Full Text
Translation output
:
DISCLAIMER The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to
/ understand it in his her language and may not be used for
. , any other purpose For all practical and official purposes the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and
. implementation
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલત સમક્ષ
સિસવિવલ અપીલેટ/મૂળ હકૂમત
દીવાની અપીલ નં. 1497/2023
(એસ.એલ.પી.(સિસ) નં. ૪૧૪૯/૨૦૧૬ માંથી ઉદ્ભવેલ)
શાહ નવાઝ ખાન અને અને અન્યો ...... અપીલકતા:ઓ
વિવ.
નાગાલેન્ડ રાજ્ય અને અન્યો ........ સામાવાળાઓ
સહ
ટ્રાન્સફર પિપટીશન (સી) નં. 307/2016
શાહ નવાઝ ખાન અને અને અન્યો ..... યાસિચકાકતા:ઓ
વિવ.
નાગાલેન્ડ રાજ્ય અને અન્યો . ....... સામાવાળાઓ
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિત દીપાંકર દત્તા
૧. મંજૂરી આપવામાં આવી.
DISCLAIMER The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to
/ understand it in his her language and may not be used for
. , any other purpose For all practical and official purposes the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and
. implementation
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલત સમક્ષ
સિસવિવલ અપીલેટ/મૂળ હકૂમત
દીવાની અપીલ નં. 1497/2023
(એસ.એલ.પી.(સિસ) નં. ૪૧૪૯/૨૦૧૬ માંથી ઉદ્ભવેલ)
શાહ નવાઝ ખાન અને અને અન્યો ...... અપીલકતા:ઓ
વિવ.
નાગાલેન્ડ રાજ્ય અને અન્યો ........ સામાવાળાઓ
સહ
ટ્રાન્સફર પિપટીશન (સી) નં. 307/2016
શાહ નવાઝ ખાન અને અને અન્યો ..... યાસિચકાકતા:ઓ
વિવ.
નાગાલેન્ડ રાજ્ય અને અન્યો . ....... સામાવાળાઓ
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિત દીપાંકર દત્તા
૧. મંજૂરી આપવામાં આવી.
2023 INSC 176
મુદ્દો
૨. મૂળભૂત રીતે કાનૂની અને નવીન મુદ્દો આ ન્યાયાલય સમક્ષ વિનર્ણ:ય માટે
છે. તે એ અથ:માં નવીન છે કે દેશની ત્રર્ણ જુદી જુદી વડી અદાલતોએ બીલકુલ
સમાન દ્રષ્ટીકોર્ણ અપનાવ્યા હોવાં છતાં, હાલના ગુવાહાટી હાઇકોટ:ના ચુકાદા
અને આદેશનો સિસવાય કે જેને પડકારવામાં આવતાં, અને તે જ વડી અદાલતની
મોટી ખંડપીઠ દ્વારા પરોક્ષરીતે ઓવરરૂલ થયેલ છે, આ મુદ્દો આ અદાલત સમક્ષ
ન્યાયવિનર્ણ:ય માટે કદાચ આવ્યો જ ન હોત, કે તેને આ કોટ: ફેંસલ ન કરતી.
૩. ટૂંકમાં, મુદ્દો એ છે કે -શું દીવાની પ્રવિXયા સંહિહતાની કલમ-૨૫ની
દ્રષ્ટિષ્ટએ સવ ચ્ચ ન્યાયાલય એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાંથી બીજા રાજ્યની
દીવાની અદાલતમાં દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીને સ્થાનાંતહિરત કરવા
માટેનો અવિ^કાર ^રાવતી એકમાત્ર સત્તા છે? અથવા, બે કે વ^ારે રાજ્યોનું
હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવતી અને ન્યાયવિનર્ણ:ય કરનાર એક જ વડી અદાલત હોય તો, શું
તે વડી અદાલત સિસ.પ્રો.કો. ની કલમ-૨૪ હેઠળ સ્થાનાંતરર્ણ માટે કોઈ અરજી
સ્વીકારવા અને એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાંથી કોઈ દાવો, અપીલ અથવા
અન્ય કાય:વાહીને તેના જ હુકુમતક્ષેત્ર હેઠળના અન્ય રાજ્યમાંની દીવાની
અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવા સક્ષમ છે?
તથ્યો અને વાદગ્રસ્ત હુકમ
૨. મૂળભૂત રીતે કાનૂની અને નવીન મુદ્દો આ ન્યાયાલય સમક્ષ વિનર્ણ:ય માટે
છે. તે એ અથ:માં નવીન છે કે દેશની ત્રર્ણ જુદી જુદી વડી અદાલતોએ બીલકુલ
સમાન દ્રષ્ટીકોર્ણ અપનાવ્યા હોવાં છતાં, હાલના ગુવાહાટી હાઇકોટ:ના ચુકાદા
અને આદેશનો સિસવાય કે જેને પડકારવામાં આવતાં, અને તે જ વડી અદાલતની
મોટી ખંડપીઠ દ્વારા પરોક્ષરીતે ઓવરરૂલ થયેલ છે, આ મુદ્દો આ અદાલત સમક્ષ
ન્યાયવિનર્ણ:ય માટે કદાચ આવ્યો જ ન હોત, કે તેને આ કોટ: ફેંસલ ન કરતી.
૩. ટૂંકમાં, મુદ્દો એ છે કે -શું દીવાની પ્રવિXયા સંહિહતાની કલમ-૨૫ની
દ્રષ્ટિષ્ટએ સવ ચ્ચ ન્યાયાલય એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાંથી બીજા રાજ્યની
દીવાની અદાલતમાં દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીને સ્થાનાંતહિરત કરવા
માટેનો અવિ^કાર ^રાવતી એકમાત્ર સત્તા છે? અથવા, બે કે વ^ારે રાજ્યોનું
હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવતી અને ન્યાયવિનર્ણ:ય કરનાર એક જ વડી અદાલત હોય તો, શું
તે વડી અદાલત સિસ.પ્રો.કો. ની કલમ-૨૪ હેઠળ સ્થાનાંતરર્ણ માટે કોઈ અરજી
સ્વીકારવા અને એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાંથી કોઈ દાવો, અપીલ અથવા
અન્ય કાય:વાહીને તેના જ હુકુમતક્ષેત્ર હેઠળના અન્ય રાજ્યમાંની દીવાની
અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવા સક્ષમ છે?
તથ્યો અને વાદગ્રસ્ત હુકમ
૪. આ અપીલ તરફ દોરી જતી હકીકતો પરથી ફવિલત થાય છે કે, અપીલકતા:ઓએ વર્ષ: ૨૦૦૭માં નાગાલેન્ડ ખાતે દીમાપુરના વિજલ્લા
ન્યાયા^ીશની અદાલતમાં હક, ટાઇટલ અને હિહત, દીર્ઘ:કાલીન મનાઇહુકમ અને
નુકશાની સબબ દાવો દાખલ કરેલ, જેમાં દાવાના ખાનગી સામાવાળા દ્વારા
ઊભી કરવામાં આવેલ કથિથત પ્રપિતકૂળતાઓને કારર્ણે અપીલકતા:ઓ દાવો સફળ
રીતે ન ચલાવી શક્યાં, તેમાં એવાં ત્રર્ણ પ્રસંગો બન્યા જયારે દાવો કાં તો રદ થયો
અથવા પુનઃસ્થાપિપત થયો. દીમાપુરમાં કેસ ચલાવવો તેમના માટે કેમ અશક્ય છે
તે દશા:વતી સિસ.પ્રો.કો. ની કલમ-૨૪ હેઠળની એક અરજી અરજદારોએ
ગુવાહાટી વડી અદાલતમાં દાખલ કરી હતી, જેમાં આસામના ગુવાહાટીના વિજલ્લા
ન્યાયા^ીશની અદાલતમાં આ કેસને સ્થાનાંતહિરત કરવાનો આદેશ આપવા દાદ
માંગવામાં આવેલ. ગુવાહાટી વડી અદાલત, કે જે આસામ, નાગાલેન્ડ, પિમઝોરમ
અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશ રાજ્યો માટેની કોમન હાઇકોટ: છે, તેની ગુવાહાટી વિસ્થત
મુખ્ય પીઠની એક બેન્ચને પિપ્રસાઇડ કરી રહેલ વિવદ્વાન જજે તા.૧૦ વિડસેમ્બર, ૨૦૧૫ના રોજના ચુકાદા અને હુકમ અન્વયે સ્થાનાંતરર્ણની અરજી ફગાવી દી^ી
હતી. આ રીતે અરજી નકારતાં સમયે, વિવદ્વાન જજે પોમી સેનગુપ્તા વિવરુદ્ધ
વિવશ્વજીત સેનગુપ્તા ((૨૦૧૫) ૬ જીએલઆર ૩૯૬)ના કેસમાં હિહઝ લોડ:વિશપના
અગાઉના ચુકાદા કે જે સંપૂર્ણ:પર્ણે આ અદાલતના દુગrશ શમા: વિવ. જયશ્રી
((૨૦૦૮) ૯ એસસીસી ૬૪૮)ના ન્યાયવિનર્ણ:ય પર આ^ાહિરત હતો, તેનું
અનુસરર્ણ કયુu હતું. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળ અરજી નામંજૂર કરતાં આ
ચુકાદા અને હુકમને આ અપીલ અન્વયે પડકારવામાં આવ્યો છે.
ન્યાયા^ીશની અદાલતમાં હક, ટાઇટલ અને હિહત, દીર્ઘ:કાલીન મનાઇહુકમ અને
નુકશાની સબબ દાવો દાખલ કરેલ, જેમાં દાવાના ખાનગી સામાવાળા દ્વારા
ઊભી કરવામાં આવેલ કથિથત પ્રપિતકૂળતાઓને કારર્ણે અપીલકતા:ઓ દાવો સફળ
રીતે ન ચલાવી શક્યાં, તેમાં એવાં ત્રર્ણ પ્રસંગો બન્યા જયારે દાવો કાં તો રદ થયો
અથવા પુનઃસ્થાપિપત થયો. દીમાપુરમાં કેસ ચલાવવો તેમના માટે કેમ અશક્ય છે
તે દશા:વતી સિસ.પ્રો.કો. ની કલમ-૨૪ હેઠળની એક અરજી અરજદારોએ
ગુવાહાટી વડી અદાલતમાં દાખલ કરી હતી, જેમાં આસામના ગુવાહાટીના વિજલ્લા
ન્યાયા^ીશની અદાલતમાં આ કેસને સ્થાનાંતહિરત કરવાનો આદેશ આપવા દાદ
માંગવામાં આવેલ. ગુવાહાટી વડી અદાલત, કે જે આસામ, નાગાલેન્ડ, પિમઝોરમ
અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશ રાજ્યો માટેની કોમન હાઇકોટ: છે, તેની ગુવાહાટી વિસ્થત
મુખ્ય પીઠની એક બેન્ચને પિપ્રસાઇડ કરી રહેલ વિવદ્વાન જજે તા.૧૦ વિડસેમ્બર, ૨૦૧૫ના રોજના ચુકાદા અને હુકમ અન્વયે સ્થાનાંતરર્ણની અરજી ફગાવી દી^ી
હતી. આ રીતે અરજી નકારતાં સમયે, વિવદ્વાન જજે પોમી સેનગુપ્તા વિવરુદ્ધ
વિવશ્વજીત સેનગુપ્તા ((૨૦૧૫) ૬ જીએલઆર ૩૯૬)ના કેસમાં હિહઝ લોડ:વિશપના
અગાઉના ચુકાદા કે જે સંપૂર્ણ:પર્ણે આ અદાલતના દુગrશ શમા: વિવ. જયશ્રી
((૨૦૦૮) ૯ એસસીસી ૬૪૮)ના ન્યાયવિનર્ણ:ય પર આ^ાહિરત હતો, તેનું
અનુસરર્ણ કયુu હતું. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળ અરજી નામંજૂર કરતાં આ
ચુકાદા અને હુકમને આ અપીલ અન્વયે પડકારવામાં આવ્યો છે.
૫. પુષ્કળ અગમચેતીના ભાગરૂપે, અપીલકતા:ઓએ સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ ૨૫
હેઠળ આ અદાલત સમક્ષ પર્ણ તે જ રાહત માટે અરજી કરી છે જે વિવદ્વાન
ન્યાયા^ીશ દ્વારા અગાઉ નામંજૂર કરવામાં આવેલ.
અપીલકતા:ઓની દલીલો
૬. અપીલના સમથ:નમાં વિવદ્વાન સિસવિનયર કાઉન્સેલ શ્રી ગોસ્વામીએ દલીલ
કરી હતી કેઃ
(એ) ભારતના બં^ારર્ણની અનુચ્છેદ-૨૧૪ વિનયત કરે છે કે દરેક રાજ્ય માટે
એક વડી અદાલત રહેશે. ભારતના બં^ારર્ણની અનુચ્છેદ-૨૩૧ બે અથવા વ^ુ
રાજ્યો માટે એક કોમન હાઇકોટ:ની સ્થાપનાની જોગવાઈ કરે છે.
(બી) હાલના વાદના વિનર્ણ:ય સબબ, સિસ.પ્રો.કો.ની તેને સંબંવિ^ત જોગવાઇઓ
સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ ૨૨ થી ૨૫ છે, જે આ જ સંહિહતાની કલમ-૩, કે જે
અદાલતોની આ^ીનતા સાથે સંબંવિ^ત છે, તેની સાથે વંચાર્ણે લેવી રહી.
(સી) વડી અદાલતો અને વિજલ્લા અદાલતોને કાય:વાહી સી^ી જ અન્યત્ર
સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તા સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ ૨૪ હેઠળ આપવામાં આવી છે.
(ડી) હાલના કેસની હકીકતોને સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ના તમામ ર્ઘટકો, ખાસ
કરીને તેની પેટા કલમ-(૧) ના ક્લોઝ-(બી) ના પેટા-ક્લોઝ-( ), ii સ્પષ્ટ
રીતે લાગૂ પડે છે. કલમ-૨૪ની જોગવાઈઓ માત્ર વંચાર્ણે લેતાં જર્ણાય છે કે
વડી અદાલત કોઈ પર્ણ તબક્કે પોતાની સમક્ષ પડતર કાય:વાહીને તેના તાબાની
હેઠળ આ અદાલત સમક્ષ પર્ણ તે જ રાહત માટે અરજી કરી છે જે વિવદ્વાન
ન્યાયા^ીશ દ્વારા અગાઉ નામંજૂર કરવામાં આવેલ.
અપીલકતા:ઓની દલીલો
૬. અપીલના સમથ:નમાં વિવદ્વાન સિસવિનયર કાઉન્સેલ શ્રી ગોસ્વામીએ દલીલ
કરી હતી કેઃ
(એ) ભારતના બં^ારર્ણની અનુચ્છેદ-૨૧૪ વિનયત કરે છે કે દરેક રાજ્ય માટે
એક વડી અદાલત રહેશે. ભારતના બં^ારર્ણની અનુચ્છેદ-૨૩૧ બે અથવા વ^ુ
રાજ્યો માટે એક કોમન હાઇકોટ:ની સ્થાપનાની જોગવાઈ કરે છે.
(બી) હાલના વાદના વિનર્ણ:ય સબબ, સિસ.પ્રો.કો.ની તેને સંબંવિ^ત જોગવાઇઓ
સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ ૨૨ થી ૨૫ છે, જે આ જ સંહિહતાની કલમ-૩, કે જે
અદાલતોની આ^ીનતા સાથે સંબંવિ^ત છે, તેની સાથે વંચાર્ણે લેવી રહી.
(સી) વડી અદાલતો અને વિજલ્લા અદાલતોને કાય:વાહી સી^ી જ અન્યત્ર
સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તા સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ ૨૪ હેઠળ આપવામાં આવી છે.
(ડી) હાલના કેસની હકીકતોને સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ના તમામ ર્ઘટકો, ખાસ
કરીને તેની પેટા કલમ-(૧) ના ક્લોઝ-(બી) ના પેટા-ક્લોઝ-( ), ii સ્પષ્ટ
રીતે લાગૂ પડે છે. કલમ-૨૪ની જોગવાઈઓ માત્ર વંચાર્ણે લેતાં જર્ણાય છે કે
વડી અદાલત કોઈ પર્ણ તબક્કે પોતાની સમક્ષ પડતર કાય:વાહીને તેના તાબાની
કોઈ પર્ણ અદાલતમાં અથવા તેના તાબાની કોઈ અદાલતમાં પડતર કાય:વાહીને
પોતાને અથવા પોતાના તાબાની કોઈ અન્ય અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરી શકે
છે. આમ, ઉપરોક્ત જોગવાઈમાં “તેની તાબાની અદાલત” શબ્દ પર ભાર
મૂકવામાં આવ્યો છે. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૩માં અન્ય બાબતોની સાથે સાથે
'વડી અદાલતના તાબાની અદાલતોને' પહિરભાપિર્ષત કરવામાં આવી છે. આમ, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ના પઠન માત્રથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે બે કે વ^ુ
રાજ્યોની કોમન હાઇકોટ: એટલે કે ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય પાસે કાય:વાહીના
આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણની સત્તા અને અવિ^કાર ક્ષેત્ર છે, બશતr જ્યાંથી
સ્થાનાંતરર્ણ કરવામાં આવી રહ્યું છે તે અને જ્યાં સ્થાનાંતહિરત થઇ રહી છે તે બંને
અદાલતો તેને આવિ^ન હોય અને તેના પ્રાદેવિશક અવિ^કાર ક્ષેત્રમાં આવતી હોય, જે હાલના કેસમાં છે.
(ઇ) સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ અને કલમ-૨૫ના સુમેળભયા: અથ:ર્ઘટનથી એ
સ્પષ્ટ છે કે પ્રશ્નવાળા બે રાજ્યો વચ્ચે અલગ-અલગ વડી અદાલત હોય, તે
વિકસ્સામાં બે રાજ્યો વચ્ચે કાય:વાહીના આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણમાં જ કલમ-
૨૫ લાગુ પડશે, જ્યારે કોમન હાઇકોટ:ના પ્રાદેવિશક અવિ^કારક્ષેત્રની અંદરના
આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણને લગતા વિકસ્સામાં વડી અદાલતને સિસ.પ્રો.કો.ની
કલમ-૨૪ હેઠળ પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને ઉપરોક્ત પ્રકૃ પિતની
કાય:વાહીના આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણના વિનદrશ આપવાની સત્તા અને
હકૂમતક્ષેત્ર રહેશે.
