सन ् १८९० देणख १९५० सम्मको अवमिमा, मसणककमको तत्कालीन राज्यको सरकार र
यसका पद र सेवाहरू पवमभन्न पररणस्र्मत र सतणहरूको अिीनमा मर्ए जुन यामचकाकताणहरूले
वणणन गरेका छन ् र यहाँ उल्लेख गररएको छ:
"(i) सन ् १८९० देणख १९१८ सम्मको अवमिमा, शाही पिकर्श सरकारले मसणककम राज्यको
बाह्य र आन्तररक माममलाहरूमा प्रत्यक्ष र अनन्य मनयन्त्रण प्रयोग गयो। त्यस समयमा, पिकर्श भारतीय प्रजाहरूलाई मसणककमको पूवण राज्यको सरकारी स्र्ापनाको पद र सेवाहरूमा
कायाणलय र रोजगारी िारण गनण अनुममत कदइएको मर्यो।
रूपमा मान्यता प्राप्त र अमिसूमचत भएका;
(ग) सन ् १९९५ मा ‘अन्य पपछडा वगणको क
े न्रीय सूची’ मा समावेशका लामग मान्यता
प्राप्त र अमिसूमचत भएका समुदायहरु जस्तै ‘भुजेल’, ‘गुरुङ’, ‘मंगर’, ‘ककरात
राई’, ‘सुनुवार’, र सन ् १९९९ मा 'संन्यासी' र सन ् २००० मा 'जोगी'; र
(घ) 'बाहुन', 'छेत्री' र 'नेवार' समुदायहरू जो सन ् २०१४ मा मसणककमको 'अन्य पमछल्लो
वगणहरूको राज्य सूचीमा मान्यता प्राप्त र अमिसूमचत भएका मर्ए।
६. यामचकाकताणहरूको अनुसार, पूवण राज्य मसणककममा व्यापार, वाणणज्य र सरकारी
रोजगारीमा संलग्न 'पिकर्श भारतीय प्रजाहरू' र 'भारतीय नागररकहरू' सम्बन्िी इमतहास
बहुलवादी छ। मतनीहरू अपवभाणजत पिकर्श भारत र पमछ स्वतन्त्र भारतका क्षेत्रहरूबार्
पवमभन्न जातीय, िाममणक र सामाणजक-सांस्कृ मतक पृष्ठभूममहरूबार् समावेश मर्ए। मसणककमका
बामसन्दाहरू येस्ता व्यपक्तहरु हुन ् जो सन ् १९७५ भन्दा पकहले देणख मसणककमका स्र्ायी
बामसन्दा मर्ए।
७. सन ् १९७५ मा, तत्कालीन मसणककमको राज्य भारतको एक कहस्सा भयो र मसणककम
राज्यको रूपमा मचमनन र्ाल्यो। त्यसबेलासम्म, अर्ाणत ् २६ अपप्रल १९७५ (जुन भारतसँग
पवलय र समावेश भएको 'मनयुक्त कदन' हो), मसणककम राज्यलाई 'चोग्याल' भनेर मचमनने
नामग्याल वंशका वंशानुगत शासकहरूको वंशबार् शासन गररएको मर्यो।
८. ररर् यामचकाहरूमा उल्लेख गररएको मसणककमको भारतसँग पवलय हुनु अमघको अवमिको
इमतहासलाई मनम्नानुसार समेट्न सककन्छ:
(क) सन ् १८९० देणख १९५० सम्मको अवमिमा, मसणककमको तत्कालीन राज्यको सरकार र
यसका पद र सेवाहरू पवमभन्न पररणस्र्मत र सतणहरूको अिीनमा मर्ए जुन यामचकाकताणहरूले
वणणन गरेका छन ् र यहाँ उल्लेख गररएको छ:
"(i) सन ् १८९० देणख १९१८ सम्मको अवमिमा, शाही पिकर्श सरकारले मसणककम राज्यको
बाह्य र आन्तररक माममलाहरूमा प्रत्यक्ष र अनन्य मनयन्त्रण प्रयोग गयो। त्यस समयमा, पिकर्श भारतीय प्रजाहरूलाई मसणककमको पूवण राज्यको सरकारी स्र्ापनाको पद र सेवाहरूमा
कायाणलय र रोजगारी िारण गनण अनुममत कदइएको मर्यो।
(ii) सन ् १९१८ मा, मसणककमका तत्कालीन राजा चोग्याल ताशी नामग्याललाई मसणककम
राज्यको आन्तररक माममलाहरूमा आफ्नो अमिकार कफताण कदइयो; जब- उनले आफ्नो राज्यको
सबै पविामयका, न्यामयक र कायणकारी कायणहरूमा पूणण अमिकार प्राप्त गरे; जबकक बाह्य
माममलाहरू साम्राज्यवादी पिकर्श भारत सरकारको अिीनमा रह्यो। सन ् १९१८ देणख, मसणककम
राज्यले पिकर्श भारतीय प्रजाहरूलाई मसणककम राज्यको सरकारी स्र्ापना अर्ाणत ् 'मसणककम
दरबार' को पद र सेवाहरूमा कायाणलय र रोजगारी िारण गनण अनुममत कदँदै आएको मर्यो।
त्यस्ता सरकारी कमणचारीहरूलाई पिकर्श भारतीय मूलका 'दरबार' कमणचारी भमनन्र्थ्यो।
(iii) बेलायती सवोच्चताबार् भारतको स्वतन्त्रता हुनुभन्दा ठीक अमघको समयमा, मसणककम
राज्यका जनताबार् लोकताणन्त्रक सेर्अप र भारतीय संघमा यसको प्रवेशको लामग लोकपप्रय
मांग भएको मर्यो। त्यस समयमा, मसणककमलाई भारतमा सामेल गराउने जनमत असफल
भएको मर्यो; त्यसैले मसणककम राज्यले त्येस्बेला भारतीय संघमा प्रवेश गरेन।
(iv) जब सन ् १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भयो, भारतबार् पिकर्श सवोच्चताको अन्त्यमा, भारतको डोमममनयनले त्यस मममतमा भारतीय राज्यहरूको र पिकर्श क्राउनको अमिकार र
दामयत्वहरू प्राप्त गयो। मसणककम राज्य भारतका अन्य राज्यहरू जस्तै ठ्याकक
ै नभएकोले
भारत संघमा प्रवेश गरेन, तर भारतसँगको नयाँ सम्झौता नभएसम्म अमघल्लो सम्बन्िलाई
मनरन्तरता कदन स्र्गन सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको मर्यो। भारत गणतन्त्रको घोषणा अमघका
वषणहरूमा (अर्ाणत ् २६ जनवरी १९५० अमघ), यो सहममत भएको मर्यो कक मसणककम राज्य
भारतीय संघ अन्तगणत एक पवशेष संरक्षण राज्य मर्यो, जसको आफ्नै छ
ु ट्र्ै क्षेत्र मर्यो।
(v) सन ् १९४७ देणख, मसणककम राज्यले पिकर्श भारतीय प्रजा सार्ै भारतीय नागररकहरूलाई
मसणककम राज्यको सरकारी स्र्ापना, अर्ाणत ् 'मसणककम दरबार' को पद र सेवाहरूमा कायाणलय
र रोजगारीमा रहने अनुममत कदँदै आएको मर्यो। मसणककम राज्यको सरकारी स्र्ापनाको पद
र सेवाहरूमा सेवा/मनयुक्त भएका भारतीय मूलका व्यपक्तहरूलाई पिकर्श भारतीय मूलका
'दरबार' कमणचारी र भारतीय रापष्ट्रयताका 'दरबार' कमणचारी भमनणन्र्यो। मामर्को ऐमतहामसक
घर्नाक्रमलाई ध्यानमा राख्दै, अपवभाणजत पिकर्श भारत र पमछ स्वतन्त्र भारतका पवमभन्न
भूभागहरूबार् पवमभन्न जातीय, िाममणक र सामाणजक-सांस्कृ मतक पृष्ठभूममका भारतीय मूलका
व्यपक्तहरूले आफ्नो रोजगारीको उद्देश्यले मसणककममा पवमभन्न पद र सेवाहरू वा व्यापारको
लागी बसोबास गनण र्ाले।
राज्यको आन्तररक माममलाहरूमा आफ्नो अमिकार कफताण कदइयो; जब- उनले आफ्नो राज्यको
सबै पविामयका, न्यामयक र कायणकारी कायणहरूमा पूणण अमिकार प्राप्त गरे; जबकक बाह्य
माममलाहरू साम्राज्यवादी पिकर्श भारत सरकारको अिीनमा रह्यो। सन ् १९१८ देणख, मसणककम
राज्यले पिकर्श भारतीय प्रजाहरूलाई मसणककम राज्यको सरकारी स्र्ापना अर्ाणत ् 'मसणककम
दरबार' को पद र सेवाहरूमा कायाणलय र रोजगारी िारण गनण अनुममत कदँदै आएको मर्यो।
त्यस्ता सरकारी कमणचारीहरूलाई पिकर्श भारतीय मूलका 'दरबार' कमणचारी भमनन्र्थ्यो।
(iii) बेलायती सवोच्चताबार् भारतको स्वतन्त्रता हुनुभन्दा ठीक अमघको समयमा, मसणककम
राज्यका जनताबार् लोकताणन्त्रक सेर्अप र भारतीय संघमा यसको प्रवेशको लामग लोकपप्रय
मांग भएको मर्यो। त्यस समयमा, मसणककमलाई भारतमा सामेल गराउने जनमत असफल
भएको मर्यो; त्यसैले मसणककम राज्यले त्येस्बेला भारतीय संघमा प्रवेश गरेन।
(iv) जब सन ् १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भयो, भारतबार् पिकर्श सवोच्चताको अन्त्यमा, भारतको डोमममनयनले त्यस मममतमा भारतीय राज्यहरूको र पिकर्श क्राउनको अमिकार र
दामयत्वहरू प्राप्त गयो। मसणककम राज्य भारतका अन्य राज्यहरू जस्तै ठ्याकक
ै नभएकोले
भारत संघमा प्रवेश गरेन, तर भारतसँगको नयाँ सम्झौता नभएसम्म अमघल्लो सम्बन्िलाई
मनरन्तरता कदन स्र्गन सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको मर्यो। भारत गणतन्त्रको घोषणा अमघका
वषणहरूमा (अर्ाणत ् २६ जनवरी १९५० अमघ), यो सहममत भएको मर्यो कक मसणककम राज्य
भारतीय संघ अन्तगणत एक पवशेष संरक्षण राज्य मर्यो, जसको आफ्नै छ
ु ट्र्ै क्षेत्र मर्यो।
(v) सन ् १९४७ देणख, मसणककम राज्यले पिकर्श भारतीय प्रजा सार्ै भारतीय नागररकहरूलाई
मसणककम राज्यको सरकारी स्र्ापना, अर्ाणत ् 'मसणककम दरबार' को पद र सेवाहरूमा कायाणलय
र रोजगारीमा रहने अनुममत कदँदै आएको मर्यो। मसणककम राज्यको सरकारी स्र्ापनाको पद
र सेवाहरूमा सेवा/मनयुक्त भएका भारतीय मूलका व्यपक्तहरूलाई पिकर्श भारतीय मूलका
'दरबार' कमणचारी र भारतीय रापष्ट्रयताका 'दरबार' कमणचारी भमनणन्र्यो। मामर्को ऐमतहामसक
घर्नाक्रमलाई ध्यानमा राख्दै, अपवभाणजत पिकर्श भारत र पमछ स्वतन्त्र भारतका पवमभन्न
भूभागहरूबार् पवमभन्न जातीय, िाममणक र सामाणजक-सांस्कृ मतक पृष्ठभूममका भारतीय मूलका
व्यपक्तहरूले आफ्नो रोजगारीको उद्देश्यले मसणककममा पवमभन्न पद र सेवाहरू वा व्यापारको
लागी बसोबास गनण र्ाले।
(ख) गत ५ कडसेम्बर, १९५० मा, भारत-मसणककम बीच शाणन्त सणन्ि भएको मर्यो र यस
सणन्ि अन्तगणत, मसणककम भारतको संरणक्षत राज्य बन्ने मर्यो। यद्यपप, मसणककमले अझै
पमन आफ्नो आन्तररक प्रशासनमा स्वतन्त्रता पाएको मर्यो। यो सणन्िको लेख VII ले
मसणककमका प्रजाहरू र भारतीय नागररकहरूलाई एकअकाणको इलाकामा स्वतन्त्रताको सार्
आवतजावत गनण अनुममत कदएको मर्यो। उक्त सणन्ि अन्तगणत, मसणककममा भारतीयहरू
मसणककमको कानूनको अिीनमा मर्ए र त्यसैगरी भारतमा मसणककमीहरू भारतीय कानूनको
अिीनमा मर्ए। मसणककमका भारतीय नागररकहरूलाई सरकारी जामगर राख्ने र मसणककममा
बसोबास गरेपमछ अचल सम्पपत्तहरू खररद गने पारस्पररक अमिकार मर्यो र मसणककमीहरूसँग
सबै माममलामा समान व्यवहार गररन्र्थ्यो।
(ग) चोग्यालले सन ् १९६१ मा मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली जारी गरेका मर्ए (यसपमछ
सुपविाको लामग "१९६१ मनयमवाली" भमननेछ)। यस मनयमवालीमा असािारण प्राविानहरू
मर्ए जसद्वारा 'अको राज्यको रापष्ट्रय नागररक' सामान्यतया मसणककम राज्यमा बसोबास
गरेमा प्राकृ मतक रूपमा मसणककम सब्जेकर्/नागररकता णस्र्मत प्राप्त गनण सकर्े। सन ् १९६१
को मनयमावली ८(३), ८(४) अनुसार क
ु नै व्यपक्तलाई प्राकृ मतक नागररक बनाउनको लामग
पेश गररएको मनवेदनमा मसणककम राज्यको पूवण चोग्यालको सरकारले त्यसलाई अनुममत
कदने शपक्त कदएको मर्यो। यद्यपप, प्राकृ मतककरणको लामग योग्य हुनको मनणम्त, आवेदक/व्यपक्तले मसणककम राज्यको सरकारी स्र्ापनाको पद वा सेवाहरूमा कायणरत हुनुपर्थ्यो
र मनम्न मापदण्डहरू पूरा गनुणपर्थ्यो:
(i) आफ्नो आवेदनको मममत भन्दा तुरुन्तै दश वषण भन्दा बेसी अवमिको लामग मसणककमको
राज्यको सरकारमा पकहले देणखन ् सेवा गरेको हुनुपर्थ्यो, वा
(ii) मसणककमको पूवण राज्यमा उत्कृ ष्ट सेवा प्रदान गरेको हुनुपर्थ्यो। यस सम्बन्िमा मनवेदन
कदइएमा चोग्याल सरकारले पवमनयम ८(४) बमोणजम प्राकृ मतकताको प्रमाणपत्र पाएको
व्यपक्तको श्रीमती र नाबालक सन्तानलाई पमन अंगीकृ त गनण सकनेछ।
यद्यपप, यो ध्यान कदनु पछण कक, मामर् उल्लेणखत खण्डहरू अन्तगणत प्राकृ मतकरकरणको
प्रमाणपत्र प्रदान गनणको लामग, मनम्न सतणहरू पूरा हुनुपछण:
(i) आफ्नो रापष्ट्रयता त्यागेको र (ii) पकहले देणखन ् मसणककमको राज्य प्रमत आफ्नो मनष्ठा
पररवतणन गरेको हुनुपछण। यस पूवण शतणको अनुसार एक योग्य पिकर्श भारतीय सब्जेकर् वा
सणन्ि अन्तगणत, मसणककम भारतको संरणक्षत राज्य बन्ने मर्यो। यद्यपप, मसणककमले अझै
पमन आफ्नो आन्तररक प्रशासनमा स्वतन्त्रता पाएको मर्यो। यो सणन्िको लेख VII ले
मसणककमका प्रजाहरू र भारतीय नागररकहरूलाई एकअकाणको इलाकामा स्वतन्त्रताको सार्
आवतजावत गनण अनुममत कदएको मर्यो। उक्त सणन्ि अन्तगणत, मसणककममा भारतीयहरू
मसणककमको कानूनको अिीनमा मर्ए र त्यसैगरी भारतमा मसणककमीहरू भारतीय कानूनको
अिीनमा मर्ए। मसणककमका भारतीय नागररकहरूलाई सरकारी जामगर राख्ने र मसणककममा
बसोबास गरेपमछ अचल सम्पपत्तहरू खररद गने पारस्पररक अमिकार मर्यो र मसणककमीहरूसँग
सबै माममलामा समान व्यवहार गररन्र्थ्यो।
(ग) चोग्यालले सन ् १९६१ मा मसणककम सब्जेकर् मनयमवाली जारी गरेका मर्ए (यसपमछ
सुपविाको लामग "१९६१ मनयमवाली" भमननेछ)। यस मनयमवालीमा असािारण प्राविानहरू
मर्ए जसद्वारा 'अको राज्यको रापष्ट्रय नागररक' सामान्यतया मसणककम राज्यमा बसोबास
गरेमा प्राकृ मतक रूपमा मसणककम सब्जेकर्/नागररकता णस्र्मत प्राप्त गनण सकर्े। सन ् १९६१
को मनयमावली ८(३), ८(४) अनुसार क
ु नै व्यपक्तलाई प्राकृ मतक नागररक बनाउनको लामग
पेश गररएको मनवेदनमा मसणककम राज्यको पूवण चोग्यालको सरकारले त्यसलाई अनुममत
कदने शपक्त कदएको मर्यो। यद्यपप, प्राकृ मतककरणको लामग योग्य हुनको मनणम्त, आवेदक/व्यपक्तले मसणककम राज्यको सरकारी स्र्ापनाको पद वा सेवाहरूमा कायणरत हुनुपर्थ्यो
र मनम्न मापदण्डहरू पूरा गनुणपर्थ्यो:
(i) आफ्नो आवेदनको मममत भन्दा तुरुन्तै दश वषण भन्दा बेसी अवमिको लामग मसणककमको
राज्यको सरकारमा पकहले देणखन ् सेवा गरेको हुनुपर्थ्यो, वा
(ii) मसणककमको पूवण राज्यमा उत्कृ ष्ट सेवा प्रदान गरेको हुनुपर्थ्यो। यस सम्बन्िमा मनवेदन
कदइएमा चोग्याल सरकारले पवमनयम ८(४) बमोणजम प्राकृ मतकताको प्रमाणपत्र पाएको
व्यपक्तको श्रीमती र नाबालक सन्तानलाई पमन अंगीकृ त गनण सकनेछ।
यद्यपप, यो ध्यान कदनु पछण कक, मामर् उल्लेणखत खण्डहरू अन्तगणत प्राकृ मतकरकरणको
प्रमाणपत्र प्रदान गनणको लामग, मनम्न सतणहरू पूरा हुनुपछण:
(i) आफ्नो रापष्ट्रयता त्यागेको र (ii) पकहले देणखन ् मसणककमको राज्य प्रमत आफ्नो मनष्ठा
पररवतणन गरेको हुनुपछण। यस पूवण शतणको अनुसार एक योग्य पिकर्श भारतीय सब्जेकर् वा
भारतीय पुरुष नागररक र उनको पत्नी र नाबामलग बच्चाहरूले आफ्नो भारतीय नागररकता
त्याग्नुपने हुन्र्थ्यो प्राकृ मतकरकृ त मसणककम सब्जेकर् हुनुको लामग (सन ् १९५० देणख मसणककम
भारत देशको संरणक्षत राज्य भएको मर्यो)। यद्यपप, यी मनयमहरू जारी गररएको मर्यो, तर
यामचकाकताणहरूका अनुसार, सन ् १९५० को भारत-मसणककम पबच भएको सणन्ि अन्तगणत
उनीहरूको अमिकार सुरणक्षत भएकोले भारतीयहरूलाई क
ु नै मभन्न व्यवहार गररएको मर्एन।
(घ) सन ् १९६५ मा, मसणककमका चोग्यालले मसणककम कायण परममर् मनयमहरु, १९६५, लाई
अमिसूमचत गरे जसद्वारा सबै पवदेशीहरूलाई मसणककममा प्रवेश गनण, काम गनण र बस्नको
लामग कायण परममर् चाकहन्र्थ्यो। उल्लेखनीय रूपमा, मसणककम कायण परममर् मनयमहरु, १९६५
अन्तगणत "पवदेशी" शब्दको अर्ण "भारतीय नागररक नभएको पवदेशी" भनेर पररभापषत
गररएको मर्यो। त्यसकारण, भारतीय मूलका व्यपक्तहरूलाई मसणककममा पवदेशीको रूपमा
मामनदैनमर्यो र उनीहरूको मसणककम सब्जेकर् नभएता पमन उनीहरूलाई कायण परममर् मलन
आवश्यक मर्एन। मसणककमको मतदाता सूचीमा िेरै भारतीयहरूको पमन नाम मर्यो।
(ड़) सन ् १९७३ मा, मसणककममा लोकताणन्त्रक सरकारको स्र्ापनाको लामग भारत, चोग्याल
र मसणककमका राजनीमतक दलहरू बीच एउर्ा सम्झौता भएको मर्यो। त्यसै अनुसार, भारतले
मसणककममा स्वतन्त्र र मनष्पक्ष मनवाणचन गराउन सहयोग गनुण पने मर्यो।
(च) त्यसपमछ, गत २६ अपप्रल, १९७५ मा, संपविानको छत्तीसौं संशोिन ऐन, १९७५ माफ
ण त, मसणककमलाई भारतको एक राज्य बनाइयो र भारतको संपविानको अनुसूची I को प्रपवपष्ट २२
मा समावेश गररयो।
(छ) िारा ३७१-एफ लाई पमन भारतको संपविानमा सणम्ममलत गररएको मर्यो जस अन्तगणत, अन्य क
ु राहरूसँगै, भारतको राष्ट्रपमतले (संशोिनको दुई वषण मभत्र) वा संसदलाई राज्यमा क
ु नै
कानून पवस्तार गनण वा मसणककमको क
ु नै पमन पवद्यमान कानून रद्द गनण अनुममत कदएको
मर्यो।
९. मसणककमलाई भारतको राज्यको रूपमा पवलय गरेपमछ, यी माममलाहरूसँग सान्दमभणक
मनम्न घर्नाक्रमहरू मनम्नानुसार पत्ता लगाउन सककन्छ:
(क) एक वैिामनक आदेशको माध्यमबार्, नागररकता ऐन, १९५५ लाई मसणककम राज्यमा
पवस्तार गररएको मर्यो। गत ् २१ जुन, १९७५ मा, भारत सरकारको गृह पवभागले "मसणककम
(नागररकता) आदेश १९७५" शीषणकको अमिसूचना जारी गर्यो जस्मुतापबक गत '२६ अपप्रल,
त्याग्नुपने हुन्र्थ्यो प्राकृ मतकरकृ त मसणककम सब्जेकर् हुनुको लामग (सन ् १९५० देणख मसणककम
भारत देशको संरणक्षत राज्य भएको मर्यो)। यद्यपप, यी मनयमहरू जारी गररएको मर्यो, तर
यामचकाकताणहरूका अनुसार, सन ् १९५० को भारत-मसणककम पबच भएको सणन्ि अन्तगणत
उनीहरूको अमिकार सुरणक्षत भएकोले भारतीयहरूलाई क
ु नै मभन्न व्यवहार गररएको मर्एन।
(घ) सन ् १९६५ मा, मसणककमका चोग्यालले मसणककम कायण परममर् मनयमहरु, १९६५, लाई
अमिसूमचत गरे जसद्वारा सबै पवदेशीहरूलाई मसणककममा प्रवेश गनण, काम गनण र बस्नको
लामग कायण परममर् चाकहन्र्थ्यो। उल्लेखनीय रूपमा, मसणककम कायण परममर् मनयमहरु, १९६५
अन्तगणत "पवदेशी" शब्दको अर्ण "भारतीय नागररक नभएको पवदेशी" भनेर पररभापषत
गररएको मर्यो। त्यसकारण, भारतीय मूलका व्यपक्तहरूलाई मसणककममा पवदेशीको रूपमा
मामनदैनमर्यो र उनीहरूको मसणककम सब्जेकर् नभएता पमन उनीहरूलाई कायण परममर् मलन
आवश्यक मर्एन। मसणककमको मतदाता सूचीमा िेरै भारतीयहरूको पमन नाम मर्यो।
(ड़) सन ् १९७३ मा, मसणककममा लोकताणन्त्रक सरकारको स्र्ापनाको लामग भारत, चोग्याल
र मसणककमका राजनीमतक दलहरू बीच एउर्ा सम्झौता भएको मर्यो। त्यसै अनुसार, भारतले
मसणककममा स्वतन्त्र र मनष्पक्ष मनवाणचन गराउन सहयोग गनुण पने मर्यो।
(च) त्यसपमछ, गत २६ अपप्रल, १९७५ मा, संपविानको छत्तीसौं संशोिन ऐन, १९७५ माफ
ण त, मसणककमलाई भारतको एक राज्य बनाइयो र भारतको संपविानको अनुसूची I को प्रपवपष्ट २२
मा समावेश गररयो।
(छ) िारा ३७१-एफ लाई पमन भारतको संपविानमा सणम्ममलत गररएको मर्यो जस अन्तगणत, अन्य क
ु राहरूसँगै, भारतको राष्ट्रपमतले (संशोिनको दुई वषण मभत्र) वा संसदलाई राज्यमा क
ु नै
कानून पवस्तार गनण वा मसणककमको क
ु नै पमन पवद्यमान कानून रद्द गनण अनुममत कदएको
मर्यो।
९. मसणककमलाई भारतको राज्यको रूपमा पवलय गरेपमछ, यी माममलाहरूसँग सान्दमभणक
मनम्न घर्नाक्रमहरू मनम्नानुसार पत्ता लगाउन सककन्छ:
(क) एक वैिामनक आदेशको माध्यमबार्, नागररकता ऐन, १९५५ लाई मसणककम राज्यमा
पवस्तार गररएको मर्यो। गत ् २१ जुन, १९७५ मा, भारत सरकारको गृह पवभागले "मसणककम
(नागररकता) आदेश १९७५" शीषणकको अमिसूचना जारी गर्यो जस्मुतापबक गत '२६ अपप्रल,
१९७५ अमघको सन ् १९६१ मनयमवाली अन्तगणत सबै मसणककम सब्जेकर्हरूलाई भारतीय
नागररक मामनयो'। तसर्ण, यसले मसणककममा बसोबास गने भारतीय मूलका व्यपक्तहरू
(भारतीय नागररकता नत्यागी) र मसणककम सब्जेकर् दताणमा आफ्नो नाम प्रपवपष्ट गरेर
मसणककमको नागररक बीचको मभन्नतालाई कमजोर बनायो। यामचकाकताणहरूका अनुसार, गत
२६ अपप्रल, १९७५ सम्म, मसणककमका प्रजाहरू र भारतीय मूलका व्यपक्तहरू र मसणककममा
बसोबास गनेहरू बीच क
ु नै भेदभाव मर्एन, मतनीहरू सबैलाई भारतको नागररकको रूपमा
व्यवहार गररएको मर्यो। यद्यपप, मसणककम सब्जेकर् दताणमा नाम नभएकाहरूलाई पवचारबार्
बाकहर राणखएको मर्यो।
(ख) मसणककम सब्जेकर् दताणबार् ठूलो संख्यामा योग्य व्यपक्तहरूलाई छोकडएको मर्यो र
फलस्वरूप भारतीय नागररकताबार् वणचचत भएको तर्थ्यलाई ध्यानमा राख्दै, गत २५
सेप्र्ेम्बर, १९७६ मा मसणककम सरकारले रोजगार खोज्ने उद्देश्यका लामग ज्ञापनपत्र जारी
गर्यो जसमा स्र्ानीय भएको दाबी गनेहरूले आमा बुवाको नाम गत १५ मई, १९७५ वा
अमघ देणख सम्बणन्ित सरकारी दताणमा लेणखएको छ भनेर देखाउन सकनुपने मर्यो।
(ग) यसबाहेक, लेख ३७१-एफ अन्तगणत, मसणककम कानून व्यवस्र्ाको अनुक
ू लन जारी गररयो
जसमा, सन ् १९६१ को मनयमवालीलाई गत १३ सेप्र्ेम्बर, १९७५ मा जारी भएको आदेश द्वारा
गत २६ अपप्रल, १९७५ बार् खारेज गररएको मर्यो।
(घ) गत ् ९ अपप्रल, १९८१ मा, मसणककम सरकारले एक ज्ञापनपत्र जारी गयो:
"... राज्यपालले राज्यमा रोजगारीका लामग आवेदन कदन सक्षम पानण मनम्न समूहहरूमा
पकहचान गने व्यपक्तहरूलाई प्रमाणपत्र जारी गनण सम्बणन्ित णजल्ला मभत्रका णजल्ला
कलेकर्रहरूलाई अमिकार कदएको छ-
१. एक व्यपक्त जसको नाम सन ् १९७५ अमघ पकहले देणखन ् मसणककम सब्जेकर् दताणमा
पाइन्छ।
२. पकहले देणखन ् मसणककम सब्जेकर् दताणमा नाम दताण नभएको व्यपक्त तर उसले/उनले
आफ्नो बुबा/पमत/बुवा हजुरबुबा/भाइको नामलाई पकहले देणखन ् मसणककम सब्जेकर्
रणजस्र्रमा रेकडण गररएको छ भन्ने क
ु रालाई स्र्ापपत गनण सकछ, वा
३. एक व्यपक्त जोसँग ग्रामीण क्षेत्रमा कृ पष भूमम छ र सामान्यतया मसणककम राज्यमा
बसोबास गरेको छ वा
नागररक मामनयो'। तसर्ण, यसले मसणककममा बसोबास गने भारतीय मूलका व्यपक्तहरू
(भारतीय नागररकता नत्यागी) र मसणककम सब्जेकर् दताणमा आफ्नो नाम प्रपवपष्ट गरेर
मसणककमको नागररक बीचको मभन्नतालाई कमजोर बनायो। यामचकाकताणहरूका अनुसार, गत
२६ अपप्रल, १९७५ सम्म, मसणककमका प्रजाहरू र भारतीय मूलका व्यपक्तहरू र मसणककममा
बसोबास गनेहरू बीच क
ु नै भेदभाव मर्एन, मतनीहरू सबैलाई भारतको नागररकको रूपमा
व्यवहार गररएको मर्यो। यद्यपप, मसणककम सब्जेकर् दताणमा नाम नभएकाहरूलाई पवचारबार्
बाकहर राणखएको मर्यो।
(ख) मसणककम सब्जेकर् दताणबार् ठूलो संख्यामा योग्य व्यपक्तहरूलाई छोकडएको मर्यो र
फलस्वरूप भारतीय नागररकताबार् वणचचत भएको तर्थ्यलाई ध्यानमा राख्दै, गत २५
सेप्र्ेम्बर, १९७६ मा मसणककम सरकारले रोजगार खोज्ने उद्देश्यका लामग ज्ञापनपत्र जारी
गर्यो जसमा स्र्ानीय भएको दाबी गनेहरूले आमा बुवाको नाम गत १५ मई, १९७५ वा
अमघ देणख सम्बणन्ित सरकारी दताणमा लेणखएको छ भनेर देखाउन सकनुपने मर्यो।
(ग) यसबाहेक, लेख ३७१-एफ अन्तगणत, मसणककम कानून व्यवस्र्ाको अनुक
ू लन जारी गररयो
जसमा, सन ् १९६१ को मनयमवालीलाई गत १३ सेप्र्ेम्बर, १९७५ मा जारी भएको आदेश द्वारा
गत २६ अपप्रल, १९७५ बार् खारेज गररएको मर्यो।
(घ) गत ् ९ अपप्रल, १९८१ मा, मसणककम सरकारले एक ज्ञापनपत्र जारी गयो:
"... राज्यपालले राज्यमा रोजगारीका लामग आवेदन कदन सक्षम पानण मनम्न समूहहरूमा
पकहचान गने व्यपक्तहरूलाई प्रमाणपत्र जारी गनण सम्बणन्ित णजल्ला मभत्रका णजल्ला
कलेकर्रहरूलाई अमिकार कदएको छ-
१. एक व्यपक्त जसको नाम सन ् १९७५ अमघ पकहले देणखन ् मसणककम सब्जेकर् दताणमा
पाइन्छ।
२. पकहले देणखन ् मसणककम सब्जेकर् दताणमा नाम दताण नभएको व्यपक्त तर उसले/उनले
आफ्नो बुबा/पमत/बुवा हजुरबुबा/भाइको नामलाई पकहले देणखन ् मसणककम सब्जेकर्
रणजस्र्रमा रेकडण गररएको छ भन्ने क
ु रालाई स्र्ापपत गनण सकछ, वा
३. एक व्यपक्त जोसँग ग्रामीण क्षेत्रमा कृ पष भूमम छ र सामान्यतया मसणककम राज्यमा
बसोबास गरेको छ वा
४. एक व्यपक्त जसको बुबा/श्रीमान ् गत ३१.१२.१९६९ वा अमघ मसणककम सरकारी सेवामा
हुनुहुन्र्थ्यो।
(ड़) सन ् १९८८ मा, मसणककमको पविान सभाका क
े ही सदस्यहरूले लोकसभामा मसणककमको
भारतसँग पवलय हुँदा मसणककम सब्जेकर् दताणमा नाम दताण भएका व्यपक्तहरूलाई मात्र
मसणककम (नागररकता) आदेश १९७५ अनुसार भारतीय नागररक बनाइएको मर्यो, तर त्यहाँ
सन ् १९४६ र १९७५ को बीचमा मसणककममा उपणस्र्त अन्य िेरै व्यपक्तहरू मर्ए जो अन्यर्ा
उनीहरूको मनवासको कारणले, मसणककममा बसोबास गरेका मर्ए र मनष्ठापुवणक "मसणककमीस"
मर्ए र उनीहरूलाई पमन भारतीय नागररक बनाउनुपछण भन्ने क
ु रालाई जोड कदंदै एक यामचका
पेश गररएको मर्यो। भारत सरकारले यो मागलाई स्वीकार गयो र तर्ाकमर्त 'राज्यपवहीन'
मामनसहरू जसको नाम वास्तपवक रूपमा छोकडएको मर्यो, त्यस्ता व्यपक्तलाई नागररकता
प्रदान गने अभ्यास गररयो। यस उद्देश्यको लामग, मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश, १९८९ लाई गत ३ अपप्रल, १९८९ मा अमिसूमचत गररएको मर्यो जसमा साँचो बकहष्कारका
माममलाहरूलाई भारतको नागररक मान्ने प्राविान राणखएको मर्यो।
यस संशोिन आदेशको सान्दमभणक उपिारा यस प्रकार छ:
"तर उक्त मनयमावली अन्तगणत राणखएको दताणमा नाम प्रपवष्ट गनण योग्य भएको तर क
ु नै
वास्तपवक छ
ु र्का कारण प्रपवपष्ट नगररएको क
ु नै व्यपक्तलाई पमन क
े न्र सरकारले तोक
े को
खण्डमा त्यस कदन भारतको नागररक भएको मामननेछ।"
(ड़) सोही मममत अर्ाणत ् ३ अपप्रल, १९८९ मा, गृह मन्त्रालय, भारत सरकारले भारत सरकार
र मसणककम सरकारका अमिकारीहरूको सणम्ममलत एउर्ा समममत गठन गर्यो, जसको काम
मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश, १९८९ अन्तगणत वास्तपवक भूलका माममलाहरूलाई
अवलोकन गनुण मर्यो। मसणककम सब्जेकर् रणजस्र्रमा साँचो छ
ु र्ेका कारण छ
ु र्ेका व्यपक्तहरू
मार्ी मनणणय गनण मनणित कदशामनदेशहरू मनिाणररत गररएको मर्यो। मनिाणररत कदशामनदेशको
"खण्डहरु डी, एफ, जी र अह्छ" को सतणमा, यामचकाकताणहरू जस्ता व्यपक्तहरूलाई मसणककम
नागररकता (संशोिन) आदेश १९८९ को सतणमा उनीहरूका बुबाहरूको आिारमा भारतीय
नागररकता प्राप्त गने अमिकार मर्यो ककनकर उनका बुबाहरु मसणककम सरकार स्र्ापना
मनयम, १९७४ द्वारा गत १ अपप्रल, १९७४ देणख लागू गररएको 'अपवाद' खण्डको प्रारम्भ हुनु
अमघ देणख 'मसणककम दरबार' मा सरकारी रोजगार मर्ए।
हुनुहुन्र्थ्यो।
(ड़) सन ् १९८८ मा, मसणककमको पविान सभाका क
े ही सदस्यहरूले लोकसभामा मसणककमको
भारतसँग पवलय हुँदा मसणककम सब्जेकर् दताणमा नाम दताण भएका व्यपक्तहरूलाई मात्र
मसणककम (नागररकता) आदेश १९७५ अनुसार भारतीय नागररक बनाइएको मर्यो, तर त्यहाँ
सन ् १९४६ र १९७५ को बीचमा मसणककममा उपणस्र्त अन्य िेरै व्यपक्तहरू मर्ए जो अन्यर्ा
उनीहरूको मनवासको कारणले, मसणककममा बसोबास गरेका मर्ए र मनष्ठापुवणक "मसणककमीस"
मर्ए र उनीहरूलाई पमन भारतीय नागररक बनाउनुपछण भन्ने क
ु रालाई जोड कदंदै एक यामचका
पेश गररएको मर्यो। भारत सरकारले यो मागलाई स्वीकार गयो र तर्ाकमर्त 'राज्यपवहीन'
मामनसहरू जसको नाम वास्तपवक रूपमा छोकडएको मर्यो, त्यस्ता व्यपक्तलाई नागररकता
प्रदान गने अभ्यास गररयो। यस उद्देश्यको लामग, मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश, १९८९ लाई गत ३ अपप्रल, १९८९ मा अमिसूमचत गररएको मर्यो जसमा साँचो बकहष्कारका
माममलाहरूलाई भारतको नागररक मान्ने प्राविान राणखएको मर्यो।
यस संशोिन आदेशको सान्दमभणक उपिारा यस प्रकार छ:
"तर उक्त मनयमावली अन्तगणत राणखएको दताणमा नाम प्रपवष्ट गनण योग्य भएको तर क
ु नै
वास्तपवक छ
ु र्का कारण प्रपवपष्ट नगररएको क
ु नै व्यपक्तलाई पमन क
े न्र सरकारले तोक
े को
खण्डमा त्यस कदन भारतको नागररक भएको मामननेछ।"
(ड़) सोही मममत अर्ाणत ् ३ अपप्रल, १९८९ मा, गृह मन्त्रालय, भारत सरकारले भारत सरकार
र मसणककम सरकारका अमिकारीहरूको सणम्ममलत एउर्ा समममत गठन गर्यो, जसको काम
मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश, १९८९ अन्तगणत वास्तपवक भूलका माममलाहरूलाई
अवलोकन गनुण मर्यो। मसणककम सब्जेकर् रणजस्र्रमा साँचो छ
ु र्ेका कारण छ
ु र्ेका व्यपक्तहरू
मार्ी मनणणय गनण मनणित कदशामनदेशहरू मनिाणररत गररएको मर्यो। मनिाणररत कदशामनदेशको
"खण्डहरु डी, एफ, जी र अह्छ" को सतणमा, यामचकाकताणहरू जस्ता व्यपक्तहरूलाई मसणककम
नागररकता (संशोिन) आदेश १९८९ को सतणमा उनीहरूका बुबाहरूको आिारमा भारतीय
नागररकता प्राप्त गने अमिकार मर्यो ककनकर उनका बुबाहरु मसणककम सरकार स्र्ापना
मनयम, १९७४ द्वारा गत १ अपप्रल, १९७४ देणख लागू गररएको 'अपवाद' खण्डको प्रारम्भ हुनु
अमघ देणख 'मसणककम दरबार' मा सरकारी रोजगार मर्ए।
(छ) त्पयसमछ, भारत सरकारको आदेश मममत ७ अगस्र्, १९९० र ०८ अपप्रल, १९९१ मुतापबक
क
ू ल ७३,४३१ व्यपक्तहरूलाई भारतीय नागररकता प्रदान गररएको मर्यो जसको आिारमा यी
व्यपक्तहरूलाई मसणककम सब्जेकर्रूमा समावेश गनण योग्य पाएको मर्यो। यी ७३,४३१ व्यपक्तहरू
मध्ये अमिकांश भारतका नागररकहरु मर्ए र सन ् १९४६ र १९७५ बीच मसणककममा स्र्ायी
रूपमा बसोबास गरेका व्यपक्तहरू मर्ए। मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश, १९८९ को
सतणमा नागररकता सूचीमा समावेश गनणको लामग मनिाणररत ढाँचामा आवेदनहरू सन ् २०२१
को व.पी. (सी) संख्या १२८३ मा यामचकाकताणहरूको पररवारका सदस्यहरूद्वारा पेश गररएको
मर्यो, जसलाई सम्बणन्ित णजल्ला कलेकर्रले पवमिवत रूपमा स्वीकार गरेको मर्यो। तर, उनीहरुको नाम न त भारत सरकारको गृह मन्त्रालयले पठाएको स्वीकृ त सूचीमा देखापरेको
छ न त अस्वीकृ त सूचीमा नै छ।
१०. मसणककममा आयकर ऐन, १९६१ लागू हुनु अमघका कानुनी र तर्थ्यगत घर्नाक्रमहरूलाई
यस ऐन अन्तगणत यी माममलाहरूमा उत्पन्न पववादको रूपमा समावेश गनण सककन्छ:
(क) सन ् १९४८ मा, मसणककम आयकर म्यानुअल, १९४८ (एसईतीएम) मसणककमका शासक
(चोग्याल) द्वारा जारी गररएको मर्यो। यस एसआईतीएम अन्तगणत, व्यवसायमा संलग्न सबै
व्यपक्तहरू मामर् मतनीहरूको बसोबास नहेरीकन कर लगाइएको मर्यो। यस एसआईकर्एम
अन्तगणत, जन्म स्र्ान, जामत वा जातीय आिारमा क
ु नै भेदभाव नगरी सबैले आयकर मतने
गरेको भमनएको छ।
(ख) सन ् १९८९ मा, आई.कर्. ऐन, १९६१ लाई पवत्त ऐन, १९८९ द्वारा मसणककममा पवस्तार
गररएको मर्यो। उक्त संशोिन अन्तगणत, मसणककम राज्यमा लागू भएको आयकर ऐन, १९६१
सँग सम्बणन्ित क
ु नै पमन कानून खारेज गररएको मर्यो। मनस्सन्देह, संसदसँग कृ पष आयमा
कर लगाउने क
ु नै क्षमता नभएकोले, एसआईर्ीएम, १९४८ को खारेजीले आयमा करहरूमा
लागू हुने कानूनलाई मात्र असर गनेछ र कृ पष आयको सन्दभणमा यसको सचचालनलाई असर
गदैन।
(ग) तर्ापप, आईर्ी ऐन, १९६१ मसणककममा पवस्ताररत भएको र सम्बणन्ित कानून खारेज
गररएको तर्थ्यको बावजुद, समर्णक, यामचकाकताणहरू सकहत सबै बामसन्दाहरूले मसणककममा
अन्य भारतीय नागररकहरूको सार् एसआईर्ीएम अन्तगणत आयकर मतनण जारी राखे, चाहे