(એફ)તે કાયદાની સ્થાપિપત વિસ્થપિત છે કે કોઈ જોગવાઈનું અથ:ર્ઘટન કરતાં સમયે
પોતાને અથવા પોતાના તાબાની કોઈ અન્ય અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરી શકે
છે. આમ, ઉપરોક્ત જોગવાઈમાં “તેની તાબાની અદાલત” શબ્દ પર ભાર
મૂકવામાં આવ્યો છે. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૩માં અન્ય બાબતોની સાથે સાથે
'વડી અદાલતના તાબાની અદાલતોને' પહિરભાપિર્ષત કરવામાં આવી છે. આમ, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ના પઠન માત્રથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે બે કે વ^ુ
રાજ્યોની કોમન હાઇકોટ: એટલે કે ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય પાસે કાય:વાહીના
આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણની સત્તા અને અવિ^કાર ક્ષેત્ર છે, બશતr જ્યાંથી
સ્થાનાંતરર્ણ કરવામાં આવી રહ્યું છે તે અને જ્યાં સ્થાનાંતહિરત થઇ રહી છે તે બંને
અદાલતો તેને આવિ^ન હોય અને તેના પ્રાદેવિશક અવિ^કાર ક્ષેત્રમાં આવતી હોય, જે હાલના કેસમાં છે.
(ઇ) સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ અને કલમ-૨૫ના સુમેળભયા: અથ:ર્ઘટનથી એ
સ્પષ્ટ છે કે પ્રશ્નવાળા બે રાજ્યો વચ્ચે અલગ-અલગ વડી અદાલત હોય, તે
વિકસ્સામાં બે રાજ્યો વચ્ચે કાય:વાહીના આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણમાં જ કલમ-
૨૫ લાગુ પડશે, જ્યારે કોમન હાઇકોટ:ના પ્રાદેવિશક અવિ^કારક્ષેત્રની અંદરના
આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણને લગતા વિકસ્સામાં વડી અદાલતને સિસ.પ્રો.કો.ની
કલમ-૨૪ હેઠળ પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને ઉપરોક્ત પ્રકૃ પિતની
કાય:વાહીના આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણના વિનદrશ આપવાની સત્તા અને
હકૂમતક્ષેત્ર રહેશે.
(એફ)તે કાયદાની સ્થાપિપત વિસ્થપિત છે કે કોઈ જોગવાઈનું અથ:ર્ઘટન કરતાં સમયે
ચોક્કસ અથ:ર્ઘટનનું જે પહિરર્ણામ આવે તે સુપ્રાસંપિગક ધ્યાને લેવાનું રહે. જસ્ટીસ
જી. પી. સિંસહે તેમના પુસ્તક ('પિપ્રન્સીપલ્સ ઓફ સ્ટેટ્યુટરી ઇન્ટપિપ્રટેશન'ની ૧૨
મી આવૃવિત્તના પાના નં.૧૩૧) માં નોંધ્યું છે કેઃ
૪. ધ્યાને લેવાની પહિરર્ણાપિમક બાબતો
જો ઉપયોગમાં લેવાયેલ ભાર્ષામાં એકથી વ^ુ અથ:ર્ઘટન
પહિરર્ણામ થવાની જગ્યા હોય, તો સાચા અથ:ની પસંદગી કરતી
વખતે, એ ધ્યાને લેવાનું રહે કે, વૈકવિલ્પક અથ:ર્ઘટનથી શું
પહિરર્ણામ આવી શકે. શબ્દોનું અથ:ર્ઘટન એવી મુશ્કેલીઓ, ગંભીર અસુવિવ^ા, અન્યાય, વિનરથ:કતા અથવા વિવસંગતતા
તરફ દોરી જાય અથવા વ્યવસ્થામાં અસંગતતા અથવા
અવિનવિ‡તતા અને ર્ઘર્ષ:ર્ણ તરફ દોરી જાય, કે જેને વિનયંપિત્રત
કરવાનો જ કાયદાનો આશય છે, તો તેવાં અથ:ર્ઘટનને નકારવું
રહયું અને આવાં પહિરર્ણામોને ટાળતાં અથ:ર્ઘટનને પ્રાથપિમકતા
આપવી રહી.
(જી) આ અવલોકન સવ ચ્ચ અદાલતે, પોતાની મંજૂરી સહ, ડી. સાંઇબાબા
વિવરુદ્ધ બાર કાઉવિન્સલ ઓફ ઇવિન્ડયા અને અન્ય ((૨૦૦૩) ૬ એસસીસી
૧૮૬) ના ચુકાદાના પહિરચ્છેદ-૧૭માં ટાંક્યું હતું.
(એચ) તેથી, કોમન હાઇકોટ:ના પ્રાદેવિશકક્ષત્રની અંદર મુકદમાકતા:ઓ માટે
કાય:વાહીના સ્થાનાંતરર્ણ કરાવવી સહેલી બને, તે સબબનું ઉપરોક્ત અવલોકન
અપીલકતા:ઓની ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય સમક્ષ આવવાની રજૂઆતને ટેકો
આપે છે.
જી. પી. સિંસહે તેમના પુસ્તક ('પિપ્રન્સીપલ્સ ઓફ સ્ટેટ્યુટરી ઇન્ટપિપ્રટેશન'ની ૧૨
મી આવૃવિત્તના પાના નં.૧૩૧) માં નોંધ્યું છે કેઃ
૪. ધ્યાને લેવાની પહિરર્ણાપિમક બાબતો
જો ઉપયોગમાં લેવાયેલ ભાર્ષામાં એકથી વ^ુ અથ:ર્ઘટન
પહિરર્ણામ થવાની જગ્યા હોય, તો સાચા અથ:ની પસંદગી કરતી
વખતે, એ ધ્યાને લેવાનું રહે કે, વૈકવિલ્પક અથ:ર્ઘટનથી શું
પહિરર્ણામ આવી શકે. શબ્દોનું અથ:ર્ઘટન એવી મુશ્કેલીઓ, ગંભીર અસુવિવ^ા, અન્યાય, વિનરથ:કતા અથવા વિવસંગતતા
તરફ દોરી જાય અથવા વ્યવસ્થામાં અસંગતતા અથવા
અવિનવિ‡તતા અને ર્ઘર્ષ:ર્ણ તરફ દોરી જાય, કે જેને વિનયંપિત્રત
કરવાનો જ કાયદાનો આશય છે, તો તેવાં અથ:ર્ઘટનને નકારવું
રહયું અને આવાં પહિરર્ણામોને ટાળતાં અથ:ર્ઘટનને પ્રાથપિમકતા
આપવી રહી.
(જી) આ અવલોકન સવ ચ્ચ અદાલતે, પોતાની મંજૂરી સહ, ડી. સાંઇબાબા
વિવરુદ્ધ બાર કાઉવિન્સલ ઓફ ઇવિન્ડયા અને અન્ય ((૨૦૦૩) ૬ એસસીસી
૧૮૬) ના ચુકાદાના પહિરચ્છેદ-૧૭માં ટાંક્યું હતું.
(એચ) તેથી, કોમન હાઇકોટ:ના પ્રાદેવિશકક્ષત્રની અંદર મુકદમાકતા:ઓ માટે
કાય:વાહીના સ્થાનાંતરર્ણ કરાવવી સહેલી બને, તે સબબનું ઉપરોક્ત અવલોકન
અપીલકતા:ઓની ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય સમક્ષ આવવાની રજૂઆતને ટેકો
આપે છે.
૭. શ્રી ગોસ્વામીએ અન્ય ત્રર્ણ વિનર્ણ:યોનો પર્ણ ઉલ્લેખ કય હતો. પહેલો
વિનર્ણ:ય એ ગુવાહાટી હાઇકોટ:ની લાજ:ર બેન્ચે મેર્ઘા જૈન વિવરુદ્ધ કાર્તિતક જૈન
((૨૦૧૯) ૬ જી.એલ.આર. ૩૭૯)ના કેસમાં આપેલ ચુકાદો છે. આ વિનર્ણ:યે
વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને હુકમ જેના પર આ^ાહિરત છે તે પોમી સેનગુપ્તા (સુપ્રા)ના
ચુકાદાને ઓવરરૂલ કરેલ. બીજો વિનર્ણ:ય એ છલાસાની દીપ્થી વિવ. છલાસાની
વિXષ્ના ચૈતન્ય (૨૦૧૫ એસ.સી.સી. ઓનલાઇન હૈદ. ૯૭૮)ના કેસમાં
(અવિવભાવિજત) આંધ્રપ્રદેશ ઉચ્ચ ન્યાયાલયનો ચુકાદો અને છેલ્લો વિનર્ણ:ય એ
ઇરીન બ્લાં ખેરા વિવ. ગ્લેન જ્હોન વિવજય (૨૦૧૮ (૬) એમ.એચ. એલ.જે.
૧૯૯) ના કેસમાં બોમ્બે હાઇકોટ:નો ચુકાદો છે.
૮. ઉપરોક્ત રજૂઆતના આ^ારે શ્રી ગોસ્વામીએ અમને વાદગ્રસ્ત હુકમ રદ
કરવા અને સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળ અપીલકતા:ઓની અરજી પર
નવેસરથી વિવચાર કરવા હાલની મેટરને ગુવાહાટી ઉચ્ચ અદાલતને મોકલવા
વિવનંતી કરેલ. તેમર્ણે રજૂઆત કરી કે બીજો વિવકલ્પ એ છે કે, અમે કલમ-૨૫
હેઠળ કરવામાં આવેલી અરજીઓને તેના ગુર્ણદોર્ષ પર ફેંસલ કરીએ.
સામાવાળા ૧ થી ૩ ની દલીલો
૯. આ અપીલનો વિવરો^ કરતાં નાગાલેન્ડ રાજ્ય અને તેના અવિ^કારીઓ વતી
હાજર વિવદ્વાન સિસવિનયર કાઉન્સેલ શ્રી બાલગોપાલે નીચે મુજબ દલીલ કરી હતીઃ
(એ) ભારતના બં^ારર્ણની અનુચ્છેદ-૨૩૧ મુજબ બે કે વ^ુ રાજ્યો વચ્ચેની
વિનર્ણ:ય એ ગુવાહાટી હાઇકોટ:ની લાજ:ર બેન્ચે મેર્ઘા જૈન વિવરુદ્ધ કાર્તિતક જૈન
((૨૦૧૯) ૬ જી.એલ.આર. ૩૭૯)ના કેસમાં આપેલ ચુકાદો છે. આ વિનર્ણ:યે
વાદગ્રસ્ત ચુકાદો અને હુકમ જેના પર આ^ાહિરત છે તે પોમી સેનગુપ્તા (સુપ્રા)ના
ચુકાદાને ઓવરરૂલ કરેલ. બીજો વિનર્ણ:ય એ છલાસાની દીપ્થી વિવ. છલાસાની
વિXષ્ના ચૈતન્ય (૨૦૧૫ એસ.સી.સી. ઓનલાઇન હૈદ. ૯૭૮)ના કેસમાં
(અવિવભાવિજત) આંધ્રપ્રદેશ ઉચ્ચ ન્યાયાલયનો ચુકાદો અને છેલ્લો વિનર્ણ:ય એ
ઇરીન બ્લાં ખેરા વિવ. ગ્લેન જ્હોન વિવજય (૨૦૧૮ (૬) એમ.એચ. એલ.જે.
૧૯૯) ના કેસમાં બોમ્બે હાઇકોટ:નો ચુકાદો છે.
૮. ઉપરોક્ત રજૂઆતના આ^ારે શ્રી ગોસ્વામીએ અમને વાદગ્રસ્ત હુકમ રદ
કરવા અને સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળ અપીલકતા:ઓની અરજી પર
નવેસરથી વિવચાર કરવા હાલની મેટરને ગુવાહાટી ઉચ્ચ અદાલતને મોકલવા
વિવનંતી કરેલ. તેમર્ણે રજૂઆત કરી કે બીજો વિવકલ્પ એ છે કે, અમે કલમ-૨૫
હેઠળ કરવામાં આવેલી અરજીઓને તેના ગુર્ણદોર્ષ પર ફેંસલ કરીએ.
સામાવાળા ૧ થી ૩ ની દલીલો
૯. આ અપીલનો વિવરો^ કરતાં નાગાલેન્ડ રાજ્ય અને તેના અવિ^કારીઓ વતી
હાજર વિવદ્વાન સિસવિનયર કાઉન્સેલ શ્રી બાલગોપાલે નીચે મુજબ દલીલ કરી હતીઃ
(એ) ભારતના બં^ારર્ણની અનુચ્છેદ-૨૩૧ મુજબ બે કે વ^ુ રાજ્યો વચ્ચેની
કોમન હાઇકોટ:ના વિકસ્સામાં દીવાની કાય:વાહી સંહિહતા (સિસ.પ્રો.કો.)ની કલમ-
૨૪ અને કલમ-૨૫ ના વ્યાપ અને વ્યાપકતાના વિવલક્ષર્ણ સંજોગો એે હાલ આ
કેસનો સંસિક્ષપ્ત મુદ્દો છે.
(બી) સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪(૧)(બી) વડી અદાલતને તેના તાબાની કોઈ
પર્ણ અદાલતમાં પડતર કોઈ પર્ણ દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહી પરત લેવા
તેમજ તેના તાબાની કોઈ પર્ણ અદાલતને સુનાવર્ણી કે ફેંસલ કરવા માટે
સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તા આપે છે. નાગાલેન્ડ રાજ્યની પોતાની ઉચ્ચ
ન્યાયાલય ન હોવાના કારર્ણે નાગાલેન્ડ રાજ્યમાં કાય:રત તમામ ન્યાયાલયો
ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય કે જે આસામ, નાગાલેન્ડ, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ
પ્રદેશ રાજ્યો માટેની ઉચ્ચ ન્યાયાલય છે તેને આવિ^ન છે.
(સી) જોકે, કોમન હાઇકોટ:ને એક રાજ્યમાંથી પોતાનાં તાબાની કોઈ પર્ણ
અદાલત સમક્ષ પડતર કોઈ દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીને પરત લેવાની
અને તેને બીજા રાજ્યમાં પોતાના તાબાની કોઈ અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવાની
સત્તા છે કે કેમ, તે સમજાવવા સંહિહતાની કલમ-૨૪ અને ૨૫ હેઠળની
જોગવાઈઓ ચકાસવી પડે, કારર્ણ કે તેમાં એક રાજ્યની અંદરનું સ્થાનાંતરર્ણ
નહિહ, પરંતુ આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણનો મુદ્દો જર્ણાવેલ છે.
(ડી) કલમ-૨૫(૧) ની જોગવાઈઓના સાચા અથ:ને સમજવા માટે સદરહુ
જોગવાઈને બે ભાગોમાં વંચાર્ણે લેવી રહી, કેમ કે, તેમાં કોઈ દાવો, અપીલ
અથવા અન્ય કાય:વાહીને સ્થાનાંતહિરત કરવાનો હુકમ કરવાની બે પ્રકારની સત્તા
સમાયેલી છેઃ
૨૪ અને કલમ-૨૫ ના વ્યાપ અને વ્યાપકતાના વિવલક્ષર્ણ સંજોગો એે હાલ આ
કેસનો સંસિક્ષપ્ત મુદ્દો છે.
(બી) સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪(૧)(બી) વડી અદાલતને તેના તાબાની કોઈ
પર્ણ અદાલતમાં પડતર કોઈ પર્ણ દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહી પરત લેવા
તેમજ તેના તાબાની કોઈ પર્ણ અદાલતને સુનાવર્ણી કે ફેંસલ કરવા માટે
સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તા આપે છે. નાગાલેન્ડ રાજ્યની પોતાની ઉચ્ચ
ન્યાયાલય ન હોવાના કારર્ણે નાગાલેન્ડ રાજ્યમાં કાય:રત તમામ ન્યાયાલયો
ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય કે જે આસામ, નાગાલેન્ડ, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ
પ્રદેશ રાજ્યો માટેની ઉચ્ચ ન્યાયાલય છે તેને આવિ^ન છે.
(સી) જોકે, કોમન હાઇકોટ:ને એક રાજ્યમાંથી પોતાનાં તાબાની કોઈ પર્ણ
અદાલત સમક્ષ પડતર કોઈ દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીને પરત લેવાની
અને તેને બીજા રાજ્યમાં પોતાના તાબાની કોઈ અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવાની
સત્તા છે કે કેમ, તે સમજાવવા સંહિહતાની કલમ-૨૪ અને ૨૫ હેઠળની
જોગવાઈઓ ચકાસવી પડે, કારર્ણ કે તેમાં એક રાજ્યની અંદરનું સ્થાનાંતરર્ણ
નહિહ, પરંતુ આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણનો મુદ્દો જર્ણાવેલ છે.
(ડી) કલમ-૨૫(૧) ની જોગવાઈઓના સાચા અથ:ને સમજવા માટે સદરહુ
જોગવાઈને બે ભાગોમાં વંચાર્ણે લેવી રહી, કેમ કે, તેમાં કોઈ દાવો, અપીલ
અથવા અન્ય કાય:વાહીને સ્થાનાંતહિરત કરવાનો હુકમ કરવાની બે પ્રકારની સત્તા
સમાયેલી છેઃ
( ) i એક વડી અદાલતથી બીજી વડી અદાલતમાં; અથવા
( ) ii એક રાજ્યમાંની દીવાની અદાલતમાંથી બીજા રાજ્યમાંની દીવાની
અદાલતમાં.
આ અથ:ર્ઘટન આ અદાલતના દુગrશ શમા: (સુપ્રા)ના ચુકાદા માં કરેલાં અવલોકન
અન્વયે પ્રસ્થાપિપત છે.
(ઇ) સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ એ એકમાત્ર જોગવાઈ છે, જે એક રાજ્યમાંની
દીવાની અદાલતમાંથી અન્ય રાજ્યમાંની દીવાની અદાલતમાં કેસને સ્થાનાંતહિરત
કરવાનો સંદભ: પૂરો પાડે છે. યોગાનુયોગ, અપીલકતા:ઓ પોતે આ રાહતની
માંગર્ણી કરી રહ્યા છે.
(એફ)દીવાની કાય:વાહી સંહિહતા (સુ^ારા) ખરડો, ૧૯૭૪ની લોકસભાની
સંયુક્ત સપિમપિતનો અહેવાલ, કે જે ૧ એપિપ્રલ, ૧૯૭૬ના રોજ પસાર કરવામાં
આવ્યો હતો તે, દશા:વે છે કે આ મુદ્દો પૂવ ત્તરના એક રાજ્ય, એટલે કે જ્યાં સુ^ી
પૂવ ત્તર વિવસ્તારને લાગેવળગે છે ત્યાં સુ^ી કલમ ૨૪ અને ૨૫ વચ્ચેના
ર્ઘર્ષ:ર્ણના સંબં^માં, મેર્ઘાલય રાજ્ય દ્વારા ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો અને સપિમપિત-
બેઠકની પિમવિનટ્સ વંચાર્ણે લેતાં જર્ણાય છે કે સપિમપિતએ આ મુદ્દે ધ્યાન આપવાની
ખાતરી આપી હતી.