उनीहरूको नाम मसणककम राज्य सब्जेकर् रणजस्र्रमा दताण गररएको मर्यो वा मर्एन।
क
ू ल ७३,४३१ व्यपक्तहरूलाई भारतीय नागररकता प्रदान गररएको मर्यो जसको आिारमा यी
व्यपक्तहरूलाई मसणककम सब्जेकर्रूमा समावेश गनण योग्य पाएको मर्यो। यी ७३,४३१ व्यपक्तहरू
मध्ये अमिकांश भारतका नागररकहरु मर्ए र सन ् १९४६ र १९७५ बीच मसणककममा स्र्ायी
रूपमा बसोबास गरेका व्यपक्तहरू मर्ए। मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश, १९८९ को
सतणमा नागररकता सूचीमा समावेश गनणको लामग मनिाणररत ढाँचामा आवेदनहरू सन ् २०२१
को व.पी. (सी) संख्या १२८३ मा यामचकाकताणहरूको पररवारका सदस्यहरूद्वारा पेश गररएको
मर्यो, जसलाई सम्बणन्ित णजल्ला कलेकर्रले पवमिवत रूपमा स्वीकार गरेको मर्यो। तर, उनीहरुको नाम न त भारत सरकारको गृह मन्त्रालयले पठाएको स्वीकृ त सूचीमा देखापरेको
छ न त अस्वीकृ त सूचीमा नै छ।
१०. मसणककममा आयकर ऐन, १९६१ लागू हुनु अमघका कानुनी र तर्थ्यगत घर्नाक्रमहरूलाई
यस ऐन अन्तगणत यी माममलाहरूमा उत्पन्न पववादको रूपमा समावेश गनण सककन्छ:
(क) सन ् १९४८ मा, मसणककम आयकर म्यानुअल, १९४८ (एसईतीएम) मसणककमका शासक
(चोग्याल) द्वारा जारी गररएको मर्यो। यस एसआईतीएम अन्तगणत, व्यवसायमा संलग्न सबै
व्यपक्तहरू मामर् मतनीहरूको बसोबास नहेरीकन कर लगाइएको मर्यो। यस एसआईकर्एम
अन्तगणत, जन्म स्र्ान, जामत वा जातीय आिारमा क
ु नै भेदभाव नगरी सबैले आयकर मतने
गरेको भमनएको छ।
(ख) सन ् १९८९ मा, आई.कर्. ऐन, १९६१ लाई पवत्त ऐन, १९८९ द्वारा मसणककममा पवस्तार
गररएको मर्यो। उक्त संशोिन अन्तगणत, मसणककम राज्यमा लागू भएको आयकर ऐन, १९६१
सँग सम्बणन्ित क
ु नै पमन कानून खारेज गररएको मर्यो। मनस्सन्देह, संसदसँग कृ पष आयमा
कर लगाउने क
ु नै क्षमता नभएकोले, एसआईर्ीएम, १९४८ को खारेजीले आयमा करहरूमा
लागू हुने कानूनलाई मात्र असर गनेछ र कृ पष आयको सन्दभणमा यसको सचचालनलाई असर
गदैन।
(ग) तर्ापप, आईर्ी ऐन, १९६१ मसणककममा पवस्ताररत भएको र सम्बणन्ित कानून खारेज
गररएको तर्थ्यको बावजुद, समर्णक, यामचकाकताणहरू सकहत सबै बामसन्दाहरूले मसणककममा
अन्य भारतीय नागररकहरूको सार् एसआईर्ीएम अन्तगणत आयकर मतनण जारी राखे, चाहे
उनीहरूको नाम मसणककम राज्य सब्जेकर् रणजस्र्रमा दताण गररएको मर्यो वा मर्एन।
(घ) मसणककममा आयकर ऐन, १९६१ को पवस्तारलाई मसणककम राज्यको कडा पवरोिको
कारणले वास्तपवकतामा लागू गनण सककएको मर्एन। त्यस पमछ, भारत सरकारले पवत्त ऐन, १९९४ द्वारा आयकर ऐन, १९६१ मा संशोिन गरेर मसणककमका अनुसूमचत जनजामतहरूलाई
ु र् कदने प्रस्ताव गर्यो जुन अन्य राज्यहरूमा भइरहेको मर्यो। यद्यपप, लोक
सभामा मसणककमका एकल सदस्यले यसको पवरोि गरेका मर्ए, ककनकक अनुसूमचत
जनजातीहरूलाई मात्र छ
ु र् कदनु भनेको अन्य मतदाताहरू जसमा ठूलो कहस्सा अनुसूमचत
जनजातीका व्यपक्तहरु मर्एन र यसो गदाण अन्य जनसंख्याको ठूलो हदसम्म हन्न गनुण हो
भन्ने क
ु रा मा जोड कदएको कारण उक्त संशोिन कफताण गररएको मर्यो।
(ङ) गत ् १९ जुलाई, २००४ मा, भारत सरकार र मसणककम राज्य सरकारले, मसणककममा
आयकर ऐन, १९६१ को कायाणन्वयनको सम्बन्िको मतभेदहरू समािान गने प्रयासमा, एक
संयुक्त समममत गठन गयो जसमा क
े न्रीय सरकार र मसणककम सरकारका सदस्यहरू मर्ए।
समममतमा प्रमतमनमित्व गने मसणककम राज्यले मसणककम सब्जेकर् प्रमाणपत्र (एसएससी)
भएका व्यपक्तहरू र उनीहरूका सन्तानहरू जसलाई सन ् १९८९ मसणककम नागररकता (संशोिन)
आदेश माफ
ण त भारतीय नागररक बनाइएका मर्यो र उनीहरुलाई आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र्
कदन बारम्बार जोड कदइयो। यस वगणमा क
ु ल जनसंख्याबार् लगभग ९४.६% व्यपक्तहरु समावेश
छन ्। एसएससी िारकहरू र भारत सरकारको आदेश मममत ०७ अगस्र्, १९९० र ०८ अपप्रल, १९९१ द्वारा भारतको नागररक बनाइएका मामनसहरू र उनीहरूका सन्तानहरूलाई यो छ
ु र्
कदनुको लागी ४ वषण सम्म छलफल चल्यो। मसणककम सरकारको तक
ण मर्यो कक एसएससी
िारकहरू र सन ् १९९०-१९९१ मा मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश, १९८९ माफ
ण त
भारतीय नागररक भएकाहरूलाई छ
ु र् कदनुपछण भन्ने अडान मर्यो। मसणककम राज्यको सन ्
२००४ को मतदाता सूचीमा मनम्न जनसांणख्यकरय संरचना मर्यो:
भुकर्या-लेप्चा (जनजामतहरु) : २०.६४%
नेपालीहरु: ६९.७१%
(मूल मसणककम सब्जेकर्हरू सकहत)
शेपाण: ४.३१%
अरु: ५.३४%
कारणले वास्तपवकतामा लागू गनण सककएको मर्एन। त्यस पमछ, भारत सरकारले पवत्त ऐन, १९९४ द्वारा आयकर ऐन, १९६१ मा संशोिन गरेर मसणककमका अनुसूमचत जनजामतहरूलाई
ु र् कदने प्रस्ताव गर्यो जुन अन्य राज्यहरूमा भइरहेको मर्यो। यद्यपप, लोक
सभामा मसणककमका एकल सदस्यले यसको पवरोि गरेका मर्ए, ककनकक अनुसूमचत
जनजातीहरूलाई मात्र छ
ु र् कदनु भनेको अन्य मतदाताहरू जसमा ठूलो कहस्सा अनुसूमचत
जनजातीका व्यपक्तहरु मर्एन र यसो गदाण अन्य जनसंख्याको ठूलो हदसम्म हन्न गनुण हो
भन्ने क
ु रा मा जोड कदएको कारण उक्त संशोिन कफताण गररएको मर्यो।
(ङ) गत ् १९ जुलाई, २००४ मा, भारत सरकार र मसणककम राज्य सरकारले, मसणककममा
आयकर ऐन, १९६१ को कायाणन्वयनको सम्बन्िको मतभेदहरू समािान गने प्रयासमा, एक
संयुक्त समममत गठन गयो जसमा क
े न्रीय सरकार र मसणककम सरकारका सदस्यहरू मर्ए।
समममतमा प्रमतमनमित्व गने मसणककम राज्यले मसणककम सब्जेकर् प्रमाणपत्र (एसएससी)
भएका व्यपक्तहरू र उनीहरूका सन्तानहरू जसलाई सन ् १९८९ मसणककम नागररकता (संशोिन)
आदेश माफ
ण त भारतीय नागररक बनाइएका मर्यो र उनीहरुलाई आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र्
कदन बारम्बार जोड कदइयो। यस वगणमा क
ु ल जनसंख्याबार् लगभग ९४.६% व्यपक्तहरु समावेश
छन ्। एसएससी िारकहरू र भारत सरकारको आदेश मममत ०७ अगस्र्, १९९० र ०८ अपप्रल, १९९१ द्वारा भारतको नागररक बनाइएका मामनसहरू र उनीहरूका सन्तानहरूलाई यो छ
ु र्
कदनुको लागी ४ वषण सम्म छलफल चल्यो। मसणककम सरकारको तक
ण मर्यो कक एसएससी
िारकहरू र सन ् १९९०-१९९१ मा मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश, १९८९ माफ
ण त
भारतीय नागररक भएकाहरूलाई छ
ु र् कदनुपछण भन्ने अडान मर्यो। मसणककम राज्यको सन ्
२००४ को मतदाता सूचीमा मनम्न जनसांणख्यकरय संरचना मर्यो:
भुकर्या-लेप्चा (जनजामतहरु) : २०.६४%
नेपालीहरु: ६९.७१%
(मूल मसणककम सब्जेकर्हरू सकहत)
शेपाण: ४.३१%
अरु: ५.३४%
(भारतीय मूलका पुराना बामसन्दाहरू: १.५०% र भारतीय मूलका व्यपक्तहरू सकहत नयाँ
बसोबास गनेहरू ३.८४% = ५.३४%)
(च) गत ् २००८ मा, भारत सरकारले पवत्त ऐन, २००८ को आिारमा आयकर ऐन, १९६१ मा
संशोिन पाररत गर्यो, जस मुतापबक आयकर ऐन, १९६१ मा िारा १० अन्तगणत खण्ड
(२६एएए) पेश गररएको मर्यो। आयकर ऐन १९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) ले
मसणककमका मामनसहरूलाई छ
ु र् कदएको छ। त्यसपमछ, गत १६ जुन २००८ मा, मसणककम
सरकारले एसईकर्एम लाई कारबाही गनुणहुँदैन भनी एक सक
ुण लर जारी गर्यो।
यामचककताणहरुको गुनासो:
११. सन ् २०२१ को व.पी.(सी) संख्या १२८३ मा यामचककताणहरूका अनुसार, मतनीहरू
मसणककममा बसोबास गरेका हुन ् र मतनीहरूका बुबाहरू गत ३१ कडसेम्बर, १९६९ र त्यसको
अमघ सरकारी सेवामा मर्ए। त्यसैले, मतनीहरू मसणककम सरकारले जारी गरेको गत ०९
अपप्रल, १९८१ को ज्ञापनपत्र अनुसार चौर्ो श्रेणी अन्तगणत परेका छन ्। यामचकाकताणहरूलाई
मसणककम सरकारद्वारा पकहचान प्रमाणपत्र (आवास वा आवासीय प्रमाणपत्र जस्तै) जारी
गररएको छ। उनीहरूलाई जारी गररएको पकहचानको प्रमाणपत्रको अनुसार यामचकाकताणहरू
मसणककमको स्र्ानीय जनसंख्याको कहस्सा हुन ् र ती व्यपक्तहरू बराबर हुन ् जसको नाम
पकहले देणखन ् मसणककम सब्जेकर् दताणमा पाइन्छ। यसरी, मतनीहरू सबैलाई मसणककमको
स्र्ानीय जनसंख्याको भागको रूपमा व्यवहार गररएको छ तर यामचकाकताणहरू, जो
मसणककममा बसोबास गछणन ् र जसलाई पकहचानको प्रमाणपत्र जारी गररएको छ, उनीहरूलाई
आयकर ऐन १९६१ को िारा १०(२६एएए) को लाभबार् वणचचत गररएको र उनीहरुको
आयकरको मुल्यांकन भईरहेको छ भने, तर मामर् उल्लेणखत ब्यपक्तहरुको वगणलाई आयकरको
भुक्तानबार् छ
ु र् कदने मामर् उल्लेणखत व्यवस्र्ाको उद्देश्य हो। यी यामचकाकताणहरूका अनुसार, उक्त प्राविानले मसणककमका बामसन्दाहरूको ९४% लाई छ
ु र् कदन्छ जबकक बाँकर ५% जसमा
कररब १% जनताहरू जस्तै यामचकाकताणहरू छन ् जो मसणककमका वास्तपवक बसोबास गनेहरू
हुन ् र उनीहरूलाई अन्य वगणका व्यपक्तहरु जस्तै समान व्यवहार गने अमिकार छ। यी
मनवेदकहरूको गुनासो यो हो कक उनीहरूको नाम सन ् १९६१ को मनयमावली अन्तगणत दताणमा
दताण नभएको एकमात्र आिारमा उनीहरुलाई आयकर लगाउने उद्देश्यले छ
ु ट्याएको छ। यी
यामचकाकताणहरूका अनुसार मतनीहरूसँग पकहचानको प्रमाणपत्रहरू छ र मतनीहरू आयकर
बसोबास गनेहरू ३.८४% = ५.३४%)
(च) गत ् २००८ मा, भारत सरकारले पवत्त ऐन, २००८ को आिारमा आयकर ऐन, १९६१ मा
संशोिन पाररत गर्यो, जस मुतापबक आयकर ऐन, १९६१ मा िारा १० अन्तगणत खण्ड
(२६एएए) पेश गररएको मर्यो। आयकर ऐन १९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) ले
मसणककमका मामनसहरूलाई छ
ु र् कदएको छ। त्यसपमछ, गत १६ जुन २००८ मा, मसणककम
सरकारले एसईकर्एम लाई कारबाही गनुणहुँदैन भनी एक सक
ुण लर जारी गर्यो।
यामचककताणहरुको गुनासो:
११. सन ् २०२१ को व.पी.(सी) संख्या १२८३ मा यामचककताणहरूका अनुसार, मतनीहरू
मसणककममा बसोबास गरेका हुन ् र मतनीहरूका बुबाहरू गत ३१ कडसेम्बर, १९६९ र त्यसको
अमघ सरकारी सेवामा मर्ए। त्यसैले, मतनीहरू मसणककम सरकारले जारी गरेको गत ०९
अपप्रल, १९८१ को ज्ञापनपत्र अनुसार चौर्ो श्रेणी अन्तगणत परेका छन ्। यामचकाकताणहरूलाई
मसणककम सरकारद्वारा पकहचान प्रमाणपत्र (आवास वा आवासीय प्रमाणपत्र जस्तै) जारी
गररएको छ। उनीहरूलाई जारी गररएको पकहचानको प्रमाणपत्रको अनुसार यामचकाकताणहरू
मसणककमको स्र्ानीय जनसंख्याको कहस्सा हुन ् र ती व्यपक्तहरू बराबर हुन ् जसको नाम
पकहले देणखन ् मसणककम सब्जेकर् दताणमा पाइन्छ। यसरी, मतनीहरू सबैलाई मसणककमको
स्र्ानीय जनसंख्याको भागको रूपमा व्यवहार गररएको छ तर यामचकाकताणहरू, जो
मसणककममा बसोबास गछणन ् र जसलाई पकहचानको प्रमाणपत्र जारी गररएको छ, उनीहरूलाई
आयकर ऐन १९६१ को िारा १०(२६एएए) को लाभबार् वणचचत गररएको र उनीहरुको
आयकरको मुल्यांकन भईरहेको छ भने, तर मामर् उल्लेणखत ब्यपक्तहरुको वगणलाई आयकरको
भुक्तानबार् छ
ु र् कदने मामर् उल्लेणखत व्यवस्र्ाको उद्देश्य हो। यी यामचकाकताणहरूका अनुसार, उक्त प्राविानले मसणककमका बामसन्दाहरूको ९४% लाई छ
ु र् कदन्छ जबकक बाँकर ५% जसमा
कररब १% जनताहरू जस्तै यामचकाकताणहरू छन ् जो मसणककमका वास्तपवक बसोबास गनेहरू
हुन ् र उनीहरूलाई अन्य वगणका व्यपक्तहरु जस्तै समान व्यवहार गने अमिकार छ। यी
मनवेदकहरूको गुनासो यो हो कक उनीहरूको नाम सन ् १९६१ को मनयमावली अन्तगणत दताणमा
दताण नभएको एकमात्र आिारमा उनीहरुलाई आयकर लगाउने उद्देश्यले छ
ु ट्याएको छ। यी
यामचकाकताणहरूका अनुसार मतनीहरूसँग पकहचानको प्रमाणपत्रहरू छ र मतनीहरू आयकर
ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) मा उल्लेणखत श्रेणीहरूको व्यपक्तहरू जपत्तक
ै मसणककमेवासी
हुन ् जसलाई उक्त अन्तगणत आयकर नमतरने लाभ कदइएको छ।
१२. यो पमन भमनएको छ कक मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश १९८९ को माध्यमबार्
भारतीय नागररकता प्रदान गररएका व्यपक्तहरू ती व्यपक्तहरू मर्ए जसको नाम वास्तवमा
मसणककम सब्जेकर् दताणमा ककहल्यै समावेश गररएको मर्एन तर मतनीहरूलाई येसको लाभ
कदइएको मर्यो।
१३. मामर्को गुनासोको सन्दभणमा आयकर मतने छ
ु र्को लामग पवमभन्न व्यपक्तहरूले पवमभन्न
मनवेदन कदएका मर्ए। यी प्रमतवेदनलाई ध्यानमा राख्दै संघ सरकारले एउर्ा समममत गठन
गरेको मर्यो। गत ् १६ अकर्ोबर २००९ मा, यस समममतले एउर्ा मनणणय सुनायो जसको
मुतापबक यो मनष्कषणमा पुगेको मर्यो कक आयकर ऐन, १९६१ मा मसणककम सब्जेकर्रूको
दताणमा समावेश नभएका व्यपक्तहरूलाई छ
ु र् कदने क
ु नै प्राविान छैन। त्यसकारण समममतले
यी व्यपक्तहरूले उनीहरूको नाम समावेश गनण सम्भव छ कक छैन भनी पत्ता लगाउन आयकर
ऐन, १९६१ मा रहेका कमीकमजोरीहरू हेनणका लामग कानुनी पवज्ञहरू/चार्णडण एकाउन्र्ेन्र्हरूसँग
सम्पक
ण गनुण भमन मसफाररस गरेको मर्यो; ताकक मसणककम सरकारले यो माममलालाई भारत
सरकार समक्ष उठाउन सकोस।
१४. यामचकाकताणहरूका अनुसार गत २१ सेप्र्ेम्बर २०१० मा, मसणककम सरकारले एक
कयापबनेर् जनादेश जारी गर्यो जहाँ यो स्वीकार गररएको मर्यो कक पकहचानको प्रमाणपत्र
(सीओई) अझै पमन वैि पूवण पवलय कानूनलाई ध्यानमा राखेर जारी गररएको मर्यो ककनभने
यसले लेख ३७१-एफ अन्तगणत संवैिामनक संरक्षण पाएको मर्यो। सीओआई िारक भएका
कारण ५१ यामचकाकताणहरू जस्ता व्यपक्तहरूलाई मसणककम सरकार स्र्ापना मनयम, १९७४
को मनयम ४(४) अन्तगणत राज्य सरकार र यसका सावणजमनक क्षेत्र एकाइहरू (पीएसयू)
अन्तगणत रोजगारीको लामग समावेश गररएको छ जसमा स्र्ानीयहरूका लामग मात्र रोजगारीको
प्राविान छ।
१५. यामचकाकताणहरूका अनुसार, उनीहरु जस्ता व्यपक्तहरु स्पष्ट रूपमा मसणककमका स्र्ायी
बामसन्दा भए पमन आयकरको भुक्तानीको छ
ु र्बार् वणचचत व्यपक्तहरूमामर् अन्याय भएको
कारणले गदाण, यस पवषयमा मसणककम राज्य सभामा बहस भएको मर्यो। गत ् २४ माचण, २०११ मा, एक मणन्त्रपररषद् ज्ञापन जारी गररएको मर्यो कक मसणककम सरकारले ती बकहष्कृ त
ै मसणककमेवासी
हुन ् जसलाई उक्त अन्तगणत आयकर नमतरने लाभ कदइएको छ।
१२. यो पमन भमनएको छ कक मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश १९८९ को माध्यमबार्
भारतीय नागररकता प्रदान गररएका व्यपक्तहरू ती व्यपक्तहरू मर्ए जसको नाम वास्तवमा
मसणककम सब्जेकर् दताणमा ककहल्यै समावेश गररएको मर्एन तर मतनीहरूलाई येसको लाभ
कदइएको मर्यो।
१३. मामर्को गुनासोको सन्दभणमा आयकर मतने छ
ु र्को लामग पवमभन्न व्यपक्तहरूले पवमभन्न
मनवेदन कदएका मर्ए। यी प्रमतवेदनलाई ध्यानमा राख्दै संघ सरकारले एउर्ा समममत गठन
गरेको मर्यो। गत ् १६ अकर्ोबर २००९ मा, यस समममतले एउर्ा मनणणय सुनायो जसको
मुतापबक यो मनष्कषणमा पुगेको मर्यो कक आयकर ऐन, १९६१ मा मसणककम सब्जेकर्रूको
दताणमा समावेश नभएका व्यपक्तहरूलाई छ
ु र् कदने क
ु नै प्राविान छैन। त्यसकारण समममतले
यी व्यपक्तहरूले उनीहरूको नाम समावेश गनण सम्भव छ कक छैन भनी पत्ता लगाउन आयकर
ऐन, १९६१ मा रहेका कमीकमजोरीहरू हेनणका लामग कानुनी पवज्ञहरू/चार्णडण एकाउन्र्ेन्र्हरूसँग
सम्पक
ण गनुण भमन मसफाररस गरेको मर्यो; ताकक मसणककम सरकारले यो माममलालाई भारत
सरकार समक्ष उठाउन सकोस।
१४. यामचकाकताणहरूका अनुसार गत २१ सेप्र्ेम्बर २०१० मा, मसणककम सरकारले एक
कयापबनेर् जनादेश जारी गर्यो जहाँ यो स्वीकार गररएको मर्यो कक पकहचानको प्रमाणपत्र
(सीओई) अझै पमन वैि पूवण पवलय कानूनलाई ध्यानमा राखेर जारी गररएको मर्यो ककनभने
यसले लेख ३७१-एफ अन्तगणत संवैिामनक संरक्षण पाएको मर्यो। सीओआई िारक भएका
कारण ५१ यामचकाकताणहरू जस्ता व्यपक्तहरूलाई मसणककम सरकार स्र्ापना मनयम, १९७४
को मनयम ४(४) अन्तगणत राज्य सरकार र यसका सावणजमनक क्षेत्र एकाइहरू (पीएसयू)
अन्तगणत रोजगारीको लामग समावेश गररएको छ जसमा स्र्ानीयहरूका लामग मात्र रोजगारीको
प्राविान छ।
१५. यामचकाकताणहरूका अनुसार, उनीहरु जस्ता व्यपक्तहरु स्पष्ट रूपमा मसणककमका स्र्ायी
बामसन्दा भए पमन आयकरको भुक्तानीको छ
ु र्बार् वणचचत व्यपक्तहरूमामर् अन्याय भएको
कारणले गदाण, यस पवषयमा मसणककम राज्य सभामा बहस भएको मर्यो। गत ् २४ माचण, २०११ मा, एक मणन्त्रपररषद् ज्ञापन जारी गररएको मर्यो कक मसणककम सरकारले ती बकहष्कृ त
वगणहरू (सन ् २०२१ को ररर् यामचका (सी) संख्या १२८३ मा यामचकाकताणहरू जस्तै व्यपक्तहरू
जसका बुबाहरू गत ३१ कडसेम्बर, १९६९ अमघ मसणककम सरकारी सेवामा मर्ए र जो लगातार
मसणककम राज्यमा बसोबास गरररहेका छन ्) को पक्षमा पविानसभाको आगामी सत्रमा एक
प्रस्ताव पाररत गनण उपयुक्त छ भन्ने ठानेको मर्यो, ताकक उनीहरुलाई भारत सरकार द्वारा
आयकरको छ
ु र् प्राप्त होस्। सोही अनुसार गत २६ माचण, २०११ मा यो संकल्प पाररत भएको
मर्यो।
१६. त्यसपमछ, सन ् २०१३ को ररर् यामचका (नागररक) संख्या ५९ लाई यस न्यायलयमा
दायर गररयो र यस न्यायलयले गत ११ फ
े िुअरी, २०१३ मा नोकर्स जारी गररयो जस
मुतापबक यहाँ भएका यामचककताणहरू जस्ता व्यपक्तहरूलाई आयकर पवभागको ररकभरी
कायणवाही र कर्डीएस को बराबर जम्मा गनणको सम्बन्िमा अन्तररम राहत कदइयो।
१७. गत ् अगस्त २०१३ मा, राज्य सभाले सन ् १९७५ मा भारतसँग पवलय हुनु अमघ
मसणककममा बसोबास गने वास्तपवक भारतीय नागररकहरूको कहतको रक्षाको लामग प्रार्णना
गदै यामचकामा समममतको १४५ औं प्रमतवेदन प्रकामशत गर्यो। आफ्नो छलफलमा, समममतले
मसणककमका पुराना भारतीय बसोबास गनेहरूलाई मसणककमीस जस्तै व्यवहार गनुणपछण र उक्त
पररभाषामा समावेश गररनुपछण भन्ने क
ु रा स्पष्ट रूपमा पत्ता लगायो। त्यस्ता व्यपक्तहरूलाई
पमन छ
ु र् कदन मसफाररस गररएको मर्यो।
१८. गत ४ अपप्रल २०१८ मा, यस न्यायलयले सन ् २०१३ को ररर् यामचका नम्बर ५९ मा
यामचककताणहरूलाई आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को लाभ पाउनु पछण भनेर
दाबी गने व्यपक्तहरूको सूची रेकडणमा राख्न मनदेशन कदँदै आदेश पाररत गरेको मर्यो, र
मसणककम राज्यलाई र्प दावीहरू प्रमाणणत गनण र क
े न्र सरकारसँग सहयोग गनण मनदेशन
कदइयो ताकक त्यस्ता दावीहरूलाई क
े न्र सरकारले कानून बमोणजम पवचार गनण सकोस्।
१९. यस आदेशको बमोणजम, राज्य सरकारले आयकरको भुक्तानीबार् छ
ु र्को लामग यामचककताण
जस्तै वगणका व्यपक्तहरु अर्ाणत ् जसका बुबाहरु मसणककम सरकारमा गत ३१ कडसेम्बर, १९६९
मा वा अमघ सेवामा मर्ए र जो स्र्ायी रूपमा बसोबास गदैछन ् र यसको आिारमा सीओआई
भएका व्यपक्तहरू सकहत अन्य दुई श्रेणीका व्यपक्तहरूलाई र मसणककममा बसोबास गरररहेका
व्यपक्तहरूका सार् मसणककमको ग्रामीण क्षेत्रहरूमा आफ्नो जग्गा सम्पपत्तको आिारमा सीओई
जारी गरररहेका व्यपक्तहरु संग समावेश गनण अनुमोदन गर्यो। गत ् २२ सेप्र्ेम्बर, २०१८ मा
जसका बुबाहरू गत ३१ कडसेम्बर, १९६९ अमघ मसणककम सरकारी सेवामा मर्ए र जो लगातार
मसणककम राज्यमा बसोबास गरररहेका छन ्) को पक्षमा पविानसभाको आगामी सत्रमा एक
प्रस्ताव पाररत गनण उपयुक्त छ भन्ने ठानेको मर्यो, ताकक उनीहरुलाई भारत सरकार द्वारा
आयकरको छ
ु र् प्राप्त होस्। सोही अनुसार गत २६ माचण, २०११ मा यो संकल्प पाररत भएको
मर्यो।
१६. त्यसपमछ, सन ् २०१३ को ररर् यामचका (नागररक) संख्या ५९ लाई यस न्यायलयमा
दायर गररयो र यस न्यायलयले गत ११ फ
े िुअरी, २०१३ मा नोकर्स जारी गररयो जस
मुतापबक यहाँ भएका यामचककताणहरू जस्ता व्यपक्तहरूलाई आयकर पवभागको ररकभरी
कायणवाही र कर्डीएस को बराबर जम्मा गनणको सम्बन्िमा अन्तररम राहत कदइयो।
१७. गत ् अगस्त २०१३ मा, राज्य सभाले सन ् १९७५ मा भारतसँग पवलय हुनु अमघ
मसणककममा बसोबास गने वास्तपवक भारतीय नागररकहरूको कहतको रक्षाको लामग प्रार्णना
गदै यामचकामा समममतको १४५ औं प्रमतवेदन प्रकामशत गर्यो। आफ्नो छलफलमा, समममतले
मसणककमका पुराना भारतीय बसोबास गनेहरूलाई मसणककमीस जस्तै व्यवहार गनुणपछण र उक्त
पररभाषामा समावेश गररनुपछण भन्ने क
ु रा स्पष्ट रूपमा पत्ता लगायो। त्यस्ता व्यपक्तहरूलाई
पमन छ
ु र् कदन मसफाररस गररएको मर्यो।
१८. गत ४ अपप्रल २०१८ मा, यस न्यायलयले सन ् २०१३ को ररर् यामचका नम्बर ५९ मा
यामचककताणहरूलाई आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को लाभ पाउनु पछण भनेर
दाबी गने व्यपक्तहरूको सूची रेकडणमा राख्न मनदेशन कदँदै आदेश पाररत गरेको मर्यो, र
मसणककम राज्यलाई र्प दावीहरू प्रमाणणत गनण र क
े न्र सरकारसँग सहयोग गनण मनदेशन
कदइयो ताकक त्यस्ता दावीहरूलाई क
े न्र सरकारले कानून बमोणजम पवचार गनण सकोस्।
१९. यस आदेशको बमोणजम, राज्य सरकारले आयकरको भुक्तानीबार् छ
ु र्को लामग यामचककताण
जस्तै वगणका व्यपक्तहरु अर्ाणत ् जसका बुबाहरु मसणककम सरकारमा गत ३१ कडसेम्बर, १९६९
मा वा अमघ सेवामा मर्ए र जो स्र्ायी रूपमा बसोबास गदैछन ् र यसको आिारमा सीओआई
भएका व्यपक्तहरू सकहत अन्य दुई श्रेणीका व्यपक्तहरूलाई र मसणककममा बसोबास गरररहेका
व्यपक्तहरूका सार् मसणककमको ग्रामीण क्षेत्रहरूमा आफ्नो जग्गा सम्पपत्तको आिारमा सीओई
जारी गरररहेका व्यपक्तहरु संग समावेश गनण अनुमोदन गर्यो। गत ् २२ सेप्र्ेम्बर, २०१८ मा
राज्य सरकारद्वारा जारी गररएको सावणजमनक सूचना संख्या
होम/कोंफ््ल/१११/२०१३/०९भाग/५९९२ मा मामर्का दुई वगणहरूलाई तोककएको ढाँचामा
पववरण सक्षम अमिकारी समक्ष पेश गनण मनदेशन कदइएको मर्यो। गत ् २२ सेप्र्ेम्बर, २०१८
को सावणजमनक सूचना बमोणजम सन ् २०२१ को ररर् यामचका (सी) संख्या १२८३ मा
यामचककताणहरू जस्ता व्यपक्तहरूले सक्षम अमिकारी समक्ष सबै सम्बणन्ित कागजातहरू पेश
गररसक
े का छन ् भमन भमनएको छ।
२०. यामचककताणहरूले आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत छ
ु र्को लामग
योग्य भए तापमन उनीहरूलाई मनरन्तर भेदभाव र आयकरमा मूल्याङ्कन गररँदै आएको
दावी गररएको छ। यो भमनएकोछ कक, पवमभन्न प्रस्तुमतहरु को बावजुद, आयकर ऐन, १९६१
मा गररएको पूणण भेदभावपूणण र स्वेच्छाचारी संशोिनहरू अझै पमन समाप्त हुन सक
े को छैन।
वास्तवमा, सन ् २०१३ को ररर् यामचका (सी) संख्या ५९ मा यामचकाकताण संख्या १ संघका
सदस्य रहेका क
े ही व्यपक्तहरूलाई कर असुलीका लामग र्प असुली सूचनाहरू पठाइएको छ।
तसर्ण, उपरोक्त पररणस्र्मतमा, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) को
पररमाजणनबार् आक्रोमशत हुँदै, यामचकाकताणले भारतको संपविानको िारा ३२ को प्राविान
अन्तगणत आफ्नो मौमलक अमिकारको उल्लङ्घन भएको भनी आह्वान गरेको छ।
आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए):
२१. आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० ले क
ु ल आयमा समावेश नगररएको आयको बारेमा
बताउँछ अर्ाणत ् उक्त ऐनको िारा १० को खण्डहरू अन्तगणत उल्लेख गररएको आय क
ु नै पमन
व्यपक्तको क
ु ल आय गणनामा समावेश गररने छैन। िारा १० को खण्ड (२६एएए) ले बताउँछ
कक एक व्यपक्त, जो मसणककमी भएको अवस्र्ामा, क
ु नै पमन आय, जो उसलाई प्राप्त हुन्छ वा
उत्पन्न हुन्छ (क) मसणककम राज्यको क
ु नै पमन स्रोतबार्; वा (ख) मितोपत्रमा लाभांश वा
ब्याजको रूपमा, क
ु नै पमन व्यपक्तको क
ु ल आम्दानी मभत्र पने आय मामनने छैन। तर्ापप, यस
प्राविानले बताउँछ कक यस खण्डमा समावेश भएको प्राविानहरु क
ु नै पमन मसणककमीस
मकहलालाई लागू हुने छैन जसले गत १ अपप्रल, २००८ वा पमछ मसणककमी नभएको व्यपक्तसँग
पववाह गमछणन।
यस व्याख्याले मसणककममसलाई मनम्न रूपमा पररभापषत गदणछ:
होम/कोंफ््ल/१११/२०१३/०९भाग/५९९२ मा मामर्का दुई वगणहरूलाई तोककएको ढाँचामा
पववरण सक्षम अमिकारी समक्ष पेश गनण मनदेशन कदइएको मर्यो। गत ् २२ सेप्र्ेम्बर, २०१८
को सावणजमनक सूचना बमोणजम सन ् २०२१ को ररर् यामचका (सी) संख्या १२८३ मा
यामचककताणहरू जस्ता व्यपक्तहरूले सक्षम अमिकारी समक्ष सबै सम्बणन्ित कागजातहरू पेश
गररसक
े का छन ् भमन भमनएको छ।
२०. यामचककताणहरूले आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत छ
ु र्को लामग
योग्य भए तापमन उनीहरूलाई मनरन्तर भेदभाव र आयकरमा मूल्याङ्कन गररँदै आएको
दावी गररएको छ। यो भमनएकोछ कक, पवमभन्न प्रस्तुमतहरु को बावजुद, आयकर ऐन, १९६१
मा गररएको पूणण भेदभावपूणण र स्वेच्छाचारी संशोिनहरू अझै पमन समाप्त हुन सक
े को छैन।
वास्तवमा, सन ् २०१३ को ररर् यामचका (सी) संख्या ५९ मा यामचकाकताण संख्या १ संघका
सदस्य रहेका क
े ही व्यपक्तहरूलाई कर असुलीका लामग र्प असुली सूचनाहरू पठाइएको छ।
तसर्ण, उपरोक्त पररणस्र्मतमा, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) को
पररमाजणनबार् आक्रोमशत हुँदै, यामचकाकताणले भारतको संपविानको िारा ३२ को प्राविान
अन्तगणत आफ्नो मौमलक अमिकारको उल्लङ्घन भएको भनी आह्वान गरेको छ।
आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए):
२१. आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० ले क
ु ल आयमा समावेश नगररएको आयको बारेमा
बताउँछ अर्ाणत ् उक्त ऐनको िारा १० को खण्डहरू अन्तगणत उल्लेख गररएको आय क
ु नै पमन
व्यपक्तको क
ु ल आय गणनामा समावेश गररने छैन। िारा १० को खण्ड (२६एएए) ले बताउँछ
कक एक व्यपक्त, जो मसणककमी भएको अवस्र्ामा, क
ु नै पमन आय, जो उसलाई प्राप्त हुन्छ वा
उत्पन्न हुन्छ (क) मसणककम राज्यको क
ु नै पमन स्रोतबार्; वा (ख) मितोपत्रमा लाभांश वा
ब्याजको रूपमा, क
ु नै पमन व्यपक्तको क
ु ल आम्दानी मभत्र पने आय मामनने छैन। तर्ापप, यस
प्राविानले बताउँछ कक यस खण्डमा समावेश भएको प्राविानहरु क
ु नै पमन मसणककमीस
मकहलालाई लागू हुने छैन जसले गत १ अपप्रल, २००८ वा पमछ मसणककमी नभएको व्यपक्तसँग
पववाह गमछणन।
यस व्याख्याले मसणककममसलाई मनम्न रूपमा पररभापषत गदणछ:
१. एक व्यपक्त, जसको नाम गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककम सब्जेकर्
मनयमावली, १९६१ र मसणककम सब्जेकर् मनयम, १९६१ संगै हेनुणहोस (यसपमछ "मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताण" भमनन्छ) अन्तगणत राणखएको रणजस्र्रमा रेकडण गररएको छ; वा
२. एक व्यपक्त, जसको नाम भारत सरकारको आदेश संख्या २६०३०/३६/९०- ई.सी.ई., गत
७ अगस्र्, १९९० र सम संख्याको आदेश गत ८ अपप्रल, १९९१ को आिारमा मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा समावेश छ; वा
३. क
ु नै पमन अन्य व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा पदैन, तर यो
मनस्सन्देह स्र्ापपत हुन्छ कक त्यस्तो व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै
पपताको भाइको नाम त्यो दताणमा रेकडण गररएको छ;
यस आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को सान्दमभणक प्राविान मनम्नानुसार छ:
"(२६एएए) एक व्यपक्तको माममलामा, मसणककमीस भएकोले, उसलाई प्राप्त हुने वा उठ्ने क
ु नै
पमन आय-
(क) मसणककम राज्यको क
ु नै पमन स्रोतबार्; वा
(ख) मितोपत्रमा लाभांश वा ब्याजको रूपमा:
गत ् अपप्रल १, २००८ को कदन वा पमछ मसणककमेवासी नभएको व्यपक्तसँग पववाह गने
मसणककमी मकहलालाई यस खण्डमा समावेश गररएको क
ु रा लागू हुने छैन।
स्पष्टीकरण.
यस खण्डको प्रयोजनका लामग, "मसणककमीस" को अर्ण हुनेछ-
(i) एक व्यपक्त, जसको नाम गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककम सब्जेकर्
मनयमावली, १९६१ र मसणककम सब्जेकर् मनयम, १९६१ संगै हेनुणहोस (यसपमछ "मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताण" भमनन्छ) अन्तगणत राणखएको रणजस्र्रमा रेकडण गररएको छ; वा
(ii) एक व्यपक्त, जसको नाम भारत सरकारको आदेश संख्या २६०३०/३६/९०- इ.सी.इ, मममत ७ अगस्त, १९९० र ८ अपप्रल १९९१ को सम संख्याको आदेशको आिारमा मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा समावेश गररएको छ; वा
मनयमावली, १९६१ र मसणककम सब्जेकर् मनयम, १९६१ संगै हेनुणहोस (यसपमछ "मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताण" भमनन्छ) अन्तगणत राणखएको रणजस्र्रमा रेकडण गररएको छ; वा
२. एक व्यपक्त, जसको नाम भारत सरकारको आदेश संख्या २६०३०/३६/९०- ई.सी.ई., गत
७ अगस्र्, १९९० र सम संख्याको आदेश गत ८ अपप्रल, १९९१ को आिारमा मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा समावेश छ; वा
३. क
ु नै पमन अन्य व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा पदैन, तर यो
मनस्सन्देह स्र्ापपत हुन्छ कक त्यस्तो व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै
पपताको भाइको नाम त्यो दताणमा रेकडण गररएको छ;
यस आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को सान्दमभणक प्राविान मनम्नानुसार छ:
"(२६एएए) एक व्यपक्तको माममलामा, मसणककमीस भएकोले, उसलाई प्राप्त हुने वा उठ्ने क
ु नै
पमन आय-
(क) मसणककम राज्यको क
ु नै पमन स्रोतबार्; वा
(ख) मितोपत्रमा लाभांश वा ब्याजको रूपमा:
गत ् अपप्रल १, २००८ को कदन वा पमछ मसणककमेवासी नभएको व्यपक्तसँग पववाह गने
मसणककमी मकहलालाई यस खण्डमा समावेश गररएको क
ु रा लागू हुने छैन।
स्पष्टीकरण.