(જી) સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫(૧)ની ચોક્કસ જોગવાઈને ધ્યાને લેતાં, નાગાલેન્ડના દીમાપુરની દીવાની અદાલતમાંથી અપીલકતા:ઓ દ્વારા દાખલ
કરવામાં આવેલા દાવાને સી^ા જ ગુવાહાટીની દીવાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત
કરવાની સત્તા અન્ય કોઇ અદાલતને નહિહ, પરંતુ માત્ર સવ ચ્ચ ન્યાયાલયને છે.
( ) ii એક રાજ્યમાંની દીવાની અદાલતમાંથી બીજા રાજ્યમાંની દીવાની
અદાલતમાં.
આ અથ:ર્ઘટન આ અદાલતના દુગrશ શમા: (સુપ્રા)ના ચુકાદા માં કરેલાં અવલોકન
અન્વયે પ્રસ્થાપિપત છે.
(ઇ) સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ એ એકમાત્ર જોગવાઈ છે, જે એક રાજ્યમાંની
દીવાની અદાલતમાંથી અન્ય રાજ્યમાંની દીવાની અદાલતમાં કેસને સ્થાનાંતહિરત
કરવાનો સંદભ: પૂરો પાડે છે. યોગાનુયોગ, અપીલકતા:ઓ પોતે આ રાહતની
માંગર્ણી કરી રહ્યા છે.
(એફ)દીવાની કાય:વાહી સંહિહતા (સુ^ારા) ખરડો, ૧૯૭૪ની લોકસભાની
સંયુક્ત સપિમપિતનો અહેવાલ, કે જે ૧ એપિપ્રલ, ૧૯૭૬ના રોજ પસાર કરવામાં
આવ્યો હતો તે, દશા:વે છે કે આ મુદ્દો પૂવ ત્તરના એક રાજ્ય, એટલે કે જ્યાં સુ^ી
પૂવ ત્તર વિવસ્તારને લાગેવળગે છે ત્યાં સુ^ી કલમ ૨૪ અને ૨૫ વચ્ચેના
ર્ઘર્ષ:ર્ણના સંબં^માં, મેર્ઘાલય રાજ્ય દ્વારા ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો અને સપિમપિત-
બેઠકની પિમવિનટ્સ વંચાર્ણે લેતાં જર્ણાય છે કે સપિમપિતએ આ મુદ્દે ધ્યાન આપવાની
ખાતરી આપી હતી.
(જી) સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫(૧)ની ચોક્કસ જોગવાઈને ધ્યાને લેતાં, નાગાલેન્ડના દીમાપુરની દીવાની અદાલતમાંથી અપીલકતા:ઓ દ્વારા દાખલ
કરવામાં આવેલા દાવાને સી^ા જ ગુવાહાટીની દીવાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત
કરવાની સત્તા અન્ય કોઇ અદાલતને નહિહ, પરંતુ માત્ર સવ ચ્ચ ન્યાયાલયને છે.
૧૦. ઉપરોક્ત દલીલો સબબ, શ્રી બાલગોપાલ દ્વારા રજૂઆત કરવામાં આવી
હતી કે, વાદગ્રસ્ત ચુકાદામાં હસ્તક્ષેપની કોઈ જરૂર નથી અને તેને યથાવત
રાખવો જોઈએ.
સામાવાળા નં. ૪ અને ૫ ની દલીલો
૧૧. સામાવાળાઓ ૪ અને ૫ તરફે હાજર વિવદ્વાન કાઉન્સેલ શ્રી શમા:એ નીચે
મુજબની દલીલ કરીઃ
(એ) કોઈ પર્ણ દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીનું આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણ
કરવાની સત્તા સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ની દ્રષ્ટિષ્ટએ વડી અદાલત પાસે નથી, કારર્ણ કે સંહિહતાની કલમ-૨૫માં સ્પષ્ટપર્ણે અને વિવવિશષ્ટ રીતે આવી સત્તાની
જોગવાઈ કરવામાં આવી છે, જેનો ઉપયોગ માત્ર સવ ચ્ચ ન્યાયાલય જ કરી શકે
છે.
(બી) અપીલકતા:ઓના વિવદ્વાન સિસવિનયર કાઉન્સેલે જે દુગrશ શમા: (સુપ્રા)ના
ચુકાદા પર આ^ાર લી^ો છે, તે અસ્થાને છે, કેમકે કે, સદરહુ કેસને હાલના
મુદ્દાથી અલગ તારવી શકાય છે. પહિરચ્છેદ-૩ માં દશા:વેલ મુદ્દાને ફેંસલ કરવા
આ અદાલતે ઉક્ત ચુકાદાના પહિરચ્છેદ-૪૭ વાળા અવલોકનો કયા: છે અને
હાલના કેસના પ્રકાશમાં તે મુદ્દાને ચકાસવાનો પ્રસંગ આ અદાલત સમક્ષ
ઉપવિસ્થત થયો નહોતો. આ પ્રકારના અવલોકન બાબત ફેર-રજૂઆત કરવી
વિનરથ:ક છે અને તેને ઓબિબટર વિડક્ટા તરીકે જ ધ્યાને લેવાં રહ્યા.
હતી કે, વાદગ્રસ્ત ચુકાદામાં હસ્તક્ષેપની કોઈ જરૂર નથી અને તેને યથાવત
રાખવો જોઈએ.
સામાવાળા નં. ૪ અને ૫ ની દલીલો
૧૧. સામાવાળાઓ ૪ અને ૫ તરફે હાજર વિવદ્વાન કાઉન્સેલ શ્રી શમા:એ નીચે
મુજબની દલીલ કરીઃ
(એ) કોઈ પર્ણ દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીનું આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણ
કરવાની સત્તા સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ની દ્રષ્ટિષ્ટએ વડી અદાલત પાસે નથી, કારર્ણ કે સંહિહતાની કલમ-૨૫માં સ્પષ્ટપર્ણે અને વિવવિશષ્ટ રીતે આવી સત્તાની
જોગવાઈ કરવામાં આવી છે, જેનો ઉપયોગ માત્ર સવ ચ્ચ ન્યાયાલય જ કરી શકે
છે.
(બી) અપીલકતા:ઓના વિવદ્વાન સિસવિનયર કાઉન્સેલે જે દુગrશ શમા: (સુપ્રા)ના
ચુકાદા પર આ^ાર લી^ો છે, તે અસ્થાને છે, કેમકે કે, સદરહુ કેસને હાલના
મુદ્દાથી અલગ તારવી શકાય છે. પહિરચ્છેદ-૩ માં દશા:વેલ મુદ્દાને ફેંસલ કરવા
આ અદાલતે ઉક્ત ચુકાદાના પહિરચ્છેદ-૪૭ વાળા અવલોકનો કયા: છે અને
હાલના કેસના પ્રકાશમાં તે મુદ્દાને ચકાસવાનો પ્રસંગ આ અદાલત સમક્ષ
ઉપવિસ્થત થયો નહોતો. આ પ્રકારના અવલોકન બાબત ફેર-રજૂઆત કરવી
વિનરથ:ક છે અને તેને ઓબિબટર વિડક્ટા તરીકે જ ધ્યાને લેવાં રહ્યા.
(સી) જે હોય તે, આ અદાલતે દુગrશ શમા: (સુપ્રા)ના ચુકાદાના પહિરચ્છેદ-૫૭
માં જે ઠેરવ્યું છે તે અપીલકતા:ઓ વતી રજૂ કરાયેલ મુદ્દાને રહિદયો આપે છે.
(ડી) ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયની વિડવિવઝન બેન્ચે મેર્ઘા જૈન(સુપ્રા)ના
ચુકાદામાં ઠેરવ્યું છે કે કે સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪, કલમ-૨૩(૧)
અને/અથવા કલમ ૨૩(૨) સાથે વંચાર્ણે લેતાં, ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયને
તેનાં હુકુ મતક્ષેત્ર હેઠળના ચાર રાજ્યોમાંથી કોઇપર્ણ રાજ્યમાંનો દાવો, અપીલ કે
કાય:વાહી ટ્રાયલ માટે તેનાં હુકુમતક્ષેત્ર હેઠળના અન્ય રાજ્યમાં સ્થાનાંતહિરત
કરવાની સત્તા છે. મેર્ઘા જૈન(સુપ્રા)ના પહિરચ્છેદ-૯માં વડી અદાલત કે જીલ્લા
અદાલત તેની સમક્ષ પડતર કોઇપર્ણ દાવા ઇત્યાહિદ ને કોઇપર્ણ તબક્કે તેનાં
તાબાની કોઇપર્ણ અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરી શકે છે અને કોઇપર્ણ એક
રાજ્યમાંથી ઉક્ત ચાર માંના એક રાજ્યમાં સ્થાનાંતહિરત કરવા સબબની ટ્રાન્સફર
પીટીશન સંહિહતા અન્વયે ટકવાપાત્ર રહે, તેવાં તારર્ણ પર પહોંચવા દીવાની
કાય:વાહી સંહિહતાની કલમ-૨૪(૧)(એ)નો સંદભ: લેવામાં આવ્યો છે. ઉપરોક્ત
વિનષ્કર્ષ: એ કાયદાનું યોગ્ય વિનરૂપર્ણ નથી. દીવાની કાય:વાહી સંહિહતાની કલમ
૨૨ થી ૨૪ અને કલમ-૨૫ એ સંહિહતામાંની બે અલગ-અલગ સંહિહતાઓ છે
અને જ્યારે પર્ણ તે લાગૂ પડતી હોય ત્યારે તે એકબીજાના ક્ષેત્રમાં હસ્તક્ષેપ નથી
કરતાં.
(ઇ) સિસ.પ્રો.કો. કલમ-૨૨નું સરળ વાંચન દશા:વશે કે તેની છેલ્લી કડીના શબ્દો
- “કેટલીક અદાલતો”તે કલમ-૨૩ માં સાતત્ય જળવાયેલું જોવાય છે. જ્યારે
આવો કોઇ સહસંબં^ કલમ-૨૨ અને ૨૫ કે કલમ ૨૩ અને ૨૫ વચ્ચે
માં જે ઠેરવ્યું છે તે અપીલકતા:ઓ વતી રજૂ કરાયેલ મુદ્દાને રહિદયો આપે છે.
(ડી) ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયની વિડવિવઝન બેન્ચે મેર્ઘા જૈન(સુપ્રા)ના
ચુકાદામાં ઠેરવ્યું છે કે કે સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪, કલમ-૨૩(૧)
અને/અથવા કલમ ૨૩(૨) સાથે વંચાર્ણે લેતાં, ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયને
તેનાં હુકુ મતક્ષેત્ર હેઠળના ચાર રાજ્યોમાંથી કોઇપર્ણ રાજ્યમાંનો દાવો, અપીલ કે
કાય:વાહી ટ્રાયલ માટે તેનાં હુકુમતક્ષેત્ર હેઠળના અન્ય રાજ્યમાં સ્થાનાંતહિરત
કરવાની સત્તા છે. મેર્ઘા જૈન(સુપ્રા)ના પહિરચ્છેદ-૯માં વડી અદાલત કે જીલ્લા
અદાલત તેની સમક્ષ પડતર કોઇપર્ણ દાવા ઇત્યાહિદ ને કોઇપર્ણ તબક્કે તેનાં
તાબાની કોઇપર્ણ અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરી શકે છે અને કોઇપર્ણ એક
રાજ્યમાંથી ઉક્ત ચાર માંના એક રાજ્યમાં સ્થાનાંતહિરત કરવા સબબની ટ્રાન્સફર
પીટીશન સંહિહતા અન્વયે ટકવાપાત્ર રહે, તેવાં તારર્ણ પર પહોંચવા દીવાની
કાય:વાહી સંહિહતાની કલમ-૨૪(૧)(એ)નો સંદભ: લેવામાં આવ્યો છે. ઉપરોક્ત
વિનષ્કર્ષ: એ કાયદાનું યોગ્ય વિનરૂપર્ણ નથી. દીવાની કાય:વાહી સંહિહતાની કલમ
૨૨ થી ૨૪ અને કલમ-૨૫ એ સંહિહતામાંની બે અલગ-અલગ સંહિહતાઓ છે
અને જ્યારે પર્ણ તે લાગૂ પડતી હોય ત્યારે તે એકબીજાના ક્ષેત્રમાં હસ્તક્ષેપ નથી
કરતાં.
(ઇ) સિસ.પ્રો.કો. કલમ-૨૨નું સરળ વાંચન દશા:વશે કે તેની છેલ્લી કડીના શબ્દો
- “કેટલીક અદાલતો”તે કલમ-૨૩ માં સાતત્ય જળવાયેલું જોવાય છે. જ્યારે
આવો કોઇ સહસંબં^ કલમ-૨૨ અને ૨૫ કે કલમ ૨૩ અને ૨૫ વચ્ચે
અવિસ્તત્વમાં નથી. આથી, કલમ-૨૩ ને કલમ-૨૫ સાથે લાગૂ પાડવી એ ભૂલ
ભરેલું છે. તેમજ, કલમ-૨૪ હેઠળની સત્તાના ઉપયોગ સબબ આ સત્તા જીલ્લા
અદાલતને પર્ણ આપવામાં આવી છે, જે બિબલકુલ સ્પષ્ટ કરે છે કે કલમ-૨૪
હેઠળની સત્તા એ કલમ-૨૨ અને ૨૩ હેઠળની સત્તાઓના સાતત્યમાં જ છે.
(એફ) "જ્યારે બે કે વ^ુ અદાલતોમાંથી ગમે તે એક અદાલતમાં દાવો દાખલ કરી
શકાતો હોય અને આવી કોઇ અદાલતમાં દાવો દાખલ કરવામાં આવ્યો હોય", ત્યારે કલમ-૨૨ હેઠળ દાવાને સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તાનો ઉપયોગ કરી
શકાય. અને કલમ-૨૨ હેઠળની આ સત્તાનો એ હેતુ કે જે અદાલત સબબ
એપ્લીકેશન ફોર ટ્રાન્સફર દાખલ કરવામાં આવી હોય તે કઇ અદાલત હોઇ શકે
તેનો ખુલાસો કલમ-૨૩માં કરવામાં આવ્યો છે. વ^ુમાં, આવી અરજી દાખલ
થયાં પછી કલમ-૨૪ માં આવી સત્તાઓ કેવી રીતે ઉપયોગમાં લેવી રહી તેનો
ખુલાસો કરવામાં આવ્યો છે. આથી, કલમ-૨૨ જોગવાઇ કરે છે કે તે કયા
દાવાઓને લાગૂ પડશે, કલમ-૨૩ જોગવાઇ કરે છે કે કઇ અદાલતોને તે લાગૂ
પડશે અને કલમ-૨૪ જોગવાઇ કરે છે કે આવાં સ્થાનાંતરર્ણ કઇ રીતે અમલમાં
લાવી શકાય.
(જી) ઉપરોક્તથી વિવપહિરત, કલમ-૨૫ હેઠળની સત્તાઓ સુસ્પષ્ટપર્ણે
વ્યાખ્યાવિયત કરવામાં આવી છે અને જે રીતે શ્રેર્ણીબદ્ધ અને ચોક્કસપર્ણે કલમ-
૨૨ થી ૨૪ અન્વયેની અલગ-અલગ સત્તાઓ દશા:વવામાં આવી છે, તેવી જ
રીતે કલમ-૨૫ હેઠળની સત્તાઓ અગાઉની જોગવાઇઓમાં ઉલ્લેસિખત કરવામાં
આવી નથી. આથી, ^ારાકીય આશય સ્પષ્ટ છે કે સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫
ભરેલું છે. તેમજ, કલમ-૨૪ હેઠળની સત્તાના ઉપયોગ સબબ આ સત્તા જીલ્લા
અદાલતને પર્ણ આપવામાં આવી છે, જે બિબલકુલ સ્પષ્ટ કરે છે કે કલમ-૨૪
હેઠળની સત્તા એ કલમ-૨૨ અને ૨૩ હેઠળની સત્તાઓના સાતત્યમાં જ છે.
(એફ) "જ્યારે બે કે વ^ુ અદાલતોમાંથી ગમે તે એક અદાલતમાં દાવો દાખલ કરી
શકાતો હોય અને આવી કોઇ અદાલતમાં દાવો દાખલ કરવામાં આવ્યો હોય", ત્યારે કલમ-૨૨ હેઠળ દાવાને સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તાનો ઉપયોગ કરી
શકાય. અને કલમ-૨૨ હેઠળની આ સત્તાનો એ હેતુ કે જે અદાલત સબબ
એપ્લીકેશન ફોર ટ્રાન્સફર દાખલ કરવામાં આવી હોય તે કઇ અદાલત હોઇ શકે
તેનો ખુલાસો કલમ-૨૩માં કરવામાં આવ્યો છે. વ^ુમાં, આવી અરજી દાખલ
થયાં પછી કલમ-૨૪ માં આવી સત્તાઓ કેવી રીતે ઉપયોગમાં લેવી રહી તેનો
ખુલાસો કરવામાં આવ્યો છે. આથી, કલમ-૨૨ જોગવાઇ કરે છે કે તે કયા
દાવાઓને લાગૂ પડશે, કલમ-૨૩ જોગવાઇ કરે છે કે કઇ અદાલતોને તે લાગૂ
પડશે અને કલમ-૨૪ જોગવાઇ કરે છે કે આવાં સ્થાનાંતરર્ણ કઇ રીતે અમલમાં
લાવી શકાય.
(જી) ઉપરોક્તથી વિવપહિરત, કલમ-૨૫ હેઠળની સત્તાઓ સુસ્પષ્ટપર્ણે
વ્યાખ્યાવિયત કરવામાં આવી છે અને જે રીતે શ્રેર્ણીબદ્ધ અને ચોક્કસપર્ણે કલમ-
૨૨ થી ૨૪ અન્વયેની અલગ-અલગ સત્તાઓ દશા:વવામાં આવી છે, તેવી જ
રીતે કલમ-૨૫ હેઠળની સત્તાઓ અગાઉની જોગવાઇઓમાં ઉલ્લેસિખત કરવામાં
આવી નથી. આથી, ^ારાકીય આશય સ્પષ્ટ છે કે સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫
હેઠળ માત્ર આ અદાલત જ એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાંનો કોઇપર્ણ દાવો, અપીલ કે અન્ય કોઇપર્ણ કાય:વાહી બીજા રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં
સ્થાનાંતહિરત કરી શકે છે.