यस खण्डको प्रयोजनका लामग, "मसणककमीस" को अर्ण हुनेछ-
(i) एक व्यपक्त, जसको नाम गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककम सब्जेकर्
मनयमावली, १९६१ र मसणककम सब्जेकर् मनयम, १९६१ संगै हेनुणहोस (यसपमछ "मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताण" भमनन्छ) अन्तगणत राणखएको रणजस्र्रमा रेकडण गररएको छ; वा
(ii) एक व्यपक्त, जसको नाम भारत सरकारको आदेश संख्या २६०३०/३६/९०- इ.सी.इ, मममत ७ अगस्त, १९९० र ८ अपप्रल १९९१ को सम संख्याको आदेशको आिारमा मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा समावेश गररएको छ; वा
(iii) क
ु नै अन्य व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा पदैन, तर
त्यस्तो व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै बुबाको भाइको नाम त्यो
दताणमा रेकडण गररएको छ भन्ने क
ु रामा क
ु नै शंका छैन;"
मनवेदनहरु:
२२. सन ् २०१३ को ररर् यामचका (सी) संख्या ५९ मा ररर् यामचकाकताणहरूको तफ
ण बार्
उपणस्र्त पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ता, श्री क
े .वी. पवश्वनार्न, र सुश्री पूजा िर, ररर् यामचका
(सी) २०२१ को १२८३ मा ररर् यामचकाकताणहरूको तफ
ण बार् उपणस्र्त पवद्वान अमिवक्ता, र
श्री एन वेंकर्रामन, भारत संघको राजस्व पवभागको लामग उपणस्र्त अमतररक्त सोमलमसर्र
जनरल, र श्री पववेक कोहली, मसणककम राज्यका लामग अमिवक्ता जनरललाई सुनेका छौ, र अमभलेखमा भएका सामग्रीहरू हामीले अवलोकन गरेका छौ।
ररर् यामचककताणहरूको मनवेदनहरु:
२३. प्रारम्भमा ररर् यामचकाकताणहरूका तफ
ण बार् उपणस्र्त पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ता तर्ा
पवद्वान अमिवक्ताहरूले प्रस्तुत गरे कक आईर्ी ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) भारतको
संपविानको पवपरीत छ, ककनकक सन ् १९६१ को मनयमअनुसार त्यस्ता आप्रवासी/बसोवास
गनेहरूलाई 'मसणककम प्रजा' को रूपमा दताण गररएको मर्एन भन्ने एकमात्र आिारमा
यसले 'मसणककमीस' को पररभाषाबार् बकहष्कृ त गदणछ, भारतीय मूलका आप्रवासी/बसोबास
गनेहरू जसले सन ् १९६१ को मनयम लागू हुनुभन्दा िेरै अमघ मसणककममा बसोबास गरेका
मर्ए। यसबाहेक, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविान असंवैिामनक
छ र यो भारतको संपविानको लेखहरु १४ र १५ मुतापबक उल्लङ्घनकारी छ ककनभने
यसले मसणककमीस मकहला जसले गत १ अपप्रल, २००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह
गरे उनीलाई छ
ु र् कदइएको श्रेणीबार् बाकहररएकोछ।
२४. तत्कालका ररर् यामचकाहरूमा चुनौतीको पकहलो चरणको सन्दभणमा, अर्ाणत ्, आयकर
ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत 'मसणककमीस' को पररभाषालाई चुनौती कदएको
अनुसार यो तक
ण गररएको मर्यो कक पुराना बसोबास गनेहरु/प्रवासीहरू, जो सन ् १९६१
मनयमवाली लागू हुनुभन्दा िेरै अमघ मसणककममा बसोबास गरेका मर्ए उनीहरुलाई
'मसणककमीस' को पररभाषाबार् बकहष्कृ त गररएको मर्यो र फलस्वरूप, आयकर ऐन, १९६१
को िारा १० (२६एएए) को लाभ दावी गनण अयोग्य बनाइयो, एकमात्र आिारमा कक
ु नै अन्य व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा पदैन, तर
त्यस्तो व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै बुबाको भाइको नाम त्यो
दताणमा रेकडण गररएको छ भन्ने क
ु रामा क
ु नै शंका छैन;"
मनवेदनहरु:
२२. सन ् २०१३ को ररर् यामचका (सी) संख्या ५९ मा ररर् यामचकाकताणहरूको तफ
ण बार्
उपणस्र्त पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ता, श्री क
े .वी. पवश्वनार्न, र सुश्री पूजा िर, ररर् यामचका
(सी) २०२१ को १२८३ मा ररर् यामचकाकताणहरूको तफ
ण बार् उपणस्र्त पवद्वान अमिवक्ता, र
श्री एन वेंकर्रामन, भारत संघको राजस्व पवभागको लामग उपणस्र्त अमतररक्त सोमलमसर्र
जनरल, र श्री पववेक कोहली, मसणककम राज्यका लामग अमिवक्ता जनरललाई सुनेका छौ, र अमभलेखमा भएका सामग्रीहरू हामीले अवलोकन गरेका छौ।
ररर् यामचककताणहरूको मनवेदनहरु:
२३. प्रारम्भमा ररर् यामचकाकताणहरूका तफ
ण बार् उपणस्र्त पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ता तर्ा
पवद्वान अमिवक्ताहरूले प्रस्तुत गरे कक आईर्ी ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) भारतको
संपविानको पवपरीत छ, ककनकक सन ् १९६१ को मनयमअनुसार त्यस्ता आप्रवासी/बसोवास
गनेहरूलाई 'मसणककम प्रजा' को रूपमा दताण गररएको मर्एन भन्ने एकमात्र आिारमा
यसले 'मसणककमीस' को पररभाषाबार् बकहष्कृ त गदणछ, भारतीय मूलका आप्रवासी/बसोबास
गनेहरू जसले सन ् १९६१ को मनयम लागू हुनुभन्दा िेरै अमघ मसणककममा बसोबास गरेका
मर्ए। यसबाहेक, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविान असंवैिामनक
छ र यो भारतको संपविानको लेखहरु १४ र १५ मुतापबक उल्लङ्घनकारी छ ककनभने
यसले मसणककमीस मकहला जसले गत १ अपप्रल, २००८ पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह
गरे उनीलाई छ
ु र् कदइएको श्रेणीबार् बाकहररएकोछ।
२४. तत्कालका ररर् यामचकाहरूमा चुनौतीको पकहलो चरणको सन्दभणमा, अर्ाणत ्, आयकर
ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत 'मसणककमीस' को पररभाषालाई चुनौती कदएको
अनुसार यो तक
ण गररएको मर्यो कक पुराना बसोबास गनेहरु/प्रवासीहरू, जो सन ् १९६१
मनयमवाली लागू हुनुभन्दा िेरै अमघ मसणककममा बसोबास गरेका मर्ए उनीहरुलाई
'मसणककमीस' को पररभाषाबार् बकहष्कृ त गररएको मर्यो र फलस्वरूप, आयकर ऐन, १९६१
को िारा १० (२६एएए) को लाभ दावी गनण अयोग्य बनाइयो, एकमात्र आिारमा कक
उनीहरूको नाम मसणककम सब्जेकर्को रूपमा दताण गनण सकक
ँ एन ककनभने उनीहरूका
पुखाणहरूले आफ्नो भारतीय नागररकता समपणण गरेनन ्।
२५. यो र्प तक
ण गररएको मर्यो कक अन्य देशहरू/तत्कामलन राज्यहरू जस्तै नेपाली
प्रवासीहरू, जो एक
ै समयमा मसणककममा बसाइँ सरेका मर्ए वा भारतीय मूलका
प्रवासीहरू/बसनेहरू पमछ आए तापमन, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को
लाभहरू पाई रहेको मर्यो, जबकक मनमानी रूपमा भारतीय मूलका बसोबास गनेहरू जो
यामचकाकताणहरू जस्तै मर्ए उमनलाई बकहष्कृ त गररएको छ। यो आयकर ऐन, १९६१ को
िारा १०(२६एएए) मा रहेको छ
ु र् प्राविान द्वारा प्राप्त गनण खोणजएको उद्देश्य चै मसणककमका
बामसन्दाहरूलाई मसणककमको पररभाषा अनुसार छ
ु र् कदनु मर्यो जुन प्राविानको
स्पष्टीकरणको रूपमा छ। तसर्ण, मसणककम सब्जेकर्हरूको भेदभावपूणण वगीकरण जस्तै
पकहले देणख मसणककममा बसोबास गनेहरू, जसलाई मसणककम सब्जेकर्को रूपमा दताण
गररएको मर्एन, र जसमा पमछल्लो वगणलाई बाहेक छ
ु र्को फाइदामा भनाण भएका
व्यपक्तहरूको पकहलेको वगणलाई छ
ु र् कदने प्राविानको उद्देश्य सँग क
ु नै सम्बन्ि मर्एन।
२६. यो पमछ पेश गररएको मर्यो कक समूह वा कोकर्हरूमा वगीकरण गदाण एक बुझ्न
योग्य मभन्नतामा आिाररत हुनुपछण जसले एक समूहलाई अको समूहबार् अलग गदणछ।
यस सम्बन्िमा भमनएको छ कक गत २६ अपप्रल, १९७५ मा मसणककम भारतमा पवलय
भएको मर्यो र त्यसैले मसणककमका सबै बामसन्दा र प्रजाहरू त्यसपमछ भारतीय नागररक
बनेका मर्ए। त्यसकारण, मसणककमका बसोबास गने भारतीय व्यपक्तहरूलाई मसणककमका
प्रजाहरू जो पमछ सबै भारतीय नागररक बनेका मर्ए र उनीहरु मामर् फरक व्यवहार गने
क
ु नै औमचत्यपूणण कारण मर्एन। मसणककमको भारतसँग पवलय भएपमछ र मसणककमका
सब्जेकर्हरूलाई भारतीय नागररकता प्रदान गररएपमछ यो वगीकरणको आिार मेकर्एको
मर्यो। कक पकहले मसणककम प्रजाको रूपमा दताण नगररएका प्रवासी/बसनेहरू र मसणककम
सब्जेकर्हरूलाई एक
ै सार् गत २६ अपप्रल, १९७५ पमछ मसणककमको भारतीय बामसन्दाको
रूपमा मामनन्र्थ्यो र त्यसकारण, त्यस्ता दुवै वगणहरूलाई आयकर ऐन, १९६१ को िारा
१०(२६एएए) अन्तगणत आयकर छ
ु र्को फाइदाहरूको लाभ पाउनु पने मर्यो। यी प्रवासी/
बसोबास गनेहरूलाई मसणककम प्रजाको रूपमा दताण गररएको मर्एन ककनभने मतनीहरूले
आफ्नो भारतीय नागररकता समपणण गनण असफल भएका मर्ए; तसर्ण, मसणककमको
भारतसँग पवलय भए पमछ यसको क
ु नै सान्दमभणक प्रयोग छैन ककनभने त्यस्ता आप्रवासी
ँ एन ककनभने उनीहरूका
पुखाणहरूले आफ्नो भारतीय नागररकता समपणण गरेनन ्।
२५. यो र्प तक
ण गररएको मर्यो कक अन्य देशहरू/तत्कामलन राज्यहरू जस्तै नेपाली
प्रवासीहरू, जो एक
ै समयमा मसणककममा बसाइँ सरेका मर्ए वा भारतीय मूलका
प्रवासीहरू/बसनेहरू पमछ आए तापमन, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को
लाभहरू पाई रहेको मर्यो, जबकक मनमानी रूपमा भारतीय मूलका बसोबास गनेहरू जो
यामचकाकताणहरू जस्तै मर्ए उमनलाई बकहष्कृ त गररएको छ। यो आयकर ऐन, १९६१ को
िारा १०(२६एएए) मा रहेको छ
ु र् प्राविान द्वारा प्राप्त गनण खोणजएको उद्देश्य चै मसणककमका
बामसन्दाहरूलाई मसणककमको पररभाषा अनुसार छ
ु र् कदनु मर्यो जुन प्राविानको
स्पष्टीकरणको रूपमा छ। तसर्ण, मसणककम सब्जेकर्हरूको भेदभावपूणण वगीकरण जस्तै
पकहले देणख मसणककममा बसोबास गनेहरू, जसलाई मसणककम सब्जेकर्को रूपमा दताण
गररएको मर्एन, र जसमा पमछल्लो वगणलाई बाहेक छ
ु र्को फाइदामा भनाण भएका
व्यपक्तहरूको पकहलेको वगणलाई छ
ु र् कदने प्राविानको उद्देश्य सँग क
ु नै सम्बन्ि मर्एन।
२६. यो पमछ पेश गररएको मर्यो कक समूह वा कोकर्हरूमा वगीकरण गदाण एक बुझ्न
योग्य मभन्नतामा आिाररत हुनुपछण जसले एक समूहलाई अको समूहबार् अलग गदणछ।
यस सम्बन्िमा भमनएको छ कक गत २६ अपप्रल, १९७५ मा मसणककम भारतमा पवलय
भएको मर्यो र त्यसैले मसणककमका सबै बामसन्दा र प्रजाहरू त्यसपमछ भारतीय नागररक
बनेका मर्ए। त्यसकारण, मसणककमका बसोबास गने भारतीय व्यपक्तहरूलाई मसणककमका
प्रजाहरू जो पमछ सबै भारतीय नागररक बनेका मर्ए र उनीहरु मामर् फरक व्यवहार गने
क
ु नै औमचत्यपूणण कारण मर्एन। मसणककमको भारतसँग पवलय भएपमछ र मसणककमका
सब्जेकर्हरूलाई भारतीय नागररकता प्रदान गररएपमछ यो वगीकरणको आिार मेकर्एको
मर्यो। कक पकहले मसणककम प्रजाको रूपमा दताण नगररएका प्रवासी/बसनेहरू र मसणककम
सब्जेकर्हरूलाई एक
ै सार् गत २६ अपप्रल, १९७५ पमछ मसणककमको भारतीय बामसन्दाको
रूपमा मामनन्र्थ्यो र त्यसकारण, त्यस्ता दुवै वगणहरूलाई आयकर ऐन, १९६१ को िारा
१०(२६एएए) अन्तगणत आयकर छ
ु र्को फाइदाहरूको लाभ पाउनु पने मर्यो। यी प्रवासी/
बसोबास गनेहरूलाई मसणककम प्रजाको रूपमा दताण गररएको मर्एन ककनभने मतनीहरूले
आफ्नो भारतीय नागररकता समपणण गनण असफल भएका मर्ए; तसर्ण, मसणककमको
भारतसँग पवलय भए पमछ यसको क
ु नै सान्दमभणक प्रयोग छैन ककनभने त्यस्ता आप्रवासी
र मसणककम सब्जेकर् दुवैलाई मसणककमको पवलय पमछ मसणककमका भारतीय बामसन्दाको
रूपमा मामनन्र्थ्यो।
२७. यो आग्रह गररएको मर्यो कक कानूनका प्राविानहरूले प्राप्त गनण खोजेको वस्तुलाई
प्रमतपबणम्बत गनुणपदणछ र समूह वा वगणहरूमा क
ु नै पमन वगीकरण एक सुगम मभन्नतामा
आिाररत हुनुपछण, र कर कानूनहरूमा समान रूपमा लागू हुनुपछण अन्य कानूनको क
ु नै
पमन अन्य क्षेत्रमा लागु गररएको जस्तै, एस.क
े . दत्त बनाम लरेन्स मसंह इन्ग्र्ी, ए.ई.आर.
१९६८ एससी ६५८ मुतापबक।
२८. श्री क
े .वी. पवश्वनार्न, पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ताले र्प पेश गरे कक आयकर ऐन, १९६१
को िारा १०(२६एएए) मा वाकयांश स्पष्टीकरणले "'मसणककमीस' को अर्ण" भन्ने बार्
सुरुहुन्छ र त्यसपमछ तीन श्रेणीका व्यपक्तहरूलाई सूचीबद्ध गदणछ जसलाई ऐनको उद्देश्यका
लामग 'मसणककमीस' मामनएको छ। र त्यस स्पष्टीकरणमा प्रयोग भएको शब्द ‘मीन’ हो।
तसर्ण, पररभाषालाई समावेशी मान्नु पछण र 'मसणककमीस' शब्दको दायराको पूणणता होइन।
यस सम्बन्िमा, दणक्षणी पवद्युत आपूमतण कम्पनी उड़ीसा मलममर्ेड बनाम श्री सीताराम
राइस ममल, (२०१२) २ एससीसी १०८ को माममलामा मनभणरता राणखएको मर्यो।
२९. अफाली फामाणस्युकर्कल्स मलममर्ेड बनाम महाराष्ट्र राज्य, (१९८९) ४ एससीसी ३७८
माफ
ण त क
ु नै प्राविानको स्पष्टीकरण अपवाद वा प्राविानको रूपमा काम गने खालको
हुनुहुँदैन भनी मान्यता कदइएको मर्यो। कक आयकर ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए)
को स्पष्टीकरणले, प्रभावमा, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए) को अपवादको
रूपमा कायण गदणछ ककनभने यसले भारतीय मूलका प्रवासी/बसनेहरू जो सन ् १९६१ को
पवमनयम लागू हुनुभन्दा िेरै अमघ मसणककममा बसोबास गरेकाहरुलाई प्राविानको
दायराबार् बाकहर राणखएको छ।
३०. प्रस्तुत गररएको मर्यो कक वतणमान अवस्र्ामा, मसणककममा भारतीय बसोबास गनेहरू
पवरुद्धको मनमानी भेदभाव हर्ाउनको लामग, 'मसणककमीस' शब्दको पररभाषामा गत २६
अपप्रल, १९७५ मा त्यहाँ बसोबास गने भारतीयहरूलाई समावेश गनुणपछण। यस न्यायलयले
ररर् यामचकाकताणहरू पवरुद्ध भएको भेदभावको मनवारण गनण मसणककममा बसोबास गने
भारतीय बसोवास गनेहरूलाई मसणककम प्रजासरहको वगणमा राख्नु पछण, जुन सबै
रूपमा मामनन्र्थ्यो।
२७. यो आग्रह गररएको मर्यो कक कानूनका प्राविानहरूले प्राप्त गनण खोजेको वस्तुलाई
प्रमतपबणम्बत गनुणपदणछ र समूह वा वगणहरूमा क
ु नै पमन वगीकरण एक सुगम मभन्नतामा
आिाररत हुनुपछण, र कर कानूनहरूमा समान रूपमा लागू हुनुपछण अन्य कानूनको क
ु नै
पमन अन्य क्षेत्रमा लागु गररएको जस्तै, एस.क
े . दत्त बनाम लरेन्स मसंह इन्ग्र्ी, ए.ई.आर.
१९६८ एससी ६५८ मुतापबक।
२८. श्री क
े .वी. पवश्वनार्न, पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ताले र्प पेश गरे कक आयकर ऐन, १९६१
को िारा १०(२६एएए) मा वाकयांश स्पष्टीकरणले "'मसणककमीस' को अर्ण" भन्ने बार्
सुरुहुन्छ र त्यसपमछ तीन श्रेणीका व्यपक्तहरूलाई सूचीबद्ध गदणछ जसलाई ऐनको उद्देश्यका
लामग 'मसणककमीस' मामनएको छ। र त्यस स्पष्टीकरणमा प्रयोग भएको शब्द ‘मीन’ हो।
तसर्ण, पररभाषालाई समावेशी मान्नु पछण र 'मसणककमीस' शब्दको दायराको पूणणता होइन।
यस सम्बन्िमा, दणक्षणी पवद्युत आपूमतण कम्पनी उड़ीसा मलममर्ेड बनाम श्री सीताराम
राइस ममल, (२०१२) २ एससीसी १०८ को माममलामा मनभणरता राणखएको मर्यो।
२९. अफाली फामाणस्युकर्कल्स मलममर्ेड बनाम महाराष्ट्र राज्य, (१९८९) ४ एससीसी ३७८
माफ
ण त क
ु नै प्राविानको स्पष्टीकरण अपवाद वा प्राविानको रूपमा काम गने खालको
हुनुहुँदैन भनी मान्यता कदइएको मर्यो। कक आयकर ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए)
को स्पष्टीकरणले, प्रभावमा, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए) को अपवादको
रूपमा कायण गदणछ ककनभने यसले भारतीय मूलका प्रवासी/बसनेहरू जो सन ् १९६१ को
पवमनयम लागू हुनुभन्दा िेरै अमघ मसणककममा बसोबास गरेकाहरुलाई प्राविानको
दायराबार् बाकहर राणखएको छ।
३०. प्रस्तुत गररएको मर्यो कक वतणमान अवस्र्ामा, मसणककममा भारतीय बसोबास गनेहरू
पवरुद्धको मनमानी भेदभाव हर्ाउनको लामग, 'मसणककमीस' शब्दको पररभाषामा गत २६
अपप्रल, १९७५ मा त्यहाँ बसोबास गने भारतीयहरूलाई समावेश गनुणपछण। यस न्यायलयले
ररर् यामचकाकताणहरू पवरुद्ध भएको भेदभावको मनवारण गनण मसणककममा बसोबास गने
भारतीय बसोवास गनेहरूलाई मसणककम प्रजासरहको वगणमा राख्नु पछण, जुन सबै
पवषयहरूको प्रयोजनका लामग त्यस्तो वगणका व्यपक्तहरूको अमिकार, लाभ र
पवशेषामिकारलाई प्रभापवत गदणछ।
३१. चुनौतीको दोस्रो पबन्दुको सन्दभणमा, जुन आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए)
को प्राविानको बारेमा छ, जसमा एक मसणककमीस मकहला जसले गत १ अपप्रल, २००८
पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गमछणन ्, उमन छ
ु र् कदइएको श्रेणीमा पदैन र यो प्राविान
भारतीय संपविानको लेखहरु १४ र १५ को उल्लङ्घन भएको ररर् यामचकताणहरूको तफ
ण बार्
उपणस्र्त पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ता र पवद्वान अमिवक्ताले भनेका मर्ए। यस सन्दभणमा, यो
र्प तक
ण गररएको मर्यो कक एउर्ी मकहलाले पववाकहत भएको मात्र तर्थ्यमा 'मसणककमीस'
को रूपमा आफ्नो पकहचान गुमाउने छैन। त्यो मलङ्ग-आिाररत भेदभाव प्राविानमा स्पष्ट
छ, अझ बढी, ककनभने गत १ अपप्रल, २००८ पमछ गैर-मसणककमीस मकहलासँग पववाह
गदाण मसणककमीस पुरुषलाई ऐन अन्तगणतको प्राविान मुतापबक छ
ु र्को दाबी गनणबार्
अयोग्य ठहराईएको छैन।
३२. उक्त प्राविानलाई लैणङ्गक बाहेक अन्य क
ु नै कारणमा आिाररत भएको पत्ता लगाउन
नसककने भएकाले मकहलाहरु पवरुद्धको भेदभावपूणण हो भमन घोषणा गररनुपछण भनी
बताएका छन ्। यो अनुज गगण र अन्यहरु बनाम होर्ल एसोमसएशन अफ इणन्डया र
अन्यहरु, (२००८) ३ एससीसी १ र जी. सकर बनाम गीता, (२००९) ६ एससीसी ९९ मा
मनभणर गररयो र क
ु नै प्राविानको फाइदाहरूबार् बकहष्कार मलङ्गको आिारमा मात्र गरेमा, त्यसलाई भारतको संपविानको अनुच्छेद १४ को उल्लङ्घन भएको रूपमा मामननेछ।
३३. मामर् उल्लेणखत भनाइहरुमा, यो प्रार्णना गररयो कक आयकर ऐन, १९६१ को िारा
१० (२६एएए) को स्पष्टीकरणमा प्रदान गररएको 'मसणककमीस' शब्द को पररभाषामा गत
२६ अपप्रल, १९७५ मा त्यहाँ बसोबास गरेका भारतीयहरुलाई समावेश गनुणपछण र आयकर
ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविान जसले एक मसणककमीस मकहला जसले
गत १ अपप्रल, २००८ पमछ गैर-मसणककमीस सँग पववाह गमछणन, उसलाई छ
ु र् प्राप्त वगणबार्
बाकहर राखेकोछ, र त्यो असंवैिामनक भएको रूपमा खारेज गररनुपछण भन्ने प्रार्णना
गररयो।
पवशेषामिकारलाई प्रभापवत गदणछ।
३१. चुनौतीको दोस्रो पबन्दुको सन्दभणमा, जुन आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए)
को प्राविानको बारेमा छ, जसमा एक मसणककमीस मकहला जसले गत १ अपप्रल, २००८
पमछ गैर-मसणककमीसँग पववाह गमछणन ्, उमन छ
ु र् कदइएको श्रेणीमा पदैन र यो प्राविान
भारतीय संपविानको लेखहरु १४ र १५ को उल्लङ्घन भएको ररर् यामचकताणहरूको तफ
ण बार्
उपणस्र्त पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ता र पवद्वान अमिवक्ताले भनेका मर्ए। यस सन्दभणमा, यो
र्प तक
ण गररएको मर्यो कक एउर्ी मकहलाले पववाकहत भएको मात्र तर्थ्यमा 'मसणककमीस'
को रूपमा आफ्नो पकहचान गुमाउने छैन। त्यो मलङ्ग-आिाररत भेदभाव प्राविानमा स्पष्ट
छ, अझ बढी, ककनभने गत १ अपप्रल, २००८ पमछ गैर-मसणककमीस मकहलासँग पववाह
गदाण मसणककमीस पुरुषलाई ऐन अन्तगणतको प्राविान मुतापबक छ
ु र्को दाबी गनणबार्
अयोग्य ठहराईएको छैन।
३२. उक्त प्राविानलाई लैणङ्गक बाहेक अन्य क
ु नै कारणमा आिाररत भएको पत्ता लगाउन
नसककने भएकाले मकहलाहरु पवरुद्धको भेदभावपूणण हो भमन घोषणा गररनुपछण भनी
बताएका छन ्। यो अनुज गगण र अन्यहरु बनाम होर्ल एसोमसएशन अफ इणन्डया र
अन्यहरु, (२००८) ३ एससीसी १ र जी. सकर बनाम गीता, (२००९) ६ एससीसी ९९ मा
मनभणर गररयो र क
ु नै प्राविानको फाइदाहरूबार् बकहष्कार मलङ्गको आिारमा मात्र गरेमा, त्यसलाई भारतको संपविानको अनुच्छेद १४ को उल्लङ्घन भएको रूपमा मामननेछ।
३३. मामर् उल्लेणखत भनाइहरुमा, यो प्रार्णना गररयो कक आयकर ऐन, १९६१ को िारा
१० (२६एएए) को स्पष्टीकरणमा प्रदान गररएको 'मसणककमीस' शब्द को पररभाषामा गत
२६ अपप्रल, १९७५ मा त्यहाँ बसोबास गरेका भारतीयहरुलाई समावेश गनुणपछण र आयकर
ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविान जसले एक मसणककमीस मकहला जसले
गत १ अपप्रल, २००८ पमछ गैर-मसणककमीस सँग पववाह गमछणन, उसलाई छ
ु र् प्राप्त वगणबार्
बाकहर राखेकोछ, र त्यो असंवैिामनक भएको रूपमा खारेज गररनुपछण भन्ने प्रार्णना
गररयो।
उत्तरदाताहरूको प्रस्तुतीकरणहरु:
३४. यसको पवपररत, श्री एन वेंकर्रामन, राजस्व पवभागको लामग उपणस्र्त अमतररक्त
समलमसर्र जनरलले तक
ण गरे कक प्रमतबणन्ित प्राविान मसणककम सब्जेकर्हरूको उमचत
वगीकरणमा आिाररत छ, एक समूहको रूपमा, जुन भारतीय मूलका प्रवासी/बसोबास
गनेहरू भन्दा फरक जनाइएको छ। मसणककम समाज मभत्र शाणन्त र सद्भाव कायम
राख्नको लामग कडजाइन गररएको पवचारमा यस्तो वगीकरण स्र्ापपत भएको हो, र यसैले
त्यसमा हस्तक्षेप नहोस् भनेर प्रार्णना गरे।
३५. यो पेश गररयो कक गत २६ अपप्रल, १९६५ मा मसणककम भारत संघको २२ औं
राज्यको रूपमा भारतमा पवलय भयो र फलस्वरूप, सन ् १९७५ मा संपविानको (छत्तीसौं
संशोिन ऐन) माध्यमबार् भारतीय संपविानमा लेख ३७१-एफ लाई पेश गररयो।
त्यसपमछ, गत २३ फ
े िुअरी, १९८९ को एक राजस्व पवभाग, पवत्त मन्त्रालय द्वारा जारी
गररएको अमिसूचनाको आिारमा मसणककम राज्यमा मूल्याङ्कन वषण सन ् १९८९ देणख
१९९० सम्म आयकर ऐन १९६१ लाई पवस्तार गररएको मर्यो। कक मसणककम राज्यमा
ऐनको पवस्तार गरेपमछ, मसणककम सरकारले राज्यमा क
े न्रीय प्रत्यक्ष कर कानूनको सहज
कायाणन्वयनको लामग पवमभन्न पवचारहरू जारी राख्यो र पवमभन्न आिारमा कायाणन्वयनको
लामग मनरन्तर अस्तव्यस्तता भई रहयो। जारी गमतरोिलाई समािान गनणको लामग, तत्कालीन क
े न्रीय पवत्त मन्त्रीले गत जुन २००४ मा मसणककम सरकार र क
े न्र सरकारको
प्रमतमनमित्व भएको एउर्ा समममत गठन गरयो। उक्त समममतको छलफलको क्रममा, तत्कालीन मुख्य समचव, मसणककम सरकारले पकहचान गरे कक मसणककमीस समाज सन ्
१९७५ को जनमत संग्रहमा मतदान गने मसणककमीस मूलका भारतीयहरूको वगीकरणमा
आिाररत मर्यो र अन्य जो पकहलेको मसणककम राज्यका बामसन्दा मर्ए तर जसले
जनमत संग्रहमा मतदान गरेका मर्एनन ् ककनभने उनीहरूको 'मसणककम सब्जेकर्' दताणमा
नाम नभएको कारणले गदाण। तदनुसार, आयकर दामयत्व मनिाणरण गने उद्देश्यले यस्तो
वगीकरण कायम राणखने मनणणय गररयो ककनभने अन्य क
ु नै पमन वगीकरणले मसणककमे
समाजलाई र्ुक्र्याउने र समाज मभत्र अशाणन्त र आन्दोलन मनम्त्याउनेछ। उपरोक्त
पृष्ठभूममको सार्, यो आग्रह गररएको मर्यो कक मसणककम सब्जेकर्हरु र मसणककमका
अन्य बामसन्दाहरू बीचको मभन्नता, भारतीय मूलका प्रवासी/बसनेहरू सकहत, उमचत
वगीकरणमा आिाररत मर्यो।
३४. यसको पवपररत, श्री एन वेंकर्रामन, राजस्व पवभागको लामग उपणस्र्त अमतररक्त
समलमसर्र जनरलले तक
ण गरे कक प्रमतबणन्ित प्राविान मसणककम सब्जेकर्हरूको उमचत
वगीकरणमा आिाररत छ, एक समूहको रूपमा, जुन भारतीय मूलका प्रवासी/बसोबास
गनेहरू भन्दा फरक जनाइएको छ। मसणककम समाज मभत्र शाणन्त र सद्भाव कायम
राख्नको लामग कडजाइन गररएको पवचारमा यस्तो वगीकरण स्र्ापपत भएको हो, र यसैले
त्यसमा हस्तक्षेप नहोस् भनेर प्रार्णना गरे।
३५. यो पेश गररयो कक गत २६ अपप्रल, १९६५ मा मसणककम भारत संघको २२ औं
राज्यको रूपमा भारतमा पवलय भयो र फलस्वरूप, सन ् १९७५ मा संपविानको (छत्तीसौं
संशोिन ऐन) माध्यमबार् भारतीय संपविानमा लेख ३७१-एफ लाई पेश गररयो।
त्यसपमछ, गत २३ फ
े िुअरी, १९८९ को एक राजस्व पवभाग, पवत्त मन्त्रालय द्वारा जारी
गररएको अमिसूचनाको आिारमा मसणककम राज्यमा मूल्याङ्कन वषण सन ् १९८९ देणख
१९९० सम्म आयकर ऐन १९६१ लाई पवस्तार गररएको मर्यो। कक मसणककम राज्यमा
ऐनको पवस्तार गरेपमछ, मसणककम सरकारले राज्यमा क
े न्रीय प्रत्यक्ष कर कानूनको सहज
कायाणन्वयनको लामग पवमभन्न पवचारहरू जारी राख्यो र पवमभन्न आिारमा कायाणन्वयनको
लामग मनरन्तर अस्तव्यस्तता भई रहयो। जारी गमतरोिलाई समािान गनणको लामग, तत्कालीन क
े न्रीय पवत्त मन्त्रीले गत जुन २००४ मा मसणककम सरकार र क
े न्र सरकारको
प्रमतमनमित्व भएको एउर्ा समममत गठन गरयो। उक्त समममतको छलफलको क्रममा, तत्कालीन मुख्य समचव, मसणककम सरकारले पकहचान गरे कक मसणककमीस समाज सन ्
१९७५ को जनमत संग्रहमा मतदान गने मसणककमीस मूलका भारतीयहरूको वगीकरणमा
आिाररत मर्यो र अन्य जो पकहलेको मसणककम राज्यका बामसन्दा मर्ए तर जसले
जनमत संग्रहमा मतदान गरेका मर्एनन ् ककनभने उनीहरूको 'मसणककम सब्जेकर्' दताणमा
नाम नभएको कारणले गदाण। तदनुसार, आयकर दामयत्व मनिाणरण गने उद्देश्यले यस्तो
वगीकरण कायम राणखने मनणणय गररयो ककनभने अन्य क
ु नै पमन वगीकरणले मसणककमे
समाजलाई र्ुक्र्याउने र समाज मभत्र अशाणन्त र आन्दोलन मनम्त्याउनेछ। उपरोक्त
पृष्ठभूममको सार्, यो आग्रह गररएको मर्यो कक मसणककम सब्जेकर्हरु र मसणककमका
अन्य बामसन्दाहरू बीचको मभन्नता, भारतीय मूलका प्रवासी/बसनेहरू सकहत, उमचत
वगीकरणमा आिाररत मर्यो।
३६. यो जोड कदइएको मर्यो कक यस न्यायलयले अमघल्लो अवसरहरूमा मसणककम
सब्जेकर्हरूले मसणककमका अन्य बामसन्दाहरू भन्दा फरक समूह बनाएको क
ु रालाई
मान्यता कदएको मर्यो।
३७. यो तक
ण गररएको मर्यो कक मसणककमको सम्पूणण जनसंख्यालाई खाली यो तक
ण मा
आयकर भुक्तानबार् छ
ु र् कदन सकक
ँ दैन कक मतनीहरू राज्यमा बसोबास गछणन ्। तसर्ण, मसणककमका बामसन्दाहरूको पवमभन्न वगणहरू बीचको ठोस सामाणजक र ऐमतहामसक
मभन्नताहरूको कारणले गदाण, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए) को स्पष्टीकरण
अन्तगणत मनकदणष्ट गररए अनुसार मसणककम सब्जेकर्हरू र त्यस्ता अन्य व्यपक्तहरूको
पक्षमा छ
ु र् कदइएको मर्यो।
३८. भारतीय मूलका ती प्रवासी/बसोबास गनेहरू, जो सन ् १९६१ मनयमवाली लागू हुनु
अमघ मसणककममा बसोबास गरररहेका हुन सकछन ्, उनीहरूले आफ्नो भारतीय नागररकता
त्यागेर मसणककम सब्जेकर्को रूपमा दताण नगने छनौर् गरे। यसलाई उक्त वगणका व्यपक्तहरू
द्वारा गररएको छनोर् मामनयो। मसणककम सब्जेकर्को रूपमा दताण नभएको कारणले गदाण, भारतीय मूलका प्रवासी/बसोबास गनेहरुले यस समयमा मसणककम सब्जेकर्हरू झैँ समान
व्यवहार खोज्न सकदैनन ्।
३९. जहाँसम्म आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविानको वैिताको
सम्बणन्ित क
ु रामा यो पेश गररयो कक यो मकहला पवरुद्ध भेदभावी वा संपविानको लेखहरु
१४ र १५ को उल्लङ्घनकारी छैन। गत १ अपप्रल, २००८ पमछ गैर-मसणककमीस पुरुषहरूसँग
पववाह गने मसणककमीस मकहलाहरूलाई अयोग्यता गररएको मसणककमको परम्परागत
कानूनमा आिाररत मर्यो र यी कानुनले मकहलाको बुबाबार् वंशज हुने र त्यस्तो वंशका
आिारमा मनकहत क
ु नै पमन पवशेषामिकार त्यस्तो मकहलाले पववाह नगरेसम्म जारी रहने
उल्लेख गरेको छ। त्यस्तो समाजलाई बन्िनमा बाँध्ने उद्देश्यले कानून मनमाणण गदाण
समाजका पवमचत्र परम्परागत कानुनलाई ध्यान नदइ गनण सकक
ँ दैन।
४०. मामर् उल्लेणखत बयानहरू मुतापबक, यो प्रार्ना गररयो कक तत्कालको ररर्
यामचकाहरू योग्यतापवहीन भएको भन्दै खारेज गररयोस्।
४१. मसणककम राज्यको तफ
ण बार्, पवद्वान अमिवक्ता, श्री पववेक कोहलीले मनष्पक्ष रूपमा
प्रस्तुत गरेका छन ् कक राज्य सरकारलाई मसणककमी मूलका पववाकहत मकहलाहरूलाई
सब्जेकर्हरूले मसणककमका अन्य बामसन्दाहरू भन्दा फरक समूह बनाएको क
ु रालाई
मान्यता कदएको मर्यो।
३७. यो तक
ण गररएको मर्यो कक मसणककमको सम्पूणण जनसंख्यालाई खाली यो तक
ण मा
आयकर भुक्तानबार् छ
ु र् कदन सकक
ँ दैन कक मतनीहरू राज्यमा बसोबास गछणन ्। तसर्ण, मसणककमका बामसन्दाहरूको पवमभन्न वगणहरू बीचको ठोस सामाणजक र ऐमतहामसक
मभन्नताहरूको कारणले गदाण, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए) को स्पष्टीकरण
अन्तगणत मनकदणष्ट गररए अनुसार मसणककम सब्जेकर्हरू र त्यस्ता अन्य व्यपक्तहरूको
पक्षमा छ
ु र् कदइएको मर्यो।
३८. भारतीय मूलका ती प्रवासी/बसोबास गनेहरू, जो सन ् १९६१ मनयमवाली लागू हुनु
अमघ मसणककममा बसोबास गरररहेका हुन सकछन ्, उनीहरूले आफ्नो भारतीय नागररकता
त्यागेर मसणककम सब्जेकर्को रूपमा दताण नगने छनौर् गरे। यसलाई उक्त वगणका व्यपक्तहरू
द्वारा गररएको छनोर् मामनयो। मसणककम सब्जेकर्को रूपमा दताण नभएको कारणले गदाण, भारतीय मूलका प्रवासी/बसोबास गनेहरुले यस समयमा मसणककम सब्जेकर्हरू झैँ समान
व्यवहार खोज्न सकदैनन ्।
३९. जहाँसम्म आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविानको वैिताको
सम्बणन्ित क
ु रामा यो पेश गररयो कक यो मकहला पवरुद्ध भेदभावी वा संपविानको लेखहरु
१४ र १५ को उल्लङ्घनकारी छैन। गत १ अपप्रल, २००८ पमछ गैर-मसणककमीस पुरुषहरूसँग
पववाह गने मसणककमीस मकहलाहरूलाई अयोग्यता गररएको मसणककमको परम्परागत
कानूनमा आिाररत मर्यो र यी कानुनले मकहलाको बुबाबार् वंशज हुने र त्यस्तो वंशका
आिारमा मनकहत क
ु नै पमन पवशेषामिकार त्यस्तो मकहलाले पववाह नगरेसम्म जारी रहने
उल्लेख गरेको छ। त्यस्तो समाजलाई बन्िनमा बाँध्ने उद्देश्यले कानून मनमाणण गदाण
समाजका पवमचत्र परम्परागत कानुनलाई ध्यान नदइ गनण सकक
ँ दैन।
४०. मामर् उल्लेणखत बयानहरू मुतापबक, यो प्रार्ना गररयो कक तत्कालको ररर्
यामचकाहरू योग्यतापवहीन भएको भन्दै खारेज गररयोस्।
४१. मसणककम राज्यको तफ
ण बार्, पवद्वान अमिवक्ता, श्री पववेक कोहलीले मनष्पक्ष रूपमा
प्रस्तुत गरेका छन ् कक राज्य सरकारलाई मसणककमी मूलका पववाकहत मकहलाहरूलाई
जसले गत १ अपप्रल, २००८ पमछ एक गैर-मसणककमीस पुरुषसँग पववाह गरे र उनलाई
आयकर छ
ु र् पवस्तार गनण खोणजएको यहाँको ररर् यामचकाकताणहरूको प्रार्णनामा क
ु नै
आपपत्त छैन। यो पमन पेश गररएको मर्यो कक कर छ
ु र्को लाभ मसणककममा बसोबास
गने सबै भारतीय नागररकहरूलाई पवस्तार गररयोस चाहे मतनीहरूको नाम सन ् १९६१
मनयमवाली अन्तगणत राणखएको 'मसणककम सब्जेकर् रेणजस्र्र' मा 'मसणककम सब्जेकर्' को
रूपमा दताण गररएको होस् वा नहोस्।
४२. आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) मामर् दुई-पक्षीय चुनौती भएको
छ। पकहलो, गत १ अपप्रल २००८ पमछ गैर-मसणककमीस सँग पववाह गने मसणककमीस
मकहलालाई प्रमतबन्ि लगाउने प्राविान अन्तगणत लाभबार् वणचचत गररएको छ। दोश्रो, यी ररर् यामचकाहरूमा ‘मसणककमीस’ को पररभाषालाई पमन आलोचना गररएको छ।