૧૨. ઉપરોક્ત દલીલો પર ભાર મૂકીને શ્રી શમા:એ વિવનંતી કરી હતી કે, અપીલકતા:ઓ દ્વારા દખલગીરીનો કોઈ કેસ ઊભો કરવામાં આવ્યો નથી અને
અપીલ રદ થવા પાત્ર છે.
કાયદાની સંબંવિ^ત જોગવાઈઓ
૧૩. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ અને ૨૫ ચચા:ના કેન્દ્રમાં હોઇ, તેને
કાળજીપૂવ:ક વંચાર્ણે લેવી જરૂરી છે. જ્યાં સુ^ી અત્રે સંબંવિ^ત છે, ઉક્ત
જોગવાઇઓ નીચે મુજબ વંચાર્ણે છે.
“(૨૪) સ્થાનાંતરર્ણ તેમજ પરત લેવાની સામાન્ય સત્તા.- (૧)
કોઇપર્ણ પક્ષકારની અરજી પર અને પક્ષકારોને નોહિટસ આપ્યા
પછી અને તેમાંના સુનાવર્ણીની ઈચ્છા ^રાવતા હોય તેવા
પક્ષકારોની સુનાવર્ણી કયા: પછી અથવા સ્વ-પહેલથી નોહિટસ
આપ્યા વિવના, વડી અદાલત અથવા વિજલ્લા અદાલત કોઈ પર્ણ
તબક્કે -
(એ) તેની સમક્ષ ટ્રાયલ અથવા વિનકાલ માટે પડતર કોઈ દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીને તેનાં તાબાની કોઈ અદાલતને
તબદીલ કરી શકાશે તેમજ તેના પર કામ ચલાવવા કે ફેંસલ કરવા
સક્ષમ રહેશે, અથવા
(બી) પોતાની આ^ીન કોઈ અદાલતમાં પડતર કોઈ દાવો,
સ્થાનાંતહિરત કરી શકે છે.
૧૨. ઉપરોક્ત દલીલો પર ભાર મૂકીને શ્રી શમા:એ વિવનંતી કરી હતી કે, અપીલકતા:ઓ દ્વારા દખલગીરીનો કોઈ કેસ ઊભો કરવામાં આવ્યો નથી અને
અપીલ રદ થવા પાત્ર છે.
કાયદાની સંબંવિ^ત જોગવાઈઓ
૧૩. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ અને ૨૫ ચચા:ના કેન્દ્રમાં હોઇ, તેને
કાળજીપૂવ:ક વંચાર્ણે લેવી જરૂરી છે. જ્યાં સુ^ી અત્રે સંબંવિ^ત છે, ઉક્ત
જોગવાઇઓ નીચે મુજબ વંચાર્ણે છે.
“(૨૪) સ્થાનાંતરર્ણ તેમજ પરત લેવાની સામાન્ય સત્તા.- (૧)
કોઇપર્ણ પક્ષકારની અરજી પર અને પક્ષકારોને નોહિટસ આપ્યા
પછી અને તેમાંના સુનાવર્ણીની ઈચ્છા ^રાવતા હોય તેવા
પક્ષકારોની સુનાવર્ણી કયા: પછી અથવા સ્વ-પહેલથી નોહિટસ
આપ્યા વિવના, વડી અદાલત અથવા વિજલ્લા અદાલત કોઈ પર્ણ
તબક્કે -
(એ) તેની સમક્ષ ટ્રાયલ અથવા વિનકાલ માટે પડતર કોઈ દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીને તેનાં તાબાની કોઈ અદાલતને
તબદીલ કરી શકાશે તેમજ તેના પર કામ ચલાવવા કે ફેંસલ કરવા
સક્ષમ રહેશે, અથવા
(બી) પોતાની આ^ીન કોઈ અદાલતમાં પડતર કોઈ દાવો,
અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહી પરત લઇ શકશે, અને
( ) i તેના પર કામ ચલાવી શકશે કે ફેંસલ કરી શકશે; અથવા
( ) ii તેનાં તાબાની કોઇપર્ણ અદાલતને ટ્રાયલ કે ફેંસલ કરવા માટે
તબદીલ કરી શકશે તેમજ તે કામ ચલાવવા કે ફેંસલ કરવા સક્ષમ
રહેશે; અથવા
( ) iii જે અદાલતમાંથી પરત લેવામાં આવેલ છે, તે જ અદાલતમાં
કામ ચલાવવા કે ફેંસલ કરવા પુનઃ સ્થાનાંતહિરત કરી શકશે.
(૨) જ્યારે કોઈ દાવો કે કાય:વાહી પેટા-કલમ-(૧) હેઠળ
તબદીલ કરવામાં કે પરત લેવામાં આવી હોય, ત્યારે જે અદાલત
પછીથી તેમાં કામ ચલાવી રહી હોય તે, તબદીલીના હુકમ સબબ
મળેલ ખાસ વિનદrશોને આ^ીન, તેનો સમગ્ર ટ્રાયલ ફરી ચલવાશે
અથવા જે મુદ્દે તેને સ્થાનાંતહિરત કે પરત લેવામાં આવી છે ત્યાંથી
આગળ કાય:વાહી કરી શકશે.
*****"
(૨૫) દાવાઓ વગેરેના સ્થાનાંતરર્ણ માટેની સવ ચ્ચ
ન્યાયાલયની સત્તા.- (૧) પક્ષકારોની અરજી પર, અને
પક્ષકારોને નોહિટસ આપ્યા પછી, અને તેમાંથી જેઓ સુનાવર્ણી
માટે ઇચ્છ
ુ ક હોય તેમને સાંભળ્યા પછી, કોઇપર્ણ તબક્કે જો
સવ ચ્ચ ન્યાયાલયને સંતોર્ષ થાય કે આ કલમ હેઠળનો કોઈ હુકમ
ન્યાયના હેતુઓ માટે યોગ્ય રહેશે, તો તે કોઈ એક રાજ્યની વડી
અદાલત અથવા અન્ય દીવાની અદાલતમાંથી કોઇપર્ણ દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીને કોઈ અન્ય રાજ્યની વડી
અદાલત અથવા અન્ય દીવાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવાનો
હુકમ કરી શકશે.
***"
( ) i તેના પર કામ ચલાવી શકશે કે ફેંસલ કરી શકશે; અથવા
( ) ii તેનાં તાબાની કોઇપર્ણ અદાલતને ટ્રાયલ કે ફેંસલ કરવા માટે
તબદીલ કરી શકશે તેમજ તે કામ ચલાવવા કે ફેંસલ કરવા સક્ષમ
રહેશે; અથવા
( ) iii જે અદાલતમાંથી પરત લેવામાં આવેલ છે, તે જ અદાલતમાં
કામ ચલાવવા કે ફેંસલ કરવા પુનઃ સ્થાનાંતહિરત કરી શકશે.
(૨) જ્યારે કોઈ દાવો કે કાય:વાહી પેટા-કલમ-(૧) હેઠળ
તબદીલ કરવામાં કે પરત લેવામાં આવી હોય, ત્યારે જે અદાલત
પછીથી તેમાં કામ ચલાવી રહી હોય તે, તબદીલીના હુકમ સબબ
મળેલ ખાસ વિનદrશોને આ^ીન, તેનો સમગ્ર ટ્રાયલ ફરી ચલવાશે
અથવા જે મુદ્દે તેને સ્થાનાંતહિરત કે પરત લેવામાં આવી છે ત્યાંથી
આગળ કાય:વાહી કરી શકશે.
*****"
(૨૫) દાવાઓ વગેરેના સ્થાનાંતરર્ણ માટેની સવ ચ્ચ
ન્યાયાલયની સત્તા.- (૧) પક્ષકારોની અરજી પર, અને
પક્ષકારોને નોહિટસ આપ્યા પછી, અને તેમાંથી જેઓ સુનાવર્ણી
માટે ઇચ્છ
ુ ક હોય તેમને સાંભળ્યા પછી, કોઇપર્ણ તબક્કે જો
સવ ચ્ચ ન્યાયાલયને સંતોર્ષ થાય કે આ કલમ હેઠળનો કોઈ હુકમ
ન્યાયના હેતુઓ માટે યોગ્ય રહેશે, તો તે કોઈ એક રાજ્યની વડી
અદાલત અથવા અન્ય દીવાની અદાલતમાંથી કોઇપર્ણ દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીને કોઈ અન્ય રાજ્યની વડી
અદાલત અથવા અન્ય દીવાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવાનો
હુકમ કરી શકશે.
***"
૧૪. વર્ષ: ૧૯૭૬ના સુ^ારા પહેલાંની સંહિહતાની કલમ-૨૫ નીચે મુજબ હતીઃ
“(૨૫) દાવાઓ સ્થાનાંતહિરત કરવાની રાજ્ય સરકારની સત્તા.-
(૧) વડી અદાલતમાં સિંસગલ જજની બેન્ચ સમક્ષના કોઈ દાવા, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીનો કોઈ પક્ષકાર પોતાની સુનાવર્ણી સામે
વાં^ો ઉઠાવે અને ન્યાયા^ીશને ખાતરી થાય કે વાં^ો ઉઠાવવા
માટેના વાજબી કારર્ણો છે, તો તે રાજ્ય સરકારને અહેવાલ કરશે, અને રાજ્ય સરકાર ઓફીવિશયલ ગેઝેટમાં જાહેરનામું પ્રકાવિશત કરી
આવા દાવા, અપીલ અથવા કાય:વાહીને કોઈ અન્ય વડી
અદાલતમાં મોકલી શકશે. પરંતુ, તેમાં શરત એ રહેશે કે જે વડી
અદાલતમાં દાવો, અપીલ કે કાય:વાહી સ્થાનાંતહિરત કરવામાં આવી
રહી છે તેની પિપ્રવિન્સપાલ સીટ જ્યાં વિસ્થત હોય તે રાજ્ય સરકારની
સહમતી મેળવ્યા સિસવાય આવો દાવો, અપીલ કે કાય:વાહી
સ્થાનાંતહિરત કરી શકાશે નહિહ."
૧૫. શ્રી બાલગોપાલ અને શ્રી શમા:ની દલીલોને જો સ્વીકારવામાં આવે તો, તે
સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ ૨૪ હેઠળ એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાંથી બીજા
રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં દાવો ટ્રાન્સફર કરવાની અરજી સ્વીકારવાના કોમન
હાઇકોટ:ના હુકુ મતક્ષેત્રની બાદબાકીમાં પહિરર્ણમશે, ભલે પછી આવી વડી
અદાલતનું હુકુમતક્ષેત્ર આવા બંને રાજ્યોને આવરી લેતું હોય, તેથી "રાજ્યોમાં
વડી અદાલતો" શીર્ષ:ક ^રાવતાં ભારતના બં^ારર્ણના પ્રકરર્ણ-V અને ખાસ
કરીને અનુચ્છેદ ૨૧૪, ૨૩૧, ૨૨૭, ૨૩૫ અને ૨૨૮ની જોગવાઇઓ પર
વિવચાર કરવો અત્યંત જરૂરી છે, જે અમારા મતે, હાલનો કાયદાકીય મુદ્દો નક્કી
કરવા અત્યંત પ્રાસંપિગક છે. સાથે જ, સુ^ારા પૂવrની સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ની
“(૨૫) દાવાઓ સ્થાનાંતહિરત કરવાની રાજ્ય સરકારની સત્તા.-
(૧) વડી અદાલતમાં સિંસગલ જજની બેન્ચ સમક્ષના કોઈ દાવા, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીનો કોઈ પક્ષકાર પોતાની સુનાવર્ણી સામે
વાં^ો ઉઠાવે અને ન્યાયા^ીશને ખાતરી થાય કે વાં^ો ઉઠાવવા
માટેના વાજબી કારર્ણો છે, તો તે રાજ્ય સરકારને અહેવાલ કરશે, અને રાજ્ય સરકાર ઓફીવિશયલ ગેઝેટમાં જાહેરનામું પ્રકાવિશત કરી
આવા દાવા, અપીલ અથવા કાય:વાહીને કોઈ અન્ય વડી
અદાલતમાં મોકલી શકશે. પરંતુ, તેમાં શરત એ રહેશે કે જે વડી
અદાલતમાં દાવો, અપીલ કે કાય:વાહી સ્થાનાંતહિરત કરવામાં આવી
રહી છે તેની પિપ્રવિન્સપાલ સીટ જ્યાં વિસ્થત હોય તે રાજ્ય સરકારની
સહમતી મેળવ્યા સિસવાય આવો દાવો, અપીલ કે કાય:વાહી
સ્થાનાંતહિરત કરી શકાશે નહિહ."
૧૫. શ્રી બાલગોપાલ અને શ્રી શમા:ની દલીલોને જો સ્વીકારવામાં આવે તો, તે
સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ ૨૪ હેઠળ એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાંથી બીજા
રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં દાવો ટ્રાન્સફર કરવાની અરજી સ્વીકારવાના કોમન
હાઇકોટ:ના હુકુ મતક્ષેત્રની બાદબાકીમાં પહિરર્ણમશે, ભલે પછી આવી વડી
અદાલતનું હુકુમતક્ષેત્ર આવા બંને રાજ્યોને આવરી લેતું હોય, તેથી "રાજ્યોમાં
વડી અદાલતો" શીર્ષ:ક ^રાવતાં ભારતના બં^ારર્ણના પ્રકરર્ણ-V અને ખાસ
કરીને અનુચ્છેદ ૨૧૪, ૨૩૧, ૨૨૭, ૨૩૫ અને ૨૨૮ની જોગવાઇઓ પર
વિવચાર કરવો અત્યંત જરૂરી છે, જે અમારા મતે, હાલનો કાયદાકીય મુદ્દો નક્કી
કરવા અત્યંત પ્રાસંપિગક છે. સાથે જ, સુ^ારા પૂવrની સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ની
જોગવાઇઓ નજર સમક્ષ રાખતાં, ગુવાહાટી વડી અદાલત આસામ અને અન્ય
રાજ્યોની કોમન હાઇકોટ: કેવી રીતે બની તેનાં ઇપિતહાસના પાનાં પર નજર કરવી
પર્ણ જરૂરી બને છે.
૧૬. અનુચ્છેદ-૨૧૪ સ્પષ્ટ કરે છે કે દરેક રાજ્ય માટે એક વડી અદાલત રહેશે.
બં^ારર્ણ (સાતમા સુ^ારા) અવિ^વિનયમ, ૧૯૫૬ દ્વારા બં^ારર્ણમાં ઉમેરવામાં
આવેલી અનુચ્છેદ-૨૩૧ એ એક આદેશ વિવ^ાન છે કે, પ્રકરર્ણ-V ની અગાઉની
જોગવાઈઓમાં ગમે તે સમાવિવષ્ટ હોય, સંસદ કાયદાથી બે કે વ^ુ રાજ્યો માટે
અથવા બે કે વ^ુ રાજ્યો અને કેન્દ્ર શાસિસત પ્રદેશો માટે કોમન હાઇકોટ:ની
સ્થાપના કરી શકે છે. અનુચ્છેદ-૨૨૭ વડી અદાલતોને તેમના હુકુમતક્ષેત્ર
હેઠળના પ્રદેશમાંની પ્રત્યેક અદાલત અને હિટ્રબ્યુનલ પર તેમની અવિ^ક્ષકતાની
સત્તાને માન્યતા આપે છે. અનુચ્છેદ-૨૩૫ અનુસાર તમામ વિજલ્લા અદાલતો
અને તેની તાબાની અદાલતોનું વિનયંત્રર્ણ વડી અદાલતમાં વિનહિહત છે. એક અન્ય
મહત્વપૂર્ણ: જોગવાઈ છે અનુચ્છેદ-૨૨૮. જો વડી અદાલતને ખાતરી થાય કે
તેનાં તાબાની કોઇ અદાલત સમક્ષના પડતર કેસમાં બં^ારર્ણના અથ:ર્ઘટન
અંગેનો કાયદાનો કોઇ મૂળભૂત પ્રશ્ન સમાયેલો છે અને કેસના ન્યાયવિનર્ણ:ય માટે
તેને ફેંસલ કરવો જરૂરી છે, તો અનુચ્છેદ-૨૨૮ વડી અદાલતને સત્તા આપે છે કે
તે કેસ પરત મંગાવે અને (અ) તે સ્વયં કેસને ફેંસલ કરે, અથવા (બ) ઉક્ત
કાયદાના પ્રશ્નને ફેંસલ કરે અને જે અદાલતમાંથી કેસ પરત લેવામાં આવેલ તે
અદાલતમાં, આવા કાયદાના પ્રશ્ન સબબના વિનર્ણ:યની નકલ સહિહત, કેસ પાછો
રાજ્યોની કોમન હાઇકોટ: કેવી રીતે બની તેનાં ઇપિતહાસના પાનાં પર નજર કરવી
પર્ણ જરૂરી બને છે.
૧૬. અનુચ્છેદ-૨૧૪ સ્પષ્ટ કરે છે કે દરેક રાજ્ય માટે એક વડી અદાલત રહેશે.
બં^ારર્ણ (સાતમા સુ^ારા) અવિ^વિનયમ, ૧૯૫૬ દ્વારા બં^ારર્ણમાં ઉમેરવામાં
આવેલી અનુચ્છેદ-૨૩૧ એ એક આદેશ વિવ^ાન છે કે, પ્રકરર્ણ-V ની અગાઉની
જોગવાઈઓમાં ગમે તે સમાવિવષ્ટ હોય, સંસદ કાયદાથી બે કે વ^ુ રાજ્યો માટે
અથવા બે કે વ^ુ રાજ્યો અને કેન્દ્ર શાસિસત પ્રદેશો માટે કોમન હાઇકોટ:ની
સ્થાપના કરી શકે છે. અનુચ્છેદ-૨૨૭ વડી અદાલતોને તેમના હુકુમતક્ષેત્ર
હેઠળના પ્રદેશમાંની પ્રત્યેક અદાલત અને હિટ્રબ્યુનલ પર તેમની અવિ^ક્ષકતાની
સત્તાને માન્યતા આપે છે. અનુચ્છેદ-૨૩૫ અનુસાર તમામ વિજલ્લા અદાલતો
અને તેની તાબાની અદાલતોનું વિનયંત્રર્ણ વડી અદાલતમાં વિનહિહત છે. એક અન્ય
મહત્વપૂર્ણ: જોગવાઈ છે અનુચ્છેદ-૨૨૮. જો વડી અદાલતને ખાતરી થાય કે
તેનાં તાબાની કોઇ અદાલત સમક્ષના પડતર કેસમાં બં^ારર્ણના અથ:ર્ઘટન
અંગેનો કાયદાનો કોઇ મૂળભૂત પ્રશ્ન સમાયેલો છે અને કેસના ન્યાયવિનર્ણ:ય માટે
તેને ફેંસલ કરવો જરૂરી છે, તો અનુચ્છેદ-૨૨૮ વડી અદાલતને સત્તા આપે છે કે
તે કેસ પરત મંગાવે અને (અ) તે સ્વયં કેસને ફેંસલ કરે, અથવા (બ) ઉક્ત
કાયદાના પ્રશ્નને ફેંસલ કરે અને જે અદાલતમાંથી કેસ પરત લેવામાં આવેલ તે
અદાલતમાં, આવા કાયદાના પ્રશ્ન સબબના વિનર્ણ:યની નકલ સહિહત, કેસ પાછો
મોકલે, ત્યારબાદ તે અદાલત આવાં ચુકાદાની અનુરૂપતામાં તે કેસને ફેંસલ
કરશે.
કોમન હાઇકોટ:નો ઉદ્ભવ અને ઉત્Xાંપિત
૧૭. હવે આપર્ણે કોમન હાઇકોટ: એટલે કે ગુવાહાટી હાઇકોટ:ના ઉદ્ભવ અને
ઉત્Xાંપિતની તેમજ તેના હુકુમતક્ષેત્રમાંના પ્રદેશો સબબ મળેલ આદેશવિવ^ાનના
પથની નોં^ લેવાં તરફ આગળ ^પીએ.
૧૮. ગુવાહાટી વડી અદાલતની પૂરોગામી હતી આસામ વડી અદાલત, જેની
સ્થાપના તા. ૫ એપિપ્રલ ૧૯૪૮ ના રોજ આસામ હાઇકોટ: ઓડ:ર, ૧૯૪૮ (ટૂંકમાં
'૧૯૪૮નો ઓડ:ર') અન્વયે થયેલ. આ ૧૯૪૮નો ઓડ:ર ગવન:ર જનરલે ^ી
ઇવિન્ડયા પ્રોવીન્શયલ કોન્સ્ટીટ્યુશન (એમેન્ડમેન્ટ) ઓડ:ર, ૧૯૪૮ થી સ્વીકૃ ત
^ી ગવન:મેન્ટ ઓફ ઇવિન્ડયા એક્ટ, ૧૯૩૫ની કલમ-૨૨૯ હેઠળની સત્તાની
રૂએ આપેલ. પહિરચ્છેદ-૪ની દ્રષ્ટિષ્ટએ, તે સમયે આસામ પ્રાંતમાં સમાવિવષ્ટ
રાજ્યક્ષેત્રોના સંબં^માં વિન^ા:હિરત હિદવસના તુરંત પહેલાં અમલી કાયદા હેઠળ
સદરહુ પ્રદેશો કે તેના કોઈ પર્ણ ભાગ માટે કલકત્તા વડી અદાલતમાં વિનહિહત્ મૂળ, અપીલીય અને અન્ય હકૂમત અથવા વડી અદાલતના કાય બજાવતા આસામના
રાજ્યપાલમાં વિનહિહત્ સત્તા આસામ વડી અદાલતમાં વિનહિહત્ કરવામાં આવેલ.
૧૯. ૧૯૬૨માં, નાગાલેન્ડ રાજ્ય અવિ^વિનયમ, ૧૯૬૨ (ટૂંકમાં '૧૯૬૨નો
કરશે.
કોમન હાઇકોટ:નો ઉદ્ભવ અને ઉત્Xાંપિત
૧૭. હવે આપર્ણે કોમન હાઇકોટ: એટલે કે ગુવાહાટી હાઇકોટ:ના ઉદ્ભવ અને
ઉત્Xાંપિતની તેમજ તેના હુકુમતક્ષેત્રમાંના પ્રદેશો સબબ મળેલ આદેશવિવ^ાનના
પથની નોં^ લેવાં તરફ આગળ ^પીએ.
૧૮. ગુવાહાટી વડી અદાલતની પૂરોગામી હતી આસામ વડી અદાલત, જેની
સ્થાપના તા. ૫ એપિપ્રલ ૧૯૪૮ ના રોજ આસામ હાઇકોટ: ઓડ:ર, ૧૯૪૮ (ટૂંકમાં
'૧૯૪૮નો ઓડ:ર') અન્વયે થયેલ. આ ૧૯૪૮નો ઓડ:ર ગવન:ર જનરલે ^ી
ઇવિન્ડયા પ્રોવીન્શયલ કોન્સ્ટીટ્યુશન (એમેન્ડમેન્ટ) ઓડ:ર, ૧૯૪૮ થી સ્વીકૃ ત
^ી ગવન:મેન્ટ ઓફ ઇવિન્ડયા એક્ટ, ૧૯૩૫ની કલમ-૨૨૯ હેઠળની સત્તાની
રૂએ આપેલ. પહિરચ્છેદ-૪ની દ્રષ્ટિષ્ટએ, તે સમયે આસામ પ્રાંતમાં સમાવિવષ્ટ
રાજ્યક્ષેત્રોના સંબં^માં વિન^ા:હિરત હિદવસના તુરંત પહેલાં અમલી કાયદા હેઠળ
સદરહુ પ્રદેશો કે તેના કોઈ પર્ણ ભાગ માટે કલકત્તા વડી અદાલતમાં વિનહિહત્ મૂળ, અપીલીય અને અન્ય હકૂમત અથવા વડી અદાલતના કાય બજાવતા આસામના
રાજ્યપાલમાં વિનહિહત્ સત્તા આસામ વડી અદાલતમાં વિનહિહત્ કરવામાં આવેલ.
૧૯. ૧૯૬૨માં, નાગાલેન્ડ રાજ્ય અવિ^વિનયમ, ૧૯૬૨ (ટૂંકમાં '૧૯૬૨નો
અવિ^વિનયમ') નામના સંસદના કાયદા દ્વારા નાગાલેન્ડ રાજ્યની રચના કરવામાં
આવી હતી. જ્યારે ૧૯૬૨ના અવિ^વિનયમની કલમ-૧૩ની પેટા કલમ-(૧)
હેઠળ વિન^ા:હિરત કરવામાં આવ્યું કે આસામ અને નાગાલેન્ડ હાઇકોટ: તરીકે
ઓળખાતી એક કોમન હાઇકોટ: રહેશે, જ્યારે તેની પેટા-કલમ-(૩) માં
જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે આ કોમન હાઇકોટ:ના ન્યાયમૂર્તિતઓના પગાર અને
ભથ્થાં અંગેના ખચ:ને આસામ અને નાગાલેન્ડ રાજ્યો વચ્ચે, રાષ્ટ્રપપિત આદેશ
દ્વારા નક્કી કરે તે પ્રમાર્ણમાં ફાળવવામાં આવશે.
૨૦. ૧૯૬૨ના અવિ^વિનયમ પછી, ઉત્તર-પૂવ: વિવસ્તારો (પુનગ:ઠન)
અવિ^વિનયમ, ૧૯૭૧ (ટૂંકમાં '૧૯૭૧નો અવિ^વિનયમ') આવ્યો. આ
અવિ^વિનયમમાં આસામ રાજ્યનું પુનગ:ઠન કરીને મવિર્ણપુર અને પિત્રપુરા રાજ્યોની
સ્થાપના અને મેર્ઘાલય રાજ્ય તેમજ પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશના
કેન્દ્રશાસિસત પ્રદેશોની રચના માટેની જોગવાઈઓ સમાવવામાં આવી હતી.
૧૯૭૧ના કાયદાના ભાગ- - ‘
IV હાઇકોટ:’માં કલમ ૨૮ થી ૪૩ સમાવિવષ્ટ છે.
કલમ ૨૮ અને ૨૯ પ્રાસંપિગક હોઇ, નીચે ટાંકવામાં આવી છેઃ
"(૨૮) આસામ, નાગાલેન્ડ, મેર્ઘાલય, મવિર્ણપુર અને પિત્રપુરા માટે
સહિહયારી વડી અદાલત.- (૧) વિનયત હિદવસે અને તે હિદવસથી, (એ) આસામ અને નાગાલેન્ડની વડી અદાલતનું કામકાજ બં^ થશે
અને આથી તે અદાલત નાબૂદ કરવામાં આવે છે.
(બી) આસામ, નાગાલેન્ડ, મેર્ઘાલય, મવિર્ણપુર અને પિત્રપુરા રાજ્યો
માટે ગુવાહાટી વડી અદાલત (આસામ, નાગાલેન્ડ, મેર્ઘાલય, મવિર્ણપુર અને પિત્રપુરા હાઇકોટ:) નામથી એક કોમન હાઇકોટ: રહેશે.
આવી હતી. જ્યારે ૧૯૬૨ના અવિ^વિનયમની કલમ-૧૩ની પેટા કલમ-(૧)
હેઠળ વિન^ા:હિરત કરવામાં આવ્યું કે આસામ અને નાગાલેન્ડ હાઇકોટ: તરીકે
ઓળખાતી એક કોમન હાઇકોટ: રહેશે, જ્યારે તેની પેટા-કલમ-(૩) માં
જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે આ કોમન હાઇકોટ:ના ન્યાયમૂર્તિતઓના પગાર અને
ભથ્થાં અંગેના ખચ:ને આસામ અને નાગાલેન્ડ રાજ્યો વચ્ચે, રાષ્ટ્રપપિત આદેશ
દ્વારા નક્કી કરે તે પ્રમાર્ણમાં ફાળવવામાં આવશે.
૨૦. ૧૯૬૨ના અવિ^વિનયમ પછી, ઉત્તર-પૂવ: વિવસ્તારો (પુનગ:ઠન)
અવિ^વિનયમ, ૧૯૭૧ (ટૂંકમાં '૧૯૭૧નો અવિ^વિનયમ') આવ્યો. આ
અવિ^વિનયમમાં આસામ રાજ્યનું પુનગ:ઠન કરીને મવિર્ણપુર અને પિત્રપુરા રાજ્યોની
સ્થાપના અને મેર્ઘાલય રાજ્ય તેમજ પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશના
કેન્દ્રશાસિસત પ્રદેશોની રચના માટેની જોગવાઈઓ સમાવવામાં આવી હતી.
૧૯૭૧ના કાયદાના ભાગ- - ‘
IV હાઇકોટ:’માં કલમ ૨૮ થી ૪૩ સમાવિવષ્ટ છે.
કલમ ૨૮ અને ૨૯ પ્રાસંપિગક હોઇ, નીચે ટાંકવામાં આવી છેઃ
"(૨૮) આસામ, નાગાલેન્ડ, મેર્ઘાલય, મવિર્ણપુર અને પિત્રપુરા માટે
સહિહયારી વડી અદાલત.- (૧) વિનયત હિદવસે અને તે હિદવસથી, (એ) આસામ અને નાગાલેન્ડની વડી અદાલતનું કામકાજ બં^ થશે
અને આથી તે અદાલત નાબૂદ કરવામાં આવે છે.
(બી) આસામ, નાગાલેન્ડ, મેર્ઘાલય, મવિર્ણપુર અને પિત્રપુરા રાજ્યો
માટે ગુવાહાટી વડી અદાલત (આસામ, નાગાલેન્ડ, મેર્ઘાલય, મવિર્ણપુર અને પિત્રપુરા હાઇકોટ:) નામથી એક કોમન હાઇકોટ: રહેશે.
(સી) તે હિદવસની તરત પહેલાં હોદો ^રાવતાં આસામ અને
નાગાલેન્ડ હાઇકોટ:ના ન્યાયા^ીશો, સિસવાય કે તેમર્ણે અન્યથા
પસંદગી કરી હોય, તે હિદવસથી કોમન હાઇકોટ:ના ન્યાયા^ીશો બનશેઃ
(૨) પેટા-કલમ (૧) ના ક્લોઝ-(એ) માંના કાંઇપર્ણ મજકૂરથી
આસામ અને નાગાલેન્ડની વડી અદાલતે, તે સમયે અપાયેલી સત્તા
હેઠળ, વિનયત હિદવસ પહેલાં આપેલી નોહિટસ, પસાર કરેલ હુકમો, આપેલા વિનદrશો કે લી^ેલી કાય:વાહીની અમલવારીના સાતત્યને કોઈ
અસર કરશે નહિહ કે થશે નહિહ."
"(૨૯) કોમન હાઇકોટ:નું હકૂમતક્ષેત્ર. - વિનયત હિદવસે અને
ત્યારબાદથી આસામ, મવિર્ણપુર, મેર્ઘાલય, નાગાલેન્ડ અને પિત્રપુરા
રાજ્યોમાં સમાવિવષ્ટ રાજ્યક્ષેત્રોના સંબં^માં, વિનયત હિદવસની તરત
પહેલાં અમલમાં હોય તેવા કાયદા હેઠળ, યથાપ્રસંગ, આસામ અને
નાગાલેન્ડ વડી અદાલતના અથવા મવિર્ણપુર માટેના ન્યાવિયક
કપિમશનરની અદાલતના અથવા પિત્રપુરા માટેના ન્યાવિયક કપિમશનરની
અદાલતના તે રાજ્યક્ષેત્રોમાંના તમામ હકૂમત, સત્તા અને અવિ^કાર
કોમન હાઇકોટ:માં વિનહિહત્ રહેશે."
૨૧. અરૂર્ણાચલ પ્રદેશ ^ારો, ૧૯૮૬ અને પિમઝોરમ રાજ્ય ^ારો, ૧૯૮૬ના
અમલીકરર્ણથી બે નવા રાજ્યોનો જન્મ થયો. અગાઉના કાયદાની કલમ-૧૮
અને પછીના કાયદાની કલમ-૧૫ કે મહ્દઅંશે એક સરખી જ ર્ઘડાયેલી છે, તેને
સાથે વંચાર્ણે લેવામાં આવે તો સમજાશે કે, આસામ, નાગાલેન્ડ, મેર્ઘાલય, મર્ણીપુર, પિત્રપુરા, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશ માટે એક કોમન હાઇકોટ: નામે
ગુવાહાટી હાઇકોટ: (હાઇકોટ: ઓફ આસામ, નાગાલેન્ડ, મેર્ઘાલય, મવિર્ણપુર,
નાગાલેન્ડ હાઇકોટ:ના ન્યાયા^ીશો, સિસવાય કે તેમર્ણે અન્યથા
પસંદગી કરી હોય, તે હિદવસથી કોમન હાઇકોટ:ના ન્યાયા^ીશો બનશેઃ
(૨) પેટા-કલમ (૧) ના ક્લોઝ-(એ) માંના કાંઇપર્ણ મજકૂરથી
આસામ અને નાગાલેન્ડની વડી અદાલતે, તે સમયે અપાયેલી સત્તા
હેઠળ, વિનયત હિદવસ પહેલાં આપેલી નોહિટસ, પસાર કરેલ હુકમો, આપેલા વિનદrશો કે લી^ેલી કાય:વાહીની અમલવારીના સાતત્યને કોઈ
અસર કરશે નહિહ કે થશે નહિહ."
"(૨૯) કોમન હાઇકોટ:નું હકૂમતક્ષેત્ર. - વિનયત હિદવસે અને
ત્યારબાદથી આસામ, મવિર્ણપુર, મેર્ઘાલય, નાગાલેન્ડ અને પિત્રપુરા
રાજ્યોમાં સમાવિવષ્ટ રાજ્યક્ષેત્રોના સંબં^માં, વિનયત હિદવસની તરત
પહેલાં અમલમાં હોય તેવા કાયદા હેઠળ, યથાપ્રસંગ, આસામ અને
નાગાલેન્ડ વડી અદાલતના અથવા મવિર્ણપુર માટેના ન્યાવિયક
કપિમશનરની અદાલતના અથવા પિત્રપુરા માટેના ન્યાવિયક કપિમશનરની
અદાલતના તે રાજ્યક્ષેત્રોમાંના તમામ હકૂમત, સત્તા અને અવિ^કાર
કોમન હાઇકોટ:માં વિનહિહત્ રહેશે."
૨૧. અરૂર્ણાચલ પ્રદેશ ^ારો, ૧૯૮૬ અને પિમઝોરમ રાજ્ય ^ારો, ૧૯૮૬ના
અમલીકરર્ણથી બે નવા રાજ્યોનો જન્મ થયો. અગાઉના કાયદાની કલમ-૧૮
અને પછીના કાયદાની કલમ-૧૫ કે મહ્દઅંશે એક સરખી જ ર્ઘડાયેલી છે, તેને
સાથે વંચાર્ણે લેવામાં આવે તો સમજાશે કે, આસામ, નાગાલેન્ડ, મેર્ઘાલય, મર્ણીપુર, પિત્રપુરા, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશ માટે એક કોમન હાઇકોટ: નામે
ગુવાહાટી હાઇકોટ: (હાઇકોટ: ઓફ આસામ, નાગાલેન્ડ, મેર્ઘાલય, મવિર્ણપુર,
પિત્રપુરા, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશ) અવિસ્તત્વમાં આવી છે. ૧૯૬૨, ૧૯૭૧ અને ૧૯૮૬ના ર્ઘટનાXમો પર નજર કરતાં જર્ણાય છે કે, તેમાં
સવ:સામાન્ય બાબત એ છે કે જ્યારે આસામની વડી અદાલત અને ત્યારબાદ
ગુવાહાટી વડી અદાલતનાં હુકુમતક્ષેત્રને વિવસ્તૃત કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં
આસામ સિસવાયના રાજ્યો સમાવવામાં આવ્યા હતા, ત્યારે દેશનાં પૂવ ત્તરનાં
તમામ સાત રાજ્યો કોમન હાઇકોટ:નાં ન્યાયમૂર્તિતઓનાં પગાર અને ભથ્થા સંબં^ે
થનારા ખચ:નું વહન કરવા સંમત થયાં હતાં, જે રાષ્ટ્રપપિતનાં આદેશ દ્વારા
વિન^ા:હિરત થાય તે મુજબ આ રાજ્યો વચ્ચે ફાળવવાનો છે.
૨૨. ૧૯૭૧ના કાયદાની જોગવાઈઓની દ્રષ્ટીએ, એક દાયકા અગાઉ
ઉપરાંતથી ગુવાહાટી હાઇકોટ: સેવન સિસસ્ટસ: રાજ્યો માટે કોમન હાઇકોટ: હતી.
આ વડી અદાલતનું હુકુમતક્ષેત્ર આસામ, નાગાલેન્ડ, પિત્રપુરા, મવિર્ણપુર, મેર્ઘાલય, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશના ક્ષેત્રોને આવરી લેતું હતું.