त्यसैले यसलाई क्रमबद्ध रूपमा छलफल गररनेछ।
आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविानलाई चुनौती:
४३. आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविानलाई आक्रमण गररएको छ।
त्यो प्राविान मनम्नानुसार पढन सककन्छ:
"गत अपप्रल १, २००८ मा वा पमछ मसणककमेवासी नभएको व्यपक्तसँग पववाह गने मसणककमे
मकहलालाई यस खण्डमा समावेश गररएको क
ु रा लागू हुने छैन"
४४. यो प्राविानलाई यस आिारमा चुनौती कदइएको छ कक यसले मसणककमीस
मकहलाहरूलाई गत १ अपप्रल, २००८ पमछ मसणककमीस नभएको व्यपक्तसँग पववाह गरेको
आिारमा बकहष्कृ त गदणछ। यस सन्दभणमा, मनम्न मचजहरू बुझ्न सककन्छ: i) सवणप्रर्म, यो यामचकाकताणहरूको तक
ण हो कक मसणककमीस मकहलाहरू भेदभावको मशकार
भएका छन ् जुन कानूनमा मान्य छैन, पवशेष गरी, भारतको संपविानको लेखहरु १४ र
१५ को सन्दभणमा। पववाद यो छ कक मसणककमीस मकहलाहरु पवरुद्ध भेदभाव भएकोछ
जबकक मसणककमीस पुरुषहरु मार्ी यस्तो भेदभाव भएको छैन, यस अर्णमा कक यकद एक
मसणककमीस मकहलाले मसणककमीस नभएको व्यपक्तसँग पववाह गमछणन भने, उसलाई
उपिाराको लाभबार् वणचचत गररन्छ तर यकद एक मसणककमेवासी पुरुषले मसणककमीस
नभएको व्यपक्तसँग पववाह गरेमा त्यस्तो बकहष्कार लागू हुँदैन।
आयकर छ
ु र् पवस्तार गनण खोणजएको यहाँको ररर् यामचकाकताणहरूको प्रार्णनामा क
ु नै
आपपत्त छैन। यो पमन पेश गररएको मर्यो कक कर छ
ु र्को लाभ मसणककममा बसोबास
गने सबै भारतीय नागररकहरूलाई पवस्तार गररयोस चाहे मतनीहरूको नाम सन ् १९६१
मनयमवाली अन्तगणत राणखएको 'मसणककम सब्जेकर् रेणजस्र्र' मा 'मसणककम सब्जेकर्' को
रूपमा दताण गररएको होस् वा नहोस्।
४२. आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) मामर् दुई-पक्षीय चुनौती भएको
छ। पकहलो, गत १ अपप्रल २००८ पमछ गैर-मसणककमीस सँग पववाह गने मसणककमीस
मकहलालाई प्रमतबन्ि लगाउने प्राविान अन्तगणत लाभबार् वणचचत गररएको छ। दोश्रो, यी ररर् यामचकाहरूमा ‘मसणककमीस’ को पररभाषालाई पमन आलोचना गररएको छ।
त्यसैले यसलाई क्रमबद्ध रूपमा छलफल गररनेछ।
आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविानलाई चुनौती:
४३. आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविानलाई आक्रमण गररएको छ।
त्यो प्राविान मनम्नानुसार पढन सककन्छ:
"गत अपप्रल १, २००८ मा वा पमछ मसणककमेवासी नभएको व्यपक्तसँग पववाह गने मसणककमे
मकहलालाई यस खण्डमा समावेश गररएको क
ु रा लागू हुने छैन"
४४. यो प्राविानलाई यस आिारमा चुनौती कदइएको छ कक यसले मसणककमीस
मकहलाहरूलाई गत १ अपप्रल, २००८ पमछ मसणककमीस नभएको व्यपक्तसँग पववाह गरेको
आिारमा बकहष्कृ त गदणछ। यस सन्दभणमा, मनम्न मचजहरू बुझ्न सककन्छ: i) सवणप्रर्म, यो यामचकाकताणहरूको तक
ण हो कक मसणककमीस मकहलाहरू भेदभावको मशकार
भएका छन ् जुन कानूनमा मान्य छैन, पवशेष गरी, भारतको संपविानको लेखहरु १४ र
१५ को सन्दभणमा। पववाद यो छ कक मसणककमीस मकहलाहरु पवरुद्ध भेदभाव भएकोछ
जबकक मसणककमीस पुरुषहरु मार्ी यस्तो भेदभाव भएको छैन, यस अर्णमा कक यकद एक
मसणककमीस मकहलाले मसणककमीस नभएको व्यपक्तसँग पववाह गमछणन भने, उसलाई
उपिाराको लाभबार् वणचचत गररन्छ तर यकद एक मसणककमेवासी पुरुषले मसणककमीस
नभएको व्यपक्तसँग पववाह गरेमा त्यस्तो बकहष्कार लागू हुँदैन।
ii) दोस्रो, गत १ अपप्रल, २००८ मा पववाह गरेका मसणककमीस मकहलाहरू मात्र उक्त
प्राविानको लाभबार् वणचचत छन ् तर यकद क
ु नै मसणककमीस मकहलाले गत १ अपप्रल, २००८ अमघ गैर-मसणककमीसँग पववाह गरेको मर्यो भने, प्राविान अन्तगणत कदइएको
लाभबार् त्यस्तो क
ु नै बकहष्कार छैन। iii) तेस्रो, यो तक
ण गररएको छ कक पववाह एक पुरुष र एक मकहला बीच वगीकरण को
आिार हुन सकदैन र त्यसले एक मकहला पवरुद्ध भेदभाव गनण सकदैन। एक मसणककमीस
मकहला जसले गैर-मसणककमीसँग पववाह गमछणन भने उसलाई मसणककमीस पुरुषसँग
भेदभाव गनण सकक
ँ दैन। iv) चौर्ो, यो यामचककताणहरूको माममला हो कक गत १ अपप्रल, २००८ को एक मनमानी
कर्-अफ मममत प्राविानमा सणम्ममलत गररएको छ र यसले उक्त मममतभन्दा अमघ गैर-
मसणककमीस सँग पववाह गने मसणककमीस मकहला र उक्त मममत पमछ पववाह गने
मसणककमीस मकहलाहरूबीच भेदभाव गररएको छ। उक्त मममत भन्दा पकहले गैर-मसणककमीस
सँग पववाह गने मसणककमीस मकहलाहरूलाई िारा १० (२६एएए) को लाभदायक खण्डमा
समावेश गररएको छ, तर त्यो मममत पमछ पववाह गनेहरूलाई लाभबार् बकहष्कार गररएको
छ। v) अको पववाद यो हो कक "मसणककमीस" अमभव्यपक्तको पररभाषा आफ
ै मा आक्रमण
भाएको छ र यसैले, "मसणककमीस" को पररभाषाको दायरा मभत्र नपने व्यपक्तसँग पववाह
गने क
ु नै पमन मसणककमीस मकहलाले उक्त प्राविानको फाइदा पाएको छैन।
४५. मुख्यतया, यो तक
ण गररएको मर्यो कक एक मनमानी मममत अर्ाणत ्, गत १ अपप्रल, २००८ को सन्दभणमा मसणककमीस मकहलाहरू पवरुद्ध पववाहको आिारमा क
ु नै भेदभाव हुन
सकदैन। यामचकाकताणहरूका अनुसार, यो प्राविानले पववाकहत मकहला र अपववाकहत
मकहलाहरू बीच कृ पत्रम वगीकरण र भेदभाव मसजणना गदणछ र त्यो मसणककमीस मकहलाहरू
बीचको वगीकरणको आिार पववाह हुन सकदैन। यसबाहेक, उक्त वगीकरणले प्राप्त गनण
खोणजएको वस्तुसँग क
ु नै सम्बन्ि छैन र यद्यपप उक्त प्राविानको स्पष्टीकरणमा कदइएका
"मसणककमीस" अमभव्यपक्तको दायरा मभत्र आउने सबै व्यपक्तहरूलाई आयकर ऐन, १९६१
अन्तगणत आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र्को लाभ कदनुपने हो, र गत १ अपप्रल, २००८ पमछ गैर-
मसणककमीसँग पववाह गने मसणककमीस मकहलाहरूलाई मात्र बकहष्कार गनण सकक
ँ दैन।
प्राविानको लाभबार् वणचचत छन ् तर यकद क
ु नै मसणककमीस मकहलाले गत १ अपप्रल, २००८ अमघ गैर-मसणककमीसँग पववाह गरेको मर्यो भने, प्राविान अन्तगणत कदइएको
लाभबार् त्यस्तो क
ु नै बकहष्कार छैन। iii) तेस्रो, यो तक
ण गररएको छ कक पववाह एक पुरुष र एक मकहला बीच वगीकरण को
आिार हुन सकदैन र त्यसले एक मकहला पवरुद्ध भेदभाव गनण सकदैन। एक मसणककमीस
मकहला जसले गैर-मसणककमीसँग पववाह गमछणन भने उसलाई मसणककमीस पुरुषसँग
भेदभाव गनण सकक
ँ दैन। iv) चौर्ो, यो यामचककताणहरूको माममला हो कक गत १ अपप्रल, २००८ को एक मनमानी
कर्-अफ मममत प्राविानमा सणम्ममलत गररएको छ र यसले उक्त मममतभन्दा अमघ गैर-
मसणककमीस सँग पववाह गने मसणककमीस मकहला र उक्त मममत पमछ पववाह गने
मसणककमीस मकहलाहरूबीच भेदभाव गररएको छ। उक्त मममत भन्दा पकहले गैर-मसणककमीस
सँग पववाह गने मसणककमीस मकहलाहरूलाई िारा १० (२६एएए) को लाभदायक खण्डमा
समावेश गररएको छ, तर त्यो मममत पमछ पववाह गनेहरूलाई लाभबार् बकहष्कार गररएको
छ। v) अको पववाद यो हो कक "मसणककमीस" अमभव्यपक्तको पररभाषा आफ
ै मा आक्रमण
भाएको छ र यसैले, "मसणककमीस" को पररभाषाको दायरा मभत्र नपने व्यपक्तसँग पववाह
गने क
ु नै पमन मसणककमीस मकहलाले उक्त प्राविानको फाइदा पाएको छैन।
४५. मुख्यतया, यो तक
ण गररएको मर्यो कक एक मनमानी मममत अर्ाणत ्, गत १ अपप्रल, २००८ को सन्दभणमा मसणककमीस मकहलाहरू पवरुद्ध पववाहको आिारमा क
ु नै भेदभाव हुन
सकदैन। यामचकाकताणहरूका अनुसार, यो प्राविानले पववाकहत मकहला र अपववाकहत
मकहलाहरू बीच कृ पत्रम वगीकरण र भेदभाव मसजणना गदणछ र त्यो मसणककमीस मकहलाहरू
बीचको वगीकरणको आिार पववाह हुन सकदैन। यसबाहेक, उक्त वगीकरणले प्राप्त गनण
खोणजएको वस्तुसँग क
ु नै सम्बन्ि छैन र यद्यपप उक्त प्राविानको स्पष्टीकरणमा कदइएका
"मसणककमीस" अमभव्यपक्तको दायरा मभत्र आउने सबै व्यपक्तहरूलाई आयकर ऐन, १९६१
अन्तगणत आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र्को लाभ कदनुपने हो, र गत १ अपप्रल, २००८ पमछ गैर-
मसणककमीसँग पववाह गने मसणककमीस मकहलाहरूलाई मात्र बकहष्कार गनण सकक
ँ दैन।
४६. यामचकाकताणहरूका लामग पवद्वान वररष्ठ अमिवक्ताको प्रस्तुतीकरणको जोर यो छ कक
गैर-मसणककमीहरूसँग पववाह गने मसणककमीस मकहलाहरू पवरुद्ध भेदभाव भएको छ, त्यो
पमन ती मकहलाहरू मामर् जसले गत १ अपप्रल, २००८ पमछ पववाह गरेका छन ्। यो तक
ण
गररएको छ कक यो प्राविान दुई कारणले गदाण मनमानी छ: पकहलो, ककनभने यो गैर-
मसणककमीस पुरुषहरूसँग पववाह गने मसणककमीस मकहलाहरू पवरुद्ध भेदभावपूणण छ र, दोस्रो, गत १ अपप्रल, २००८ वा पमछ पववाह गने मसणककमीस मकहलाहरूलाई मात्र यो
प्राविानको लाभ छैन।
४७. प्रमतबणन्ित प्राविानको पवश्लेषण गदाण यो उल्लेख गररएको छ कक प्राविानको लाभ
(i) मसणककमीस मकहलालाई लागू हुँदैन, (ii) जसले मसणककमीस नभएको व्यपक्तसँग पववाह
गमछणन, र (iii) जुन पववाह गत १ अपप्रल, २००८ मा वा पमछ भएको हो। तसर्ण, यो
देणखयो कक मसणककमीस मकहलाको पववाहलाई वगीकरणको आिार बनाइएको छ।
यसरी, अको शब्दमा भन्नु पदाण, मनम्न तररकाहरुमा भेदभाव भएको छ: i) मसणककमीस मकहलाहरू बीच जो मसणककमे पुरुषहरू भन्दा अलग। ii) पववाकहत र अपववाकहत मकहलाहरूको बीच, र iii) गैर-मसणककमीसँग पववाह गनेहरूको तुलनामा मसणककमीस सँग पववाह गने
मसणककमी मकहलाहरू बीच, र iv) येस्ता मसणककममस मकहलाहरु जसले गैर-मसणककममस संग गत १ अपप्रल, २००८ भन्दा
वा पकहले पववाह गरेको छ, र जसलाई यो प्राविान को मुतापबक लाभ पाईराखेको छैन
र त्यस्ता मसणककममस मकहलाहरु जसले त्यो मामर् जनाएको मममत भन्दा अगावै गैर-
मसककममस संग पववाह गरेको छ र जसलाई यो प्राविानको लाभ प्राप्त भएको छ, इनी
दुइ पबच अन्तर बनाईएको छ।
४८. यो र्प अवलोकन गयो कक िारा १०(२६एएए) लाई आयकर ऐन, १९६१ मा पवत्त
ऐन, २००८ द्वारा गत १ अपप्रल, १९९० देणख लागू गररएको मर्यो। यद्यपप यस प्राविानलाई
वषण २००८ मा सणम्ममलत गररएतापनी गत १ अपप्रल, १९९० अर्ाणत ् मसणककममा आयकर
ऐन, १९६१ लागू भएको मममतबार् पूवणव्यापी प्रभाव हुनु र्ाल्यो। सन ् १९९० भन्दा पकहले, एसईकर्एम, १९४८, मसणककममा लागू मर्यो। यसले अठार वषणको अवमि गत १ अपप्रल, १९९० देणख गत १ अपप्रल, २००८ को बीचमा त्यस्तो क
ु नै भेदभाव नभएको जनाउँछ।
गैर-मसणककमीहरूसँग पववाह गने मसणककमीस मकहलाहरू पवरुद्ध भेदभाव भएको छ, त्यो
पमन ती मकहलाहरू मामर् जसले गत १ अपप्रल, २००८ पमछ पववाह गरेका छन ्। यो तक
ण
गररएको छ कक यो प्राविान दुई कारणले गदाण मनमानी छ: पकहलो, ककनभने यो गैर-
मसणककमीस पुरुषहरूसँग पववाह गने मसणककमीस मकहलाहरू पवरुद्ध भेदभावपूणण छ र, दोस्रो, गत १ अपप्रल, २००८ वा पमछ पववाह गने मसणककमीस मकहलाहरूलाई मात्र यो
प्राविानको लाभ छैन।
४७. प्रमतबणन्ित प्राविानको पवश्लेषण गदाण यो उल्लेख गररएको छ कक प्राविानको लाभ
(i) मसणककमीस मकहलालाई लागू हुँदैन, (ii) जसले मसणककमीस नभएको व्यपक्तसँग पववाह
गमछणन, र (iii) जुन पववाह गत १ अपप्रल, २००८ मा वा पमछ भएको हो। तसर्ण, यो
देणखयो कक मसणककमीस मकहलाको पववाहलाई वगीकरणको आिार बनाइएको छ।
यसरी, अको शब्दमा भन्नु पदाण, मनम्न तररकाहरुमा भेदभाव भएको छ: i) मसणककमीस मकहलाहरू बीच जो मसणककमे पुरुषहरू भन्दा अलग। ii) पववाकहत र अपववाकहत मकहलाहरूको बीच, र iii) गैर-मसणककमीसँग पववाह गनेहरूको तुलनामा मसणककमीस सँग पववाह गने
मसणककमी मकहलाहरू बीच, र iv) येस्ता मसणककममस मकहलाहरु जसले गैर-मसणककममस संग गत १ अपप्रल, २००८ भन्दा
वा पकहले पववाह गरेको छ, र जसलाई यो प्राविान को मुतापबक लाभ पाईराखेको छैन
र त्यस्ता मसणककममस मकहलाहरु जसले त्यो मामर् जनाएको मममत भन्दा अगावै गैर-
मसककममस संग पववाह गरेको छ र जसलाई यो प्राविानको लाभ प्राप्त भएको छ, इनी
दुइ पबच अन्तर बनाईएको छ।
४८. यो र्प अवलोकन गयो कक िारा १०(२६एएए) लाई आयकर ऐन, १९६१ मा पवत्त
ऐन, २००८ द्वारा गत १ अपप्रल, १९९० देणख लागू गररएको मर्यो। यद्यपप यस प्राविानलाई
वषण २००८ मा सणम्ममलत गररएतापनी गत १ अपप्रल, १९९० अर्ाणत ् मसणककममा आयकर
ऐन, १९६१ लागू भएको मममतबार् पूवणव्यापी प्रभाव हुनु र्ाल्यो। सन ् १९९० भन्दा पकहले, एसईकर्एम, १९४८, मसणककममा लागू मर्यो। यसले अठार वषणको अवमि गत १ अपप्रल, १९९० देणख गत १ अपप्रल, २००८ को बीचमा त्यस्तो क
ु नै भेदभाव नभएको जनाउँछ।
यसरी, गत १ अपप्रल, २००८ देणख लागू हुने गरी छ
ु र्को लाभ पाएका मसणककमीस
मकहलाहरूलाई यसबार् वणचचत गररएको छ। प्राविानको पूवणव्यापीताले यस प्राविान
अन्तगणत समेकर्एका मकहलाहरूको गत १ अपप्रल, १९९० देणख लागू हुने मनकहत लाभ
हर्ाउँछ र त्यसको क
ु नै औमचत्य छैन।
४९. यसबाहेक, सन ् १९६१ मनयमावलीको मनयमन (३) अन्तगणत उणल्लणखत व्यपक्तहरूको
वगीकरणको आिारमा वगीकरणको आिारलाई मनम्नानुसार पवश्लेषण गनण आवश्यक छ:
(i) यकद एक मकहला एक व्यपक्तको पत्नी हो जसको सन ् १९६१ को मनयमवाली सुरु हुनु
भन्दा पकहले नै मसणककमको इलाकामा आफ्नो अमिवास छ भने त्यस्तो व्यपक्त
मसणककमको सब्जेकर् हुनेछ यकद उ:
(क) मसणककमको इलाकामा जन्मेको र त्यहाँ बसोबास गने व्यपक्त, वा
(ख) मनयमवालीको प्रारम्भ हुनुभन्दा तुरुन्तै पन्र वषण भन्दा अगाडी अवमिको लामग
मसणककमको इलाकामा सामान्य रूपमा बसोबास गदै आएको हो।
(ii) मसणककममा बसोबास गने व्यपक्तको पत्नीलाई मनयमवाली (३) [मनयमवाली (३) को
स्पष्टीकरणको खण्ड (२) माफ
ण त] को उद्देश्यले मसणककममा बसोबास गरेको मामननेछ।
(iii) मनयमवाली (६) अन्तगणत, सन ् १९६१ मनयमवालीको प्रारम्भ भएपमछ मसणककम
सब्जेकर्सँग पववाह गने पवदेशी नागररकता भएको मकहलाले चोग्याल सरकारलाई मनवेदन
कदएर सन ् १९६१ को मनयमवाली अन्तगणत मनयमहरू अनुसार प्रदान गररएको तररकामा, र आफ्नो पकहलेको रापष्ट्रयता त्यागेर र मनष्ठाको शपर् मलए पमछ सामान्यतया मसणककम
सब्जेकर्को रूपमा दताण गनण योग्य हुनेछन ्।
(iv) मनयमवाली (७) को खण्ड (ख) ले भन्छ कक क
ु नै पमन मसणककमीस मकहला जसले
मसणककम सब्जेकर् नभएको व्यपक्तसँग पववाह गमछणन भने त्यो मकहला पमन मसणककम
सब्जेकर् हुन छोडमछन ्।
५०. यसरी, सन ् १९६१ मनयमवाली अन्तगणत, जहाँसम्म मकहलाहरूको सम्बन्ि छ, पववाहलाई मसणककममा अमिवास भएको णस्र्मत प्राप्त गने र मसणककमको सब्जेकर् भएको
वा अमिवास वा मसणककम सब्जेकर्को रूपमा णस्र्मत गुमाउने आिार बनाइएको छ र
ु र्को लाभ पाएका मसणककमीस
मकहलाहरूलाई यसबार् वणचचत गररएको छ। प्राविानको पूवणव्यापीताले यस प्राविान
अन्तगणत समेकर्एका मकहलाहरूको गत १ अपप्रल, १९९० देणख लागू हुने मनकहत लाभ
हर्ाउँछ र त्यसको क
ु नै औमचत्य छैन।
४९. यसबाहेक, सन ् १९६१ मनयमावलीको मनयमन (३) अन्तगणत उणल्लणखत व्यपक्तहरूको
वगीकरणको आिारमा वगीकरणको आिारलाई मनम्नानुसार पवश्लेषण गनण आवश्यक छ:
(i) यकद एक मकहला एक व्यपक्तको पत्नी हो जसको सन ् १९६१ को मनयमवाली सुरु हुनु
भन्दा पकहले नै मसणककमको इलाकामा आफ्नो अमिवास छ भने त्यस्तो व्यपक्त
मसणककमको सब्जेकर् हुनेछ यकद उ:
(क) मसणककमको इलाकामा जन्मेको र त्यहाँ बसोबास गने व्यपक्त, वा
(ख) मनयमवालीको प्रारम्भ हुनुभन्दा तुरुन्तै पन्र वषण भन्दा अगाडी अवमिको लामग
मसणककमको इलाकामा सामान्य रूपमा बसोबास गदै आएको हो।
(ii) मसणककममा बसोबास गने व्यपक्तको पत्नीलाई मनयमवाली (३) [मनयमवाली (३) को
स्पष्टीकरणको खण्ड (२) माफ
ण त] को उद्देश्यले मसणककममा बसोबास गरेको मामननेछ।
(iii) मनयमवाली (६) अन्तगणत, सन ् १९६१ मनयमवालीको प्रारम्भ भएपमछ मसणककम
सब्जेकर्सँग पववाह गने पवदेशी नागररकता भएको मकहलाले चोग्याल सरकारलाई मनवेदन
कदएर सन ् १९६१ को मनयमवाली अन्तगणत मनयमहरू अनुसार प्रदान गररएको तररकामा, र आफ्नो पकहलेको रापष्ट्रयता त्यागेर र मनष्ठाको शपर् मलए पमछ सामान्यतया मसणककम
सब्जेकर्को रूपमा दताण गनण योग्य हुनेछन ्।
(iv) मनयमवाली (७) को खण्ड (ख) ले भन्छ कक क
ु नै पमन मसणककमीस मकहला जसले
मसणककम सब्जेकर् नभएको व्यपक्तसँग पववाह गमछणन भने त्यो मकहला पमन मसणककम
सब्जेकर् हुन छोडमछन ्।
५०. यसरी, सन ् १९६१ मनयमवाली अन्तगणत, जहाँसम्म मकहलाहरूको सम्बन्ि छ, पववाहलाई मसणककममा अमिवास भएको णस्र्मत प्राप्त गने र मसणककमको सब्जेकर् भएको
वा अमिवास वा मसणककम सब्जेकर्को रूपमा णस्र्मत गुमाउने आिार बनाइएको छ र
आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को प्राविानलाई चुनौती कदने क्रममा यस
पक्षलाई छलफल गररनेछ।
५१. मेरो पवचारमा, मसणककमीस मकहलाको पववाह पमन उनी पवरुद्ध भेदभावको आिार हो
जबकक मसणककमीस पुरुषले गत १ अपप्रल, २००८ वा पमछ मसणककम वा गैर-मसणककमीस
मकहलासँग पववाह गरेमा त्यस्तो क
ु नै भेदभाव छैन। संपविानको लेख १४ मा राज्यले
क
ु नै पमन व्यपक्तलाई कानूनको अगाकड समानता वा भारतको भूभागमभत्रको कानूनको
समान संरक्षणलाई अस्वीकार गने छैन भनी उल्लेख गररएको छ। संपविानको लेख १५
(१) मा भनेको छ कक राज्यले क
ु नै पमन नागररकलाई िमण, वणण, जात, मलङ्ग, जन्मस्र्ल
वा तीमध्ये क
ु नैको आिारमा भेदभाव गनण सकदैन। वास्तवमा, लेख १५(३) ले
समानुभूमतपूवणक बताऊछ कक लेख १५ मा क
ु राले राज्यले मकहला र
बालबामलकाका लामग क
ु नै पवशेष व्यवस्र्ा गनणबार् रोकने छैन र तत्कालको माममलामा, यामचकाकताणहरूका अनुसार, यो प्राविान मसणककमीस मकहलाहरूको पक्षमा हुनुको सट्र्ा, यो भारतीय संपविानको लेखहरु १४ र १५ (१) र (२) को पवपरीत छ, ककनभने यसले
मसणककमे मकहलाहरू जसले एक गैर-मसणककमीसँग पववाह गरेकाछन ् उनको पवरुद्ध भेदभाव
गदणछ, त्यो पमन गत १ अपप्रल, २००८ पमछ।
५२. यस छलफललाई आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को व्याख्याको प्रकाशमा
पमन हेनुण पछण। यस स्पष्टीकरणले भनेको छ कक 'मसणककममस' शब्दको अर्णको मतलब
एक व्यपक्त हो जसको नाम गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककम सब्जेकर्रूको
दताणमा रेकडण गररएको छ, वा एक व्यपक्त जसको नाम भारत सरकारको मममत ०७ अगस्र्, १९९० र ८ अपप्रल, १९९१ मा पाररत आदेश मुतापबक भएको मर्यो त्यसको आिारमा उक्त
दताणमा समावेश गररएको छ वा उक्त दताणमा नाम नभएको तर त्यस्तो व्यपक्तको बुवा वा
श्रीमान ् वा बुवाको हजुरबुबा वा एउर्ै बाबुको भाइको नाम सो दताणमा लेणखएको छ भन्ने
क
ु रामा क
ु नै शंका छैन। यस स्पष्टीकरणको खण्ड (१) देणख (३) मा "एक व्यपक्त" भन्ने
अमभव्यपक्तले मसणककमीस पुरुषलाई मात्र जनाउन सकदैन र मसणककमीस मकहलालाई
बकहष्कृ त गनण सकदैन। क
ु नै अन्य व्याख्याको अर्णले मसणककमीस मकहलाको आफ्नो क
ु नै
पकहचान छैन भन्ने दशाणउदछ र उनी मसणककमीस भएको व्याख्या अन्तगणत परेको हुनाले
त्यसै प्राविानको लाभको हकदार हुणन्छन ्। यसको मतलब यो पमन हुनछ कक स्पष्टीकरण
अन्तगणत परेका मसणककमीस मकहलालाई प्राविानको लाभबार् वणचचत गररनेछ यकद उनी
पक्षलाई छलफल गररनेछ।
५१. मेरो पवचारमा, मसणककमीस मकहलाको पववाह पमन उनी पवरुद्ध भेदभावको आिार हो
जबकक मसणककमीस पुरुषले गत १ अपप्रल, २००८ वा पमछ मसणककम वा गैर-मसणककमीस
मकहलासँग पववाह गरेमा त्यस्तो क
ु नै भेदभाव छैन। संपविानको लेख १४ मा राज्यले
क
ु नै पमन व्यपक्तलाई कानूनको अगाकड समानता वा भारतको भूभागमभत्रको कानूनको
समान संरक्षणलाई अस्वीकार गने छैन भनी उल्लेख गररएको छ। संपविानको लेख १५
(१) मा भनेको छ कक राज्यले क
ु नै पमन नागररकलाई िमण, वणण, जात, मलङ्ग, जन्मस्र्ल
वा तीमध्ये क
ु नैको आिारमा भेदभाव गनण सकदैन। वास्तवमा, लेख १५(३) ले
समानुभूमतपूवणक बताऊछ कक लेख १५ मा क
ु राले राज्यले मकहला र
बालबामलकाका लामग क
ु नै पवशेष व्यवस्र्ा गनणबार् रोकने छैन र तत्कालको माममलामा, यामचकाकताणहरूका अनुसार, यो प्राविान मसणककमीस मकहलाहरूको पक्षमा हुनुको सट्र्ा, यो भारतीय संपविानको लेखहरु १४ र १५ (१) र (२) को पवपरीत छ, ककनभने यसले
मसणककमे मकहलाहरू जसले एक गैर-मसणककमीसँग पववाह गरेकाछन ् उनको पवरुद्ध भेदभाव
गदणछ, त्यो पमन गत १ अपप्रल, २००८ पमछ।
५२. यस छलफललाई आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को व्याख्याको प्रकाशमा
पमन हेनुण पछण। यस स्पष्टीकरणले भनेको छ कक 'मसणककममस' शब्दको अर्णको मतलब
एक व्यपक्त हो जसको नाम गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककम सब्जेकर्रूको
दताणमा रेकडण गररएको छ, वा एक व्यपक्त जसको नाम भारत सरकारको मममत ०७ अगस्र्, १९९० र ८ अपप्रल, १९९१ मा पाररत आदेश मुतापबक भएको मर्यो त्यसको आिारमा उक्त
दताणमा समावेश गररएको छ वा उक्त दताणमा नाम नभएको तर त्यस्तो व्यपक्तको बुवा वा
श्रीमान ् वा बुवाको हजुरबुबा वा एउर्ै बाबुको भाइको नाम सो दताणमा लेणखएको छ भन्ने
क
ु रामा क
ु नै शंका छैन। यस स्पष्टीकरणको खण्ड (१) देणख (३) मा "एक व्यपक्त" भन्ने
अमभव्यपक्तले मसणककमीस पुरुषलाई मात्र जनाउन सकदैन र मसणककमीस मकहलालाई
बकहष्कृ त गनण सकदैन। क
ु नै अन्य व्याख्याको अर्णले मसणककमीस मकहलाको आफ्नो क
ु नै
पकहचान छैन भन्ने दशाणउदछ र उनी मसणककमीस भएको व्याख्या अन्तगणत परेको हुनाले
त्यसै प्राविानको लाभको हकदार हुणन्छन ्। यसको मतलब यो पमन हुनछ कक स्पष्टीकरण
अन्तगणत परेका मसणककमीस मकहलालाई प्राविानको लाभबार् वणचचत गररनेछ यकद उनी
प्राविान अन्तगणत समावेश हुणन्छन ्। अको शब्दमा भन्ने हो भने, यो स्पष्टीकरण जसको
मुख्य उद्देश्य सबै मसणककमीस व्यपक्तहरूलाई फाइदा कदनु हो, यसले मसणककमीस पुरुषहरू
(जो स्पष्टीकरण अन्तगणत समेकर्एका व्यपक्तहरू हुन ्) मा मात्रै यसको प्रयोग सीममत गनण
सकदैन र प्राविानको कारणले एक पवशेष वगणका मसणककममस मकहला व्यपक्तहरूलाई
बकहष्कार गनण सकदैन र यो स्वाभापवक रूपमा भेदभावपूणण छ। यसले स्पष्टीकरणमा
"व्यपक्त" अमभव्यपक्तले मसणककमीस मकहलाहरूलाई बकहष्कृ त गनेछ भन्ने पमन संक
े त
गछण। मेरो पवचारमा, यस प्राविानलाई व्याख्याको अपवादको रूपमा व्याख्या गनण सकक
ँ दैन
र यो पररभाषा खण्डको प्रकृ मतमा भएकोले त्यसो गनुण स्वाभापवक रूपमा भेदभावपूणण
हुनेछ।
५३. यस प्रकार, जब एक मसणककमीस व्यपक्तलाई एक लाभ कदइन्छ जसमा प्राविान
अन्तगणत सबै मलंगहरू समावेश हुनेछन ्, स्पष्टीकरणको माध्यमबार्, जुन पररभाषाको
प्रकृ मतमा छ, प्राविानले पववाकहत मसणककमीस मकहलाहरूको एक मनणित श्रेणीलाई उक्त
स्पष्टीकरणबार् बाकहर राख्न सकदैन र यसैले, उनीहरूलाई आयकर को भुक्तानीबार् पववाहको
आिारमा छ
ू र्को उक्त लाभबार् बणचचत गनण सकदैन। जब स्पष्टीकरणले एक "व्यपक्त"
लाई उल्लेख गदणछ, यसले मसणककमीस पुरुष र मकहला दुवैलाई समावेश गदणछ, वास्तवमा, सबै मलङ्गहरूलाई पमन समावेश गदणछ; र यसमा मसणककमीस पुरुषहरूलाई मात्र
प्रमतबन्िात्मक वा मायोपपक सन्दभण प्रदान हुन सकदैन र प्राविान अन्तगणत ती
मसणककमीस मकहलाहरूलाई बकहष्कार गनुणसकदैन। एक प्राविानले अको प्राविानलाई
खारेज गनण सकदैन। तर तत्कालको अवस्र्ामा, यस प्राविानले प्राविानलाई ओभरराइड
गदैछ र सार्ै प्राविानमा उल्लेख गररएका पववाकहत मसणककमीस मकहलाहरूको ती
वगणहरूको सम्बन्िमा स्पष्टीकरण कदइरहेको छ र जुन अस्वीकायण हो। तसर्ण, यो प्राविान
मसणककमीस मकहलाहरूको एक पवशेष वगण पवरुद्ध स्वाभापवक रूपमा मनमानी र
भेदभावपूणण छ। अको शब्दमा भन्नुपदाण, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को
व्याख्याले मसणककमीस पुरुष र मकहला दुवैलाई समावेश गदणछ। यस्तो व्याख्या भएकोले, मेरो पवचारमा, यो प्राविान स्पष्टीकरण र खण्डको पमन पवरोिी छ।
५४. प्राविानको सामान्य कायण प्राविान बाकहरको क
े कह बाहेक वा यसमा लागू गररएको
क
े कह योग्य बनाउनु हो, तर प्राविानको लामग, प्राविानको दायरा मभत्र हुनेछ। एक
सामान्य मनयमको रूपमा, एउर्ा प्राविानलाई योग्य बनाउन वा कानूनमा भएको अपवाद
मुख्य उद्देश्य सबै मसणककमीस व्यपक्तहरूलाई फाइदा कदनु हो, यसले मसणककमीस पुरुषहरू
(जो स्पष्टीकरण अन्तगणत समेकर्एका व्यपक्तहरू हुन ्) मा मात्रै यसको प्रयोग सीममत गनण
सकदैन र प्राविानको कारणले एक पवशेष वगणका मसणककममस मकहला व्यपक्तहरूलाई
बकहष्कार गनण सकदैन र यो स्वाभापवक रूपमा भेदभावपूणण छ। यसले स्पष्टीकरणमा
"व्यपक्त" अमभव्यपक्तले मसणककमीस मकहलाहरूलाई बकहष्कृ त गनेछ भन्ने पमन संक
े त
गछण। मेरो पवचारमा, यस प्राविानलाई व्याख्याको अपवादको रूपमा व्याख्या गनण सकक
ँ दैन
र यो पररभाषा खण्डको प्रकृ मतमा भएकोले त्यसो गनुण स्वाभापवक रूपमा भेदभावपूणण
हुनेछ।
५३. यस प्रकार, जब एक मसणककमीस व्यपक्तलाई एक लाभ कदइन्छ जसमा प्राविान
अन्तगणत सबै मलंगहरू समावेश हुनेछन ्, स्पष्टीकरणको माध्यमबार्, जुन पररभाषाको
प्रकृ मतमा छ, प्राविानले पववाकहत मसणककमीस मकहलाहरूको एक मनणित श्रेणीलाई उक्त
स्पष्टीकरणबार् बाकहर राख्न सकदैन र यसैले, उनीहरूलाई आयकर को भुक्तानीबार् पववाहको
आिारमा छ
ू र्को उक्त लाभबार् बणचचत गनण सकदैन। जब स्पष्टीकरणले एक "व्यपक्त"
लाई उल्लेख गदणछ, यसले मसणककमीस पुरुष र मकहला दुवैलाई समावेश गदणछ, वास्तवमा, सबै मलङ्गहरूलाई पमन समावेश गदणछ; र यसमा मसणककमीस पुरुषहरूलाई मात्र
प्रमतबन्िात्मक वा मायोपपक सन्दभण प्रदान हुन सकदैन र प्राविान अन्तगणत ती
मसणककमीस मकहलाहरूलाई बकहष्कार गनुणसकदैन। एक प्राविानले अको प्राविानलाई
खारेज गनण सकदैन। तर तत्कालको अवस्र्ामा, यस प्राविानले प्राविानलाई ओभरराइड
गदैछ र सार्ै प्राविानमा उल्लेख गररएका पववाकहत मसणककमीस मकहलाहरूको ती
वगणहरूको सम्बन्िमा स्पष्टीकरण कदइरहेको छ र जुन अस्वीकायण हो। तसर्ण, यो प्राविान
मसणककमीस मकहलाहरूको एक पवशेष वगण पवरुद्ध स्वाभापवक रूपमा मनमानी र
भेदभावपूणण छ। अको शब्दमा भन्नुपदाण, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को
व्याख्याले मसणककमीस पुरुष र मकहला दुवैलाई समावेश गदणछ। यस्तो व्याख्या भएकोले, मेरो पवचारमा, यो प्राविान स्पष्टीकरण र खण्डको पमन पवरोिी छ।
५४. प्राविानको सामान्य कायण प्राविान बाकहरको क
े कह बाहेक वा यसमा लागू गररएको
क
े कह योग्य बनाउनु हो, तर प्राविानको लामग, प्राविानको दायरा मभत्र हुनेछ। एक
सामान्य मनयमको रूपमा, एउर्ा प्राविानलाई योग्य बनाउन वा कानूनमा भएको अपवाद
मसजणना गनणको लामग ऐनमा र्पपएको हुन्छ र सामान्यतया, एउर्ा प्राविानलाई सामान्य
मनयमको रूपमा व्याख्या गररएको छैन। अको शब्दमा भन्नुपदाण, एक प्राविानले अपवाद
प्रदान गरी मुख्य ऐनबार्, तर प्राविानको लामग मुख्य प्राविान मभत्र पने एउर्ा अंशलाई
बाकहर मनकालेर मुख्य कानूनको सामान्यतालाई योग्य बनाउँछ। यसबाहेक, प्राविानले
प्राविानलाई खारेज गने वा ऐनले कदएको अमिकार पूणण रूपमा खोमसएको भनेर व्याख्या
गनण सकक
ँ दैन। यकद यसले त्यसो गछण वा भेदभावपूणण छ भने त्यो भारतको संपविानको
समानता खण्डहरूको पवपररत हुनेछ।
५५. यो दोहोयाणइदैछ कक आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को स्पष्टीकरणमा
"एक व्यपक्त" को अमभव्यपक्तले सबै मलंगहरू सकहत मसणककमे मकहलाहरूलाई समावेश
गनुणपछण र त्यहाँ मलंग र जातको आिारमा मात्रै भेदभाव हुन सकदैन। तसर्ण, स्पष्टीकरण
अनुसार सबै मसणककमीस मकहलाहरू आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को
लाभको हकदार हुन ्, मतनीहरूले मसणककमीस वा गैर-मसणककमीसँग पववाह गरे पमन।
५६. यसबाहेक, मसणककमलाई भारतसँग पवलय गरेपमछ, मसणककम भारतको एक राज्य
बनेको छ र मसणककमको भूभागमा बसोबास गने सबै मसणककम प्रजाहरू र सबै
मसणककममहरु भारतीय नागररक भएका छन ्, र गत १ अपप्रल, २००८ मा वा पमछ, भारतीय
नागररक होस् वा पवदेशी, गैर-मसणककमीस व्यपक्तसँग पववाह गने मसणककमीस
मकहलाहरूलाई भेदभाव गनण सकक
ँ दैन। त्यसैले यस्तो भेदभाव भारतको संपविानको लेखहरु
१४ र १५ अन्तगणत मलङ्ग र जामतको आिारमा प्रदान गररएको समानताको ग्यारेन्र्ीको
उल्लङ्घन हो। तसर्ण, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को उपिारा (२६एएए) को प्राविान, एक असंवैिामनक यौन-आिाररत भेदभावको एक उत्कृ ष्ट उदाहरण हो र यसलाई खारेज
गनुणपछण।
५७. यस सन्दभणमा, यस न्यायलयको न्यामयक आदेश र मनणणयहरू मनम्नानुसार उल्लेख
गनण सककन्छ:
क) एयर इणन्डया बनाम नेगेश ममजाण, एइआर १९८१ एससी १८२९ मा, एयर इणण्डयामा
रोजगारी प्राप्त गदाण तुरुन्तै पववाहमा चार वषणको प्रमतबन्ि जसले मकहला कमणचारीहरूलाई
मात्र लागू भएकोछ र त्यो उमचत प्राविानको रूपमा कायम गनण सककन्छ वा सकक
ं दैन
भन्ने प्रश्न मर्यो। यो न्यायलयले "कमणचारीको स्वास्र्थ्यमा सुिार" को आिारमा एक
मनयमको रूपमा व्याख्या गररएको छैन। अको शब्दमा भन्नुपदाण, एक प्राविानले अपवाद
प्रदान गरी मुख्य ऐनबार्, तर प्राविानको लामग मुख्य प्राविान मभत्र पने एउर्ा अंशलाई
बाकहर मनकालेर मुख्य कानूनको सामान्यतालाई योग्य बनाउँछ। यसबाहेक, प्राविानले
प्राविानलाई खारेज गने वा ऐनले कदएको अमिकार पूणण रूपमा खोमसएको भनेर व्याख्या
गनण सकक
ँ दैन। यकद यसले त्यसो गछण वा भेदभावपूणण छ भने त्यो भारतको संपविानको
समानता खण्डहरूको पवपररत हुनेछ।
५५. यो दोहोयाणइदैछ कक आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को स्पष्टीकरणमा
"एक व्यपक्त" को अमभव्यपक्तले सबै मलंगहरू सकहत मसणककमे मकहलाहरूलाई समावेश
गनुणपछण र त्यहाँ मलंग र जातको आिारमा मात्रै भेदभाव हुन सकदैन। तसर्ण, स्पष्टीकरण
अनुसार सबै मसणककमीस मकहलाहरू आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को
लाभको हकदार हुन ्, मतनीहरूले मसणककमीस वा गैर-मसणककमीसँग पववाह गरे पमन।
५६. यसबाहेक, मसणककमलाई भारतसँग पवलय गरेपमछ, मसणककम भारतको एक राज्य
बनेको छ र मसणककमको भूभागमा बसोबास गने सबै मसणककम प्रजाहरू र सबै
मसणककममहरु भारतीय नागररक भएका छन ्, र गत १ अपप्रल, २००८ मा वा पमछ, भारतीय
नागररक होस् वा पवदेशी, गैर-मसणककमीस व्यपक्तसँग पववाह गने मसणककमीस