૨૩. જોકે, ૧૯૭૧ના અવિ^વિનયમમાં પૂવ ત્તરના વિવસ્તારો (પુનગ:ઠન) અને
અન્ય સંબંવિ^ત કાયદાઓ (સુ^ારા) અવિ^વિનયમ, ૨૦૧૨ (ટૂંકમાં 'સુ^ારા
અવિ^વિનયમ') થકી સુ^ારો કરવામાં આવ્યો હતો, જેર્ણે મેર્ઘાલય, મવિર્ણપુર અને
પિત્રપુરા રાજ્યો માટે અલગ-અલગ વડી અદાલતોની સ્થાપના કરી. તે જ પ્રમાર્ણે, ૧૯૭૧ના કાયદાની કલમ-૨(ડી) માં કોમન હાઈકોટ:ની વ્યાખ્યામાં સુ^ારો
કરવામાં આવ્યો હતો. કલમ ૨૮ અને ૨૯ વચ્ચે કલમ ૨૮એ થી ૨૮કે ઉમેરવા
સવ:સામાન્ય બાબત એ છે કે જ્યારે આસામની વડી અદાલત અને ત્યારબાદ
ગુવાહાટી વડી અદાલતનાં હુકુમતક્ષેત્રને વિવસ્તૃત કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં
આસામ સિસવાયના રાજ્યો સમાવવામાં આવ્યા હતા, ત્યારે દેશનાં પૂવ ત્તરનાં
તમામ સાત રાજ્યો કોમન હાઇકોટ:નાં ન્યાયમૂર્તિતઓનાં પગાર અને ભથ્થા સંબં^ે
થનારા ખચ:નું વહન કરવા સંમત થયાં હતાં, જે રાષ્ટ્રપપિતનાં આદેશ દ્વારા
વિન^ા:હિરત થાય તે મુજબ આ રાજ્યો વચ્ચે ફાળવવાનો છે.
૨૨. ૧૯૭૧ના કાયદાની જોગવાઈઓની દ્રષ્ટીએ, એક દાયકા અગાઉ
ઉપરાંતથી ગુવાહાટી હાઇકોટ: સેવન સિસસ્ટસ: રાજ્યો માટે કોમન હાઇકોટ: હતી.
આ વડી અદાલતનું હુકુમતક્ષેત્ર આસામ, નાગાલેન્ડ, પિત્રપુરા, મવિર્ણપુર, મેર્ઘાલય, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશના ક્ષેત્રોને આવરી લેતું હતું.
૨૩. જોકે, ૧૯૭૧ના અવિ^વિનયમમાં પૂવ ત્તરના વિવસ્તારો (પુનગ:ઠન) અને
અન્ય સંબંવિ^ત કાયદાઓ (સુ^ારા) અવિ^વિનયમ, ૨૦૧૨ (ટૂંકમાં 'સુ^ારા
અવિ^વિનયમ') થકી સુ^ારો કરવામાં આવ્યો હતો, જેર્ણે મેર્ઘાલય, મવિર્ણપુર અને
પિત્રપુરા રાજ્યો માટે અલગ-અલગ વડી અદાલતોની સ્થાપના કરી. તે જ પ્રમાર્ણે, ૧૯૭૧ના કાયદાની કલમ-૨(ડી) માં કોમન હાઈકોટ:ની વ્યાખ્યામાં સુ^ારો
કરવામાં આવ્યો હતો. કલમ ૨૮ અને ૨૯ વચ્ચે કલમ ૨૮એ થી ૨૮કે ઉમેરવા
ઉપરાંત, સુ^ારા કાયદામાં અન્ય બાબતોની સાથે કલમ-૨૮ની પેટા-કલમ-
(૧) માં એક પરંતુક પર્ણ સામેલ કરવામાં આવેલ, જે નીચે મુજબ છેઃ
"પરંતુ, એવી જોગવાઇ કરવામાં આવે છે કે, પૂવ ત્તર વિવસ્તારો
(પુનગ:ઠન) અને અન્ય સંબંવિ^ત કાયદાઓ (સુ^ારા) અવિ^વિનયમ, ૨૦૧૨ના અમલ અને તદ્ઉપરાંતથી આસામ, અરૂર્ણાચલ પ્રદેશ, પિમઝોરમ અને નાગાલેન્ડ રાજ્યો માટે કોમન હાઇકોટ: રહેશે અને
મેર્ઘાલય, મવિર્ણપુર અને પિત્રપુરા રાજ્યો સબબ તેના હકૂમતક્ષેત્ર અને
સત્તાનો અંત આવશે."
૨૪. આથી, આજે ગુવાહાટી વડી અદાલત આસામ, નાગાલેન્ડ, પિમઝોરમ અને
અરૂર્ણાચલ પ્રદેશ પર હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવે છે, અને તેથી આ ચાર રાજ્યોમાંની
દીવાની અદાલતો તેની એટલે કે ગુવાહાટી વડી અદાલતની તાબાની અદાલતો
છે. આમ, આ એ વડી અદાલત છે, જેનું હુકુમતક્ષેત્ર અગાઉ સાત અલગ-અલગ
રાજ્યો પર હતું અને હાલમાં ચાર અલગ-અલગ રાજ્યો પર છે. આ એક અનોખી
વિવશેર્ષતા છે, જે આઝાદી પછીના દેશના ન્યાવિયક ઇપિતહાસમાં અજોડ છે.
૨૫. આપર્ણે એવી ન્યાવિયક નોં^ લઈ શકીએ કે ભૂતકાળમાં ઉપરોક્ત
રાજ્યોમાંના વકીલો અને ન્યાવિયક અવિ^કારીઓ ગુવાહાટી વડી અદાલતના
ન્યાયા^ીશો તરીકે પદોન્નપિત પામેલ.
૨૬. આથી, જ્યાં સુ^ી ન્યાવિયક વહીવટીતંત્રનો સવાલ છે, બં^ારર્ણની
અનુચ્છેદ-૨૩૧ની દ્રષ્ટિષ્ટએ ગુવાહાટી વડી અદાલત રાજ્ય તેમજ નાગાલેન્ડ
(૧) માં એક પરંતુક પર્ણ સામેલ કરવામાં આવેલ, જે નીચે મુજબ છેઃ
"પરંતુ, એવી જોગવાઇ કરવામાં આવે છે કે, પૂવ ત્તર વિવસ્તારો
(પુનગ:ઠન) અને અન્ય સંબંવિ^ત કાયદાઓ (સુ^ારા) અવિ^વિનયમ, ૨૦૧૨ના અમલ અને તદ્ઉપરાંતથી આસામ, અરૂર્ણાચલ પ્રદેશ, પિમઝોરમ અને નાગાલેન્ડ રાજ્યો માટે કોમન હાઇકોટ: રહેશે અને
મેર્ઘાલય, મવિર્ણપુર અને પિત્રપુરા રાજ્યો સબબ તેના હકૂમતક્ષેત્ર અને
સત્તાનો અંત આવશે."
૨૪. આથી, આજે ગુવાહાટી વડી અદાલત આસામ, નાગાલેન્ડ, પિમઝોરમ અને
અરૂર્ણાચલ પ્રદેશ પર હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવે છે, અને તેથી આ ચાર રાજ્યોમાંની
દીવાની અદાલતો તેની એટલે કે ગુવાહાટી વડી અદાલતની તાબાની અદાલતો
છે. આમ, આ એ વડી અદાલત છે, જેનું હુકુમતક્ષેત્ર અગાઉ સાત અલગ-અલગ
રાજ્યો પર હતું અને હાલમાં ચાર અલગ-અલગ રાજ્યો પર છે. આ એક અનોખી
વિવશેર્ષતા છે, જે આઝાદી પછીના દેશના ન્યાવિયક ઇપિતહાસમાં અજોડ છે.
૨૫. આપર્ણે એવી ન્યાવિયક નોં^ લઈ શકીએ કે ભૂતકાળમાં ઉપરોક્ત
રાજ્યોમાંના વકીલો અને ન્યાવિયક અવિ^કારીઓ ગુવાહાટી વડી અદાલતના
ન્યાયા^ીશો તરીકે પદોન્નપિત પામેલ.
૨૬. આથી, જ્યાં સુ^ી ન્યાવિયક વહીવટીતંત્રનો સવાલ છે, બં^ારર્ણની
અનુચ્છેદ-૨૩૧ની દ્રષ્ટિષ્ટએ ગુવાહાટી વડી અદાલત રાજ્ય તેમજ નાગાલેન્ડ
રાજ્ય માટેની હાઇકોટ: છે.
સુ^ારા પૂવrની સી.પી.સી.ની કલમ-૨૫:
૨૭. આગળ વ^તાં પહેલાં, જે ખામી સબબ ^રમૂળથી ફેરફાર કરી નોં^પાત્ર
બદલાવ લાવવા પાછળ, સંસદનો આશય શું હતો તે સમજવા આપર્ણે સંહિહતાની
સુ^ારા પૂવrની કલમ-૨૫નો સંદભ: કરવો રહ્યો. સુ^ારા પૂવrની જોગવાઈઓ
વંચાર્ણ માત્રે લેતાં સ્પષ્ટ થાય છે કે, તેનો વ્યાપ અને અમલીકરર્ણ મયા:હિદત
હતા. જ્યાં સુ^ી રાજ્ય સરકારો વચ્ચે મનમેળ ન હોય ત્યાં સુ^ી, એક રાજ્યની
દીવાની અદાલતમાંથી બીજા રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં દાવો, અપીલ અથવા
અન્ય કાય:વાહીનું સ્થાનાંતરર્ણ એ પરવાનગીપાત્ર વિવકલ્પ નહોતો. આ ઉપરાંત, કોઈ કેસ, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીને સ્થાનાંતહિરત કરવાનું ન્યાવિયક કાય:ને
બદલે વહીવટી કાય: થકી અમલી બનાવવામાં આવતું અને તે પર્ણ ત્યારે જ્યારે કે
બંને રાજ્ય સરકારો સહમત હોય. કાયદા પંચે સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫માં
સુ^ારાની ભલામર્ણ કરી હોઇ, તે ૧૯૭૬ના સુ^ારા અવિ^વિનયમ-૧૦૪ થકી
સુ^ારવામાં આવી હતી. કલમ-૨૫ની સુ^ારાપૂવrની આવૃવિત્ત અને હાલની
આવૃવિત્તમાં જે તફાવત છે તે જ સ્થાનાંતરર્ણની સત્તામાં આવેલ તફાવતને સૂચવે
છે. આ તબક્કે કલમ-૨૫માં સુ^ારો કરવા માટેના 'હેતુઓ અને કારર્ણોનું
વિનવેદન' (ટૂંકમાં ‘એસઓઆર’)ની પર્ણ નોં^ લેવી રહી:
"ક્લોઝ ૧૨.- સંહિહતાની કલમ-૨૫ રાજ્ય સરકારને અમુક
સંજોગોમાં રાજ્યમાં હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવતી વડી અદાલતમાંથી અન્ય
વડી અદાલતમાં દાવાઓ ઇત્યાહિદને સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તા આપે
છે. આ કલમનો વ્યાપ ખૂબ જ સિસપિમત છે, કારર્ણ કે તેમાં હાઇકોટ:માં
સુ^ારા પૂવrની સી.પી.સી.ની કલમ-૨૫:
૨૭. આગળ વ^તાં પહેલાં, જે ખામી સબબ ^રમૂળથી ફેરફાર કરી નોં^પાત્ર
બદલાવ લાવવા પાછળ, સંસદનો આશય શું હતો તે સમજવા આપર્ણે સંહિહતાની
સુ^ારા પૂવrની કલમ-૨૫નો સંદભ: કરવો રહ્યો. સુ^ારા પૂવrની જોગવાઈઓ
વંચાર્ણ માત્રે લેતાં સ્પષ્ટ થાય છે કે, તેનો વ્યાપ અને અમલીકરર્ણ મયા:હિદત
હતા. જ્યાં સુ^ી રાજ્ય સરકારો વચ્ચે મનમેળ ન હોય ત્યાં સુ^ી, એક રાજ્યની
દીવાની અદાલતમાંથી બીજા રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં દાવો, અપીલ અથવા
અન્ય કાય:વાહીનું સ્થાનાંતરર્ણ એ પરવાનગીપાત્ર વિવકલ્પ નહોતો. આ ઉપરાંત, કોઈ કેસ, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીને સ્થાનાંતહિરત કરવાનું ન્યાવિયક કાય:ને
બદલે વહીવટી કાય: થકી અમલી બનાવવામાં આવતું અને તે પર્ણ ત્યારે જ્યારે કે
બંને રાજ્ય સરકારો સહમત હોય. કાયદા પંચે સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫માં
સુ^ારાની ભલામર્ણ કરી હોઇ, તે ૧૯૭૬ના સુ^ારા અવિ^વિનયમ-૧૦૪ થકી
સુ^ારવામાં આવી હતી. કલમ-૨૫ની સુ^ારાપૂવrની આવૃવિત્ત અને હાલની
આવૃવિત્તમાં જે તફાવત છે તે જ સ્થાનાંતરર્ણની સત્તામાં આવેલ તફાવતને સૂચવે
છે. આ તબક્કે કલમ-૨૫માં સુ^ારો કરવા માટેના 'હેતુઓ અને કારર્ણોનું
વિનવેદન' (ટૂંકમાં ‘એસઓઆર’)ની પર્ણ નોં^ લેવી રહી:
"ક્લોઝ ૧૨.- સંહિહતાની કલમ-૨૫ રાજ્ય સરકારને અમુક
સંજોગોમાં રાજ્યમાં હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવતી વડી અદાલતમાંથી અન્ય
વડી અદાલતમાં દાવાઓ ઇત્યાહિદને સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તા આપે
છે. આ કલમનો વ્યાપ ખૂબ જ સિસપિમત છે, કારર્ણ કે તેમાં હાઇકોટ:માં
સિંસગલ જજ સમક્ષના પડતર કેસ, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીને
જ ટ્રાન્સફર કરવાની જોગવાઈ છે. આ ઉપરાંત રાજ્ય સરકાર એ
સ્થાનાંતરર્ણની સત્તાનો ઉપયોગ કરવા માટેની યોગ્ય સંસ્થા નથી
જર્ણાતી. આથી, કલમ-૨૫ને એક નવી કલમથી બદલવામાં આવી
છે, જે રાજ્ય સરકારમાં વિનહિહત હાલની સત્તા સવ ચ્ચ અદાલતને
તબદીલ કરવાની અને ફોજદારી કાય:વાહી સંહિહતા, ૧૯૭૩ની કલમ
૪૦૬ હેઠળ ફોજદારી કેસોમાં સવ ચ્ચ અદાલતને જે સ્થાનાંતરર્ણ
સબબની વ્યાપક સત્તા છે, તેવી સત્તાની જોગવાઈ કરે છે. વ^ુમાં, નવી કલમ હાઇકોટ:માં જ ઉદ્ભવેલ કેસોથી લઇને અન્ય કોઇપર્ણ
દીવાની અદાલતમાં ઉદ્ભવેલ કેસોના સ્થાનાંતરર્ણને આવરી લે છે.
આમ, દીવાની કાય:વાહી સંહિહતાની આ નવી કલમનો વ્યાપ ફોજદારી
કાય:વાહી સંહિહતા, ૧૯૭૩ની કલમ-૪૦૬ના વ્યાપ કરતાં મોટો છે."
૨૮. આમ, કલમ-૨૫માં સુ^ારા સાથે, એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં કોઈ
પર્ણ દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીને બીજા રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં
લઇ જવા અંગે વિનર્ણ:ય લેવાની સત્તા આ અદાલતને સુપરત કરીને કાયદાની
અદાલતોના ન્યાય-વહીવટમાં રહેલ ગંભીર અવરો^ો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.
સુ^ારા પૂવrની કલમ-૨૫ અન્વયે જ્યારે કે માત્ર તબદીલીકતા: રાજ્ય જ, જે
રાજ્યમાં સ્થાનાંતરર્ણ થઇ રહ્યું હોય તેની મંજૂરીથી, આવું સ્થાનાંતરર્ણ કરવા
સક્ષમ રહેતું, ત્યારે સ્ટેટમેન્ટ ઓફ ઓબજેક્ટ એન્ડ રીઝન્સમાં સાચું જ
અવલોકવામાં આવ્યું છે કે આ પ્રકારના સ્થાનાંતરર્ણનો વિનર્ણ:ય લેવાનું કાય: રાજ્ય
સરકારનું નથી. જોકે, અમે એવું માની લઇએ છીએ કે, કલમ-૨૫ પ્રકારનું
સ્થાનાંતરર્ણ અમલમાં લાવવામાં સંબંવિ^ત રાજ્યો વચ્ચેના સહકારની
જ ટ્રાન્સફર કરવાની જોગવાઈ છે. આ ઉપરાંત રાજ્ય સરકાર એ
સ્થાનાંતરર્ણની સત્તાનો ઉપયોગ કરવા માટેની યોગ્ય સંસ્થા નથી
જર્ણાતી. આથી, કલમ-૨૫ને એક નવી કલમથી બદલવામાં આવી
છે, જે રાજ્ય સરકારમાં વિનહિહત હાલની સત્તા સવ ચ્ચ અદાલતને
તબદીલ કરવાની અને ફોજદારી કાય:વાહી સંહિહતા, ૧૯૭૩ની કલમ
૪૦૬ હેઠળ ફોજદારી કેસોમાં સવ ચ્ચ અદાલતને જે સ્થાનાંતરર્ણ
સબબની વ્યાપક સત્તા છે, તેવી સત્તાની જોગવાઈ કરે છે. વ^ુમાં, નવી કલમ હાઇકોટ:માં જ ઉદ્ભવેલ કેસોથી લઇને અન્ય કોઇપર્ણ
દીવાની અદાલતમાં ઉદ્ભવેલ કેસોના સ્થાનાંતરર્ણને આવરી લે છે.
આમ, દીવાની કાય:વાહી સંહિહતાની આ નવી કલમનો વ્યાપ ફોજદારી
કાય:વાહી સંહિહતા, ૧૯૭૩ની કલમ-૪૦૬ના વ્યાપ કરતાં મોટો છે."
૨૮. આમ, કલમ-૨૫માં સુ^ારા સાથે, એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં કોઈ
પર્ણ દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીને બીજા રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં
લઇ જવા અંગે વિનર્ણ:ય લેવાની સત્તા આ અદાલતને સુપરત કરીને કાયદાની
અદાલતોના ન્યાય-વહીવટમાં રહેલ ગંભીર અવરો^ો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.