मकहलाहरूलाई भेदभाव गनण सकक
ँ दैन। त्यसैले यस्तो भेदभाव भारतको संपविानको लेखहरु
१४ र १५ अन्तगणत मलङ्ग र जामतको आिारमा प्रदान गररएको समानताको ग्यारेन्र्ीको
उल्लङ्घन हो। तसर्ण, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को उपिारा (२६एएए) को प्राविान, एक असंवैिामनक यौन-आिाररत भेदभावको एक उत्कृ ष्ट उदाहरण हो र यसलाई खारेज
गनुणपछण।
५७. यस सन्दभणमा, यस न्यायलयको न्यामयक आदेश र मनणणयहरू मनम्नानुसार उल्लेख
गनण सककन्छ:
क) एयर इणन्डया बनाम नेगेश ममजाण, एइआर १९८१ एससी १८२९ मा, एयर इणण्डयामा
रोजगारी प्राप्त गदाण तुरुन्तै पववाहमा चार वषणको प्रमतबन्ि जसले मकहला कमणचारीहरूलाई
मात्र लागू भएकोछ र त्यो उमचत प्राविानको रूपमा कायम गनण सककन्छ वा सकक
ं दैन
भन्ने प्रश्न मर्यो। यो न्यायलयले "कमणचारीको स्वास्र्थ्यमा सुिार" को आिारमा एक
राम्रो र स्वागतयोग्य प्राविान भएको ठहरराएको छ र "उनी पूणणतया पररपकव भइ
यस्तो पववाह सफल सापबत हुने सबै सम्भावनाहरू छन ्, सबै चीजहरू समान छन ् ……।"
उक्त फ
ै सला सन ् १९८१ मा सुनाइएको मर्यो तर समय पबत्दै जाँदा र लैणङ्गक न्याय र
मकहला पवरुद्ध हुने सबै भेदभाव उन्मूलन सम्बन्िी पवश्वव्यापी आन्दोलनले गमत मलएको
कारण यो मेरो भनाइ हो कक मकहला कमणचारीको हकमा उनीहरु रोजगारमा मनयुपक्त भए
पमछ पववाहमा चार वषणको प्रमतबन्ि लगाउन पमन भेदभावपूणण हो। तसर्ण, लैणङ्गक
भेदभावको यस माममलामा पुनपवणचार र पाठ्यक्रम सुिार गनण आवश्यक छ। ककनभने
पववाहको छनोर्को सार्सार्ै पववाह ककहले गने भन्ने पवकल्पको अभ्यास गनुण भारतको
संपविानको लेख २१ अन्तगणत मौमलक अमिकार हो। यद्यपप, सोही माममलामा, यस
न्यायलयले मकहला कमणचारीलाई उनको पकहलो गभाणवस्र्ा हुँदा सेवाबार् बखाणस्त गनुण
एउर्ा स्तब्ि हुने अनुभव पाए र "भारतीय नारीत्व" को खुला अपमान भएकोले तसर्ण, उक्त कायण अत्यन्त घृणणत र सभ्य समाजको िारणाप्रमत घृणणत र संपविानको लेख १४
को उल्लङ्घन हो भमनएको छ। वास्तवमा, यस न्यायलयले यो अवलोकन गर्यो कक यस
मनयमलाई संशोिन गनण सककन्छ जसको अनुसार कमणचारीको तेस्रो गभाणवस्र्ामा सेवा
समाप्त गनण अनुममत कदन सककन्छ र जुन, मेरो पवचारमा, क
ु नै पमन योग्यता
मापदण्डहरूको अनुपणस्र्मतमा पुनपवणचार गनुणपछण।
ख) एयर इणन्डया कयापबन क्र
ू असन. बनाम यशणस्वनी मचेन्र् र अन्यहरु, एआईआर
२००४ एससी १८७ मा, यस न्यायलयले बम्बई उच्च न्यायालयको एक मनणणयलाई खारेज
गयो र मकहला कमणचारीहरूको प्रारणम्भक सेवामनवृपत्तलाई कायम राख्यो, अर्ाणत ्, एयर
इणन्डयामा होस्र्ेसहरू जुन त्यमतबेला सावणजमनक क्षेत्रको उपक्रम मर्यो। आफ्नो मनणणयको
औमचत्य प्रमाणणत गदै, यस न्यायलयले अवलोकन गर्यो कक "मनवृपत्तको उमेर मनणित
गनण क
ु नै सुकखा सूत्र हुन सकदैन" र यो "सिैं सम्बणन्ित कारकहरूको उमचत
मूल्याङ्कनमा मनभणर हुनेछ र माममला अनुसार फरक फरक हुन सकछ"।
५८. उमचत सम्मानका सार्, म देख्छ
ु कक उपरोक्त दुई मनणणयहरूले मकहलाहरूको पववाह, फलस्वरूप गभाणवस्र्ा र बुढ्यौलीसँग सम्बणन्ित मकहलाहरूको शारीररक र शारीररक रूपमा
अन्तमनणकहत जोड कदएको देणखनछ, र जुन नीमतगत मनणणय वा मनयमहरू गने औमचत्य
वा आिार हुन सकदैन ककनकक मतनीहरू मलंगको आिारमा भेदभाव र यसरी असंवैिामनक
छ।
यस्तो पववाह सफल सापबत हुने सबै सम्भावनाहरू छन ्, सबै चीजहरू समान छन ् ……।"
उक्त फ
ै सला सन ् १९८१ मा सुनाइएको मर्यो तर समय पबत्दै जाँदा र लैणङ्गक न्याय र
मकहला पवरुद्ध हुने सबै भेदभाव उन्मूलन सम्बन्िी पवश्वव्यापी आन्दोलनले गमत मलएको
कारण यो मेरो भनाइ हो कक मकहला कमणचारीको हकमा उनीहरु रोजगारमा मनयुपक्त भए
पमछ पववाहमा चार वषणको प्रमतबन्ि लगाउन पमन भेदभावपूणण हो। तसर्ण, लैणङ्गक
भेदभावको यस माममलामा पुनपवणचार र पाठ्यक्रम सुिार गनण आवश्यक छ। ककनभने
पववाहको छनोर्को सार्सार्ै पववाह ककहले गने भन्ने पवकल्पको अभ्यास गनुण भारतको
संपविानको लेख २१ अन्तगणत मौमलक अमिकार हो। यद्यपप, सोही माममलामा, यस
न्यायलयले मकहला कमणचारीलाई उनको पकहलो गभाणवस्र्ा हुँदा सेवाबार् बखाणस्त गनुण
एउर्ा स्तब्ि हुने अनुभव पाए र "भारतीय नारीत्व" को खुला अपमान भएकोले तसर्ण, उक्त कायण अत्यन्त घृणणत र सभ्य समाजको िारणाप्रमत घृणणत र संपविानको लेख १४
को उल्लङ्घन हो भमनएको छ। वास्तवमा, यस न्यायलयले यो अवलोकन गर्यो कक यस
मनयमलाई संशोिन गनण सककन्छ जसको अनुसार कमणचारीको तेस्रो गभाणवस्र्ामा सेवा
समाप्त गनण अनुममत कदन सककन्छ र जुन, मेरो पवचारमा, क
ु नै पमन योग्यता
मापदण्डहरूको अनुपणस्र्मतमा पुनपवणचार गनुणपछण।
ख) एयर इणन्डया कयापबन क्र
ू असन. बनाम यशणस्वनी मचेन्र् र अन्यहरु, एआईआर
२००४ एससी १८७ मा, यस न्यायलयले बम्बई उच्च न्यायालयको एक मनणणयलाई खारेज
गयो र मकहला कमणचारीहरूको प्रारणम्भक सेवामनवृपत्तलाई कायम राख्यो, अर्ाणत ्, एयर
इणन्डयामा होस्र्ेसहरू जुन त्यमतबेला सावणजमनक क्षेत्रको उपक्रम मर्यो। आफ्नो मनणणयको
औमचत्य प्रमाणणत गदै, यस न्यायलयले अवलोकन गर्यो कक "मनवृपत्तको उमेर मनणित
गनण क
ु नै सुकखा सूत्र हुन सकदैन" र यो "सिैं सम्बणन्ित कारकहरूको उमचत
मूल्याङ्कनमा मनभणर हुनेछ र माममला अनुसार फरक फरक हुन सकछ"।
५८. उमचत सम्मानका सार्, म देख्छ
ु कक उपरोक्त दुई मनणणयहरूले मकहलाहरूको पववाह, फलस्वरूप गभाणवस्र्ा र बुढ्यौलीसँग सम्बणन्ित मकहलाहरूको शारीररक र शारीररक रूपमा
अन्तमनणकहत जोड कदएको देणखनछ, र जुन नीमतगत मनणणय वा मनयमहरू गने औमचत्य
वा आिार हुन सकदैन ककनकक मतनीहरू मलंगको आिारमा भेदभाव र यसरी असंवैिामनक
छ।
५९. उपरोक्त मनणणयहरूको पवपररत यस न्यायलयको मनम्न मनणणयहरू पमन उल्लेख गनण
आवश्यक छ: i) सी.पब. मुर्ाम्मा बनाम भारत संघ एइआर १९७९ एससी १८६८ मा यस न्यायलयको
मनणणय यस सम्बन्िमा उच्च मशक्षाप्रद छ। यसमा यामचकाकताण भारतीय पवदेश सेवाका
अमिकारी मर्ए। उनले मकहला भएकाले भेदभावको आिारमा पदुन्नती गनण अस्वीकार
गरेको दाबी गदै यस न्यायलयमा ररर् दायर गरेकर मर्इन ्। उनले समानताको हकको
उल्लङ्घन भएको भन्दै मनम्न दुई मनयमहरू यस न्यायलयको ध्यानाकषणणमा ल्याइन ्:
१. भारतीय पवदेश सेवा (आचरण र अनुशासन) मनयमहरु, १९६१ को मनयम ८(२)
जसमुतापबक पवदेशी सेवामा मकहला सदस्यलाई उनको पववाह अमघ मलणखत रूपमा
सरकारको अनुममत मलन आवश्यक छ र आफ्नो कतणव्यको उमचत र क
ु शलतापूवणक मनवाणह
गनणको लामग उनको पररवार र घरेलु प्रमतबद्धताहरू आउने सम्भावना छ भन्ने क
ु रामा
सरकार सन्तुष्ट छ भने राजीनामा कदनुपछण।
२. भारतीय पवदेश सेवा (भती, कयाडर, वररष्ठता र पदोन्नमत) मनयमहरु, १९६१ को मनयम
१८(४) ले पववाकहत मकहलालाई वैदेमशक सेवामा मनयुक्त हुन मनषेि गरेको छ। यद्यपप
ररर् यामचका लमपबत भएको अवमिमा, मनयम १८(४) हर्ाइयो र मनयम ८(२) पमन
खारेज हुने प्रकक्रयामा रहेको भन्दै उत्तरदाता-राज्यले शपर्पत्र दायर गरेको मर्यो र यस
न्यायलयले पववाहमा आिाररत अपाङ्गताको सन्दभणमा मनम्न अवलोकनहरू गयो:
"५. मकहला पवरुद्धको भेदभाव, ददणनाक पारदमशणतामा आिाररत छ भन्ने क
ु रा यस
मनयममा पाइन्छ। मकहला सदस्यले पववाह गनुणअमघ सरकारको स्वीकृ मत मलनुपने
भएमा पुरुष सदस्यले पववाह गरेमा पमन सरकारको सोही अनुममत प्राप्त गनुणपने
हो। यकद सेवामा कायणरत मकहला सदस्यको पाररवाररक र घरेलु प्रमतबद्धताले
कतणव्यमा क
ु शलतापूवणक मनवाणह गनण बािा पुग्ने सम्भावना छ भने पुरुष सदस्यको
माममलामा पमन त्यस्तै अवस्र्ा आउन सकछ। आणपवक पररवार, अन्तर-महाद्वीपीय
पववाह र अपरंपरागत व्यवहारको यी कदनहरूमा, एक व्यपक्त प्रजामतको कमजोर वगण
पवरुद्ध भईरहेको पूवाणग्रह बुझ्न असफल भएको छ।
६. पकहलो नजर मा, यो मनयम िारा १६ को पवपररत छ। यकद एक पववाकहत पुरुषको
अमिकार छ भने, एक पववाकहत मकहलाको लामग पमन अन्य चीजहरू समान छन ्, र क
ु नै
आवश्यक छ: i) सी.पब. मुर्ाम्मा बनाम भारत संघ एइआर १९७९ एससी १८६८ मा यस न्यायलयको
मनणणय यस सम्बन्िमा उच्च मशक्षाप्रद छ। यसमा यामचकाकताण भारतीय पवदेश सेवाका
अमिकारी मर्ए। उनले मकहला भएकाले भेदभावको आिारमा पदुन्नती गनण अस्वीकार
गरेको दाबी गदै यस न्यायलयमा ररर् दायर गरेकर मर्इन ्। उनले समानताको हकको
उल्लङ्घन भएको भन्दै मनम्न दुई मनयमहरू यस न्यायलयको ध्यानाकषणणमा ल्याइन ्:
१. भारतीय पवदेश सेवा (आचरण र अनुशासन) मनयमहरु, १९६१ को मनयम ८(२)
जसमुतापबक पवदेशी सेवामा मकहला सदस्यलाई उनको पववाह अमघ मलणखत रूपमा
सरकारको अनुममत मलन आवश्यक छ र आफ्नो कतणव्यको उमचत र क
ु शलतापूवणक मनवाणह
गनणको लामग उनको पररवार र घरेलु प्रमतबद्धताहरू आउने सम्भावना छ भन्ने क
ु रामा
सरकार सन्तुष्ट छ भने राजीनामा कदनुपछण।
२. भारतीय पवदेश सेवा (भती, कयाडर, वररष्ठता र पदोन्नमत) मनयमहरु, १९६१ को मनयम
१८(४) ले पववाकहत मकहलालाई वैदेमशक सेवामा मनयुक्त हुन मनषेि गरेको छ। यद्यपप
ररर् यामचका लमपबत भएको अवमिमा, मनयम १८(४) हर्ाइयो र मनयम ८(२) पमन
खारेज हुने प्रकक्रयामा रहेको भन्दै उत्तरदाता-राज्यले शपर्पत्र दायर गरेको मर्यो र यस
न्यायलयले पववाहमा आिाररत अपाङ्गताको सन्दभणमा मनम्न अवलोकनहरू गयो:
"५. मकहला पवरुद्धको भेदभाव, ददणनाक पारदमशणतामा आिाररत छ भन्ने क
ु रा यस
मनयममा पाइन्छ। मकहला सदस्यले पववाह गनुणअमघ सरकारको स्वीकृ मत मलनुपने
भएमा पुरुष सदस्यले पववाह गरेमा पमन सरकारको सोही अनुममत प्राप्त गनुणपने
हो। यकद सेवामा कायणरत मकहला सदस्यको पाररवाररक र घरेलु प्रमतबद्धताले
कतणव्यमा क
ु शलतापूवणक मनवाणह गनण बािा पुग्ने सम्भावना छ भने पुरुष सदस्यको
माममलामा पमन त्यस्तै अवस्र्ा आउन सकछ। आणपवक पररवार, अन्तर-महाद्वीपीय
पववाह र अपरंपरागत व्यवहारको यी कदनहरूमा, एक व्यपक्त प्रजामतको कमजोर वगण
पवरुद्ध भईरहेको पूवाणग्रह बुझ्न असफल भएको छ।
६. पकहलो नजर मा, यो मनयम िारा १६ को पवपररत छ। यकद एक पववाकहत पुरुषको
अमिकार छ भने, एक पववाकहत मकहलाको लामग पमन अन्य चीजहरू समान छन ्, र क
ु नै
नराम्रो आिारमा खडा हुनुसकदैन। हाम्रो रापष्ट्रय स्वतन्त्रताको सङ्घषण पमन नारीको
दासत्वपवरुद्धको लडाइँ मर्यो भन्ने क
ु रालाई पबसेर कमजोर मलङ्गलाई रोकने
पुरुषवादी संस्कृ मतको यो क
ु रूप आसन हो। स्वतन्त्रता अपवभाज्य हो, र न्याय पमन।
लेख १४ र १६ मा मनकहत हाम्रो संस्र्ापक पवश्वासलाई मकहलाको सम्बन्िमा भारतको
आिा मानवताको सन्दभणमा दुखद रूपमा बेवास्ता गररएको हुनुपने र यो संपविानको
पुस्तकमा र कानुनमा रहेको दुरीको दु:खद प्रमतपबम्ब हो। अमन यकद संसदको
सरोगेर्को रूपमा कायणपामलकाले भाग III को दाँतमा मनयम बनाउँछ, पवशेष गरी
जब उच्च राजनीमतक पद को णजम्मेवारी पमन मकहलाहरूले गरीरहेका छन ् भने यो
लैणङ्गक समानताको लामग घोर नफरत भएको अनुमान लगाउनु सककनछ।
७. हामीले पुरुष र मकहलालाई सबै पेशा र सबै पररणस्र्मतमा समान छन ् भन्ने
क
ु रालाई पवश्वव्यापीकरण वा कट्र्रतावादी बनाउन खोजेको होइन र पवशेष
रोजगारीको आवश्यकता, यौनको संवेदनशीलता वा सामाणजक क्षेत्रका पवशेषताहरू वा
क
ु नै पमन मलङ्गको अपाङ्गताले चयनशीलतालाई बाध्य पानण सकने ठाउँमा
व्यावहाररकताको आवश्यकतालाई बकहष्कार नगनुणहो। तर जहाँ यो भेदभावलाई प्रदशणन
गनण सककन्छ, अन्यर्ा समानताको शासनले चलाउनै पछण। हाम्रो संपविानको यो
पंर्ले अन्ततः हाम्रो सरकारी मेन्र्ेसनमा बताएको छ, सायद यस ररर् यामचकाको
माममलाले आंमशक रूपमा दबाब कदएको जस्तो देणखन्छ। काउन्र्र एकफडेमभर्मा
भमनएको छ कक मनयम १८(४) (पकहले उल्लेख गररएको) लाई गत नोभेम्बर १२, १९७३ मा हर्ाइएको छ। र, त्यसैगरी, क
े न्रीय सरकारको शपर् पत्रले मनयम ८(२)
हकर्ने बार्ोमा छ र राजपत्रमा पठाइँदैछ भन्ने क
ु रा जनाएको छ। ककहल्यै नहुनु
भन्दा कढलो नै राम्रो। क
ु नै पमन हालतमा, हामी यी मनयमहरूलाई जाँच वा खारेज
गने आवश्यकताबार् मुक्त छौं।" (मैले जोड कदएको)
यस न्यायलयले मामर् उणल्लणखत प्राविानहरूलाई असंवैिामनक भनी खारेज गर्यो र
क
े न्र सरकारलाई सबै सेवा मनयमहरू पररमाजणन गनण र लैणङ्गक भेदभावको दाग हर्ाउन
आवश्यक परेको छ भमन जोड कदएको छ।
(ii) मणच्कन्नों मच्क
ें णजए र को. एणल्ददी. बनाम औरे द'कोस्ता र अको, एआईआर १९८७
एससी १२८१, यस न्यायलयको एक मनणणय हो जसले बम्बई उच्च न्यायालयको
दासत्वपवरुद्धको लडाइँ मर्यो भन्ने क
ु रालाई पबसेर कमजोर मलङ्गलाई रोकने
पुरुषवादी संस्कृ मतको यो क
ु रूप आसन हो। स्वतन्त्रता अपवभाज्य हो, र न्याय पमन।
लेख १४ र १६ मा मनकहत हाम्रो संस्र्ापक पवश्वासलाई मकहलाको सम्बन्िमा भारतको
आिा मानवताको सन्दभणमा दुखद रूपमा बेवास्ता गररएको हुनुपने र यो संपविानको
पुस्तकमा र कानुनमा रहेको दुरीको दु:खद प्रमतपबम्ब हो। अमन यकद संसदको
सरोगेर्को रूपमा कायणपामलकाले भाग III को दाँतमा मनयम बनाउँछ, पवशेष गरी
जब उच्च राजनीमतक पद को णजम्मेवारी पमन मकहलाहरूले गरीरहेका छन ् भने यो
लैणङ्गक समानताको लामग घोर नफरत भएको अनुमान लगाउनु सककनछ।
७. हामीले पुरुष र मकहलालाई सबै पेशा र सबै पररणस्र्मतमा समान छन ् भन्ने
क
ु रालाई पवश्वव्यापीकरण वा कट्र्रतावादी बनाउन खोजेको होइन र पवशेष
रोजगारीको आवश्यकता, यौनको संवेदनशीलता वा सामाणजक क्षेत्रका पवशेषताहरू वा
क
ु नै पमन मलङ्गको अपाङ्गताले चयनशीलतालाई बाध्य पानण सकने ठाउँमा
व्यावहाररकताको आवश्यकतालाई बकहष्कार नगनुणहो। तर जहाँ यो भेदभावलाई प्रदशणन
गनण सककन्छ, अन्यर्ा समानताको शासनले चलाउनै पछण। हाम्रो संपविानको यो
पंर्ले अन्ततः हाम्रो सरकारी मेन्र्ेसनमा बताएको छ, सायद यस ररर् यामचकाको
माममलाले आंमशक रूपमा दबाब कदएको जस्तो देणखन्छ। काउन्र्र एकफडेमभर्मा
भमनएको छ कक मनयम १८(४) (पकहले उल्लेख गररएको) लाई गत नोभेम्बर १२, १९७३ मा हर्ाइएको छ। र, त्यसैगरी, क
े न्रीय सरकारको शपर् पत्रले मनयम ८(२)
हकर्ने बार्ोमा छ र राजपत्रमा पठाइँदैछ भन्ने क
ु रा जनाएको छ। ककहल्यै नहुनु
भन्दा कढलो नै राम्रो। क
ु नै पमन हालतमा, हामी यी मनयमहरूलाई जाँच वा खारेज
गने आवश्यकताबार् मुक्त छौं।" (मैले जोड कदएको)
यस न्यायलयले मामर् उणल्लणखत प्राविानहरूलाई असंवैिामनक भनी खारेज गर्यो र
क
े न्र सरकारलाई सबै सेवा मनयमहरू पररमाजणन गनण र लैणङ्गक भेदभावको दाग हर्ाउन
आवश्यक परेको छ भमन जोड कदएको छ।
(ii) मणच्कन्नों मच्क
ें णजए र को. एणल्ददी. बनाम औरे द'कोस्ता र अको, एआईआर १९८७
एससी १२८१, यस न्यायलयको एक मनणणय हो जसले बम्बई उच्च न्यायालयको
मनणणयलाई समर्णन गदणछ जसमा यो आदेश कदइएको मर्यो कक, सबै मकहला
स्र्ेनोग्राफरहरू लाई पुरुष स्र्ेनोग्राफरहरु जस्तै समान वा समान प्रकृ मतको कामको लामग
समान पाररश्रममक भुक्तानी पाउने हक छ।
(iii) गीता हररहरन बनाम भारतीय ररजवण बैंक, (१९९९) २ एससीसी २२८ मा, यो
न्यायलयले कहन्दू अल्पसंख्यक र अमभभावकत्व ऐन, १९५६ को िारा ६(क) र संरक्षक
र वाडणहरु ऐन, १८९० को िारा १९ (ख) को व्याख्या गनुण चुनौती मर्यो। उपरोक्त िाराहरूको
वैितालाई संपविानको समानताको िाराको उल्लङ्घन भएको भन्दै आक्रमण गररयो, ककनभने उक्त प्राविान अन्तगणत नाबालक कर आमालाई यौनको आिारमा मात्रै न्यून
स्र्ानमा राणखएको हुनाले नाबालकको प्राकृ मतक संरक्षकको रूपमा उसको अमिकारलाई
बाबुको मृत्युपमछ मात्र मान्यता कदइन्छ। यो न्यायलयले मकहला पवरुद्ध हुने सबै प्रकारका
भेदभाव उन्मूलन महासणन्ि, १९७९ ("सीदयाव") र बेइणजङ घोषणापत्र, १९९५ मा भर
पदै सबै राज्य पक्षहरूलाई मकहला पवरुद्ध हुने सबै प्रकारका भेदभाव रोकनको लामग
उपयुक्त कदम चाल्न मनदेशन कदएको अवलोकन गरेको छ र लैणङ्गक समानता हाम्रो
संपविानको आिारभूत मसद्धान्तहरू मध्ये एक हो र यकद 'पमछ' शब्दलाई आमाले बाबुको
जीवनकालमा अमभभावकको रूपमा काम गनण अयोग्य ठहयाणउने गरी पढ्नुपने हो भने
त्यो पकक
ै पमन उल्र्ो हुनेछ र संवैिामनक जनादेशको आिारभूत आवश्यकता र पुरुष र
मकहला बीचको पवभेदको नेतृत्व गनेछ। तसर्ण यस न्यायलयले अमभभावकत्वको
माममलामा बाबुलाई प्रिान व्यपक्तत्व प्रदान गरेको कारणले आमामामर् अमिमान्य
अमिकार भएको ठहर गनण सकदैन ककनकक दुवै एउर्ै श्रेणीमा पछणन र 'पमछ' शब्दलाई
संवैिामनक सुरक्षा र लैणङ्गक समानताको ग्यारेन्र्ीका आिारमा व्याख्या गररनुपनेछ
जसले गदाण प्रयोग गररएका शब्दहरूलाई उमचत र प्रभावकारी अर्ण कदन सककन्छ।
(iv) अनुज गगण र अन्यहरु बनाम होर्ेल एसोमसएसन अफ इणन्डया र ओआरएस (२००८)
३ एससीसी १, मा यो न्यायलयले आमतर्थ्य क्षेत्रमा रोजगारीमा मकहलालाई समान व्यवहार
गने अमिकारलाई समर्णन गरेको मर्यो। उक्त माममलामा, पचजाब एकसाइज ऐन, १९१४
को िारा ३० को संवैिामनक वैितालाई चुनौती कदइएको मर्यो, जसले पररसरको क
ु नै
पमन भागमा "२५ वषण भन्दा कम उमेरका क
ु नै पमन पुरुष" वा "क
ु नै पमन मकहला" वा
क
ु नै पमन मादक पदार्ण जनता द्वारा सेवन गररएको ठाउमा रोजगारी मनषेि गरेको मर्यो।
यो न्यायलयले अवलोकन गरेको मर्यो कर मौमलक ऐन बनाउँदा खेरर दुई मलङ्गबीचको
स्र्ेनोग्राफरहरू लाई पुरुष स्र्ेनोग्राफरहरु जस्तै समान वा समान प्रकृ मतको कामको लामग
समान पाररश्रममक भुक्तानी पाउने हक छ।
(iii) गीता हररहरन बनाम भारतीय ररजवण बैंक, (१९९९) २ एससीसी २२८ मा, यो
न्यायलयले कहन्दू अल्पसंख्यक र अमभभावकत्व ऐन, १९५६ को िारा ६(क) र संरक्षक
र वाडणहरु ऐन, १८९० को िारा १९ (ख) को व्याख्या गनुण चुनौती मर्यो। उपरोक्त िाराहरूको
वैितालाई संपविानको समानताको िाराको उल्लङ्घन भएको भन्दै आक्रमण गररयो, ककनभने उक्त प्राविान अन्तगणत नाबालक कर आमालाई यौनको आिारमा मात्रै न्यून
स्र्ानमा राणखएको हुनाले नाबालकको प्राकृ मतक संरक्षकको रूपमा उसको अमिकारलाई
बाबुको मृत्युपमछ मात्र मान्यता कदइन्छ। यो न्यायलयले मकहला पवरुद्ध हुने सबै प्रकारका
भेदभाव उन्मूलन महासणन्ि, १९७९ ("सीदयाव") र बेइणजङ घोषणापत्र, १९९५ मा भर
पदै सबै राज्य पक्षहरूलाई मकहला पवरुद्ध हुने सबै प्रकारका भेदभाव रोकनको लामग
उपयुक्त कदम चाल्न मनदेशन कदएको अवलोकन गरेको छ र लैणङ्गक समानता हाम्रो
संपविानको आिारभूत मसद्धान्तहरू मध्ये एक हो र यकद 'पमछ' शब्दलाई आमाले बाबुको
जीवनकालमा अमभभावकको रूपमा काम गनण अयोग्य ठहयाणउने गरी पढ्नुपने हो भने
त्यो पकक
ै पमन उल्र्ो हुनेछ र संवैिामनक जनादेशको आिारभूत आवश्यकता र पुरुष र
मकहला बीचको पवभेदको नेतृत्व गनेछ। तसर्ण यस न्यायलयले अमभभावकत्वको
माममलामा बाबुलाई प्रिान व्यपक्तत्व प्रदान गरेको कारणले आमामामर् अमिमान्य
अमिकार भएको ठहर गनण सकदैन ककनकक दुवै एउर्ै श्रेणीमा पछणन र 'पमछ' शब्दलाई
संवैिामनक सुरक्षा र लैणङ्गक समानताको ग्यारेन्र्ीका आिारमा व्याख्या गररनुपनेछ
जसले गदाण प्रयोग गररएका शब्दहरूलाई उमचत र प्रभावकारी अर्ण कदन सककन्छ।
(iv) अनुज गगण र अन्यहरु बनाम होर्ेल एसोमसएसन अफ इणन्डया र ओआरएस (२००८)
३ एससीसी १, मा यो न्यायलयले आमतर्थ्य क्षेत्रमा रोजगारीमा मकहलालाई समान व्यवहार
गने अमिकारलाई समर्णन गरेको मर्यो। उक्त माममलामा, पचजाब एकसाइज ऐन, १९१४
को िारा ३० को संवैिामनक वैितालाई चुनौती कदइएको मर्यो, जसले पररसरको क
ु नै
पमन भागमा "२५ वषण भन्दा कम उमेरका क
ु नै पमन पुरुष" वा "क
ु नै पमन मकहला" वा
क
ु नै पमन मादक पदार्ण जनता द्वारा सेवन गररएको ठाउमा रोजगारी मनषेि गरेको मर्यो।
यो न्यायलयले अवलोकन गरेको मर्यो कर मौमलक ऐन बनाउँदा खेरर दुई मलङ्गबीचको
समानताको अविारणा र्ाहा नभएको कर्प्पणी गरेको छ। संपविानका मनमाणताहरूले
संपविानको लेखहरु १४ र १५ बमोणजम जीवनका सबै क्षेत्रमा पुरुष र मकहलाबीच समानता
लागू गने उद्देश्य राखेका मर्ए।
न्यायलयको पवचार यो मर्यो कक:
"२६. जब वगीकरणको कमर्त आिारमा भेदभाव गनण खोणजन्छ, त्यस्तो वगीकरण
तक
ण संगत मापदण्डमा स्र्ापपत हुनुपछण। २० औं शताब्दीको प्रारम्भमा प्रयोग गररएका
मापदण्डहरू २१ औं शताब्दीमा उमचत नहुन सकछ, पवशेष गरी त्यससमयमा क
ु नै
संवैिामनक प्राविान नभएको र सामाणजक अवस्र्ाहरू पररवतणन भएकाले। २० औं
शताब्दीको प्रारम्भमा, आमतर्थ्य क्षेत्र सामान्यतया मकहलाहरूको लामग खुला मर्एन।
पमछल्लो ६० वषणमा, भारतमा मकहलाहरूले सावणजमनक जीवनका सबै क्षेत्रमा प्रवेश
गरेका छन ्। उनीहरूले जनताको तल्लो तहसम्मको लोकतन्त्रको पमन प्रमतमनमित्व
गदै आएका छन ्। उनीहरू अकहले ठूला सवारी सािनका चालक, समभणस कयाररजका
कन्डकर्र, पाइलर् आकदको रूपमा कायणरत छन ्। मकहलाहरुले बहुरापष्ट्रय कम्पनीको
प्रमुख कायणकारी अमिकृ तको पद देणख चौर्ो वगणसम्म कायण गरररहेको देणखन्छ।
उनीहरूलाई अकहले प्रहरी र सेना दुवै सेवाहरुमा व्यापक रूपमा स्वीकार गररन्छ। उक्त
माममलामा, यो न्यायलयले भे र अन्यहरु बनाम मणजस्ट्रेर्, खयेमलशा र अन्यहरु
(२००४) १८ पबएहआरसी ५२: (२००५) १ पबसीएलआर १ (सीसी) मा दणक्षण अकिकर
संवैिामनक न्यायलयको फ
ै सलामा मनभणरता राखेको छ, र दणक्षण अकिकर संवैिामनक
न्यायलयले सन ् १९२७ को ब्ल्याक एडमममनस्ट्रेशन ऐन (दणक्षण अकिका) र मृतक
अश्वेतहरू (दणक्षण अकिका) को सम्पपत्तको प्रशासन र पवतरणको मनयमहरूलाई
पवपररत छ भमन घोषणा गररयो.... सम्पपत्तको उत्तरामिकारमा प्रचमलत कानूनमा लागू
भएको पुरुष प्राइमोणजमनचरको मनयम संपविानको पवपररत छ भन्ने बहुमत मर्यो र
यो हदसम्म अवैि छ जहासम्म यसले मकहला र पववाह-बाकहर बार् जन्मेका
बच्चाहरूलाई पैतृक सम्पपत्तबार् बकहष्कृ त वा बािा पुर्यायो। दणक्षण अकिकर संवैिामनक
न्यायलयले र्प अवलोकन गर्यो कक परम्परागत कानूनमा उत्तरामिकारका
मनयमहरूलाई बदमलंदै सामाणजक अवस्र्ा र मूल्यहरूसँग ममल्न र तालमेल गनण ठाउँ
कदइएको मर्एन, बरु, मतनीहरू समयसँगै वास्तपवक मूल्यहरू र मतनीहरूले सेवा गनुणपने
समाजका पररणस्र्मतहरूसँग अलग हुँदै गएका मर्ए। यसरी, उत्तरामिकारको परम्परागत
कानूनको आमिकाररक मनयमहरू अब पवश्वव्यापी रूपमा
संपविानको लेखहरु १४ र १५ बमोणजम जीवनका सबै क्षेत्रमा पुरुष र मकहलाबीच समानता
लागू गने उद्देश्य राखेका मर्ए।
न्यायलयको पवचार यो मर्यो कक:
"२६. जब वगीकरणको कमर्त आिारमा भेदभाव गनण खोणजन्छ, त्यस्तो वगीकरण
तक
ण संगत मापदण्डमा स्र्ापपत हुनुपछण। २० औं शताब्दीको प्रारम्भमा प्रयोग गररएका
मापदण्डहरू २१ औं शताब्दीमा उमचत नहुन सकछ, पवशेष गरी त्यससमयमा क
ु नै
संवैिामनक प्राविान नभएको र सामाणजक अवस्र्ाहरू पररवतणन भएकाले। २० औं
शताब्दीको प्रारम्भमा, आमतर्थ्य क्षेत्र सामान्यतया मकहलाहरूको लामग खुला मर्एन।
पमछल्लो ६० वषणमा, भारतमा मकहलाहरूले सावणजमनक जीवनका सबै क्षेत्रमा प्रवेश
गरेका छन ्। उनीहरूले जनताको तल्लो तहसम्मको लोकतन्त्रको पमन प्रमतमनमित्व
गदै आएका छन ्। उनीहरू अकहले ठूला सवारी सािनका चालक, समभणस कयाररजका
कन्डकर्र, पाइलर् आकदको रूपमा कायणरत छन ्। मकहलाहरुले बहुरापष्ट्रय कम्पनीको
प्रमुख कायणकारी अमिकृ तको पद देणख चौर्ो वगणसम्म कायण गरररहेको देणखन्छ।
उनीहरूलाई अकहले प्रहरी र सेना दुवै सेवाहरुमा व्यापक रूपमा स्वीकार गररन्छ। उक्त
माममलामा, यो न्यायलयले भे र अन्यहरु बनाम मणजस्ट्रेर्, खयेमलशा र अन्यहरु
(२००४) १८ पबएहआरसी ५२: (२००५) १ पबसीएलआर १ (सीसी) मा दणक्षण अकिकर
संवैिामनक न्यायलयको फ
ै सलामा मनभणरता राखेको छ, र दणक्षण अकिकर संवैिामनक
न्यायलयले सन ् १९२७ को ब्ल्याक एडमममनस्ट्रेशन ऐन (दणक्षण अकिका) र मृतक
अश्वेतहरू (दणक्षण अकिका) को सम्पपत्तको प्रशासन र पवतरणको मनयमहरूलाई
पवपररत छ भमन घोषणा गररयो.... सम्पपत्तको उत्तरामिकारमा प्रचमलत कानूनमा लागू
भएको पुरुष प्राइमोणजमनचरको मनयम संपविानको पवपररत छ भन्ने बहुमत मर्यो र
यो हदसम्म अवैि छ जहासम्म यसले मकहला र पववाह-बाकहर बार् जन्मेका
बच्चाहरूलाई पैतृक सम्पपत्तबार् बकहष्कृ त वा बािा पुर्यायो। दणक्षण अकिकर संवैिामनक
न्यायलयले र्प अवलोकन गर्यो कक परम्परागत कानूनमा उत्तरामिकारका
मनयमहरूलाई बदमलंदै सामाणजक अवस्र्ा र मूल्यहरूसँग ममल्न र तालमेल गनण ठाउँ
कदइएको मर्एन, बरु, मतनीहरू समयसँगै वास्तपवक मूल्यहरू र मतनीहरूले सेवा गनुणपने
समाजका पररणस्र्मतहरूसँग अलग हुँदै गएका मर्ए। यसरी, उत्तरामिकारको परम्परागत
कानूनको आमिकाररक मनयमहरू अब पवश्वव्यापी रूपमा
ममनएनन ्। दणक्षण अकिकर संवैिामनक न्यायलयले, त्यसैले, मलङ्गको आिारमा
पवरासतबार् मकहलाहरूलाई बकहष्कार गनुण भनेको अनुमचत भेदभाव पवरुद्धको संवैिामनक
मनषेिको स्पष्ट उल्लङ्घन हो भनेर ठहर गर्यो।
(v) जी. सेकर बनाम गीता र अन्यहरु (२००९) ६ एससीसी ९९ मा यस न्यायलयले
भारतीय संपविानको लेख १४ र १५ को मुतापबक, त्यस क्षेत्रमा कायणरत वैिामनक
मनयमको अिीनमा, मकहला उत्तरामिकारीहरूलाई पुरुष उत्तरामिकारीहरू झै समान व्यवहार
गनण आवश्यक छ भनेर अवलोकन गरेको छ। यस न्यायलयले मानव अमिकार व्यवस्र्ामा
लैणङ्गक समानतालाई पवश्व समुदायले मान्यता कदएको पमन उल्लेख गरेको छ।
(vi) यस सन्दभणमा, अल्तमास कबीर, सी.जी. द्वारा महाराष्ट्र राज्य बनाम भारतीय होर्ल
तर्ा रेस्र्ुरेन्र् एसोमसएसन, (२०१३) ८ एससीसी ५१९ मा वहाँले कदएको मनम्न
अवलोकनहरूलाई ध्यानमा राखनु उपयोगी हुनेछ:
“१४७. पवश्वभरका मकहलाहरू आफ्ना अमिकारहरूका लामग झन ् झन ् बढी दृढ हुँदै
गएका छन ् र आफ्नो छनौर्मा स्वतन्त्र हुन चाहन्छन ्, जुन पूणण रूपमा असामान्य
वा अव्यावहाररक दृपष्टकोण होइन। तर यो जालबार् बाकहर मनस्कन चाहनेहरूका लामग
कानुन र मनयमका माध्यमबार् मात्र नभई उनीहरूका लामग उपयुक्त सुपविा उपलब्ि
गराउने माध्यमबार् पमन आम जनताको मानमसकतामा पररवतणन ल्याउन आवश्यक
छ ताकर अवणस्र्त अवस्र्ाहरू सुिार गनण वा पूणण रूपमा नयाँ जीवन सुरु गनणको
लामग। जसरी हेदाण पमन, मकहलाको मयाणदा र सम्मानको पुनस्र्ाणपना गने हो भने यस
पवषयमा राज्य र यसका अमिकारीहरूको गम्भीर ध्यानाकषणण हुन ् आवश्यक छ।”
(vii) भखणरै समचव, रक्षा मन्त्रालय बनाम बपबता पुमनया र अन्यहरु, (२०२०) ७
एससीसी ४६९ मा भारतीय सेनामा स्र्ायी कममशन (पीसीस) खोज्ने मकहलाहरूले
पीसी प्राप्त गनणमा पुरुषहरु जस्तै समान अवसरको लामग संघषण एक दशक पमछ सफल
भयो र सेनामा सर्ण समभणस कममसन (एसएससी) मा संलग्न मकहलाहरूले गनुण पाए।
उक्त माममला, यस न्यायलयले डा. डी. वाई. चन्रचूड, जे (उहाँको प्रभुत्वको रूपमा)
माफ
ण त बोल्दै मनम्नानुसार अवलोकन गयो:
“८५…..लेख १४ अन्तगणत समानताको ग्यारेन्र्ीसँग मापदण्ड वा कमाण्ड अपोइन्र्मेन्र्
खोज्ने मकहलाहरूमा पूणण बािा हुनेछैन। समानताको ग्यारेन्र्ीमा मनकहत छ कक जहाँ
पवरासतबार् मकहलाहरूलाई बकहष्कार गनुण भनेको अनुमचत भेदभाव पवरुद्धको संवैिामनक
मनषेिको स्पष्ट उल्लङ्घन हो भनेर ठहर गर्यो।
(v) जी. सेकर बनाम गीता र अन्यहरु (२००९) ६ एससीसी ९९ मा यस न्यायलयले
भारतीय संपविानको लेख १४ र १५ को मुतापबक, त्यस क्षेत्रमा कायणरत वैिामनक
मनयमको अिीनमा, मकहला उत्तरामिकारीहरूलाई पुरुष उत्तरामिकारीहरू झै समान व्यवहार
गनण आवश्यक छ भनेर अवलोकन गरेको छ। यस न्यायलयले मानव अमिकार व्यवस्र्ामा
लैणङ्गक समानतालाई पवश्व समुदायले मान्यता कदएको पमन उल्लेख गरेको छ।
(vi) यस सन्दभणमा, अल्तमास कबीर, सी.जी. द्वारा महाराष्ट्र राज्य बनाम भारतीय होर्ल
तर्ा रेस्र्ुरेन्र् एसोमसएसन, (२०१३) ८ एससीसी ५१९ मा वहाँले कदएको मनम्न
अवलोकनहरूलाई ध्यानमा राखनु उपयोगी हुनेछ:
“१४७. पवश्वभरका मकहलाहरू आफ्ना अमिकारहरूका लामग झन ् झन ् बढी दृढ हुँदै
गएका छन ् र आफ्नो छनौर्मा स्वतन्त्र हुन चाहन्छन ्, जुन पूणण रूपमा असामान्य
वा अव्यावहाररक दृपष्टकोण होइन। तर यो जालबार् बाकहर मनस्कन चाहनेहरूका लामग
कानुन र मनयमका माध्यमबार् मात्र नभई उनीहरूका लामग उपयुक्त सुपविा उपलब्ि
गराउने माध्यमबार् पमन आम जनताको मानमसकतामा पररवतणन ल्याउन आवश्यक
छ ताकर अवणस्र्त अवस्र्ाहरू सुिार गनण वा पूणण रूपमा नयाँ जीवन सुरु गनणको
लामग। जसरी हेदाण पमन, मकहलाको मयाणदा र सम्मानको पुनस्र्ाणपना गने हो भने यस
पवषयमा राज्य र यसका अमिकारीहरूको गम्भीर ध्यानाकषणण हुन ् आवश्यक छ।”
(vii) भखणरै समचव, रक्षा मन्त्रालय बनाम बपबता पुमनया र अन्यहरु, (२०२०) ७
एससीसी ४६९ मा भारतीय सेनामा स्र्ायी कममशन (पीसीस) खोज्ने मकहलाहरूले
पीसी प्राप्त गनणमा पुरुषहरु जस्तै समान अवसरको लामग संघषण एक दशक पमछ सफल
भयो र सेनामा सर्ण समभणस कममसन (एसएससी) मा संलग्न मकहलाहरूले गनुण पाए।
उक्त माममला, यस न्यायलयले डा. डी. वाई. चन्रचूड, जे (उहाँको प्रभुत्वको रूपमा)
माफ
ण त बोल्दै मनम्नानुसार अवलोकन गयो:
“८५…..लेख १४ अन्तगणत समानताको ग्यारेन्र्ीसँग मापदण्ड वा कमाण्ड अपोइन्र्मेन्र्
खोज्ने मकहलाहरूमा पूणण बािा हुनेछैन। समानताको ग्यारेन्र्ीमा मनकहत छ कक जहाँ
राज्यको कायणले दुई वगणका व्यपक्तहरू बीचको मभन्नता देखाउँछ, त्यहाँ उनीहरूलाई
अव्यावहाररक वा तक
ण हीन रूपमा भेद भएको हुनुहुँदैन। यस अर्णमा, न्युनतम रूपमा पमन
समानताको अमिकार तक
ण संगतताको अमिकार हो। जहाँ राज्य, र यस माममलामा सेनाले
राज्यको एक सािनको रूपमा, मकहला र पुरुष बीच भेदभाव गदणछ भने, त्यहाँ यस्तो
भेदभावलाई तक
ण सकहतको औमचत्य कदने भार सेनाको हो। मकहला एसएससी
अमिकारीहरूलाई कमणचारी मनयुपक्त बाहेक अरू क
े कह प्राप्त गनण पूणण मनषेि भएकोले सेनामा
कयाररयर उन्नमतको माध्यमको रूपमा पीसीहरू प्रदान गने उद्देश्यलाई पूरा गदैन। क
ु नै
पवशेष उम्मेदवारलाई मापदण्ड वा कमाण्ड असाइनमेन्र् प्रदान गनुण पने वा नगनुण पने
भन्ने क
ु रा सक्षम अमिकारीले सेवा, कायणसम्पादन र संगठनात्मक आवश्यकताहरूको सबै
आवश्यकताहरूलाई ध्यानमा राखेर पवचार गनुणपने क
ु रा हो। हालको माममलामा सेनाले
आफ्नो भार मनवाणह गने यस पवषयमा क
ु नै औमचत्य प्रदान गरेको छैन कक ककन ् बोडणमा
मकहलाहरूलाई क
ु नै मापदण्ड वा कमाण्ड मनयुपक्तको लामग पवचार गनुण हुँदैन। कमाण्ड
असाइनमेन्र्हरू पुरुष एसएससी अकफसरहरूका लामग स्वचामलत छैनन ् जसलाई पीसी
प्रदान गररन्छ र मकहलाहरूको लामग पमन स्वचामलत हुनेछैन। कमणचारी मनयुपक्त बाहेक
अन्य सबैबार् मकहलालाई पूणण बकहष्कार गनुण उमचत ठान्न सकक
ं दैन। यकद सेनासँग पवशेष
मापदण्ड वा कमाण्ड मनयुपक्तबार् मकहलाहरूलाई बकहष्कार गने ठोस कारणहरू छन ् भने, यसले मतनीहरूलाई सम्बणन्ित अमिकारीहरूलाई र आवश्यक भएमा, भपवष्यको
न्यायलयहरूमा उपलब्ि गराउन सकछ। यद्यपप, यस्तो औमचत्य माममलाको र एक पवशेष
मनयुपक्तको आवश्यकताहरुको प्रकाशको आिारमा हुनुपछण। सेनाले व्यपक्तगत औमचत्य
नभएको मापदण्ड वा कमाण्ड मनयुपक्तमा मकहलाहरूलाई पवचार नगने कम्बल कानूनमा
कर्कन सकदैन।”
६०. लैणङ्गक पवचारहरूमा आिाररत गैर-भेदभावको लडाईले संयुक्त राज्य अमेररकामा
पमन यसले क
े णन्रत चरण ग्रहण गरेको छ। अमेररकर संपविानको चौिौं संशोिनले क
ु नै
पमन राज्यले आफ्नो क्षेत्रामिकार मभत्रका क
ु नै पमन व्यपक्तलाई कानूनको समान
संरक्षणलाई अस्वीकार गने छैन भन्ने व्यवस्र्ा गरेको छ। यस खण्डले न्यामयक
मसद्धान्तको एक मनकाय पवकमसत गरेको छ जुन संयुक्त राज्यको सवोच्च न्यायलयले
जारी गरेका िेरै मनणणयहरूमा समावेश छ, जसमा मकहलाहरुको अमिकारहरूलाई बडाइएको
छ। त्यस्ता क
े ही ऐमतहामसक मनणणयहरूलाई मनम्न रूपमा उल्लेख गनण सककन्छ:
अव्यावहाररक वा तक
ण हीन रूपमा भेद भएको हुनुहुँदैन। यस अर्णमा, न्युनतम रूपमा पमन
समानताको अमिकार तक
ण संगतताको अमिकार हो। जहाँ राज्य, र यस माममलामा सेनाले
राज्यको एक सािनको रूपमा, मकहला र पुरुष बीच भेदभाव गदणछ भने, त्यहाँ यस्तो
भेदभावलाई तक
ण सकहतको औमचत्य कदने भार सेनाको हो। मकहला एसएससी
अमिकारीहरूलाई कमणचारी मनयुपक्त बाहेक अरू क
े कह प्राप्त गनण पूणण मनषेि भएकोले सेनामा
कयाररयर उन्नमतको माध्यमको रूपमा पीसीहरू प्रदान गने उद्देश्यलाई पूरा गदैन। क
ु नै
पवशेष उम्मेदवारलाई मापदण्ड वा कमाण्ड असाइनमेन्र् प्रदान गनुण पने वा नगनुण पने
भन्ने क
ु रा सक्षम अमिकारीले सेवा, कायणसम्पादन र संगठनात्मक आवश्यकताहरूको सबै
आवश्यकताहरूलाई ध्यानमा राखेर पवचार गनुणपने क
ु रा हो। हालको माममलामा सेनाले
आफ्नो भार मनवाणह गने यस पवषयमा क
ु नै औमचत्य प्रदान गरेको छैन कक ककन ् बोडणमा
मकहलाहरूलाई क
ु नै मापदण्ड वा कमाण्ड मनयुपक्तको लामग पवचार गनुण हुँदैन। कमाण्ड
असाइनमेन्र्हरू पुरुष एसएससी अकफसरहरूका लामग स्वचामलत छैनन ् जसलाई पीसी
प्रदान गररन्छ र मकहलाहरूको लामग पमन स्वचामलत हुनेछैन। कमणचारी मनयुपक्त बाहेक
अन्य सबैबार् मकहलालाई पूणण बकहष्कार गनुण उमचत ठान्न सकक
ं दैन। यकद सेनासँग पवशेष
मापदण्ड वा कमाण्ड मनयुपक्तबार् मकहलाहरूलाई बकहष्कार गने ठोस कारणहरू छन ् भने, यसले मतनीहरूलाई सम्बणन्ित अमिकारीहरूलाई र आवश्यक भएमा, भपवष्यको
न्यायलयहरूमा उपलब्ि गराउन सकछ। यद्यपप, यस्तो औमचत्य माममलाको र एक पवशेष
मनयुपक्तको आवश्यकताहरुको प्रकाशको आिारमा हुनुपछण। सेनाले व्यपक्तगत औमचत्य
नभएको मापदण्ड वा कमाण्ड मनयुपक्तमा मकहलाहरूलाई पवचार नगने कम्बल कानूनमा
कर्कन सकदैन।”
६०. लैणङ्गक पवचारहरूमा आिाररत गैर-भेदभावको लडाईले संयुक्त राज्य अमेररकामा
पमन यसले क
े णन्रत चरण ग्रहण गरेको छ। अमेररकर संपविानको चौिौं संशोिनले क
ु नै
पमन राज्यले आफ्नो क्षेत्रामिकार मभत्रका क
ु नै पमन व्यपक्तलाई कानूनको समान
संरक्षणलाई अस्वीकार गने छैन भन्ने व्यवस्र्ा गरेको छ। यस खण्डले न्यामयक
मसद्धान्तको एक मनकाय पवकमसत गरेको छ जुन संयुक्त राज्यको सवोच्च न्यायलयले
जारी गरेका िेरै मनणणयहरूमा समावेश छ, जसमा मकहलाहरुको अमिकारहरूलाई बडाइएको
छ। त्यस्ता क
े ही ऐमतहामसक मनणणयहरूलाई मनम्न रूपमा उल्लेख गनण सककन्छ:
(क) रीड बनाम रीडमा, ४०४ यु.एस. ७१, ९२ एस. मसकर्. २५१ (१९७१), संयुक्त राज्यको
सवोच्च न्यायलय समक्ष प्रश्न राणखएको मर्यो कक, क
े , एक कानूनले, अर्ाणत ्, इडाहो
प्रोबेर् संकहता जसमा मलङ्गमा आिाररत प्राविान समावेश छ, सम्पपत्त व्यवस्र्ापन
गनण मकहलाहरूलाई भन्दा पुरुषलाई प्रार्ममकता कदएकोमा संपविानको चौिौं संशोिन
समान संरक्षण खण्डको उल्लङ्घन भएको छ। एक सवणसम्मत मनणणयमा, न्यायलयले
इदाहो प्रोबेर् संकहताले पुरुष र मकहलाहरू मामर् भएको मभन्न व्यवहार असंवैिामनक
हो र चौिौं संशोिनको समान संरक्षण खण्डको उल्लङ्घन भएको हो भनेको छ।
न्यायलयले अवलोकन गर्यो कक "एउर्ा मलङ्गका सदस्यहरूलाई अकाणका सदस्यहरू
भन्दा अमनवायण प्रार्ममकता कदनु भनेको क
े वल योग्यतामा सुनुवाइहरू उन्मूलन गनुण
हो र समान संरक्षण खण्डद्वारा मनषेि गररएको िेरै प्रकारको स्वेच्छाचारी पविामयकाको
चौिौं संशोिनको छनौर् गनुण हो। यस सन्दभणमा छनौर् कानुनी रूपमा मलङ्गको
आिारमा मात्र अमनवायण हुन सकदैन।"
(ख) वेंबेगेर बनाम पवएसेन्फ़
े ल्द, ४२० यु.एस. ६३६, ९५ एस. मसकर्. १२२५ (१९७५), को माममला सामाणजक सुरक्षा ऐनको सम्बन्िमा मर्यो जसले मृतक पमत र बुबा
दुवैको कमाईमा आिाररत उनको पविवा र उनको हेरचाहमा रहेका दम्पतीका नाबामलग
बच्चाहरूलाई लाभहरू प्रदान गदणछ। यद्यपप, कभर गररएको मृतक पत्नी र आमाको
कमाईमा आिाररत लाभहरू नाबामलग छोराछोरीलाई मात्र कदईएको मर्यो र पविवालाई
कदईएको मर्एन। उक्त माममलामा, संयुक्त राज्य अमेररकाको सवोच्च न्यायलयमा
सामाणजक सुरक्षा लाभहरू मामर् मलङ्गमा आिाररत भेदभावले पाँचौं संशोिनको उमचत
प्रकक्रया खण्डको उल्लङ्घन गरेको प्रश्न मर्यो। एउर्ा सवणसम्मत मनणणयमा, त्यो
न्यायलयले जीपवत व्यपक्त र बच्चाहरूको लामग सामाणजक सुरक्षा लाभको उद्देश्य
आमाबाबुको मलंगलाई पवाणह नगरी जीपवत जीवनसार्ीले बच्चाहरूको उमचत हेरचाह
गनण सक्षम पानुणको लामग बनाएको ठहर गयो। त्यस न्यायलयले पविुवालाई छोडेर यी
सुपविाहरूमा लैणङ्गक आिार मुतापबक भेदभाव भएको र प्रमतउत्पादक भएको कर्प्पणी
गयो। यो पमन देणखयो कक संयुक्त राज्यको संपविानले लैणङ्गक आिारमा भेदभावलाई
मनषेि गरेको छ जसले मकहला कामदारहरूको पररवारलाई सामाणजक सुरक्षा कर मतनुणपने
पुरुष कामदारहरूको पररवारलाई कदइएको भन्दा कम सुरक्षा प्रदान गदणछ। यस पविानको
मलंग-आिाररत मभन्नता पुरुष र मकहला कामदारहरूले गरेको पाररवाररक सहयोगमा
सवोच्च न्यायलय समक्ष प्रश्न राणखएको मर्यो कक, क
े , एक कानूनले, अर्ाणत ्, इडाहो
प्रोबेर् संकहता जसमा मलङ्गमा आिाररत प्राविान समावेश छ, सम्पपत्त व्यवस्र्ापन
गनण मकहलाहरूलाई भन्दा पुरुषलाई प्रार्ममकता कदएकोमा संपविानको चौिौं संशोिन
समान संरक्षण खण्डको उल्लङ्घन भएको छ। एक सवणसम्मत मनणणयमा, न्यायलयले
इदाहो प्रोबेर् संकहताले पुरुष र मकहलाहरू मामर् भएको मभन्न व्यवहार असंवैिामनक
हो र चौिौं संशोिनको समान संरक्षण खण्डको उल्लङ्घन भएको हो भनेको छ।
न्यायलयले अवलोकन गर्यो कक "एउर्ा मलङ्गका सदस्यहरूलाई अकाणका सदस्यहरू
भन्दा अमनवायण प्रार्ममकता कदनु भनेको क
े वल योग्यतामा सुनुवाइहरू उन्मूलन गनुण
हो र समान संरक्षण खण्डद्वारा मनषेि गररएको िेरै प्रकारको स्वेच्छाचारी पविामयकाको
चौिौं संशोिनको छनौर् गनुण हो। यस सन्दभणमा छनौर् कानुनी रूपमा मलङ्गको
आिारमा मात्र अमनवायण हुन सकदैन।"
(ख) वेंबेगेर बनाम पवएसेन्फ़
े ल्द, ४२० यु.एस. ६३६, ९५ एस. मसकर्. १२२५ (१९७५), को माममला सामाणजक सुरक्षा ऐनको सम्बन्िमा मर्यो जसले मृतक पमत र बुबा
दुवैको कमाईमा आिाररत उनको पविवा र उनको हेरचाहमा रहेका दम्पतीका नाबामलग
बच्चाहरूलाई लाभहरू प्रदान गदणछ। यद्यपप, कभर गररएको मृतक पत्नी र आमाको
कमाईमा आिाररत लाभहरू नाबामलग छोराछोरीलाई मात्र कदईएको मर्यो र पविवालाई
कदईएको मर्एन। उक्त माममलामा, संयुक्त राज्य अमेररकाको सवोच्च न्यायलयमा
सामाणजक सुरक्षा लाभहरू मामर् मलङ्गमा आिाररत भेदभावले पाँचौं संशोिनको उमचत
प्रकक्रया खण्डको उल्लङ्घन गरेको प्रश्न मर्यो। एउर्ा सवणसम्मत मनणणयमा, त्यो
न्यायलयले जीपवत व्यपक्त र बच्चाहरूको लामग सामाणजक सुरक्षा लाभको उद्देश्य
आमाबाबुको मलंगलाई पवाणह नगरी जीपवत जीवनसार्ीले बच्चाहरूको उमचत हेरचाह
गनण सक्षम पानुणको लामग बनाएको ठहर गयो। त्यस न्यायलयले पविुवालाई छोडेर यी
सुपविाहरूमा लैणङ्गक आिार मुतापबक भेदभाव भएको र प्रमतउत्पादक भएको कर्प्पणी
गयो। यो पमन देणखयो कक संयुक्त राज्यको संपविानले लैणङ्गक आिारमा भेदभावलाई
मनषेि गरेको छ जसले मकहला कामदारहरूको पररवारलाई सामाणजक सुरक्षा कर मतनुणपने
पुरुष कामदारहरूको पररवारलाई कदइएको भन्दा कम सुरक्षा प्रदान गदणछ। यस पविानको
मलंग-आिाररत मभन्नता पुरुष र मकहला कामदारहरूले गरेको पाररवाररक सहयोगमा
योगदानको बारेमा पुरातन र व्यापक सामान्यीकरणमा आिाररत मर्यो। त्यसकारण
त्यस न्यायलयले यस्तो तक
ण हीन वगीकरणले पाँचौं संशोिनद्वारा सुरणक्षत गररएको
समान संरक्षणको अमिकारलाई उल्लङ्घन गरेको ठहर गर्यो, जसले भेदभावलाई
मनषेमित गरेको मर्यो जुन उमचत प्रकक्रयाको उल्लङ्घन हुन नसककने गरी अनुमचत
मर्यो। यसरी, मामर् उल्लेणखत अवस्र्ामा, पविुवाको अमिकार स्र्ापपत भएको मर्यो
भने सार्सार्ै लैणङ्गक आिारमा भएको भेदभावले समानता खण्डलाई उल्लङ्घन गरेको
क
ु रामा जोड कदँदै यस्तो भेदभाव पवरुद्ध ग्यारेन्र्ी प्रदान गदणछ।
(ग) डुरेन बनाम ममसौरी, ४३९ यु.एस. सीकर्. ६६४ (१९७९) मा प्रश्न यो मर्यो कक
ज्याकसन काउन्र्ीको अनुरोिमा मकहलाहरूलाई मनणाणयक सेवाबार् स्वचामलत रूपमा
अलग राख्ने अभ्यासले छैठौं र चौिौं संशोिनद्वारा ग्यारेन्र्ी गररएका अमिकारहरूको
उल्लङ्घन भएको मर्यो वा मर्एन। त्यस न्यायलयले भनेको छ कक राज्यले न्यामयक
सेवाबार् मकहलाहरूलाई अलग राख्नु छैठौं र चौिौं संशोिनले ग्यारेन्र्ी गरेको प्रमतवादी
को अमिकारको उल्लङ्घन हो जुन आपरामिक माममलाहरूमा न्यायकताणहरूलाई समुदायको
मनष्पक्ष क्रस खण्डबार् तान्ने सुमनणित गनण असफल भएको मर्यो र प्रमतवादी द्वारा
पयाणप्त रूपमा स्र्ापपत गररयो कक मकहलाहरू, एक समूहको रूपमा, पुरुषहरू भन्दा मभन्न
मर्ए। त्यस न्यायलयले मकहलाहरूलाई मनणाणयक सेवाबार् अलग राखनुमा क
ु नै महत्त्वपूणण
राज्यको चासो नभएको पमन देणखएको छ।
(घ) कहशोन बनाम राजा र स्पाणल्डङमा, ४६७ यु.एस. ६९, १०५ एस.मसकर्.२२२९ (१९८४)
मा कहशोनले काम गने कानुनी फमण कक
ं ग र स्पाणल्डङले सन ् १९६४ को नागररक अमिकार
ऐन (छोर्करीमा, "सीआर ऐन, १९६४") को शीषणक VII को उल्लङ्घन गरेको हो वा होइन
भन्ने पववाद मर्यो र मलंगको आिारमा कहशोनलाई फमणको साझेदारीमा प्रवेश अस्वीकार
गनुणमा भेदभाव भएको हो वा होइन। एक सवणसम्मत मनणणयमा, त्यस न्यायलयले भन्यो
कर सीआर ऐन, १९६४ को शीषणक VII ले रोजगारदाताले क
ु नै पमन कमणचारीलाई उसको
मलंगको आिारमा भेदभाव गनुण गैरकानूनी बनाएको ठहर गयो। त्यस न्यायलयले
कहशोनको रोजगारीसँगै साझेदारीको लामग समान पवचार गने वाचा प्रकृ मतमा संपवदात्मक
मर्यो भनी अवलोकन गर्यो र सीआर ऐन, १९६४ को शीषणक VII को मनयमहरूको अिीनमा
मर्यो। त्यस न्यायलयले कहशोनलाई उनको मलङ्गको कारण साझेदारी गनणबार् रोक
े र
फमणले उनी पवरुद्ध भेदभाव गरेको र "रोजगारका सतण, सतण वा पवशेषामिकार" को
त्यस न्यायलयले यस्तो तक
ण हीन वगीकरणले पाँचौं संशोिनद्वारा सुरणक्षत गररएको
समान संरक्षणको अमिकारलाई उल्लङ्घन गरेको ठहर गर्यो, जसले भेदभावलाई
मनषेमित गरेको मर्यो जुन उमचत प्रकक्रयाको उल्लङ्घन हुन नसककने गरी अनुमचत
मर्यो। यसरी, मामर् उल्लेणखत अवस्र्ामा, पविुवाको अमिकार स्र्ापपत भएको मर्यो
भने सार्सार्ै लैणङ्गक आिारमा भएको भेदभावले समानता खण्डलाई उल्लङ्घन गरेको
क
ु रामा जोड कदँदै यस्तो भेदभाव पवरुद्ध ग्यारेन्र्ी प्रदान गदणछ।
(ग) डुरेन बनाम ममसौरी, ४३९ यु.एस. सीकर्. ६६४ (१९७९) मा प्रश्न यो मर्यो कक
ज्याकसन काउन्र्ीको अनुरोिमा मकहलाहरूलाई मनणाणयक सेवाबार् स्वचामलत रूपमा
अलग राख्ने अभ्यासले छैठौं र चौिौं संशोिनद्वारा ग्यारेन्र्ी गररएका अमिकारहरूको
उल्लङ्घन भएको मर्यो वा मर्एन। त्यस न्यायलयले भनेको छ कक राज्यले न्यामयक
सेवाबार् मकहलाहरूलाई अलग राख्नु छैठौं र चौिौं संशोिनले ग्यारेन्र्ी गरेको प्रमतवादी
को अमिकारको उल्लङ्घन हो जुन आपरामिक माममलाहरूमा न्यायकताणहरूलाई समुदायको
मनष्पक्ष क्रस खण्डबार् तान्ने सुमनणित गनण असफल भएको मर्यो र प्रमतवादी द्वारा
पयाणप्त रूपमा स्र्ापपत गररयो कक मकहलाहरू, एक समूहको रूपमा, पुरुषहरू भन्दा मभन्न
मर्ए। त्यस न्यायलयले मकहलाहरूलाई मनणाणयक सेवाबार् अलग राखनुमा क
ु नै महत्त्वपूणण
राज्यको चासो नभएको पमन देणखएको छ।
(घ) कहशोन बनाम राजा र स्पाणल्डङमा, ४६७ यु.एस. ६९, १०५ एस.मसकर्.२२२९ (१९८४)
मा कहशोनले काम गने कानुनी फमण कक
ं ग र स्पाणल्डङले सन ् १९६४ को नागररक अमिकार
ऐन (छोर्करीमा, "सीआर ऐन, १९६४") को शीषणक VII को उल्लङ्घन गरेको हो वा होइन
भन्ने पववाद मर्यो र मलंगको आिारमा कहशोनलाई फमणको साझेदारीमा प्रवेश अस्वीकार
गनुणमा भेदभाव भएको हो वा होइन। एक सवणसम्मत मनणणयमा, त्यस न्यायलयले भन्यो
कर सीआर ऐन, १९६४ को शीषणक VII ले रोजगारदाताले क
ु नै पमन कमणचारीलाई उसको
मलंगको आिारमा भेदभाव गनुण गैरकानूनी बनाएको ठहर गयो। त्यस न्यायलयले
कहशोनको रोजगारीसँगै साझेदारीको लामग समान पवचार गने वाचा प्रकृ मतमा संपवदात्मक
मर्यो भनी अवलोकन गर्यो र सीआर ऐन, १९६४ को शीषणक VII को मनयमहरूको अिीनमा
मर्यो। त्यस न्यायलयले कहशोनलाई उनको मलङ्गको कारण साझेदारी गनणबार् रोक
े र
फमणले उनी पवरुद्ध भेदभाव गरेको र "रोजगारका सतण, सतण वा पवशेषामिकार" को
उल्लङ्घन गरेको अवलोकन गररएको छ। त्यसैले फमणले सीआर ऐन, १९६४ को शीषणक
VII को प्रत्यक्ष उल्लङ्घन गरेको ठहररयो।
(ङ) युनाइर्ेड स्र्ेट्स बनाम भणजणमनयामा, ५१८ यु.एस. ५१५ (१९९६), मा सवोच्च
न्यायलयको अगाकड अको प्रश्न यो मर्यो कक भणजणमनया मममलर्री इणन्स्र्च्युर् (वएमई)
द्वारा पुरुषहरूलाई मात्र मशक्षा प्रदान गने अभ्यासले संयुक्त राज्यको चौिौं संशोिन
अन्तगणत समान संरक्षणको अस्वीकार गरेको मर्यो कक मर्एन। त्यस न्यायलयको ७:१
मनणणयमा, वएमईको पुरुष-मात्र भनाणको नीमत असंवैिामनक मर्यो भनेर ठहराईकदयो।
न्यायमूमतण रुर् बडर मगन्सबगणको भनाइ मर्यो कक भणजणमनयाले वएमईको मलङ्ग-पक्षपाती
प्रवेश नीमतको लामग "अत्यमिक प्रेरक औमचत्य" देखाउन असफल भएको मर्यो। त्यस
न्यायलयले अवलोकन गर्यो कक मकहलालाई भनाण गदाण वएमईको कद घर्छ र पवद्यालयको
प्रमतक
ू लता प्रणालीलाई नष्ट गछण भन्ने िारणालाई प्रमाणणत गनण सककएन। त्यसैले त्यस
न्यायलयले चौि संशोिनको समान संरक्षण खण्डको उल्लङ्घन भएको अवलोकन गयो।
६१. भारतमा पवलय भएको मसणककम राज्यलाई नागररकता ऐन, १९५५, र नागररकता
मनयम, १९५६ लागू भएको मममत १६ मई १९७५ को अमिसूचना अनुसार र मसणककम
(नागररकता) आदेश, १९७५ अनुसार पवचारािीन अवस्र्ामा, सन ् १९६१ को मनयमवाली
मुतापबक प्रत्येक व्यपक्त जो गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले, मसणककमको सब्जेकर्
मर्यो, उनीहरु त्यस कदन भारतको नागररक भएको मामनएको मर्यो। त्यसर्ण, सन ्१९६१
मनयमवाली सुरु हुनु अमघ नै मसणककमको इलाकामा बसोबास गने एक व्यपक्तलाई
मसणककमको नागररक मामनन्र्थ्यो, यकद ऊ/उनीले मनम्न सतण पुरा गयो भने:
क) मसणककमको इलाकामा जन्मेको र त्यहीीँ बसोबास गरेको; वा
ख) सन ् १९६१ पवमनयमको प्रारम्भ हुनु भन्दा ठीक पन्र वषण भन्दा बडी अवमिको लामग
मसणककमको इलाकामा सामान्य रूपमा बसोबास गरेको।
६२. यस्तो व्यपक्त स्वत: भारतको नागररक भयो र उसको नाम पमन गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा प्रपवष्ट गररएको हुन सकछ। यो गत
७ अगस्र्, १९९० को सरकारी आदेश, जुन मसणककम सरकार द्वारा अमिसूमचत गररएको
मर्यो, बार् स्पष्ट छ कक प्रत्येक व्यपक्त जसले गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले, सन ्
१९६१ मनयमवाली अन्तगणत मसणककम सब्जेकर् भएको मामनन्र्थ्यो र त्यस कदन उ भारतको
VII को प्रत्यक्ष उल्लङ्घन गरेको ठहररयो।
(ङ) युनाइर्ेड स्र्ेट्स बनाम भणजणमनयामा, ५१८ यु.एस. ५१५ (१९९६), मा सवोच्च
न्यायलयको अगाकड अको प्रश्न यो मर्यो कक भणजणमनया मममलर्री इणन्स्र्च्युर् (वएमई)
द्वारा पुरुषहरूलाई मात्र मशक्षा प्रदान गने अभ्यासले संयुक्त राज्यको चौिौं संशोिन
अन्तगणत समान संरक्षणको अस्वीकार गरेको मर्यो कक मर्एन। त्यस न्यायलयको ७:१
मनणणयमा, वएमईको पुरुष-मात्र भनाणको नीमत असंवैिामनक मर्यो भनेर ठहराईकदयो।
न्यायमूमतण रुर् बडर मगन्सबगणको भनाइ मर्यो कक भणजणमनयाले वएमईको मलङ्ग-पक्षपाती
प्रवेश नीमतको लामग "अत्यमिक प्रेरक औमचत्य" देखाउन असफल भएको मर्यो। त्यस
न्यायलयले अवलोकन गर्यो कक मकहलालाई भनाण गदाण वएमईको कद घर्छ र पवद्यालयको
प्रमतक
ू लता प्रणालीलाई नष्ट गछण भन्ने िारणालाई प्रमाणणत गनण सककएन। त्यसैले त्यस
न्यायलयले चौि संशोिनको समान संरक्षण खण्डको उल्लङ्घन भएको अवलोकन गयो।
६१. भारतमा पवलय भएको मसणककम राज्यलाई नागररकता ऐन, १९५५, र नागररकता
मनयम, १९५६ लागू भएको मममत १६ मई १९७५ को अमिसूचना अनुसार र मसणककम
(नागररकता) आदेश, १९७५ अनुसार पवचारािीन अवस्र्ामा, सन ् १९६१ को मनयमवाली
मुतापबक प्रत्येक व्यपक्त जो गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले, मसणककमको सब्जेकर्
मर्यो, उनीहरु त्यस कदन भारतको नागररक भएको मामनएको मर्यो। त्यसर्ण, सन ्१९६१
मनयमवाली सुरु हुनु अमघ नै मसणककमको इलाकामा बसोबास गने एक व्यपक्तलाई
मसणककमको नागररक मामनन्र्थ्यो, यकद ऊ/उनीले मनम्न सतण पुरा गयो भने:
क) मसणककमको इलाकामा जन्मेको र त्यहीीँ बसोबास गरेको; वा
ख) सन ् १९६१ पवमनयमको प्रारम्भ हुनु भन्दा ठीक पन्र वषण भन्दा बडी अवमिको लामग
मसणककमको इलाकामा सामान्य रूपमा बसोबास गरेको।
६२. यस्तो व्यपक्त स्वत: भारतको नागररक भयो र उसको नाम पमन गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा प्रपवष्ट गररएको हुन सकछ। यो गत
७ अगस्र्, १९९० को सरकारी आदेश, जुन मसणककम सरकार द्वारा अमिसूमचत गररएको
मर्यो, बार् स्पष्ट छ कक प्रत्येक व्यपक्त जसले गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले, सन ्
१९६१ मनयमवाली अन्तगणत मसणककम सब्जेकर् भएको मामनन्र्थ्यो र त्यस कदन उ भारतको
नागररक भएको मामनन्छ। वास्तवमा, जहाँ साँचो भूल भएको मर्यो, त्यहाँ उक्त दताणमा
छाकडएका सबै योग्य व्यपक्तहरूलाई प्रपवपष्ट गनण मनदेशन जारी गररएको मर्यो। मामर्
उल्लेणखत प्रभावको लामग भारत सरकार द्वारा गत ८ अपप्रल, १९९१ मा सरकारी आदेश
जारी गररएको मर्यो जुन मसणककम सरकारले सोही मममतमा अमिसूमचत गरेको मर्यो।
६३. त्यसकारण, मसणककमको भारतसँग पवलय पमछ पाररत भएको सरकारी आदेशको
प्रकाशमा सन ् १९६१ को पवमनयमावलीको पररप्रेक्ष्यमा पवचार गदाण मसणककम भारतको
राज्य भयो र जस बाबत मसणककम सब्जेकर्हरुको दताणमा मसणककममा बसोबास गने
मसणककम प्रजाहरूको नाम समावेश गररएको मर्यो, र मसणककमीस मकहलाहरूलाई गैर-
मसणककमीसँग गत १ अपप्रल, २००८ मा वा पमछ पववाह गरेकोमा भेदभाव गनुणहुँदैन, ककनभने एक मसणककमीस मकहलाको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा दताण गरेको
हुन सकछ, र त्यस्तो मकहलालाई छ
ू र् खण्डबार् बकहष्कृ त गररएकोछ। अमन आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणतको प्राविानको लाभबार् यस्तो वगणको मकहलालाई
वणचचत गनण सकक
ँ दैन।
६४. वास्तवमा, मेरो पवचारमा, यो प्राविानले स्पष्टीकरणको पवपरीत र स्पष्ट रूपमा
मनमानी गरेको छ। ककनभने यो स्पष्टीकरणले आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए)
को लाभ सबै मसणककमीहरूलाई कदन चाहन्छ, जसलाई उक्त व्याख्या अन्तगणत पररभापषत
गररएको छ यस्ता 'व्यपक्तहरू' जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरुको दताणमा गत २६
अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले वा भारत सरकारको आदेश नम्बर २६०३०/३६/९०/इ.सी.इ
बमोणजम समावेश गररएको मममत ७ अगस्र्, १९९० र सम संख्याको आदेश मममत ८
अपप्रल, १९९१ मुतापबक दताण गररएको छ, वा ती व्यपक्तहरू जसको नाम मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा पदैन तर यो स्र्ापपत गररएको छ कक त्यस्तो व्यपक्तको बुबा
वा पमत वा बुवा हजुरबाको त्यही रणजष्टरमा एउर्ै बुबाको भाइको नाम रेकडण गररएको
छ। तसर्ण, गत १ अपप्रल, २००८ पमछ मसणककमीस मकहलाले मसणककमीस वा गैर-
मसणककमीसँग पववाह गरेका भए पमन स्पष्टीकरणको लाभ सबै मसणककमीस मकहलाहरूलाई
पवस्तार गररनुपछण।
६५. तसर्ण, मामर्को छलफललाई ध्यानमा राख्दै, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को
खण्ड (२६एएए) को प्राविानलाई भारतको संपविानको लेखहरु १४ र १५ को उल्लङ्घन
भएको भन्दै खाररज गररदैछ।
छाकडएका सबै योग्य व्यपक्तहरूलाई प्रपवपष्ट गनण मनदेशन जारी गररएको मर्यो। मामर्
उल्लेणखत प्रभावको लामग भारत सरकार द्वारा गत ८ अपप्रल, १९९१ मा सरकारी आदेश
जारी गररएको मर्यो जुन मसणककम सरकारले सोही मममतमा अमिसूमचत गरेको मर्यो।
६३. त्यसकारण, मसणककमको भारतसँग पवलय पमछ पाररत भएको सरकारी आदेशको
प्रकाशमा सन ् १९६१ को पवमनयमावलीको पररप्रेक्ष्यमा पवचार गदाण मसणककम भारतको
राज्य भयो र जस बाबत मसणककम सब्जेकर्हरुको दताणमा मसणककममा बसोबास गने
मसणककम प्रजाहरूको नाम समावेश गररएको मर्यो, र मसणककमीस मकहलाहरूलाई गैर-
मसणककमीसँग गत १ अपप्रल, २००८ मा वा पमछ पववाह गरेकोमा भेदभाव गनुणहुँदैन, ककनभने एक मसणककमीस मकहलाको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा दताण गरेको
हुन सकछ, र त्यस्तो मकहलालाई छ
ू र् खण्डबार् बकहष्कृ त गररएकोछ। अमन आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणतको प्राविानको लाभबार् यस्तो वगणको मकहलालाई
वणचचत गनण सकक
ँ दैन।
६४. वास्तवमा, मेरो पवचारमा, यो प्राविानले स्पष्टीकरणको पवपरीत र स्पष्ट रूपमा
मनमानी गरेको छ। ककनभने यो स्पष्टीकरणले आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए)
को लाभ सबै मसणककमीहरूलाई कदन चाहन्छ, जसलाई उक्त व्याख्या अन्तगणत पररभापषत
गररएको छ यस्ता 'व्यपक्तहरू' जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरुको दताणमा गत २६
अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले वा भारत सरकारको आदेश नम्बर २६०३०/३६/९०/इ.सी.इ
बमोणजम समावेश गररएको मममत ७ अगस्र्, १९९० र सम संख्याको आदेश मममत ८
अपप्रल, १९९१ मुतापबक दताण गररएको छ, वा ती व्यपक्तहरू जसको नाम मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा पदैन तर यो स्र्ापपत गररएको छ कक त्यस्तो व्यपक्तको बुबा
वा पमत वा बुवा हजुरबाको त्यही रणजष्टरमा एउर्ै बुबाको भाइको नाम रेकडण गररएको
छ। तसर्ण, गत १ अपप्रल, २००८ पमछ मसणककमीस मकहलाले मसणककमीस वा गैर-
मसणककमीसँग पववाह गरेका भए पमन स्पष्टीकरणको लाभ सबै मसणककमीस मकहलाहरूलाई
पवस्तार गररनुपछण।
६५. तसर्ण, मामर्को छलफललाई ध्यानमा राख्दै, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को
खण्ड (२६एएए) को प्राविानलाई भारतको संपविानको लेखहरु १४ र १५ को उल्लङ्घन
भएको भन्दै खाररज गररदैछ।
यस स्पणस्र्करण मामर् भएको चुनौती:
६६. आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को उद्देश्यका लामग, 'मसणककममस' को
अर्ण महत्त्वपूणण छ ककनभने यसले क
े वल एक 'मसणककममस' लाई उक्त ऐन अन्तगणत
लाभको हकदार बनाएको छ। यी यामचकाहरूमा पमन यही चुनौती गररएको छ। उपरोक्त
प्राविानको स्पष्टीकरणमा कदइएको ‘मसणककममस’ अमभव्यपक्त मभत्र तीन वगणका व्यपक्तहरू
समावेश भएका छन ्: -
क) एक व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर् मनयमावली, १९६१ र मसणककम सब्जेकर्
मनयमहरु, १९६१ (मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण), २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले अन्तगणत
राणखएको रणजष्टरमा रेकडण गररएको छ; वा
ख) एक व्यपक्त, जसको नाम भारत सरकारको आदेश नम्बर २६०३०/३६/९० - इ.सी.इ., मममत ७ अगस्त १९९० र ८ अपप्रल, १९९१ को सम संख्याको आदेशको आिारमा मसणककम
सब्जेकर्हरुको दताणमा समावेश गररएको छ; वा
ग) क
ु नै अन्य व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा पदैन, तर
त्यस्तो व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै बुबाको भाइको नाम त्यो
दताणमा रेकडण गररएको छ भन्ने क
ु रामा क
ु नै शंका छैन;
६७. त्यसकारण, यस माममलाको उद्देश्यका लामग मामर् उणल्लणखत प्रत्येक मनयमवाली, मनयमहरु, भारत सरकारका आदेशहरू पवश्लेषण गनण आवश्यक छ ककनकक
यामचकाकताणहरूले आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को स्पष्टीकरणमा
'मसणककममस' को पररभाषालाई चुनौती कदएका छन ्, जो तीन वगणका व्यपक्तहरूको
सम्बन्िमा लाभको हकदारको बारेमा छ।
६८. व्यपक्तहरूको पकहलो श्रेणी ती व्यपक्तहरू हुन ् जसको नाम मसणककम सब्जेकर्
मनयमावली, १९६१ अन्तगणत राणखएको रणजष्टरमा दताण गररएको छ मसणककम सब्जेकर्
मनयमहरु, १९६१ ("१९६१ मनयमवाली" र "१९६१ मनयमहरू" क्रमशः) मुतापबक।
६८.१. एक व्यपक्त जसको नाम गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा रेकडण गररएको छ भने, त्यस्ता व्यपक्तलाई मसणककमीस मामनन्छ।
यो सन ् १९६१ मनयमवाली को १९६१ मनयमहरु संग पकठत मनयम अनुसार हो। मसणककमको
६६. आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को उद्देश्यका लामग, 'मसणककममस' को
अर्ण महत्त्वपूणण छ ककनभने यसले क
े वल एक 'मसणककममस' लाई उक्त ऐन अन्तगणत
लाभको हकदार बनाएको छ। यी यामचकाहरूमा पमन यही चुनौती गररएको छ। उपरोक्त
प्राविानको स्पष्टीकरणमा कदइएको ‘मसणककममस’ अमभव्यपक्त मभत्र तीन वगणका व्यपक्तहरू
समावेश भएका छन ्: -
क) एक व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर् मनयमावली, १९६१ र मसणककम सब्जेकर्
मनयमहरु, १९६१ (मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण), २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले अन्तगणत
राणखएको रणजष्टरमा रेकडण गररएको छ; वा
ख) एक व्यपक्त, जसको नाम भारत सरकारको आदेश नम्बर २६०३०/३६/९० - इ.सी.इ., मममत ७ अगस्त १९९० र ८ अपप्रल, १९९१ को सम संख्याको आदेशको आिारमा मसणककम
सब्जेकर्हरुको दताणमा समावेश गररएको छ; वा
ग) क
ु नै अन्य व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा पदैन, तर
त्यस्तो व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै बुबाको भाइको नाम त्यो
दताणमा रेकडण गररएको छ भन्ने क
ु रामा क
ु नै शंका छैन;
६७. त्यसकारण, यस माममलाको उद्देश्यका लामग मामर् उणल्लणखत प्रत्येक मनयमवाली, मनयमहरु, भारत सरकारका आदेशहरू पवश्लेषण गनण आवश्यक छ ककनकक
यामचकाकताणहरूले आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को स्पष्टीकरणमा
'मसणककममस' को पररभाषालाई चुनौती कदएका छन ्, जो तीन वगणका व्यपक्तहरूको
सम्बन्िमा लाभको हकदारको बारेमा छ।
६८. व्यपक्तहरूको पकहलो श्रेणी ती व्यपक्तहरू हुन ् जसको नाम मसणककम सब्जेकर्
मनयमावली, १९६१ अन्तगणत राणखएको रणजष्टरमा दताण गररएको छ मसणककम सब्जेकर्
मनयमहरु, १९६१ ("१९६१ मनयमवाली" र "१९६१ मनयमहरू" क्रमशः) मुतापबक।
६८.१. एक व्यपक्त जसको नाम गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा रेकडण गररएको छ भने, त्यस्ता व्यपक्तलाई मसणककमीस मामनन्छ।
यो सन ् १९६१ मनयमवाली को १९६१ मनयमहरु संग पकठत मनयम अनुसार हो। मसणककमको
चोग्यालको अवमिमा लागू भएको सन ् १९६१ मनयमवालीको अध्ययनमा, यो अवलोकन
गररएको छ कक यी यामचकाकताणहरूको सम्बन्िमा मनयमवाली (३) सान्दमभणक छ।
मनयमावली (३) मनम्न अनुसार छ: -
"३. मसणककम सब्जेकर् हुने मनयमवालीको प्रारम्भमा हुने समयमा मसणककम क्षेत्रमा
बसोबास गरेका क
े ही व्यपक्तहरू:
(१) प्रत्येक व्यपक्त जो यो मनयमवालीको प्रारम्भ हुनु भन्दा पकहले देणखनै मसणककमको
इलाकामा बसोबास गदै आएको छन ् भने उनलाई मसणककम सब्जेकर् मामनन्छ यकद
उमन-
(क) मसणककमको इलाकामा जन्मेको हो र त्यहाँको बामसन्दा हो, वा
(ख) यो मनयमवाली प्रारम्भ हुनु भन्दा अगाडी सामान्य रूपमा मसणककमको
इलाकामा पन्र वषण भन्दा अगाडी देणख बसोबास गदै आएको हो:
(ग) तर पन्र वषणको उक्त अवमिको गणना गदाण भारत सरकार अन्तगणतको सेवाको
कारणले उक्त क्षेत्रबार् क
ु नै पमन अनुपणस्र्मतलाई बेवास्ता गररनेछ; वा
(घ) उपिारा (क) वा उपिारा (ख) मा उणल्लणखत व्यपक्तको पत्नी वा नाबामलग
सन्तान हो।
(ङ) तर यस अन्तगणत राणखने मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा आफ्नो नाम
समावेश गदाण उसले अरू क
ु नै देशको नागररक नभएको घोषणा गनुणपने छ र
नगरेसम्म क
ु नै व्यपक्त यस मनयमवाली अन्तगणत मसणककमको प्रजा हुन सकदैन:
र, नाबालक वा अस्वस्र्थ्य मनको व्यपक्तको पक्षमा मनजको अमभभावकले
त्यस्तो घोषणा गनण सकनेछ।
स्पष्टीकरण: क
ु नै पमन व्यपक्तलाई मसणककमको इलाकामा आफ्नो अमिवास भएको मामनने
छैन जबसम्म ...