સુ^ારા પૂવrની કલમ-૨૫ અન્વયે જ્યારે કે માત્ર તબદીલીકતા: રાજ્ય જ, જે
રાજ્યમાં સ્થાનાંતરર્ણ થઇ રહ્યું હોય તેની મંજૂરીથી, આવું સ્થાનાંતરર્ણ કરવા
સક્ષમ રહેતું, ત્યારે સ્ટેટમેન્ટ ઓફ ઓબજેક્ટ એન્ડ રીઝન્સમાં સાચું જ
અવલોકવામાં આવ્યું છે કે આ પ્રકારના સ્થાનાંતરર્ણનો વિનર્ણ:ય લેવાનું કાય: રાજ્ય
સરકારનું નથી. જોકે, અમે એવું માની લઇએ છીએ કે, કલમ-૨૫ પ્રકારનું
સ્થાનાંતરર્ણ અમલમાં લાવવામાં સંબંવિ^ત રાજ્યો વચ્ચેના સહકારની
અવિનવિ‡તતા કે સંભવિવત અભાવ બાબત એસ.ઓ.આર.માં કોઇ ઉલ્લેખ નથી.
પરંતુ, અમને તે સમજવામાં વાર નથી લાગી કે, સંસદ સાચી હિદશામાં આગળ
વ^ી અને એ ઉપદ્રવને ઉકેલ્યો છે કે જ્યારે બે રાજ્યો જ્યારે એકમત ન હોય ત્યારે
પહિરર્ણમતી વિસ્થપિત કે જેમાં મુકદમાકતા: ન્યાયથી વંસિચત રહે. જે હોય તે (ભલે)
રહે.
ચુકદાઓ અંગે વિવચારર્ણા
૨૯. સામાન્ય રીતે ઉચ્ચ અદાલતો સાથે સંબંવિ^ત બં^ારર્ણની જોગવાઈઓનું
સવrક્ષર્ણ કયા: પછી અને અન્ય બાબતોની સાથે સાથે, આસામ અને નાગાલેન્ડ
રાજ્યો માટે ગુવાહાટી ઉચ્ચ અદાલત કેવી રીતે કોમન હાઇકોટ: સ્વરૂપે આકાર
પામી, તે સબબ શ્રી બાલગોપાલ અને શ્રી ગોસ્વામીએ ટાંકેલા દુગrશ શમા:
(સુપ્રા) ના ચુકાદા તેમજ અપીલકતા:ઓ તરફે તેમર્ણે ટાંકેલા અન્ય ચુકાદાઓ આ
સમયે ધ્યાને લેવાં રહ્યા.
૩૦. દુગrશ શમા: (સુપ્રા)માં, આ અદાલત સમક્ષ પ્રશ્ન એ હતો કે, સંહિહતાની
કલમ-૨૩ હેઠળની અરજી આવતાં, હિહન્દુ મેરેજ એક્ટ, ૧૯૫૫ની કલમ-૧૩
હેઠળ અપીલકતા:-પપિત દ્વારા મધ્ય પ્રદેશના ઉજ્જૈનની એક અદાલતમાં દાખલ
કરવામાં આવેલ પીટીશન મહારાષ્ટ્રના નાસિસક જીલ્લાના માલેગાંવની એક
અદાલતમાં તબદીલ કરી તેને સામાવાળા-પત્નીની સદરહુ કાયદાની કલમ-૯
હેઠળની યાસિચકાની સાથે ચલાવવાનો હુકમ આપી, શું મધ્યપ્રદેશ ઉચ્ચ
પરંતુ, અમને તે સમજવામાં વાર નથી લાગી કે, સંસદ સાચી હિદશામાં આગળ
વ^ી અને એ ઉપદ્રવને ઉકેલ્યો છે કે જ્યારે બે રાજ્યો જ્યારે એકમત ન હોય ત્યારે
પહિરર્ણમતી વિસ્થપિત કે જેમાં મુકદમાકતા: ન્યાયથી વંસિચત રહે. જે હોય તે (ભલે)
રહે.
ચુકદાઓ અંગે વિવચારર્ણા
૨૯. સામાન્ય રીતે ઉચ્ચ અદાલતો સાથે સંબંવિ^ત બં^ારર્ણની જોગવાઈઓનું
સવrક્ષર્ણ કયા: પછી અને અન્ય બાબતોની સાથે સાથે, આસામ અને નાગાલેન્ડ
રાજ્યો માટે ગુવાહાટી ઉચ્ચ અદાલત કેવી રીતે કોમન હાઇકોટ: સ્વરૂપે આકાર
પામી, તે સબબ શ્રી બાલગોપાલ અને શ્રી ગોસ્વામીએ ટાંકેલા દુગrશ શમા:
(સુપ્રા) ના ચુકાદા તેમજ અપીલકતા:ઓ તરફે તેમર્ણે ટાંકેલા અન્ય ચુકાદાઓ આ
સમયે ધ્યાને લેવાં રહ્યા.
૩૦. દુગrશ શમા: (સુપ્રા)માં, આ અદાલત સમક્ષ પ્રશ્ન એ હતો કે, સંહિહતાની
કલમ-૨૩ હેઠળની અરજી આવતાં, હિહન્દુ મેરેજ એક્ટ, ૧૯૫૫ની કલમ-૧૩
હેઠળ અપીલકતા:-પપિત દ્વારા મધ્ય પ્રદેશના ઉજ્જૈનની એક અદાલતમાં દાખલ
કરવામાં આવેલ પીટીશન મહારાષ્ટ્રના નાસિસક જીલ્લાના માલેગાંવની એક
અદાલતમાં તબદીલ કરી તેને સામાવાળા-પત્નીની સદરહુ કાયદાની કલમ-૯
હેઠળની યાસિચકાની સાથે ચલાવવાનો હુકમ આપી, શું મધ્યપ્રદેશ ઉચ્ચ
ન્યાયાલયે ન્યાય કય છે? કાયદાની જોગવાઈઓને ધ્યાનમાં રાખી, આ અદાલતે
નીચે મુજબ ચુકાદો આપ્યો છેઃ
"(૪૬) અમારા ચુકાદામાં, વખતોવખત સુ^ારવામાં આવેલ સંહિહતાને
ધ્યાનમાં રાખતાં, કેસોના (દાવાઓ, અપીલો અને અન્ય
કાય:વાહીઓ) સ્થાનાંતરર્ણ સંબંવિ^ત કાયદો સારી રીતે પ્રસ્થાપિપત છે, જે સંહિહતાની કલમ-૨૨ થી ૨૫ માં જોવા મળે છે અને તે જોગવાઇઓ
તમામે-તમામ બાબતો આવરી લે છે. કલમ-૨૨, ૨૪ અને ૨૫
સ્થાનાંતરર્ણની સત્તા સાથે સંબંવિ^ત છે, તો કલમ-૨૩ માત્ર એક મંચ
અંગે જોગવાઇ કરે છે અને વિનર્દિદષ્ટ કરે છે કે કઇ અદાલતમાં
સ્થાનાંતરર્ણની અરજી કરી શકાય છે. કલમ-૨૩ કોઈ ચોક્કસ
અદાલતને કાય:વાહી સ્થાનાંતહિરત કરવાનો હુકમ કરવાની સત્તા
આપતી કોઈ સબસ્ટેન્ટીવ જોગવાઈ નથી.
(૪૭)અમારાં સુવિવચાહિરત મંતવ્યમાં, જ્યાં હકૂમત હેઠળની અનેક
અદાલતો એક અપીલીય અદાલતની અ^ીનસ્થ હોય, ત્યાં
સ્થાનાંતરર્ણ માટેની અરજી આવી અપીલીય અદાલતમાં કરી શકાય
છે અને કોટ: પોતાના તાબાની એક અદાલતથી તાબાની અન્ય
અદાલતમાં કેસને સ્થાનાંતહિરત કરી શકે છે. તેવી જ રીતે, જ્યાં આવી
અદાલતો એક વડી અદાલતની તાબાની અદાલતો હોય, ત્યાં આવી
વડી અદાલત સમક્ષ અરજી કરી શકાય છે અને વડી અદાલત તેના
તાબાની એક અદાલતમાંથી કેસને પોતાના તાબાની અન્ય કોઈ
અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરી શકે છે. પરંતુ જ્યાં આવી અદાલતો
અલગ-અલગ વડી અદાલતોની તાબાની અદાલતો હોય, ત્યાં માત્ર
સવ ચ્ચ અદાલત (આ અદાલત) જ સ્થાનાંતરર્ણનો આદેશ આપી
શકે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, જો બે અદાલતો જુદી જુદી વડી
અદાલતોને આવિ^ન હોય, તો એક વડી અદાલતને તેની અ^ીનસ્થ
કોઇપર્ણ અદાલતમાં પડતર કેસને અન્ય વડી અદાલતને આવિ^ન
નીચે મુજબ ચુકાદો આપ્યો છેઃ
"(૪૬) અમારા ચુકાદામાં, વખતોવખત સુ^ારવામાં આવેલ સંહિહતાને
ધ્યાનમાં રાખતાં, કેસોના (દાવાઓ, અપીલો અને અન્ય
કાય:વાહીઓ) સ્થાનાંતરર્ણ સંબંવિ^ત કાયદો સારી રીતે પ્રસ્થાપિપત છે, જે સંહિહતાની કલમ-૨૨ થી ૨૫ માં જોવા મળે છે અને તે જોગવાઇઓ
તમામે-તમામ બાબતો આવરી લે છે. કલમ-૨૨, ૨૪ અને ૨૫
સ્થાનાંતરર્ણની સત્તા સાથે સંબંવિ^ત છે, તો કલમ-૨૩ માત્ર એક મંચ
અંગે જોગવાઇ કરે છે અને વિનર્દિદષ્ટ કરે છે કે કઇ અદાલતમાં
સ્થાનાંતરર્ણની અરજી કરી શકાય છે. કલમ-૨૩ કોઈ ચોક્કસ
અદાલતને કાય:વાહી સ્થાનાંતહિરત કરવાનો હુકમ કરવાની સત્તા
આપતી કોઈ સબસ્ટેન્ટીવ જોગવાઈ નથી.
(૪૭)અમારાં સુવિવચાહિરત મંતવ્યમાં, જ્યાં હકૂમત હેઠળની અનેક
અદાલતો એક અપીલીય અદાલતની અ^ીનસ્થ હોય, ત્યાં
સ્થાનાંતરર્ણ માટેની અરજી આવી અપીલીય અદાલતમાં કરી શકાય
છે અને કોટ: પોતાના તાબાની એક અદાલતથી તાબાની અન્ય
અદાલતમાં કેસને સ્થાનાંતહિરત કરી શકે છે. તેવી જ રીતે, જ્યાં આવી
અદાલતો એક વડી અદાલતની તાબાની અદાલતો હોય, ત્યાં આવી
વડી અદાલત સમક્ષ અરજી કરી શકાય છે અને વડી અદાલત તેના
તાબાની એક અદાલતમાંથી કેસને પોતાના તાબાની અન્ય કોઈ
અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરી શકે છે. પરંતુ જ્યાં આવી અદાલતો
અલગ-અલગ વડી અદાલતોની તાબાની અદાલતો હોય, ત્યાં માત્ર
સવ ચ્ચ અદાલત (આ અદાલત) જ સ્થાનાંતરર્ણનો આદેશ આપી
શકે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, જો બે અદાલતો જુદી જુદી વડી
અદાલતોને આવિ^ન હોય, તો એક વડી અદાલતને તેની અ^ીનસ્થ
કોઇપર્ણ અદાલતમાં પડતર કેસને અન્ય વડી અદાલતને આવિ^ન
અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવાનો કોઈ અવિ^કાર નથી. માત્ર સવ ચ્ચ
ન્યાયાલય (આ કોટ:) જ આ સ્થાનાંતરર્ણનો આદેશ આપી શકે છે.
(૪૮) ૧૯૦૮ની સંહિહતામાં મૂળરૂપે અવિ^વિનયપિમત કલમ-૨૫ અને
૧૯૭૬ના સુ^ારા અવિ^વિનયમ અગાઉ લેવાયેલા વિનર્ણ:યો, હાલની
સુ^ારેલ કલમ-૨૫ને લાગુ નહીં પડે. અમારા મતે, આવાં કેસોમાં
કલમ-૨૩ લાગૂ નહિહ પડે અને માત્ર કલમ-૨૫ની જોગવાઇઓ જ
લાગૂ પડશે.
(૪૯)કલમ-૨૫ની ભાર્ષા પર્ણ એવાં દ્રષ્ટિષ્ટકોર્ણ, ક જે અમો લેવા
માંગીઓ છીએ તેને, ટેકો આપે છે. સંહિહતાની કલમ-૨૫ની પેટા-
કલમ (૧) માં જર્ણાવવામાં આવ્યું છે કે, ‘પક્ષકારની અરજી પર, આ
અદાલત સ્થાનાંતરર્ણનો યોગ્ય હુકમ પસાર કરી શકે છે. આમ, કલમ-૨૫ ‘સ્વ-સંકવિલત સંહિહતા’ છે અને તે આ મુદ્દા પર નક્કર
તેમજ પ્રવિXયાત્મક કાયદાનો સમાવેશ કરે છે. તે પક્ષકારને અરજી
કરીને અદાલતમાં જવાની પરવાનગી આપે છે તેમજ તે અદાલતને
સ્થાનાંતરર્ણનો આદેશ આપવાની સત્તા પર્ણ આપે છે.
(૫૦) આ બાબતને અન્ય દ્રષ્ટિષ્ટકોર્ણથી પર્ણ ચકાસી શકાય છે. દરેક
અદાલતની પોતાની સ્થાવિનક કે પ્રાદેવિશક સીમાઓ હોય છે, જેની
બહાર તે હુકુમતક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરી શકે નહીં. જ્યાં સુ^ી આ
અદાલતનો સંબં^ છે, તેના હુકુમતક્ષેત્રમાં કોઈ પ્રાદેવિશક મયા:દા નથી
અને તે ભારતના રાજ્યક્ષેત્રની અંદર કોઈ પર્ણ વ્યવિક્ત અથવા
સત્તામંડળને આવરી લે છે. પરંતુ તેની પાસે દેશની બહાર કોઈ
હુકુમતક્ષેત્ર નથી. જ્યાં સુ^ી વડી અદાલતને લાગેવળગે છે, તેનું
હુકુમતક્ષેત્ર એ ક્ષેત્ર સુ^ી મયા:હિદત છે, જેની અંદર તે અવિ^કારક્ષેત્રનો
ઉપયોગ કરે છે, તેનાથી આગળ નહીં. આ સરખામર્ણીની રૂએ તક:થી
(ઉપરોક્ત મુદ્દો) ધ્યાને લેતાં, વડી અદાલત પોતાના તાબાની
અદાલતમાં પડતર કેસને અન્ય વડી અદાલતના તાબાની અદાલતમાં
સ્થાનાંતહિરત કરવાનો આદેશ આપી શકે નહીં. આવું (કરવું) તે
ન્યાયાલય (આ કોટ:) જ આ સ્થાનાંતરર્ણનો આદેશ આપી શકે છે.
(૪૮) ૧૯૦૮ની સંહિહતામાં મૂળરૂપે અવિ^વિનયપિમત કલમ-૨૫ અને
૧૯૭૬ના સુ^ારા અવિ^વિનયમ અગાઉ લેવાયેલા વિનર્ણ:યો, હાલની
સુ^ારેલ કલમ-૨૫ને લાગુ નહીં પડે. અમારા મતે, આવાં કેસોમાં
કલમ-૨૩ લાગૂ નહિહ પડે અને માત્ર કલમ-૨૫ની જોગવાઇઓ જ
લાગૂ પડશે.
(૪૯)કલમ-૨૫ની ભાર્ષા પર્ણ એવાં દ્રષ્ટિષ્ટકોર્ણ, ક જે અમો લેવા
માંગીઓ છીએ તેને, ટેકો આપે છે. સંહિહતાની કલમ-૨૫ની પેટા-
કલમ (૧) માં જર્ણાવવામાં આવ્યું છે કે, ‘પક્ષકારની અરજી પર, આ
અદાલત સ્થાનાંતરર્ણનો યોગ્ય હુકમ પસાર કરી શકે છે. આમ, કલમ-૨૫ ‘સ્વ-સંકવિલત સંહિહતા’ છે અને તે આ મુદ્દા પર નક્કર
તેમજ પ્રવિXયાત્મક કાયદાનો સમાવેશ કરે છે. તે પક્ષકારને અરજી
કરીને અદાલતમાં જવાની પરવાનગી આપે છે તેમજ તે અદાલતને
સ્થાનાંતરર્ણનો આદેશ આપવાની સત્તા પર્ણ આપે છે.
(૫૦) આ બાબતને અન્ય દ્રષ્ટિષ્ટકોર્ણથી પર્ણ ચકાસી શકાય છે. દરેક
અદાલતની પોતાની સ્થાવિનક કે પ્રાદેવિશક સીમાઓ હોય છે, જેની
બહાર તે હુકુમતક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરી શકે નહીં. જ્યાં સુ^ી આ
અદાલતનો સંબં^ છે, તેના હુકુમતક્ષેત્રમાં કોઈ પ્રાદેવિશક મયા:દા નથી
અને તે ભારતના રાજ્યક્ષેત્રની અંદર કોઈ પર્ણ વ્યવિક્ત અથવા
સત્તામંડળને આવરી લે છે. પરંતુ તેની પાસે દેશની બહાર કોઈ
હુકુમતક્ષેત્ર નથી. જ્યાં સુ^ી વડી અદાલતને લાગેવળગે છે, તેનું
હુકુમતક્ષેત્ર એ ક્ષેત્ર સુ^ી મયા:હિદત છે, જેની અંદર તે અવિ^કારક્ષેત્રનો
ઉપયોગ કરે છે, તેનાથી આગળ નહીં. આ સરખામર્ણીની રૂએ તક:થી
(ઉપરોક્ત મુદ્દો) ધ્યાને લેતાં, વડી અદાલત પોતાના તાબાની
અદાલતમાં પડતર કેસને અન્ય વડી અદાલતના તાબાની અદાલતમાં
સ્થાનાંતહિરત કરવાનો આદેશ આપી શકે નહીં. આવું (કરવું) તે
અદાલતના પ્રાદેવિશક હકૂમતક્ષેત્રની મયા:દા સાથે અસંગત રહે.