(१) त्यस्तो व्यपक्त जसले मसणककमलाई आफ्नो स्र्ायी घर बनाएको छ र आफ्नो पकहलेको
देशसँग आफ्नो सम्बन्ि तोडेको छ अमन त्यो देशमा रहेको आफ्नो सम्पपत्तलाई छोडेर वा
मसणककममा अचल सम्पपत्त प्राप्त गरेको छ। तर क
ु नै व्यपक्तले आफ्नो मूल देशमा भएको
आफ्नो सम्पपत्त छोडे तापमन आफ्नो मूल देशमा फक
ण ने इरादा देखाएर मसणककममा स्र्ायी
गररएको छ कक यी यामचकाकताणहरूको सम्बन्िमा मनयमवाली (३) सान्दमभणक छ।
मनयमावली (३) मनम्न अनुसार छ: -
"३. मसणककम सब्जेकर् हुने मनयमवालीको प्रारम्भमा हुने समयमा मसणककम क्षेत्रमा
बसोबास गरेका क
े ही व्यपक्तहरू:
(१) प्रत्येक व्यपक्त जो यो मनयमवालीको प्रारम्भ हुनु भन्दा पकहले देणखनै मसणककमको
इलाकामा बसोबास गदै आएको छन ् भने उनलाई मसणककम सब्जेकर् मामनन्छ यकद
उमन-
(क) मसणककमको इलाकामा जन्मेको हो र त्यहाँको बामसन्दा हो, वा
(ख) यो मनयमवाली प्रारम्भ हुनु भन्दा अगाडी सामान्य रूपमा मसणककमको
इलाकामा पन्र वषण भन्दा अगाडी देणख बसोबास गदै आएको हो:
(ग) तर पन्र वषणको उक्त अवमिको गणना गदाण भारत सरकार अन्तगणतको सेवाको
कारणले उक्त क्षेत्रबार् क
ु नै पमन अनुपणस्र्मतलाई बेवास्ता गररनेछ; वा
(घ) उपिारा (क) वा उपिारा (ख) मा उणल्लणखत व्यपक्तको पत्नी वा नाबामलग
सन्तान हो।
(ङ) तर यस अन्तगणत राणखने मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा आफ्नो नाम
समावेश गदाण उसले अरू क
ु नै देशको नागररक नभएको घोषणा गनुणपने छ र
नगरेसम्म क
ु नै व्यपक्त यस मनयमवाली अन्तगणत मसणककमको प्रजा हुन सकदैन:
र, नाबालक वा अस्वस्र्थ्य मनको व्यपक्तको पक्षमा मनजको अमभभावकले
त्यस्तो घोषणा गनण सकनेछ।
स्पष्टीकरण: क
ु नै पमन व्यपक्तलाई मसणककमको इलाकामा आफ्नो अमिवास भएको मामनने
छैन जबसम्म ...
(१) त्यस्तो व्यपक्त जसले मसणककमलाई आफ्नो स्र्ायी घर बनाएको छ र आफ्नो पकहलेको
देशसँग आफ्नो सम्बन्ि तोडेको छ अमन त्यो देशमा रहेको आफ्नो सम्पपत्तलाई छोडेर वा
मसणककममा अचल सम्पपत्त प्राप्त गरेको छ। तर क
ु नै व्यपक्तले आफ्नो मूल देशमा भएको
आफ्नो सम्पपत्त छोडे तापमन आफ्नो मूल देशमा फक
ण ने इरादा देखाएर मसणककममा स्र्ायी
घर भएको मामनने छैन र त्यस्तो सम्पपत्तलाई छोडेर मात्र मसणककममा स्र्ायी घर प्राप्त
गरेको प्रमाण मामनने छैन।
(२) मसणककममा आफ्नो अमिवास भएको व्यपक्तको पत्नी र नाबामलग छोराछोरीलाई यस
िाराको प्रयोजनको लामग मसणककममा बसोबास गरेको मामननेछ।
(३) यस खण्ड अन्तगणत मसणककमको इलाकामा क
ु नै व्यपक्तको बसोबास छ कक छैन भन्ने
शङ्का भएमा, यस मनयमावलीको मनयमहरु अनुसार मनयुक्त हुने व्यपक्तहरू तर्ा सणम्ममलत
बोडणको सहयोगमा चोग्यालले मनणणय गनेछ।"
६८.२. उक्त मनयमवालीमा सान्दमभणक क
ु रा क
े छ भने, सन ् १९६१ मनयमवालीको प्रारम्भ हुनु
अमघ नै मनम्न तीन वगणका व्यपक्तहरूलाई मसणककमको इलाकामा बसोबास गने भमनएको छ:-
(क) मसणककमको इलाकामा जन्मेको र त्यहाँको बामसन्दा भएको व्यपक्त, वा
(ख) यस्तो प्रारम्भ हुनुभन्दा तत्काल अमघ पन्र वषणभन्दा बडी अवमिको लामग मसणककमको
इलाकामा सामान्य रूपमा बामसन्दा भएको, वा (ग) उपिारा (क) वा उपिारा (ख) मा
उणल्लणखत व्यपक्तको पत्नी वा नाबामलग सन्तान हो।
६८.३. मनयमावली (३) को प्राविानमा यो भमनएको छ कक मनयमवाली (३) अन्तगणत क
ु नै
व्यपक्त मसणककम सब्जेकर् मामननेछैन "जबसम्म उसले आफ्नो नाम उक्त मनयमवाली अन्तगणत
मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा समावेश गदाण आफ
ू अन्य क
ु नै देशको नागररक नभएको
घोषणा गदैन।" अब मसणककम राज्य गत २६ अपप्रल, १९७५ बार् भारतमा पवलय भएको र
एक भारतीय राज्य हो भन्ने तर्थ्यलाई प्रकाशमा राखेर उक्त प्राविानलाई व्याख्या गररनु
पछण। उपरोक्त महत्त्वपूणण तर्थ्यको पररप्रेक्ष्यमा पवचार गदाण, मनयमवाली (३) को प्राविानको
अर्ण त्यो समयमा आफ
ू अन्य क
ु नै देशको नागररक नभएको घोषणा नगरेको व्यपक्त हो
भन्ने बुझ्नुपछण जब मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा उनको नाम समावेश गने समयमा, उनी मूल रूपमा पिकर्श भारत वा भारतको क
ु नै पमन ररयासत वा भारतको संपविान अन्तगणत
बुणझए अनुसार क
ु नै अन्य क, ख वा ग राज्यको नागररक भएकाले, सामान्यतया मसणककमको
इलाकामा व्यापार, रोजगारी वा अन्य क
ु नै पमन उद्देश्यका लामग मनवास गरेका मर्ए, अब
त्यस्ता व्यपक्तलाई मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा समावेश हुने अमिकार छ। ककनभने
मसणककम अब भारतमा पवलय भइसक
े को छ र भारतको एक राज्य भएको छ। सार्ै, पकहलेको
मसणककम अर्ाणत ् गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले, मसणककम राज्य भारतमा पवलय भएको
गरेको प्रमाण मामनने छैन।
(२) मसणककममा आफ्नो अमिवास भएको व्यपक्तको पत्नी र नाबामलग छोराछोरीलाई यस
िाराको प्रयोजनको लामग मसणककममा बसोबास गरेको मामननेछ।
(३) यस खण्ड अन्तगणत मसणककमको इलाकामा क
ु नै व्यपक्तको बसोबास छ कक छैन भन्ने
शङ्का भएमा, यस मनयमावलीको मनयमहरु अनुसार मनयुक्त हुने व्यपक्तहरू तर्ा सणम्ममलत
बोडणको सहयोगमा चोग्यालले मनणणय गनेछ।"
६८.२. उक्त मनयमवालीमा सान्दमभणक क
ु रा क
े छ भने, सन ् १९६१ मनयमवालीको प्रारम्भ हुनु
अमघ नै मनम्न तीन वगणका व्यपक्तहरूलाई मसणककमको इलाकामा बसोबास गने भमनएको छ:-
(क) मसणककमको इलाकामा जन्मेको र त्यहाँको बामसन्दा भएको व्यपक्त, वा
(ख) यस्तो प्रारम्भ हुनुभन्दा तत्काल अमघ पन्र वषणभन्दा बडी अवमिको लामग मसणककमको
इलाकामा सामान्य रूपमा बामसन्दा भएको, वा (ग) उपिारा (क) वा उपिारा (ख) मा
उणल्लणखत व्यपक्तको पत्नी वा नाबामलग सन्तान हो।
६८.३. मनयमावली (३) को प्राविानमा यो भमनएको छ कक मनयमवाली (३) अन्तगणत क
ु नै
व्यपक्त मसणककम सब्जेकर् मामननेछैन "जबसम्म उसले आफ्नो नाम उक्त मनयमवाली अन्तगणत
मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा समावेश गदाण आफ
ू अन्य क
ु नै देशको नागररक नभएको
घोषणा गदैन।" अब मसणककम राज्य गत २६ अपप्रल, १९७५ बार् भारतमा पवलय भएको र
एक भारतीय राज्य हो भन्ने तर्थ्यलाई प्रकाशमा राखेर उक्त प्राविानलाई व्याख्या गररनु
पछण। उपरोक्त महत्त्वपूणण तर्थ्यको पररप्रेक्ष्यमा पवचार गदाण, मनयमवाली (३) को प्राविानको
अर्ण त्यो समयमा आफ
ू अन्य क
ु नै देशको नागररक नभएको घोषणा नगरेको व्यपक्त हो
भन्ने बुझ्नुपछण जब मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा उनको नाम समावेश गने समयमा, उनी मूल रूपमा पिकर्श भारत वा भारतको क
ु नै पमन ररयासत वा भारतको संपविान अन्तगणत
बुणझए अनुसार क
ु नै अन्य क, ख वा ग राज्यको नागररक भएकाले, सामान्यतया मसणककमको
इलाकामा व्यापार, रोजगारी वा अन्य क
ु नै पमन उद्देश्यका लामग मनवास गरेका मर्ए, अब
त्यस्ता व्यपक्तलाई मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा समावेश हुने अमिकार छ। ककनभने
मसणककम अब भारतमा पवलय भइसक
े को छ र भारतको एक राज्य भएको छ। सार्ै, पकहलेको
मसणककम अर्ाणत ् गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले, मसणककम राज्य भारतमा पवलय भएको
कदन देणख राज्यमा बसोबास गरेका व्यपक्तहरू अब भारतको नागररक हुनेछन ्। तसर्ण, मसणककमको भूभागलाई भारतीय भूभागको रूपमा समावेश गरेपमछ मनयमवाली (३) को
प्राविानमा "उनी अरू क
ु नै देशको नागररक होइनन ्" भन्ने भनाइलाई अब यसरर पढ्नुपछण
कक भारतका एक नागररक जो सामान्य रूपमा गत २६ अपप्रल, १९७५ मा मसणककमका
बामसन्दा मर्ए र उनीलाई अलग राणखएको छ। यसले यो संक
े त गछण कक यकद पिकर्श भारत
वा यसको स्वतन्त्रता पमछ भारतको क
ु नै अन्य भागबार् क
ु नै व्यपक्त गत २६ अपप्रल, १९७५
अमघ मसणककममा बसोबास गरेको मर्यो भने र संपविान र नागररकता कानून ऐन, १९५५
को भाग II जुन संसदद्वारा लागू गररएको मर्यो र यसको आिारमा भारतको नागररक बनेको
छ, ककनकर मसणककम राज्यको भारतसँग पवलय भए अन्तगणत बनाइएको आदेश मुतापबक, र यकद आजसम्म समावेश गररएको छैन भने त्यस्ता व्यपक्तलाई अब मसणककम सब्जेकर्हरूको
दताणमा समावेश गररनुपने हो।
६८.४. त्यसैगरी, सन ् १९६१ को मनयमावली (४) मा "अन्य क
ु नै पमन देश" भन्ने
अमभव्यपक्तलाई "भारत बाहेक अन्य क
ु नै पमन देश" भनेर पढ्नुपछण। यस्तो व्याख्याद्वारा, मसणककमको इलाकामा बसोबास गने र भारतको नागररकता प्राप्त गरेको व्यपक्तले सन ् १९६१
मनयमहरूद्वारा तोककएको प्रामिकरणलाई मनवेदन कदएर मसणककम सब्जेकर्को रूपमा दताण गनण
सककन्छ, यकद ऊ एक व्यपक्त हो जसको पुखाणहरू मसणककमको सब्जेकर् हुन ्।
६८.५. मसणककममा पवदेशीहरूको आगमनलाई रोकनको लामग, चोग्यालले सन ् १९६१ मा यो
मनयमावली जारी गरेका मर्ए।
उक्त मनयमावली अन्तगणत:
क) सन ् १९६१ मनयमवालीको मनयमन (३) अन्तगणत परेका व्यपक्तहरूलाई दताणमा 'मसणककम
सब्जेकर्' को रूपमा प्रपवष्ट गररनु पने मर्यो; र ख) अन्य देशका नागररक भएका व्यपक्तहरूलाई
'मसणककम सब्जेकर्' को रूपमा दताण नगररने जबसम्म उनीहरूले अको देशको नागररकता
त्याग्दैनन ्। यद्यपप, मसणककम राज्यको भारतसँग पवलय भए पमछ, "अन्य क
ु नै पमन देश"
भन्ने अमभव्यपक्तले भारतलाई समावेश गदैन ककनकक मसणककमका सबै बामसन्दाहरूको चाहे
मसणककम सब्जेकर् होस् वा नहोस उनीहरु अब भारतीय नागररक हुन ्। तर 'मसणककम
सब्जेकर्' शब्दलाई मसणककमको इलाकामा जन्मेको र त्यहाँ बसोबास गने व्यपक्त र त्यस्ता
व्यपक्तको रूपमा पररभापषत गररएको मर्यो, तर तर्ापप, एउर्ा सतण मर्यो कक एक व्यपक्त सन ्
प्राविानमा "उनी अरू क
ु नै देशको नागररक होइनन ्" भन्ने भनाइलाई अब यसरर पढ्नुपछण
कक भारतका एक नागररक जो सामान्य रूपमा गत २६ अपप्रल, १९७५ मा मसणककमका
बामसन्दा मर्ए र उनीलाई अलग राणखएको छ। यसले यो संक
े त गछण कक यकद पिकर्श भारत
वा यसको स्वतन्त्रता पमछ भारतको क
ु नै अन्य भागबार् क
ु नै व्यपक्त गत २६ अपप्रल, १९७५
अमघ मसणककममा बसोबास गरेको मर्यो भने र संपविान र नागररकता कानून ऐन, १९५५
को भाग II जुन संसदद्वारा लागू गररएको मर्यो र यसको आिारमा भारतको नागररक बनेको
छ, ककनकर मसणककम राज्यको भारतसँग पवलय भए अन्तगणत बनाइएको आदेश मुतापबक, र यकद आजसम्म समावेश गररएको छैन भने त्यस्ता व्यपक्तलाई अब मसणककम सब्जेकर्हरूको
दताणमा समावेश गररनुपने हो।
६८.४. त्यसैगरी, सन ् १९६१ को मनयमावली (४) मा "अन्य क
ु नै पमन देश" भन्ने
अमभव्यपक्तलाई "भारत बाहेक अन्य क
ु नै पमन देश" भनेर पढ्नुपछण। यस्तो व्याख्याद्वारा, मसणककमको इलाकामा बसोबास गने र भारतको नागररकता प्राप्त गरेको व्यपक्तले सन ् १९६१
मनयमहरूद्वारा तोककएको प्रामिकरणलाई मनवेदन कदएर मसणककम सब्जेकर्को रूपमा दताण गनण
सककन्छ, यकद ऊ एक व्यपक्त हो जसको पुखाणहरू मसणककमको सब्जेकर् हुन ्।
६८.५. मसणककममा पवदेशीहरूको आगमनलाई रोकनको लामग, चोग्यालले सन ् १९६१ मा यो
मनयमावली जारी गरेका मर्ए।
उक्त मनयमावली अन्तगणत:
क) सन ् १९६१ मनयमवालीको मनयमन (३) अन्तगणत परेका व्यपक्तहरूलाई दताणमा 'मसणककम
सब्जेकर्' को रूपमा प्रपवष्ट गररनु पने मर्यो; र ख) अन्य देशका नागररक भएका व्यपक्तहरूलाई
'मसणककम सब्जेकर्' को रूपमा दताण नगररने जबसम्म उनीहरूले अको देशको नागररकता
त्याग्दैनन ्। यद्यपप, मसणककम राज्यको भारतसँग पवलय भए पमछ, "अन्य क
ु नै पमन देश"
भन्ने अमभव्यपक्तले भारतलाई समावेश गदैन ककनकक मसणककमका सबै बामसन्दाहरूको चाहे
मसणककम सब्जेकर् होस् वा नहोस उनीहरु अब भारतीय नागररक हुन ्। तर 'मसणककम
सब्जेकर्' शब्दलाई मसणककमको इलाकामा जन्मेको र त्यहाँ बसोबास गने व्यपक्त र त्यस्ता
व्यपक्तको रूपमा पररभापषत गररएको मर्यो, तर तर्ापप, एउर्ा सतण मर्यो कक एक व्यपक्त सन ्
१९६१ मनयमवाली अन्तगणत मसणककम सब्जेकर् हुनेछैन जबसम्म उसले मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा आफ्नो नाम समावेश गदाण उसले क
ु नै अन्य देशको नागररक नभएको
घोषणा गरेको छैन। यसको नमतजा यो मर्यो कक एक भारतीय नागररक जसका पुखाणहरू
मसणककममा पुस्तासम्म बसोबास गदै आएका मर्ए उनीहरूले मसणककम सब्जेकर्को रूपमा
आफ
ू लाई दताण गने उद्देश्यले भारतको नागररकता त्याग्नुपर्थ्यो (मसणककम सन ् १९५० देणख
जसको संरणक्षत राज्य भएको मर्यो)। यद्यपप, यी मनयमहरू जारी गररए पमन, सन ् १९५० को
भारत-मसणककम सणन्ि अन्तगणत उनीहरूको अमिकार सुरणक्षत भएकोले भारतीयहरूलाई क
ु नै
फरक व्यवहार गररएको मर्एन।
६८.६. यसैले, यद्यपप, सन ् १९६१ मनयमहरू संग पकठत सन ् १९६१ मनयमवाली अनुसार, व्यपक्तको नाम गत २६ अपप्रल, १९७५ अमघ मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा दताण गररनु पने
मर्यो, अकहले मनयमवाली (३) को प्राविानलाई कदइएको व्याख्यालाई ध्यानमा राख्दै र पवशेष
गरी, सन ् १९६१ को मनयमावली (४) मा पमन फ
े ला परेको 'अन्य क
ु नै देशमा' भन्ने
अमभव्यपक्तमा, भपवष्यको कर्-अफ मममत भारत संघले प्रदान गनुण पर्थ्यो गत २६ अपप्रल, १९७५ मा वा अमघ मसणककमको इलाकामा बसोबास गरेका भारतीय नागररकहरू मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा व्यपक्तहरूको नाम दताणगनुण सक्षम पाने उद्देश्यका लामग क
ु नै अन्य
तररका बनाएको भए राम्रो हुनेर्थ्यो। यसलाई अनुममत कदएको छ ककनभने गत ७ अगस्र्, १९९० को सरकारी आदेशले गत २६ अपप्रल, १९७५ को तुरुन्तै पकहले सन ् १९६१ मनयमवाली
अन्तगणत मसणककम सब्जेकर् भएको प्रत्येक व्यपक्तलाई त्यस कदन भारतको नागररक भएको
मामननेछ। सरकारी आदेश जारी गनुणको उद्देश्य यो मर्यो कर ती व्यपक्तहरू जो मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा प्रवेश हुन ् योग्य मर्ए तर वास्तपवक भूलको कारणले प्रवेश नगररएका
व्यपक्तहरूलाई दताण गनण सक्षम पाररएको मर्यो र तदनुसार मामनने मर्यो र मसणककम
(नागररकता) आदेश, १९७५ अनुसार गत २६ अपप्रल १९७५ देणख भारतका नागररक बनेका
छन ्।
६८.७. मसणककम (नागररकता) आदेश, १९७५ जसलाई भारत सरकारले जारी गरेको मसणककम
(नागररकता) संशोिन आदेश, १९८९ द्वारा पररमाजणन गररएकोले स्पष्ट रूपमा संक
े त गदणछ
कक क
ु नै पमन व्यपक्त जो सन ् १९६१ मनयमवाली अन्तगणत मसणककम सब्जेकर् भएको मामननेछ
त्यस्ता व्यपक्तलाई भारतका नागररक पमन मामनने छ। यसको पवपररत, गत २६ अपप्रल, १९७५ मा वा अमघ मसणककममा बसोबास गने भारतका सबै नागररकहरूले आयकर ऐन,
सब्जेकर्हरूको दताणमा आफ्नो नाम समावेश गदाण उसले क
ु नै अन्य देशको नागररक नभएको
घोषणा गरेको छैन। यसको नमतजा यो मर्यो कक एक भारतीय नागररक जसका पुखाणहरू
मसणककममा पुस्तासम्म बसोबास गदै आएका मर्ए उनीहरूले मसणककम सब्जेकर्को रूपमा
आफ
ू लाई दताण गने उद्देश्यले भारतको नागररकता त्याग्नुपर्थ्यो (मसणककम सन ् १९५० देणख
जसको संरणक्षत राज्य भएको मर्यो)। यद्यपप, यी मनयमहरू जारी गररए पमन, सन ् १९५० को
भारत-मसणककम सणन्ि अन्तगणत उनीहरूको अमिकार सुरणक्षत भएकोले भारतीयहरूलाई क
ु नै
फरक व्यवहार गररएको मर्एन।
६८.६. यसैले, यद्यपप, सन ् १९६१ मनयमहरू संग पकठत सन ् १९६१ मनयमवाली अनुसार, व्यपक्तको नाम गत २६ अपप्रल, १९७५ अमघ मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा दताण गररनु पने
मर्यो, अकहले मनयमवाली (३) को प्राविानलाई कदइएको व्याख्यालाई ध्यानमा राख्दै र पवशेष
गरी, सन ् १९६१ को मनयमावली (४) मा पमन फ
े ला परेको 'अन्य क
ु नै देशमा' भन्ने
अमभव्यपक्तमा, भपवष्यको कर्-अफ मममत भारत संघले प्रदान गनुण पर्थ्यो गत २६ अपप्रल, १९७५ मा वा अमघ मसणककमको इलाकामा बसोबास गरेका भारतीय नागररकहरू मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा व्यपक्तहरूको नाम दताणगनुण सक्षम पाने उद्देश्यका लामग क
ु नै अन्य
तररका बनाएको भए राम्रो हुनेर्थ्यो। यसलाई अनुममत कदएको छ ककनभने गत ७ अगस्र्, १९९० को सरकारी आदेशले गत २६ अपप्रल, १९७५ को तुरुन्तै पकहले सन ् १९६१ मनयमवाली
अन्तगणत मसणककम सब्जेकर् भएको प्रत्येक व्यपक्तलाई त्यस कदन भारतको नागररक भएको
मामननेछ। सरकारी आदेश जारी गनुणको उद्देश्य यो मर्यो कर ती व्यपक्तहरू जो मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा प्रवेश हुन ् योग्य मर्ए तर वास्तपवक भूलको कारणले प्रवेश नगररएका
व्यपक्तहरूलाई दताण गनण सक्षम पाररएको मर्यो र तदनुसार मामनने मर्यो र मसणककम
(नागररकता) आदेश, १९७५ अनुसार गत २६ अपप्रल १९७५ देणख भारतका नागररक बनेका
छन ्।
६८.७. मसणककम (नागररकता) आदेश, १९७५ जसलाई भारत सरकारले जारी गरेको मसणककम
(नागररकता) संशोिन आदेश, १९८९ द्वारा पररमाजणन गररएकोले स्पष्ट रूपमा संक
े त गदणछ
कक क
ु नै पमन व्यपक्त जो सन ् १९६१ मनयमवाली अन्तगणत मसणककम सब्जेकर् भएको मामननेछ
त्यस्ता व्यपक्तलाई भारतका नागररक पमन मामनने छ। यसको पवपररत, गत २६ अपप्रल, १९७५ मा वा अमघ मसणककममा बसोबास गने भारतका सबै नागररकहरूले आयकर ऐन,
१९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को लाभ मलनको लामग मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा आफ्नो नाम दताण गनण सक्षम हुनुपछण।
६८.८. यसबाहेक, मसणककम कायण परममर् मनयमहरु, १९६५ अन्तगणत मसणककममा प्रवेश गने
प्रत्येक 'पवदेशी' ले मसणककम राज्य मभत्र क
ु नै पमन रोजगारी मलनु अमघ मुख्य समचव वा
उहाँद्वारा अमिकृ त क
ु नै पमन अमिकारीबार् कायण परममर् मलनु आवश्यक मर्यो। यद्यपप, उपरोक्त
मनयमहरू अन्तगणत, 'पवदेशी' को पररभाषामा भारतको नागररक बाहेक सबै पवदेशीहरू समावेश
मर्ए। तसर्ण, भारतीय नागररक वा भारतीय बामसन्दाहरु जो मसणककममा बसोबास गरररहेका
मर्ए र मसणककममा रोजगारी पाएका मर्ए उनीहरूलाई कायण अनुममत आवश्यक पदैन मर्यो।
उपरोक्त मनयमहरूलाई ध्यानमा राख्दै, यो अनुमान गनण सककन्छ कक गत २६ अपप्रल, १९७५
अमघ रोजगारीको उद्देश्यले मसणककममा प्रवेश गने क
ु नै पमन भारतीय नागररकलाई पवदेशीको
रूपमा नभई मसणककमीहरू जस्तै व्यवहार गररएको मर्यो। यो सम्भव छ कक सन ् १९६५ को
कायण परममर् मनयमहरू अन्तगणत कदइएको छ
ु र्को कारणले गदाण, भारतीय नागररक वा
बामसन्दाहरूले त्यस समयमा मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण अन्तगणत आफ
ू लाई दताण गरेनन ्।
६८.९. मसणककममा भारतीय मूलका बसोबास गनेहरूको र्ोरै प्रमतशत मात्र मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताण अन्तगणत दताण गररएको छैन र पररणाम स्वरूप उनीहरूलाई आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) को स्पष्टीकरण अन्तगणत छ
ू र्को लाभ प्रदान गररएको
छैन। यो पररणस्र्मतमा, उत्तरदाता-भारतीय संघले त्यस्ता व्यपक्तहरूलाई आयकर ऐन, १९६१
को िारा १० (२६एएए) को व्याख्यालाई संशोिन गरेर गत २६ अपप्रल, १९७५ मा वा अमघ
मसणककममा बसोबास गरेका मर्ए भने, त्यस्ता व्यपक्तलाई पमन आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र्को
लाभ प्राप्त गनण सकने तररकाहरू र माध्यमहरू मामर् पवचार गनुणपछण, वा सक
ुण लर जारी गरेर
त्यस्ता व्यपक्तहरूलाई उक्त दताणमा नाम दताण गने अवसर कदनुपछण।
६८.१०. यसबाहेक, भारत सरकारले सन ् १९६१ मनयमहरूसँग पकठत सन ् १९६१ मनयमवाली
अन्तगणत मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा समावेश नभएका सबै व्यपक्तहरूको नाम दताणमा
समावेश गनण सक्षम गरेको छ। गत ७ अगस्र्, १९९० को भारत सरकारको आदेश पमन एउर्ा
काल्पमनक कर्ा भएको छ ककनभने मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण अन्तगणत दताण भएका सबै
पवषयहरू गत २६ अपप्रल, १९७५ मा भारतको नागररक भएका मर्ए।
६८.११. गत ०७ अगस्त, १९९० र ०८ अपप्रल, १९९१ को भारत सरकारको आदेश माफ
ण त सन ्
१९६१ मनयमवाली अन्तगणत मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणबार् छ
ु र्ीएका व्यपक्तहरूको दताण
ू र्को लाभ मलनको लामग मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताणमा आफ्नो नाम दताण गनण सक्षम हुनुपछण।
६८.८. यसबाहेक, मसणककम कायण परममर् मनयमहरु, १९६५ अन्तगणत मसणककममा प्रवेश गने
प्रत्येक 'पवदेशी' ले मसणककम राज्य मभत्र क
ु नै पमन रोजगारी मलनु अमघ मुख्य समचव वा
उहाँद्वारा अमिकृ त क
ु नै पमन अमिकारीबार् कायण परममर् मलनु आवश्यक मर्यो। यद्यपप, उपरोक्त
मनयमहरू अन्तगणत, 'पवदेशी' को पररभाषामा भारतको नागररक बाहेक सबै पवदेशीहरू समावेश
मर्ए। तसर्ण, भारतीय नागररक वा भारतीय बामसन्दाहरु जो मसणककममा बसोबास गरररहेका
मर्ए र मसणककममा रोजगारी पाएका मर्ए उनीहरूलाई कायण अनुममत आवश्यक पदैन मर्यो।
उपरोक्त मनयमहरूलाई ध्यानमा राख्दै, यो अनुमान गनण सककन्छ कक गत २६ अपप्रल, १९७५
अमघ रोजगारीको उद्देश्यले मसणककममा प्रवेश गने क
ु नै पमन भारतीय नागररकलाई पवदेशीको
रूपमा नभई मसणककमीहरू जस्तै व्यवहार गररएको मर्यो। यो सम्भव छ कक सन ् १९६५ को
कायण परममर् मनयमहरू अन्तगणत कदइएको छ
ु र्को कारणले गदाण, भारतीय नागररक वा
बामसन्दाहरूले त्यस समयमा मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण अन्तगणत आफ
ू लाई दताण गरेनन ्।
६८.९. मसणककममा भारतीय मूलका बसोबास गनेहरूको र्ोरै प्रमतशत मात्र मसणककम
सब्जेकर्हरूको दताण अन्तगणत दताण गररएको छैन र पररणाम स्वरूप उनीहरूलाई आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) को स्पष्टीकरण अन्तगणत छ
ू र्को लाभ प्रदान गररएको
छैन। यो पररणस्र्मतमा, उत्तरदाता-भारतीय संघले त्यस्ता व्यपक्तहरूलाई आयकर ऐन, १९६१
को िारा १० (२६एएए) को व्याख्यालाई संशोिन गरेर गत २६ अपप्रल, १९७५ मा वा अमघ
मसणककममा बसोबास गरेका मर्ए भने, त्यस्ता व्यपक्तलाई पमन आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र्को
लाभ प्राप्त गनण सकने तररकाहरू र माध्यमहरू मामर् पवचार गनुणपछण, वा सक
ुण लर जारी गरेर
त्यस्ता व्यपक्तहरूलाई उक्त दताणमा नाम दताण गने अवसर कदनुपछण।
६८.१०. यसबाहेक, भारत सरकारले सन ् १९६१ मनयमहरूसँग पकठत सन ् १९६१ मनयमवाली
अन्तगणत मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा समावेश नभएका सबै व्यपक्तहरूको नाम दताणमा
समावेश गनण सक्षम गरेको छ। गत ७ अगस्र्, १९९० को भारत सरकारको आदेश पमन एउर्ा
काल्पमनक कर्ा भएको छ ककनभने मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण अन्तगणत दताण भएका सबै
पवषयहरू गत २६ अपप्रल, १९७५ मा भारतको नागररक भएका मर्ए।
६८.११. गत ०७ अगस्त, १९९० र ०८ अपप्रल, १९९१ को भारत सरकारको आदेश माफ
ण त सन ्
१९६१ मनयमवाली अन्तगणत मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणबार् छ
ु र्ीएका व्यपक्तहरूको दताण
पवस्तार गने औमचत्य मसणककममा बसोबास गने व्यपक्तहरूको पकहचानमा छ र पवमभन्न
कारणले मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण अन्तगणत दताण हुन सक
े न। यकद सन ् १९६१ मनयमहरू
अन्तगणत दताणमा व्यपक्तहरूको दताणको लामग आवासको मापदण्ड आिार भएको छ भने, उही
आिारमा, यामचकाकताणहरू जस्ता व्यपक्तहरू र सबै समान रूपमा अवणस्र्त व्यपक्तहरू जो
मसणककममा गत २६ अपप्रल, १९७५ मा वा त्यसभन्दा अमघ, जुन कदन मसणककम भारतमा
पवलय भएको मर्यो, त्यसमुतापबक उनीहरूलाई छ
ू र्को लाभ कदइनुपछण यदी उनीहरूको नामहरू
मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा दताण गररएको छैन भने पमन, ताकक त्यस्ता व्यपक्तहरूमामर्
हुने भेदभावलाई हर्ाउन सककयोस्।
६८.१२. तसर्ण, यामचकाकताणहरू र अन्य समान व्यपक्तहरू मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण
अन्तगणत दताण नगररएका व्यपक्तहरूले अब दताण खोज्न सकछन ् र मामर्को छलफललाई
ध्यानमा राख्दै, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र् पवस्तार गनणको
लामग उक्त दताण अन्तगणत दताणमा नाम समावेश गने अवसर प्रापमत को लामग कोमशस गनण
सकछन। तसर्ण, यामचककताणकहरू जस्ता व्यपक्तहरू र अन्य समान व्यपक्तहरूलाई समावेश
गनण मनदेशनहरू जारी गररएको छ।
६९. दोस्रो श्रेणीमा पने व्यपक्तहरु भनेको भारत सरकारको आदेश नम्बर २६०३०/३६/९० -
आईसीआई मममत ७ अगस्त, १९९० र ८ अपप्रल, १९९१ को सम संख्याको आदेशको आिारमा
मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा नाम दताण गररएको व्यपक्तहरू हुन ् र गृह पवभाग, मसणककम
सरकार द्वारा गत १६ अगस्र्, १९९० मा जारी गररएको अमिसूचना र मममत ७ अगस्त, १९९०
को भारत सरकारको आदेश प्रकामशत भएको मर्यो:
६९.१. गृह पवभाग, मसणककम सरकार द्वारा जारी गत २१ जुन, १९७५ को अमिसूचना अनुसार, यो घोषणा गररएको मर्यो कक गत १६ मई, १९७५ देणखन मसणककम राज्यमा नागररकता
कानून, १९५५ लागू हुनेछ र नागररकता मनयमहरु, १९५६, मामर्को मममत देणख लागू गररयो।
वास्तवमा, नागररकता ऐन, १९५५ को िारा ७ अन्तगणत प्रदान गररएको शपक्तहरूको प्रयोगमा, भारत सरकारले मसणककम (नागररकता) आदेशलाई सन ् १९७५ मा जारी गर्यो।
उपरोक्त आदेशको खण्ड (२) बमोणजमः
"प्रत्येक व्यपक्त जो तुरुन्तै, गत अपप्रल २६, १९७५ को कदन अमघ देणखन मसणककम सब्जेकर्
मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत मसणककमका सब्जेकर् मर्ए भने त्यस कदन भारतको नागररक
कारणले मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण अन्तगणत दताण हुन सक
े न। यकद सन ् १९६१ मनयमहरू
अन्तगणत दताणमा व्यपक्तहरूको दताणको लामग आवासको मापदण्ड आिार भएको छ भने, उही
आिारमा, यामचकाकताणहरू जस्ता व्यपक्तहरू र सबै समान रूपमा अवणस्र्त व्यपक्तहरू जो
मसणककममा गत २६ अपप्रल, १९७५ मा वा त्यसभन्दा अमघ, जुन कदन मसणककम भारतमा
पवलय भएको मर्यो, त्यसमुतापबक उनीहरूलाई छ
ू र्को लाभ कदइनुपछण यदी उनीहरूको नामहरू
मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा दताण गररएको छैन भने पमन, ताकक त्यस्ता व्यपक्तहरूमामर्
हुने भेदभावलाई हर्ाउन सककयोस्।
६८.१२. तसर्ण, यामचकाकताणहरू र अन्य समान व्यपक्तहरू मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण
अन्तगणत दताण नगररएका व्यपक्तहरूले अब दताण खोज्न सकछन ् र मामर्को छलफललाई
ध्यानमा राख्दै, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र् पवस्तार गनणको
लामग उक्त दताण अन्तगणत दताणमा नाम समावेश गने अवसर प्रापमत को लामग कोमशस गनण
सकछन। तसर्ण, यामचककताणकहरू जस्ता व्यपक्तहरू र अन्य समान व्यपक्तहरूलाई समावेश
गनण मनदेशनहरू जारी गररएको छ।
६९. दोस्रो श्रेणीमा पने व्यपक्तहरु भनेको भारत सरकारको आदेश नम्बर २६०३०/३६/९० -
आईसीआई मममत ७ अगस्त, १९९० र ८ अपप्रल, १९९१ को सम संख्याको आदेशको आिारमा
मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा नाम दताण गररएको व्यपक्तहरू हुन ् र गृह पवभाग, मसणककम
सरकार द्वारा गत १६ अगस्र्, १९९० मा जारी गररएको अमिसूचना र मममत ७ अगस्त, १९९०
को भारत सरकारको आदेश प्रकामशत भएको मर्यो:
६९.१. गृह पवभाग, मसणककम सरकार द्वारा जारी गत २१ जुन, १९७५ को अमिसूचना अनुसार, यो घोषणा गररएको मर्यो कक गत १६ मई, १९७५ देणखन मसणककम राज्यमा नागररकता
कानून, १९५५ लागू हुनेछ र नागररकता मनयमहरु, १९५६, मामर्को मममत देणख लागू गररयो।
वास्तवमा, नागररकता ऐन, १९५५ को िारा ७ अन्तगणत प्रदान गररएको शपक्तहरूको प्रयोगमा, भारत सरकारले मसणककम (नागररकता) आदेशलाई सन ् १९७५ मा जारी गर्यो।
उपरोक्त आदेशको खण्ड (२) बमोणजमः
"प्रत्येक व्यपक्त जो तुरुन्तै, गत अपप्रल २६, १९७५ को कदन अमघ देणखन मसणककम सब्जेकर्
मनयमवाली, १९६१ अन्तगणत मसणककमका सब्जेकर् मर्ए भने त्यस कदन भारतको नागररक
भएको मामननेछ।" र्प रूपमा, नागररकता ऐन, १९५५ को िारा ७ द्वारा प्रदान गररएको
शपक्तहरूको प्रयोगमा, भारत सरकारले मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश, १९८९ को
आिारमा मसणककम नागररकता आदेश, १९७५ संशोिन गर्यो, जसद्वारा मसणककम
(नागररकता) आदेश, १९७५ को अनुच्छेद २ मा एक प्राविान र्पपयो, जुन मनम्नानुसार छ:
"तर उक्त मनयमावली अन्तगणत राणखएको दताणमा नाम प्रपवष्ट गनण योग्य भएको तर क
ु नै
वास्तपवक छ
ु र्का कारण प्रपवष्ट नगररएको क
ु नै व्यपक्तलाई पमन क
े न्र सरकारले तोक
े को
खण्डमा त्यस कदन भारतको नागररक भएको मामनन सकछ"।
६९.२. भारत सरकारको आदेश संख्या २६०३०/६९/८८-इ.सी.इ द्वारा गत २० माचण, १९८९ मा
जारी अमिसूचना अनुसार मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश, १९८९, लाई गत २० माचण, १९८९ को सतणमा वास्तपवक भूलको माममलाहरूलाई पवचार गनणको लामग एक समममत गठन
गररएको मर्यो। र्प रूपमा, यस आदेशद्वारा, मसणककम सब्जेकर्हरूमा दताण गनण छोकडएका
व्यपक्तहरूको नामलाई पवचार गनण मापदण्डको रूपमा कदशामनदेशहरू जारी गररएको मर्यो।
उक्त मापदण्ड मनम्नानुसार रहेको छ:-
"एम.ह.ए.को अनुलग्नक आदेश नम्बर २६०३०/६९/८८-इ.सी.इ मममत २०.०३.१९८९ को
कदशामनदेशहरु
क. एक व्यपक्त जसको प्राकृ मतक वंशजको नाम मसणककम सब्जेकर् दताणमा छ।
ख. गत २६ अपप्रल, १९७५ अमघ मसणककम मभत्रको कृ पष भूमम वा ग्रामीण सम्पपत्तमा
स्वाममत्व वा भाडामा मलएको अमिकार भएको व्यपक्त, र उसको प्राकृ मतक सन्तान।
ग. गत २६ अपप्रल, १९७५ अमघको सबैभन्दा प्रारणम्भक मतदाता सूचीमा नाम समावेश
भएका व्यपक्तहरू र उहाँका प्राकृ मतक सन्तानहरू।
घ. गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मनयममत सरकारी जामगर िारण गरेको व्यपक्तले
र उहाले गैर-पवषय सम्बन्िी 'अपवाद' खण्ड अन्तगणत मनयुपक्त गरेको छैन भने; र
उहाँका प्राकृ मतक सन्तानहरू।
ङ. गत २६ अपप्रल, १९७५ अमघ अमिसूमचत बजार क्षेत्र बाकहर व्यापार इजाजतपत्र िारक
र उनको प्राकृ मतक सन्तानहरु।
च. उहाले कायण परममर्को आिारमा मसणककमको इलाकामा प्रवेश गरेको हुनुहुँदैन।
छ. उहाले अरु क
ु नै देशको नागररकता मलएको हुनुहुँदैन।
शपक्तहरूको प्रयोगमा, भारत सरकारले मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश, १९८९ को
आिारमा मसणककम नागररकता आदेश, १९७५ संशोिन गर्यो, जसद्वारा मसणककम
(नागररकता) आदेश, १९७५ को अनुच्छेद २ मा एक प्राविान र्पपयो, जुन मनम्नानुसार छ:
"तर उक्त मनयमावली अन्तगणत राणखएको दताणमा नाम प्रपवष्ट गनण योग्य भएको तर क
ु नै
वास्तपवक छ
ु र्का कारण प्रपवष्ट नगररएको क
ु नै व्यपक्तलाई पमन क
े न्र सरकारले तोक
े को
खण्डमा त्यस कदन भारतको नागररक भएको मामनन सकछ"।
६९.२. भारत सरकारको आदेश संख्या २६०३०/६९/८८-इ.सी.इ द्वारा गत २० माचण, १९८९ मा
जारी अमिसूचना अनुसार मसणककम नागररकता (संशोिन) आदेश, १९८९, लाई गत २० माचण, १९८९ को सतणमा वास्तपवक भूलको माममलाहरूलाई पवचार गनणको लामग एक समममत गठन
गररएको मर्यो। र्प रूपमा, यस आदेशद्वारा, मसणककम सब्जेकर्हरूमा दताण गनण छोकडएका
व्यपक्तहरूको नामलाई पवचार गनण मापदण्डको रूपमा कदशामनदेशहरू जारी गररएको मर्यो।
उक्त मापदण्ड मनम्नानुसार रहेको छ:-
"एम.ह.ए.को अनुलग्नक आदेश नम्बर २६०३०/६९/८८-इ.सी.इ मममत २०.०३.१९८९ को
कदशामनदेशहरु
क. एक व्यपक्त जसको प्राकृ मतक वंशजको नाम मसणककम सब्जेकर् दताणमा छ।
ख. गत २६ अपप्रल, १९७५ अमघ मसणककम मभत्रको कृ पष भूमम वा ग्रामीण सम्पपत्तमा
स्वाममत्व वा भाडामा मलएको अमिकार भएको व्यपक्त, र उसको प्राकृ मतक सन्तान।
ग. गत २६ अपप्रल, १९७५ अमघको सबैभन्दा प्रारणम्भक मतदाता सूचीमा नाम समावेश
भएका व्यपक्तहरू र उहाँका प्राकृ मतक सन्तानहरू।
घ. गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मनयममत सरकारी जामगर िारण गरेको व्यपक्तले
र उहाले गैर-पवषय सम्बन्िी 'अपवाद' खण्ड अन्तगणत मनयुपक्त गरेको छैन भने; र
उहाँका प्राकृ मतक सन्तानहरू।
ङ. गत २६ अपप्रल, १९७५ अमघ अमिसूमचत बजार क्षेत्र बाकहर व्यापार इजाजतपत्र िारक
र उनको प्राकृ मतक सन्तानहरु।
च. उहाले कायण परममर्को आिारमा मसणककमको इलाकामा प्रवेश गरेको हुनुहुँदैन।
छ. उहाले अरु क
ु नै देशको नागररकता मलएको हुनुहुँदैन।
ज. उहाले सक्षम अमिकारीद्वारा जारी भएको दताण प्रमाणपत्रको आिारमा शरणार्ीको
हैमसयत िारण गरेको हुनुहुँदैन।
(क) देणख (ङ) सम्म एकल वा सामूकहक रूपमा तोककएका मापदण्डहरूलाई नागररकता प्रदान
गनणको लामग मनणाणयक प्रमाणको रूपमा मान्नुहुँदैन, तर (च), (छ) र (ज) मा भएका
मापदण्डहरूको आिारमा छानपबन गनुणपनेछ।
६९.३. र्प रूपमा, भारत सरकारले गत ८ अपप्रल, १९९१ मा आदेश नम्बर २६०३०/३६/९०-
इ.सी.इ. माफ
ण त अमिसूचना जारी गर्यो र उक्त आदेशले बताउँछ कक सन ् १९६१ मनयमवाली
अनुसार त्यहाँ गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककम सब्जेकर्को रूपमा दताण गनण
योग्य व्यपक्तहरूको ठूलो संख्या मर्यो, र उनीहरुलाई वास्तपवक भूलको कारणले त्यसरी प्रपवष्ट
गररएको मर्एन। वास्तपवक भूलको उक्त घर्नाहरूको समीक्षा गररयो र ७३,४३१ व्यपक्तहरूको
नाम मसणककम सब्जेकर्को दताणमा समावेश गनणको लामग योग्य मामनएको भनी मसफाररस
गररयो। भारत सरकारको गृह मन्त्रालयले माममलाहरू पवचार गरेपमछ पत्ता लगायो कक
३३,३४८ व्यपक्तहरू मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण अन्तगणत दताण हुन योग्य मर्ए र उनीहरुलाई
मसणककम (नागररकता) आदेश, १९७५ अनुसार गत २६ अपप्रल १९७५ देणख भारतको नागररक
भएको मामनन्छ।
६९.४. गत ७ अगस्र्, १९९० र ८ अपप्रल, १९९१ को उपरोक्त सरकारी आदेशहरूको आिारमा
यो स्पष्ट छ कक जो व्यपक्तहरू गत २६ अपप्रल, १९७५ अमघ तुरुन्तै मसणककम सब्जेकर्हरूको
दताणमा दताण गनण योग्य मर्ए, तर वास्तपवक भूलको कारण उनीहरुको दताण गररएको मर्एन, र उक्त दताणमा उल्लेणखत सरकारी आदेशको आिारमा भारतको नागररकको रूपमा र छ
ु र्को
लाभको हकदारको रूपमा दताण गनुणपनेछ। यस प्रकार, मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा दताण
भएका सबै व्यपक्तहरू भारत सरकारको मामर्को आदेशको आिारमा भारतको नागररक भए।
तसर्ण, भारतको नागररक बन्नको लामग, एक व्यपक्त मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा दताण
भएको हुनुपदणछ। उक्त दताण अन्तगणत दताण भएका त्यस्ता व्यपक्तहरूलाई आयकर भुक्तानीबार्
छ
ु र्को फाइदा मलन सक्षम बनाउँछ। तर यामचकाकताणहरू जस्ता व्यपक्तहरू र सबै समान
णस्र्मत भएका व्यपक्तहरू हालसम्म उनीहरुको नाम उक्त दताणमा दताण नभएकाले छ
ु र्को लाभको
हकदार छैनन ्।
हैमसयत िारण गरेको हुनुहुँदैन।
(क) देणख (ङ) सम्म एकल वा सामूकहक रूपमा तोककएका मापदण्डहरूलाई नागररकता प्रदान
गनणको लामग मनणाणयक प्रमाणको रूपमा मान्नुहुँदैन, तर (च), (छ) र (ज) मा भएका
मापदण्डहरूको आिारमा छानपबन गनुणपनेछ।
६९.३. र्प रूपमा, भारत सरकारले गत ८ अपप्रल, १९९१ मा आदेश नम्बर २६०३०/३६/९०-
इ.सी.इ. माफ
ण त अमिसूचना जारी गर्यो र उक्त आदेशले बताउँछ कक सन ् १९६१ मनयमवाली
अनुसार त्यहाँ गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककम सब्जेकर्को रूपमा दताण गनण
योग्य व्यपक्तहरूको ठूलो संख्या मर्यो, र उनीहरुलाई वास्तपवक भूलको कारणले त्यसरी प्रपवष्ट
गररएको मर्एन। वास्तपवक भूलको उक्त घर्नाहरूको समीक्षा गररयो र ७३,४३१ व्यपक्तहरूको
नाम मसणककम सब्जेकर्को दताणमा समावेश गनणको लामग योग्य मामनएको भनी मसफाररस
गररयो। भारत सरकारको गृह मन्त्रालयले माममलाहरू पवचार गरेपमछ पत्ता लगायो कक
३३,३४८ व्यपक्तहरू मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण अन्तगणत दताण हुन योग्य मर्ए र उनीहरुलाई
मसणककम (नागररकता) आदेश, १९७५ अनुसार गत २६ अपप्रल १९७५ देणख भारतको नागररक
भएको मामनन्छ।
६९.४. गत ७ अगस्र्, १९९० र ८ अपप्रल, १९९१ को उपरोक्त सरकारी आदेशहरूको आिारमा
यो स्पष्ट छ कक जो व्यपक्तहरू गत २६ अपप्रल, १९७५ अमघ तुरुन्तै मसणककम सब्जेकर्हरूको
दताणमा दताण गनण योग्य मर्ए, तर वास्तपवक भूलको कारण उनीहरुको दताण गररएको मर्एन, र उक्त दताणमा उल्लेणखत सरकारी आदेशको आिारमा भारतको नागररकको रूपमा र छ
ु र्को
लाभको हकदारको रूपमा दताण गनुणपनेछ। यस प्रकार, मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा दताण
भएका सबै व्यपक्तहरू भारत सरकारको मामर्को आदेशको आिारमा भारतको नागररक भए।
तसर्ण, भारतको नागररक बन्नको लामग, एक व्यपक्त मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा दताण
भएको हुनुपदणछ। उक्त दताण अन्तगणत दताण भएका त्यस्ता व्यपक्तहरूलाई आयकर भुक्तानीबार्
छ
ु र्को फाइदा मलन सक्षम बनाउँछ। तर यामचकाकताणहरू जस्ता व्यपक्तहरू र सबै समान
णस्र्मत भएका व्यपक्तहरू हालसम्म उनीहरुको नाम उक्त दताणमा दताण नभएकाले छ
ु र्को लाभको
हकदार छैनन ्।
६९.५. यसबाहेक, मसणककम कायण परममर् मनयमहरु, १९६५ अन्तगणत पमन, एक भारतीय
नागररकलाई मसणककममा पवदेशी मामनदैन मर्यो। तसर्ण, गत २६ अपप्रल, १९७५ सम्म
मसणककममा बसोबास गने सबै भारतीय नागररकहरूलाई आयकर ऐन, १९६१ अन्तगणत छ
ु र्
खण्डको लाभ कदइनुपछण। यो गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककममा बसोबास गने
/ बसोबास गने भारतीय नागररकहरू बीचको असमानता हर्ाउनको लामग हो। तसर्ण, भारतको
संपविानको लेखहरु १४ र १५ अन्तगणत स्पष्टीकरणलाई उल्लङ्घनकारी हुनुबार् बचाउन यस
सम्बन्िमा मनदेशन जारी गररएको हो।
७०. तेस्रो श्रेणीका व्यपक्तहरू ती हुन ्, जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा
पदैन, तर त्यस्तो व्यपक्तहरूको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै बुबाको भाइको नाम
त्यो दताणमा दताण गररएको छ भन्ने क
ु रामा क
ु नै शंका छैन।
७०.१. यी वगणका व्यपक्तहरूको सम्बन्िमा, उनीहरुको बाबु वा श्रीमान ् वा बुवा हजुरबुबा वा
एउर्ै बुबाको भाइको नाम दताणमा लेणखएको छ भनी शङ्का नगरी प्रमाणणत गनण आवश्यक
छ। यस्तो अवस्र्ामा, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) को प्रयोजनको
लामग, मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा एक व्यपक्तको नाम देखा नपरे पमन, उ मसणककमेवासी
हो भने उक्त ऐनको प्राविानको लाभको हकदार हुनेछन ्। यो पूवणजहरूको अमिवास वा व्यपक्तको
घमनष्ठ सम्बन्िको अविारणाको आिारमा हो। तसर्ण, छ
ु र् खण्डको लाभ मलनको लामग
त्यस्ता वगणका व्यपक्तहरूलाई पमन समावेश गररन्छ।
७१. स्पष्टीकरणको पवश्लेषणमा, यो प्रकर् हुनेछ कक मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण एक
मसणककमीसलाई आयकर ऐन, १९६१ अन्तगणत आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र् कदने आिार हो।
तसर्ण, भारत सरकारले गत २६ अपप्रल, १९७५ मा मसणककमलाई भारतमा राज्यको रूपमा
पवलय गरेपमछ पमन गत ७ अगस्र्, १९९० र ८ अपप्रल, १९९१ को सरकारी आदेश जारी गरेर
व्यपक्तहरूको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा दताण गने अवसरहरू पवस्तार गरेको छ।
यसबाहेक, व्यपक्तहरूको नाम जो मसणककम सब्जेकर्रूको दताणमा देखा पदैन तर यो मनस्सन्देह
स्र्ापपत छ कक त्यस्ता व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबा वा एउर्ै बुबाको दाजुको
नाम त्यो दताणमा रेकडण गररएको छ भने, त्यस्ता व्यपक्तहरुलाई उक्त दताणमा पमन समावेश
गनण सककन्छ। तसर्ण, अकहलेसम्म, यकद क
ु नै व्यपक्तको नाम दताणमा प्रपवष्ट गररएको छैन भने, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को स्पष्टीकरणको खण्ड (iii) को आिारमा त्यस्तो
व्यपक्तको नाम दताणमा प्रपवष्ट गनण सककन्छ। स्पष्टीकरणको खण्ड (iii) जुन सवणव्यापी खण्डको
नागररकलाई मसणककममा पवदेशी मामनदैन मर्यो। तसर्ण, गत २६ अपप्रल, १९७५ सम्म
मसणककममा बसोबास गने सबै भारतीय नागररकहरूलाई आयकर ऐन, १९६१ अन्तगणत छ
ु र्
खण्डको लाभ कदइनुपछण। यो गत २६ अपप्रल, १९७५ भन्दा पकहले मसणककममा बसोबास गने
/ बसोबास गने भारतीय नागररकहरू बीचको असमानता हर्ाउनको लामग हो। तसर्ण, भारतको
संपविानको लेखहरु १४ र १५ अन्तगणत स्पष्टीकरणलाई उल्लङ्घनकारी हुनुबार् बचाउन यस
सम्बन्िमा मनदेशन जारी गररएको हो।
७०. तेस्रो श्रेणीका व्यपक्तहरू ती हुन ्, जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा
पदैन, तर त्यस्तो व्यपक्तहरूको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबुबा वा एउर्ै बुबाको भाइको नाम
त्यो दताणमा दताण गररएको छ भन्ने क
ु रामा क
ु नै शंका छैन।
७०.१. यी वगणका व्यपक्तहरूको सम्बन्िमा, उनीहरुको बाबु वा श्रीमान ् वा बुवा हजुरबुबा वा
एउर्ै बुबाको भाइको नाम दताणमा लेणखएको छ भनी शङ्का नगरी प्रमाणणत गनण आवश्यक
छ। यस्तो अवस्र्ामा, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) को प्रयोजनको
लामग, मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा एक व्यपक्तको नाम देखा नपरे पमन, उ मसणककमेवासी
हो भने उक्त ऐनको प्राविानको लाभको हकदार हुनेछन ्। यो पूवणजहरूको अमिवास वा व्यपक्तको
घमनष्ठ सम्बन्िको अविारणाको आिारमा हो। तसर्ण, छ
ु र् खण्डको लाभ मलनको लामग
त्यस्ता वगणका व्यपक्तहरूलाई पमन समावेश गररन्छ।
७१. स्पष्टीकरणको पवश्लेषणमा, यो प्रकर् हुनेछ कक मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण एक
मसणककमीसलाई आयकर ऐन, १९६१ अन्तगणत आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र् कदने आिार हो।
तसर्ण, भारत सरकारले गत २६ अपप्रल, १९७५ मा मसणककमलाई भारतमा राज्यको रूपमा
पवलय गरेपमछ पमन गत ७ अगस्र्, १९९० र ८ अपप्रल, १९९१ को सरकारी आदेश जारी गरेर
व्यपक्तहरूको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा दताण गने अवसरहरू पवस्तार गरेको छ।
यसबाहेक, व्यपक्तहरूको नाम जो मसणककम सब्जेकर्रूको दताणमा देखा पदैन तर यो मनस्सन्देह
स्र्ापपत छ कक त्यस्ता व्यपक्तको बुबा वा पमत वा बुवा हजुरबा वा एउर्ै बुबाको दाजुको
नाम त्यो दताणमा रेकडण गररएको छ भने, त्यस्ता व्यपक्तहरुलाई उक्त दताणमा पमन समावेश
गनण सककन्छ। तसर्ण, अकहलेसम्म, यकद क
ु नै व्यपक्तको नाम दताणमा प्रपवष्ट गररएको छैन भने, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को स्पष्टीकरणको खण्ड (iii) को आिारमा त्यस्तो
व्यपक्तको नाम दताणमा प्रपवष्ट गनण सककन्छ। स्पष्टीकरणको खण्ड (iii) जुन सवणव्यापी खण्डको
प्रकृ मतमा छ, आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणतको छ
ू र्को लाभ सबै
मसणककमेहरूलाई सतणहरू अनुसार प्रदान गने उद्देश्य हो र त्यसमा उल्लेख छ कक दताणमा
नाम नहुने व्यपक्तहरूलाई उपरोक्त व्यवस्र्ा बमोणजम आयकर मतने छ
ु र्को लाभ मलनको
लामग उक्त दताणमा आफ्नो नाम दताण गराउने अवसर उपलब्ि गराउनु पनेछ।
७२. तसर्ण, यसको उद्देश्य मसणककममा बसोबास गने मसणककमेहरूलाई मात्र आयकर
भुक्तानीबार् छ
ु र् प्रदान गनुण हो जुन १९६१ मनयमवाली वा गत ७ अगस्र्, १९९० वा ८ अपप्रल, १९९१ को सरकारी आदेशको आिारमा भारत सरकारले जारी गरेको मर्यो, जो फ
े रर सन ् १९६१
को मनयमवालीमा आिाररत छ। तसर्ण, स्पष्टीकरणको खण्ड (iii) अन्तगणत, आयकर ऐन, १९६१ को उक्त खण्डको दायरा मभत्र पने व्यपक्तहरूलाई आफ्नो नाम दताण नभएको खण्डमा
दताण गराउने अवसर प्रदान गनुण पनेछ।
७३. यद्यपप, मेरो पवचारमा, यस स्पष्टीकरणले तीन खण्डहरू मभत्र पने मसणककमीस
व्यपक्तहरूलाई मात्र छ
ु र्को मनणम्त सीममत गदणछ, यस छ
ू र्को उद्देश्य मसणककममा बसोबास
गनेहरूलाई वा सन ् १९६१ मनयमवाली वा मामर् उणल्लणखत सरकारी आदेशहरू अनुसार
मसणककममा बसोबास गने व्यपक्तहरूलाई छ
ु र् कदनु हो। सन ् १९६१ को मनयमावली खारेज भए
पमन, उक्त मनयमवाली अन्तगणत राणखएको मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण, जसले एक पपवत्रता
प्राप्त गरेको मर्यो, र त्यो छ
ु र् कदनको आिार भएको छ, र पवशेष गरी आयकर ऐन, १९६१
को िारा १०(२६एएए) को स्पष्टीकरणको खण्ड (iii) को रूपमा। यसले स्पष्टीकरणको दायरा
बाकहर पने सबै व्यपक्तहरूलाई छ
ु र् कदइने छैन भन्ने संक
े त गदणछ। त्यसपमछ, यामचककताणहरू
र त्यस्तै अन्य व्यपक्तहरू पवरुद्ध भेदभावका प्रश्नहरू उठ्नेछन ्।
७४. भारतको नागररक बनेका र गत २६ अपप्रल, १९७५ सम्म मसणककममा बसोबास गरेका
व्यपक्तहरू पमन दताण र छ
ु र्को लाभको हकदार छन ्। तसर्ण, मेरो पवचारमा, गत २६ अपप्रल, १९७५ सम्म मसणककममा बसोबास गने र त्यसपमछ भारतको नागररक बनेका सबै व्यपक्तहरू
आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अनुसार आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र् पाउने हकदार
छन ्।
७५. तक
ण यो छ कक, मसणककम भारतमा पवलय भयो र सन ् १९७५ मा भारत मभत्रको एउर्ा
राज्य भयो र भारतको संपविानको लेख ३७१-एफको आिारमा यसलाई पवशेष दजाण कदइएको
मर्यो। यसको मतलब यो होइन कक मसणककममा बसोबास गने सबै व्यपक्तहरू जसलाई
ू र्को लाभ सबै
मसणककमेहरूलाई सतणहरू अनुसार प्रदान गने उद्देश्य हो र त्यसमा उल्लेख छ कक दताणमा
नाम नहुने व्यपक्तहरूलाई उपरोक्त व्यवस्र्ा बमोणजम आयकर मतने छ
ु र्को लाभ मलनको
लामग उक्त दताणमा आफ्नो नाम दताण गराउने अवसर उपलब्ि गराउनु पनेछ।
७२. तसर्ण, यसको उद्देश्य मसणककममा बसोबास गने मसणककमेहरूलाई मात्र आयकर
भुक्तानीबार् छ
ु र् प्रदान गनुण हो जुन १९६१ मनयमवाली वा गत ७ अगस्र्, १९९० वा ८ अपप्रल, १९९१ को सरकारी आदेशको आिारमा भारत सरकारले जारी गरेको मर्यो, जो फ
े रर सन ् १९६१
को मनयमवालीमा आिाररत छ। तसर्ण, स्पष्टीकरणको खण्ड (iii) अन्तगणत, आयकर ऐन, १९६१ को उक्त खण्डको दायरा मभत्र पने व्यपक्तहरूलाई आफ्नो नाम दताण नभएको खण्डमा
दताण गराउने अवसर प्रदान गनुण पनेछ।
७३. यद्यपप, मेरो पवचारमा, यस स्पष्टीकरणले तीन खण्डहरू मभत्र पने मसणककमीस
व्यपक्तहरूलाई मात्र छ
ु र्को मनणम्त सीममत गदणछ, यस छ
ू र्को उद्देश्य मसणककममा बसोबास
गनेहरूलाई वा सन ् १९६१ मनयमवाली वा मामर् उणल्लणखत सरकारी आदेशहरू अनुसार
मसणककममा बसोबास गने व्यपक्तहरूलाई छ
ु र् कदनु हो। सन ् १९६१ को मनयमावली खारेज भए
पमन, उक्त मनयमवाली अन्तगणत राणखएको मसणककम सब्जेकर्हरूको दताण, जसले एक पपवत्रता
प्राप्त गरेको मर्यो, र त्यो छ
ु र् कदनको आिार भएको छ, र पवशेष गरी आयकर ऐन, १९६१
को िारा १०(२६एएए) को स्पष्टीकरणको खण्ड (iii) को रूपमा। यसले स्पष्टीकरणको दायरा
बाकहर पने सबै व्यपक्तहरूलाई छ
ु र् कदइने छैन भन्ने संक
े त गदणछ। त्यसपमछ, यामचककताणहरू
र त्यस्तै अन्य व्यपक्तहरू पवरुद्ध भेदभावका प्रश्नहरू उठ्नेछन ्।
७४. भारतको नागररक बनेका र गत २६ अपप्रल, १९७५ सम्म मसणककममा बसोबास गरेका
व्यपक्तहरू पमन दताण र छ
ु र्को लाभको हकदार छन ्। तसर्ण, मेरो पवचारमा, गत २६ अपप्रल, १९७५ सम्म मसणककममा बसोबास गने र त्यसपमछ भारतको नागररक बनेका सबै व्यपक्तहरू
आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अनुसार आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र् पाउने हकदार
छन ्।
७५. तक
ण यो छ कक, मसणककम भारतमा पवलय भयो र सन ् १९७५ मा भारत मभत्रको एउर्ा
राज्य भयो र भारतको संपविानको लेख ३७१-एफको आिारमा यसलाई पवशेष दजाण कदइएको
मर्यो। यसको मतलब यो होइन कक मसणककममा बसोबास गने सबै व्यपक्तहरू जसलाई
भारतको नागररकको रूपमा व्यवहार गररएको छ उनीहरूलाई छ
ु र्को हक छ। स्पष्टीकरणको
तीनवर्ा उपिारा मभत्र पने व्यपक्तहरूलाई मात्र छ
ु र्को हक छ। तसर्ण, स्पष्टीकरणलाई आयकर
ऐन, १९६१ अन्तगणत आयकरको भुक्तानीबार् छ
ु र् कदने उद्देश्यका लामग "मसणककमीस"
अमभव्यपक्तको पररभाषाको प्रकृ मतमा भएकोले कडाइका सार् व्याख्या गररनुपछण। यद्यपप, छ
ु र्लाई गत २६ अपप्रल, १९७५ सम्म मसणककममा बसोबास गने र त्यसपमछ भारतको
नागररक बनेका सबै व्यपक्तहरूलाई समावेश गनण पवस्तार गररनुपछण। यसको अर्ण हो, भारतका
अन्य सबै नागररकहरू जो मामर् व्याख्या गररए अनुसार व्याख्याको दायरामभत्र पदैनन ् र
गत २६ अपप्रल, १९७५ पमछ मसणककम राज्यमा बसोबास गररसक
े का छन ्, उनीहरूले आयकर
ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को लाभ पाउने छैनन ्।
७६. मामर्को व्याख्यालाई ध्यानमा राख्दै, मेरो पवचारमा, स्पष्टीकरणलाई भारतीय संपविानको
लेखहरु १४ वा १५ को उल्लङ्घन हुनबार् बचाउनु पछण, र स्पष्टीकरणको तीनवर्ा खण्डहरूमा
औमचत्य छ जुन एक उमचत वगीकरण हो जसमा प्राप्त गनण खोणजएको वस्तुसँग सम्बन्ि
छ, जुन आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) को स्पष्टीकरणको सतणमा
'मसणककमीस' भनी योग्य हुने व्यपक्तहरूलाई मात्र आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र् कदनु हो। तसर्ण, उक्त उपिारा मभत्र नपरेको व्यपक्तले उक्त छ
ु र्को हकदार हुने छैन। यद्यपप मसणककममा बसोबास
गनेहरूको सम्बन्िमा यो भेदभावपूणण हुनेछ जो सन ् १९६१ मनयमवालीको घोषणा पमछ र
गत २६ अपप्रल, १९७५ सम्म मसणककममा बसोबास गदै आएका मर्ए, जब मसणककम भारतमा
पवलय भएको मर्यो। तर जो उक्त मममत भन्दा पकहले मसणककममा बसोबास गने व्यपक्तहरु, मेरो पवचारमा, मतनीहरू पमन िारा १० (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को हकदार छन ्। मेरो पवचारमा, मतनीहरू पमन िारा १० (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को हकदार छन ्। तसर्ण, यस सम्बन्िमा
व्यवस्र्ापपकाको ररक्तता भनण मनदेशन जारी गरर स्पष्टीकरणमा संशोिन गनण आवश्यक छ।
यद्यपप, गत २६ अपप्रल, १९७५ पमछ मसणककममा बसोबास गने व्यपक्तहरूले आयकर
भुक्तानीबार् छ
ु र्को लाभको हकदार हुनेछैनन ्।
७७. यस न्यायलयले पवगतका अवसरहरूमा पविायी शून्यताका क्षेत्रमा पमन नागररकको
अमिकार लागू गनण खोजेको छ। [उदाहरणका लामग, पवशाका र अन्यहरु बनाम राजस्र्ान
राज्य, ए.इ.आर. १९९७ एससी ३०११]। यस उद्देश्यका लामग, भारतको संपविानको लेख १४२
को आह्वान गररएको छ र खाली ठाउँ भनणको लामग घोपषत कानूनलाई यस न्यायलयले लेख
१४१ अन्तगणत घोपषत कानून मानेको छ, जबसम्म उमचत कानुन बन्दैन। तसर्ण, आयकर
ु र्को हक छ। स्पष्टीकरणको
तीनवर्ा उपिारा मभत्र पने व्यपक्तहरूलाई मात्र छ
ु र्को हक छ। तसर्ण, स्पष्टीकरणलाई आयकर
ऐन, १९६१ अन्तगणत आयकरको भुक्तानीबार् छ
ु र् कदने उद्देश्यका लामग "मसणककमीस"
अमभव्यपक्तको पररभाषाको प्रकृ मतमा भएकोले कडाइका सार् व्याख्या गररनुपछण। यद्यपप, छ
ु र्लाई गत २६ अपप्रल, १९७५ सम्म मसणककममा बसोबास गने र त्यसपमछ भारतको
नागररक बनेका सबै व्यपक्तहरूलाई समावेश गनण पवस्तार गररनुपछण। यसको अर्ण हो, भारतका
अन्य सबै नागररकहरू जो मामर् व्याख्या गररए अनुसार व्याख्याको दायरामभत्र पदैनन ् र
गत २६ अपप्रल, १९७५ पमछ मसणककम राज्यमा बसोबास गररसक
े का छन ्, उनीहरूले आयकर
ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को लाभ पाउने छैनन ्।
७६. मामर्को व्याख्यालाई ध्यानमा राख्दै, मेरो पवचारमा, स्पष्टीकरणलाई भारतीय संपविानको
लेखहरु १४ वा १५ को उल्लङ्घन हुनबार् बचाउनु पछण, र स्पष्टीकरणको तीनवर्ा खण्डहरूमा
औमचत्य छ जुन एक उमचत वगीकरण हो जसमा प्राप्त गनण खोणजएको वस्तुसँग सम्बन्ि
छ, जुन आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० को खण्ड (२६एएए) को स्पष्टीकरणको सतणमा
'मसणककमीस' भनी योग्य हुने व्यपक्तहरूलाई मात्र आयकर भुक्तानीबार् छ
ु र् कदनु हो। तसर्ण, उक्त उपिारा मभत्र नपरेको व्यपक्तले उक्त छ
ु र्को हकदार हुने छैन। यद्यपप मसणककममा बसोबास
गनेहरूको सम्बन्िमा यो भेदभावपूणण हुनेछ जो सन ् १९६१ मनयमवालीको घोषणा पमछ र
गत २६ अपप्रल, १९७५ सम्म मसणककममा बसोबास गदै आएका मर्ए, जब मसणककम भारतमा
पवलय भएको मर्यो। तर जो उक्त मममत भन्दा पकहले मसणककममा बसोबास गने व्यपक्तहरु, मेरो पवचारमा, मतनीहरू पमन िारा १० (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को हकदार छन ्। मेरो पवचारमा, मतनीहरू पमन िारा १० (२६एएए) अन्तगणत छ
ू र्को हकदार छन ्। तसर्ण, यस सम्बन्िमा
व्यवस्र्ापपकाको ररक्तता भनण मनदेशन जारी गरर स्पष्टीकरणमा संशोिन गनण आवश्यक छ।
यद्यपप, गत २६ अपप्रल, १९७५ पमछ मसणककममा बसोबास गने व्यपक्तहरूले आयकर
भुक्तानीबार् छ
ु र्को लाभको हकदार हुनेछैनन ्।
७७. यस न्यायलयले पवगतका अवसरहरूमा पविायी शून्यताका क्षेत्रमा पमन नागररकको
अमिकार लागू गनण खोजेको छ। [उदाहरणका लामग, पवशाका र अन्यहरु बनाम राजस्र्ान
राज्य, ए.इ.आर. १९९७ एससी ३०११]। यस उद्देश्यका लामग, भारतको संपविानको लेख १४२
को आह्वान गररएको छ र खाली ठाउँ भनणको लामग घोपषत कानूनलाई यस न्यायलयले लेख
१४१ अन्तगणत घोपषत कानून मानेको छ, जबसम्म उमचत कानुन बन्दैन। तसर्ण, आयकर
ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को व्याख्यालाई यस्तो संशोिन नभएसम्म मनदेशन
कदइनदैछ कर, गत २६ अपप्रल, १९७५ सम्म मसणककममा बसोबास गने सबै व्यपक्तहरू उक्त
प्राविान अन्तगणत छ
ू र्को हकदार हुनेछन ्। संपविानको लेख १४२ बमोणजम अमिकारको
प्रयोग गदै यो मनदेशन जारी गररएको हो कक मसणककमीसहरू मामर्को वगणको सम्बन्िमा
भेदभाव र असमानता हर्ाउनको लामग, जो पमछ गत २६ अपप्रल, १९७५ देणख भारतको
नागररक बनेका हुन ् र स्पष्टीकरणलाई असंवैिामनक हुनबार् जोगाउन त्यस्ता व्यपक्तहरू जो
मसणककममा सानो प्रमतशत मा छन ् र जो छ
ु र्को हकदार पमन छन ्। आयकर ऐन, १९६१ को
िारा १०(२६एएए) को स्पष्टीकरणलाई हर्ाउनुको सट्र्ा यस्तो दृपष्टकोण अपनाइँदैछ नत्रभने
अकहले योग्य भएका व्यपक्तहरूको वगणलाई पमन असर पनेछ।
७८. अतः संशोिन नभएसम्म, मनम्न खण्डलाई आयकर ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए)
को व्याख्याको एक भागको रूपमा पढ्नुपछण, सम्भवतः यसको उप-खण्ड (iv) को रूपमा:
"(iv) क
ु नै अन्य व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा पदैन तर यस्तो
व्यपक्त गत २६ अपप्रल १९७५ वा त्यसभन्दा अमघ मसणककममा बसोबास गरेको पुपष्ट भएको
छ।”
यो प्राविानले भारतमा पवलय भएको कदन अर्ाणत गत २६ अपप्रल, १९७५ मा मसणककममा
बसोबास गने व्यपक्तहरूलाई छ
ु र्को लाभ पवस्तार गनेछ।
७९. नमतजामा, यी ररर् यामचकाहरू मनम्न सतणहरूमा मनलम्बन गररन्छ: i) वतणमानमा आयकर छ
ु र्को लाभ मसणककमीहरूलाई मात्र सीममत छ जो आयकर ऐन, १९६१
को िारा १० (२६एएए) को स्पष्टीकरणको तीन खण्ड मभत्र पछणन ्, वा ती व्यपक्तहरू जो
मसणककममा बसोबास गछणन ्, वा मसणककमीस हुन ् जसलाई सन ् १९६१ मनयमवाली अन्तगणत
समावेश गररएको छ। ii) मसणककम (नागररकता) आदेश, १९७५ को सन्दभणमा मसणककम (नागररकता) संशोिन
आदेश, १९८९ द्वारा संशोमित, भारत सरकार द्वारा जारी क
ु नै पमन व्यपक्त जो सन ् १९६१
मनयमवाली अन्तगणत मसणककम सब्जेकर् भएको मर्यो, र गत २६ अपप्रल १९७५ बार् लागू
हुने गरी भारतको नागररक मामनने मर्यो।
यसको मुतापबक, यो मामनएको छ कक मसणककम भारतमा पवलय भएको कदन अर्ाणत गत
२६ अपप्रल, १९७५ मा बसोबास गने भारतका सबै नागररकहरूलाई स्पष्टीकरण अन्तगणत
कदइनदैछ कर, गत २६ अपप्रल, १९७५ सम्म मसणककममा बसोबास गने सबै व्यपक्तहरू उक्त
प्राविान अन्तगणत छ
ू र्को हकदार हुनेछन ्। संपविानको लेख १४२ बमोणजम अमिकारको
प्रयोग गदै यो मनदेशन जारी गररएको हो कक मसणककमीसहरू मामर्को वगणको सम्बन्िमा
भेदभाव र असमानता हर्ाउनको लामग, जो पमछ गत २६ अपप्रल, १९७५ देणख भारतको
नागररक बनेका हुन ् र स्पष्टीकरणलाई असंवैिामनक हुनबार् जोगाउन त्यस्ता व्यपक्तहरू जो
मसणककममा सानो प्रमतशत मा छन ् र जो छ
ु र्को हकदार पमन छन ्। आयकर ऐन, १९६१ को
िारा १०(२६एएए) को स्पष्टीकरणलाई हर्ाउनुको सट्र्ा यस्तो दृपष्टकोण अपनाइँदैछ नत्रभने
अकहले योग्य भएका व्यपक्तहरूको वगणलाई पमन असर पनेछ।
७८. अतः संशोिन नभएसम्म, मनम्न खण्डलाई आयकर ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए)
को व्याख्याको एक भागको रूपमा पढ्नुपछण, सम्भवतः यसको उप-खण्ड (iv) को रूपमा:
"(iv) क
ु नै अन्य व्यपक्त, जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा पदैन तर यस्तो
व्यपक्त गत २६ अपप्रल १९७५ वा त्यसभन्दा अमघ मसणककममा बसोबास गरेको पुपष्ट भएको
छ।”
यो प्राविानले भारतमा पवलय भएको कदन अर्ाणत गत २६ अपप्रल, १९७५ मा मसणककममा
बसोबास गने व्यपक्तहरूलाई छ
ु र्को लाभ पवस्तार गनेछ।
७९. नमतजामा, यी ररर् यामचकाहरू मनम्न सतणहरूमा मनलम्बन गररन्छ: i) वतणमानमा आयकर छ
ु र्को लाभ मसणककमीहरूलाई मात्र सीममत छ जो आयकर ऐन, १९६१
को िारा १० (२६एएए) को स्पष्टीकरणको तीन खण्ड मभत्र पछणन ्, वा ती व्यपक्तहरू जो
मसणककममा बसोबास गछणन ्, वा मसणककमीस हुन ् जसलाई सन ् १९६१ मनयमवाली अन्तगणत
समावेश गररएको छ। ii) मसणककम (नागररकता) आदेश, १९७५ को सन्दभणमा मसणककम (नागररकता) संशोिन
आदेश, १९८९ द्वारा संशोमित, भारत सरकार द्वारा जारी क
ु नै पमन व्यपक्त जो सन ् १९६१
मनयमवाली अन्तगणत मसणककम सब्जेकर् भएको मर्यो, र गत २६ अपप्रल १९७५ बार् लागू
हुने गरी भारतको नागररक मामनने मर्यो।
यसको मुतापबक, यो मामनएको छ कक मसणककम भारतमा पवलय भएको कदन अर्ाणत गत
२६ अपप्रल, १९७५ मा बसोबास गने भारतका सबै नागररकहरूलाई स्पष्टीकरण अन्तगणत
समावेश गनुणपछण ताकर आयकर ऐन, १९६१ को िारा १०(२६एएए) अन्तगणतको छ
ु र्को लाभ
उनीहरुले प्राप्त गनण सक
ु न। iii) भारतीय संघले आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को व्याख्यामा संशोिन गनेछ, त्यसैले गत २६ अपप्रल, १९७५ मा वा अमघ मसणककममा बसोबास गने सबै भारतीय
नागररकहरूलाई आयकरको भुक्तानीबार् छ
ु र् पवस्तार गने प्राविानलाई उपयुक्त रूपमा समावेश
गनणको लागी। यस्तो मनदेशन कदएको कारण असंवैिामनकताबार् व्याख्यालाई बचाउनु हो र
माममलाको तर्थ्यहरु र पररणस्र्मतहरुमा समानता सुमनणित गनणहो। iv) आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को स्पष्टीकरणको लामग संसदले यस्तो
संशोिन नगरेसम्म, क
ु नै पमन व्यपक्त जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा
पदैन तर यो स्र्ापपत छ कक त्यस्तो व्यपक्त गत २६ अपप्रल, १९७५ मा वा अमघ मसणककममा
बसोबास गरेको मर्यो भने, उनीहरु छ
ू र्को लाभको हकदार हुनेछन ्। यो मनदेशन संपविानको
लेख १४२ अन्तगणतको अमिकारको प्रयोग गरी जारी गररएको छ ताकक मसणककमीहरूको
उपरोक्त श्रेणीको सम्बन्िमा भेदभाव र असमानता हर्ाउन सककयोस्, जो पमछ गत २६
अपप्रल, १९७५ देणख भारतको नागररक बनेका छन ् र स्पष्टीकरणलाई मसणककमीहरूको र्ोरै
प्रमतशत को रूपमा रहेका त्यस्ता व्यपक्तहरूको तुलनामा असंवैिामनक हुनबार् बचाउनका
लामग जारी गररएको छ। v) िारा १० (२६एएए) को प्राविान, जहाँसम्म यसले छ
ू र् प्राप्त श्रेणीबार् बाकहर राख्छ, "एक
मसणककमीस मकहला जसले गत १ अपप्रल, २००८ पमछ गैर-मसणककमीस पुरुषसँग पववाह
गमछणन ्" यस द्वारा भारतीय संपविानको लेखहरु १४, १५ र २१ को पवपरीत भएको कारणले
यसलाई खाररज गररन्दैछ।
पक्षहरूले आ-आफ्नो खचण बेहोनेछन ्।
……………………………… जे
[बी.वी. नगरार्ना]
नयाँ कदल्ली;
१३ जनवरी २०२३।
ु र्को लाभ
उनीहरुले प्राप्त गनण सक
ु न। iii) भारतीय संघले आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को व्याख्यामा संशोिन गनेछ, त्यसैले गत २६ अपप्रल, १९७५ मा वा अमघ मसणककममा बसोबास गने सबै भारतीय
नागररकहरूलाई आयकरको भुक्तानीबार् छ
ु र् पवस्तार गने प्राविानलाई उपयुक्त रूपमा समावेश
गनणको लागी। यस्तो मनदेशन कदएको कारण असंवैिामनकताबार् व्याख्यालाई बचाउनु हो र
माममलाको तर्थ्यहरु र पररणस्र्मतहरुमा समानता सुमनणित गनणहो। iv) आयकर ऐन, १९६१ को िारा १० (२६एएए) को स्पष्टीकरणको लामग संसदले यस्तो
संशोिन नगरेसम्म, क
ु नै पमन व्यपक्त जसको नाम मसणककम सब्जेकर्हरूको दताणमा देखा
पदैन तर यो स्र्ापपत छ कक त्यस्तो व्यपक्त गत २६ अपप्रल, १९७५ मा वा अमघ मसणककममा
बसोबास गरेको मर्यो भने, उनीहरु छ
ू र्को लाभको हकदार हुनेछन ्। यो मनदेशन संपविानको
लेख १४२ अन्तगणतको अमिकारको प्रयोग गरी जारी गररएको छ ताकक मसणककमीहरूको
उपरोक्त श्रेणीको सम्बन्िमा भेदभाव र असमानता हर्ाउन सककयोस्, जो पमछ गत २६
अपप्रल, १९७५ देणख भारतको नागररक बनेका छन ् र स्पष्टीकरणलाई मसणककमीहरूको र्ोरै
प्रमतशत को रूपमा रहेका त्यस्ता व्यपक्तहरूको तुलनामा असंवैिामनक हुनबार् बचाउनका
लामग जारी गररएको छ। v) िारा १० (२६एएए) को प्राविान, जहाँसम्म यसले छ
ू र् प्राप्त श्रेणीबार् बाकहर राख्छ, "एक
मसणककमीस मकहला जसले गत १ अपप्रल, २००८ पमछ गैर-मसणककमीस पुरुषसँग पववाह
गमछणन ्" यस द्वारा भारतीय संपविानको लेखहरु १४, १५ र २१ को पवपरीत भएको कारणले
यसलाई खाररज गररन्दैछ।
पक्षहरूले आ-आफ्नो खचण बेहोनेछन ्।
……………………………… जे
[बी.वी. नगरार्ना]
नयाँ कदल्ली;
१३ जनवरी २०२३।
JUDGMENT