* * *
(૫૪) બં^ારર્ણના (લાગૂ થયાની) શરૂઆત બાદ, અને સવ ચ્ચ
ન્યાયાલય (આ ન્યાયાલય) ની સ્થાપના પછી, સંસદને સંહિહતાની
કલમ-૨૫માં સુ^ારો કરવો યોગ્ય લાગ્યો હતો અને તે મુજબ, આ
અદાલતને એક વડી અદાલતમાંથી બીજી વડી અદાલત અથવા એક
રાજ્યની એક દીવાની અદાલતમાંથી અન્ય રાજ્યની અન્ય દીવાની
અદાલતમાં કાય:વાહી સ્થાનાંતહિરત કરવાનો હુકમ કરવાની સત્તા
આપતો સુ^ારો તેમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
(૫૫) એ વાત વિનઃશંકપર્ણે સાચી છે કે ૧૯૭૬ના સુ^ારા
અવિ^વિનયમથી કલમ-૨૫ને હાલના સ્વરૂપે બદલવામાં આવી હોવા
છતાં પર્ણ સંહિહતાની કલમ-૨૩ની પેટા-કલમ (૩) ને દૂર કરવામાં
આવી નથી કે તેમાં સુ^ારો કરવામાં આવ્યો નથી. જો કે, તે પ્રાસંપિગક
નથી. વિવચારર્ણાપૂવ:કના અમારા દ્રષ્ટીકોર્ણમાં, કલમ-૨૩ માત્ર
પ્રવિXયાગત જોગવાઈ હોઇ તેનાં અન્વયે સ્થાનાંતરર્ણનો કોઈ આદેશ
આપી શકાતો નથી. જો કોઈ કેસ સંહિહતાની કલમ-૨૫ હેઠળ આવે
છે, તો તે જ કલમ બંને હેતુઓ, એટલે કે અરજી કરવા અને
સ્થાનાંતરર્ણ અમલી બનાવવાના, માટે લાગુ પડશે. ***"
૩૧. દુગrશ શમા: (સુપ્રા) એ કોઇ એક રાજ્યમાંની વડી અદાલત તેનાં તાબાની
અદાલતમાંથી કોઈ કેસ, અપીલ અથવા કાય:વાહીને અન્ય રાજ્યની વડી
અદાલતના તાબાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવા માંગતી હોય તેવા કેસો
ફેંસલ કરવા માટે અનુસરર્ણનું અને બં^નકતા: સત્તાવિન^ાન છે. તેમાં વ્યક્ત
થયેલા અબિભપ્રાયો અને અમારા અબિભપ્રાયો સમાન છે. જોકે, આ કેસમાં મૂળભૂત
તથ્યાત્મક અસમાનતાઓ ધ્યાને લેતાં, હાલના મુદ્દાના મૂળને ઉકેલવામાં દુગrશ
* * *
(૫૪) બં^ારર્ણના (લાગૂ થયાની) શરૂઆત બાદ, અને સવ ચ્ચ
ન્યાયાલય (આ ન્યાયાલય) ની સ્થાપના પછી, સંસદને સંહિહતાની
કલમ-૨૫માં સુ^ારો કરવો યોગ્ય લાગ્યો હતો અને તે મુજબ, આ
અદાલતને એક વડી અદાલતમાંથી બીજી વડી અદાલત અથવા એક
રાજ્યની એક દીવાની અદાલતમાંથી અન્ય રાજ્યની અન્ય દીવાની
અદાલતમાં કાય:વાહી સ્થાનાંતહિરત કરવાનો હુકમ કરવાની સત્તા
આપતો સુ^ારો તેમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
(૫૫) એ વાત વિનઃશંકપર્ણે સાચી છે કે ૧૯૭૬ના સુ^ારા
અવિ^વિનયમથી કલમ-૨૫ને હાલના સ્વરૂપે બદલવામાં આવી હોવા
છતાં પર્ણ સંહિહતાની કલમ-૨૩ની પેટા-કલમ (૩) ને દૂર કરવામાં
આવી નથી કે તેમાં સુ^ારો કરવામાં આવ્યો નથી. જો કે, તે પ્રાસંપિગક
નથી. વિવચારર્ણાપૂવ:કના અમારા દ્રષ્ટીકોર્ણમાં, કલમ-૨૩ માત્ર
પ્રવિXયાગત જોગવાઈ હોઇ તેનાં અન્વયે સ્થાનાંતરર્ણનો કોઈ આદેશ
આપી શકાતો નથી. જો કોઈ કેસ સંહિહતાની કલમ-૨૫ હેઠળ આવે
છે, તો તે જ કલમ બંને હેતુઓ, એટલે કે અરજી કરવા અને
સ્થાનાંતરર્ણ અમલી બનાવવાના, માટે લાગુ પડશે. ***"
૩૧. દુગrશ શમા: (સુપ્રા) એ કોઇ એક રાજ્યમાંની વડી અદાલત તેનાં તાબાની
અદાલતમાંથી કોઈ કેસ, અપીલ અથવા કાય:વાહીને અન્ય રાજ્યની વડી
અદાલતના તાબાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવા માંગતી હોય તેવા કેસો
ફેંસલ કરવા માટે અનુસરર્ણનું અને બં^નકતા: સત્તાવિન^ાન છે. તેમાં વ્યક્ત
થયેલા અબિભપ્રાયો અને અમારા અબિભપ્રાયો સમાન છે. જોકે, આ કેસમાં મૂળભૂત
તથ્યાત્મક અસમાનતાઓ ધ્યાને લેતાં, હાલના મુદ્દાના મૂળને ઉકેલવામાં દુગrશ
શમા: (સુપ્રા)ના ચુકાદાના રેવિશયો ડેસીડેંડી લાગુ નહીં પડે.
૩૨. મેર્ઘા જૈન (સુપ્રા)નો ચુકાદો ગુવાહાટી હાઇકોટ:ના અન્ય એક સિંસગલ જજ, કે જેઓ પોમી સેનગુપ્તા (સુપ્રા)માં કોઓર્ડિડનેટ બેન્ચના દ્રષ્ટિષ્ટકોર્ણથી સહમત
નહોતા, તેમર્ણે લાજ:ર બેન્ચને કરેલા રેફરન્સને આ^ારે આપવામાં આવ્યો હતો.
તેમાં યાસિચકાકતા:એ સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળની જોગવાઇઓ હેઠળ
સામાવાળા દ્વારા પિમઝોરમના ઐઝવાલ ખાતે દાખલ કરેલ લગ્નસંબં^ને લગતી
પડતર કાય:વાહી આસામના ગુવાહાટીમાં કામરૂપ વિસ્થત અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત
કરવાની માંગર્ણી કરી હતી. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિત દ્વારા ઉદ્ર્ઘોપિર્ષત, વિડવિવઝન બેન્ચે
આ મુજબ ઠેરવ્યું હતું :
(૯) પિપ્રવિન્સપલ સીટ અને કાયમી બેંચો ^રાવતી હાઈકોટ:ની રચના, સુપ્રા નોં^ મુજબ, સૂચવે છે કે ઉક્ત તમામ ચાર રાજ્યોમાંની તમામ
અદાલતો ગુવાહાટી વડી અદાલતને આવિ^ન છે અને નાગાલેન્ડ, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશના સંબં^માં કોઈ અલગ વડી
અદાલતો સ્થાપવામાં આવી ન હોઇ, તા.૨૨/૦૬/૧૯૯૦ના
જાહેરનામાં હેઠળ આઇઝોલમાં સ્થાયી બેંચની સ્થાપના માટે જોગવાઈ
કરવામાં આવી છે. અન્ય બે રાજ્યો માટે પર્ણ આવી જ અવિ^સૂચના
બહાર પાડવામાં આવી હતી. આ પાસાંઓ ધ્યાન લેતાં, લેશમાત્ર શંકા
રહેતી નથી કે ગુવાહાટી વડી અદાલત તમામ ચાર રાજ્યોમાંની તમામ
અદાલતો પર સત્તા અને હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવે છે. ઉપરોક્ત તારવવામાં
આવેલ સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪માં સમાવિવષ્ટ જોગવાઇઓની નોં^
લેતાં, પેટા-કલમ (૧)(એ) સૂચવે છે કે વડી અદાલત અથવા વિજલ્લા
અદાલત કોઇપર્ણ તબક્કે તેની સમક્ષ પડતર કોઈ પર્ણ કેસ, અપીલ
અથવા અન્ય કાય:વાહીને તેનાં તાબાની કોઈપર્ણ અદાલતને કામ
૩૨. મેર્ઘા જૈન (સુપ્રા)નો ચુકાદો ગુવાહાટી હાઇકોટ:ના અન્ય એક સિંસગલ જજ, કે જેઓ પોમી સેનગુપ્તા (સુપ્રા)માં કોઓર્ડિડનેટ બેન્ચના દ્રષ્ટિષ્ટકોર્ણથી સહમત
નહોતા, તેમર્ણે લાજ:ર બેન્ચને કરેલા રેફરન્સને આ^ારે આપવામાં આવ્યો હતો.
તેમાં યાસિચકાકતા:એ સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળની જોગવાઇઓ હેઠળ
સામાવાળા દ્વારા પિમઝોરમના ઐઝવાલ ખાતે દાખલ કરેલ લગ્નસંબં^ને લગતી
પડતર કાય:વાહી આસામના ગુવાહાટીમાં કામરૂપ વિસ્થત અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત
કરવાની માંગર્ણી કરી હતી. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિત દ્વારા ઉદ્ર્ઘોપિર્ષત, વિડવિવઝન બેન્ચે
આ મુજબ ઠેરવ્યું હતું :
(૯) પિપ્રવિન્સપલ સીટ અને કાયમી બેંચો ^રાવતી હાઈકોટ:ની રચના, સુપ્રા નોં^ મુજબ, સૂચવે છે કે ઉક્ત તમામ ચાર રાજ્યોમાંની તમામ
અદાલતો ગુવાહાટી વડી અદાલતને આવિ^ન છે અને નાગાલેન્ડ, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશના સંબં^માં કોઈ અલગ વડી
અદાલતો સ્થાપવામાં આવી ન હોઇ, તા.૨૨/૦૬/૧૯૯૦ના
જાહેરનામાં હેઠળ આઇઝોલમાં સ્થાયી બેંચની સ્થાપના માટે જોગવાઈ
કરવામાં આવી છે. અન્ય બે રાજ્યો માટે પર્ણ આવી જ અવિ^સૂચના
બહાર પાડવામાં આવી હતી. આ પાસાંઓ ધ્યાન લેતાં, લેશમાત્ર શંકા
રહેતી નથી કે ગુવાહાટી વડી અદાલત તમામ ચાર રાજ્યોમાંની તમામ
અદાલતો પર સત્તા અને હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવે છે. ઉપરોક્ત તારવવામાં
આવેલ સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪માં સમાવિવષ્ટ જોગવાઇઓની નોં^
લેતાં, પેટા-કલમ (૧)(એ) સૂચવે છે કે વડી અદાલત અથવા વિજલ્લા
અદાલત કોઇપર્ણ તબક્કે તેની સમક્ષ પડતર કોઈ પર્ણ કેસ, અપીલ
અથવા અન્ય કાય:વાહીને તેનાં તાબાની કોઈપર્ણ અદાલતને કામ
ચલાવવા કે ફેંસલ કરવા તબદીલ કરી શકે છે તેમજ તે ટ્રાયલ
ચલાવવા કે ફેંસલ કરવા માટે સક્ષમ રહેશે. જો ઉપરોક્ત જોગવાઈને
તેમજ વડી અદાલત અને સ્થાયી ખંડપીઠની સ્થાપના સાથે સંબંવિ^ત
ઉપર ઉલ્લેસિખત ચચા:ને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે અને તે સંજોગોમાં કે
જ્યારે પિમઝોરમ રાજ્યની ગૌર્ણ અદાલતો અને આસામ રાજ્યની ગૌર્ણ
અદાલતો ગુવાહાટી વડી અદાલતને આવિ^ન હોય, ત્યારે આ
અદાલતમાં એટલે ક ગુવાહાટી વડી અદાલતમાં, ઉપરોક્ત સૂચવ્યા
અનુસાર, ચાર રાજ્યોમાંથી કોઈ પર્ણ રાજ્યની ગૌર્ણ અદાલતમાંથી
અન્ય રાજ્યમાં કેસ સ્થાનાંતહિરત કરવા માટે સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪
હેઠળ દાખલ કરવામાં આવેલી ટ્રાન્સફર પિપટીશન પર્ણ કલમ-૨૪માં
સમાવિવષ્ટ જોગવાઈ થકી ટકવાપાત્ર રહેશે. આવા સંજોગોમાં
સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ હેઠળ અરજી દાખલ કરવાનો સવાલ જ પેદા
થતો નથી, કારર્ણ કે ઉપર ઉલ્લેસિખત રાજ્યો પર હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવતી
કોઈ અલગ વડી અદાલતો નથી. જો તે પૃષ્ઠભૂમાં, શ્રીમતી પોમી
સેનગુપ્તા (સુપ્રા)માં સમાવિવષ્ટ અવલોકનની નોં^ લેવામાં આવે તો, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળ અરજી સ્વીકારવાની બાબત તે
જોગવાઈમાં શબ્દો ઉમેરવા બરાબર હશે તેવાં વિનષ્કર્ષ: પર પહોંચવામાં
વિવદ્વાન સિંસગલ જજ ઉસિચત ન ઠરે."
૩૩. તેલંગાર્ણાના રંગા રેડ્ડી વિજલ્લામાં ફેપિમલી કોટ:માં સામાવાળા-પપિત દ્વારા
દાખલ કરવામાં આવેલા વૈવાહિહક અવિ^કારોની પુનઃસ્થાપના માટેના દાવાને
આંધ્રપ્રદેશના વિવજયવાડાની ફેપિમલી કોટ:માં તબદીલ કરવા માટેની અરજી
અરજદાર-પત્નીએ દાખલ કરતાં, ચલસાની દીવિપ્ત (સુપ્રા) કેસનો ઉદય થયો
હતો. (અવિવભાવિજત) આંધ્રપ્રદેશ વડી અદાલતના વિવદ્વાન જજે પક્ષકારો તેમજ
તેલંગાર્ણા અને આંધ્રપ્રદેશ રાજ્યોના એડવોકેટ જનરલને સાંભળ્યા પછી, અને
ચલાવવા કે ફેંસલ કરવા માટે સક્ષમ રહેશે. જો ઉપરોક્ત જોગવાઈને
તેમજ વડી અદાલત અને સ્થાયી ખંડપીઠની સ્થાપના સાથે સંબંવિ^ત
ઉપર ઉલ્લેસિખત ચચા:ને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે અને તે સંજોગોમાં કે
જ્યારે પિમઝોરમ રાજ્યની ગૌર્ણ અદાલતો અને આસામ રાજ્યની ગૌર્ણ
અદાલતો ગુવાહાટી વડી અદાલતને આવિ^ન હોય, ત્યારે આ
અદાલતમાં એટલે ક ગુવાહાટી વડી અદાલતમાં, ઉપરોક્ત સૂચવ્યા
અનુસાર, ચાર રાજ્યોમાંથી કોઈ પર્ણ રાજ્યની ગૌર્ણ અદાલતમાંથી
અન્ય રાજ્યમાં કેસ સ્થાનાંતહિરત કરવા માટે સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪
હેઠળ દાખલ કરવામાં આવેલી ટ્રાન્સફર પિપટીશન પર્ણ કલમ-૨૪માં
સમાવિવષ્ટ જોગવાઈ થકી ટકવાપાત્ર રહેશે. આવા સંજોગોમાં
સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ હેઠળ અરજી દાખલ કરવાનો સવાલ જ પેદા
થતો નથી, કારર્ણ કે ઉપર ઉલ્લેસિખત રાજ્યો પર હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવતી
કોઈ અલગ વડી અદાલતો નથી. જો તે પૃષ્ઠભૂમાં, શ્રીમતી પોમી
સેનગુપ્તા (સુપ્રા)માં સમાવિવષ્ટ અવલોકનની નોં^ લેવામાં આવે તો, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળ અરજી સ્વીકારવાની બાબત તે
જોગવાઈમાં શબ્દો ઉમેરવા બરાબર હશે તેવાં વિનષ્કર્ષ: પર પહોંચવામાં
વિવદ્વાન સિંસગલ જજ ઉસિચત ન ઠરે."
૩૩. તેલંગાર્ણાના રંગા રેડ્ડી વિજલ્લામાં ફેપિમલી કોટ:માં સામાવાળા-પપિત દ્વારા
દાખલ કરવામાં આવેલા વૈવાહિહક અવિ^કારોની પુનઃસ્થાપના માટેના દાવાને
આંધ્રપ્રદેશના વિવજયવાડાની ફેપિમલી કોટ:માં તબદીલ કરવા માટેની અરજી
અરજદાર-પત્નીએ દાખલ કરતાં, ચલસાની દીવિપ્ત (સુપ્રા) કેસનો ઉદય થયો
હતો. (અવિવભાવિજત) આંધ્રપ્રદેશ વડી અદાલતના વિવદ્વાન જજે પક્ષકારો તેમજ
તેલંગાર્ણા અને આંધ્રપ્રદેશ રાજ્યોના એડવોકેટ જનરલને સાંભળ્યા પછી, અને
આંધ્રપ્રદેશ પુનગ:ઠન કાયદાની જોગવાઈઓ, ખાસ કરીને સદરહુ કાયદાની
કલમ-૩૦ અને ૩૧, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ ૨૪ અને ૨૫ તેમજ દુગrશ શમા:
(સુપ્રા) ના ચુકાદા સાથે ધ્યાનમાં લઇ ઠેરવ્યું હતું કે, બંને અદાલતો આંધ્રપ્રદેશ
વડી અદાલત, કે જે તે સમય સુ^ી તેલંગાર્ણા અને આંધ્રપ્રદેશ રાજ્યોની કોમન
હાઇકોટ: હતી, તેની તાબાની અદાલતો હોઇ, કલમ-૨૪ હેઠળની સ્થાનાંતરર્ણ
માટેની અરજી ટકવાપાત્ર હતી.
૩૪. બોમ્બે હાઇકોટ:ના વિવદ્વાન જજે ચલાસાની દીવિપ્ત (સુપ્રા) ના ચુકાદાને
અનુસરતાં, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળ અરજદાર-પત્ની દ્વારા દાખલ કરેલી
સ્થાનાંતરર્ણ માટેની અરજી મંજૂર કરી હતી, જેમાં સામાવાળા-પપિત દ્વારા ઉત્તર
ગોવાના માપુસા ખાતેની અદાલતમાં દાખલ કરવામાં આવેલી લગ્નસંબં^ને
લગતી અરજીને મહારાષ્ટ્રમાં મુંબઈ ખાતે બાન્દ્રા ફેપિમલી કોટ:માં સ્થાનાંતહિરત
કરવાની માંગર્ણી કરવામાં આવી હતી. તે સંયોગ છે કે, બોમ્બે હાઇકોટ: મહારાષ્ટ્ર
અને ગોવા રાજ્યો તેમજ દાદરા અને નગર હવેલી તથા દમર્ણ અને દીવના
કેન્દ્રશાસિસત પ્રદેશોની કોમન હાઇકોટ: છે. વિવદ્વાન જજે, ચુકાદામાં જર્ણાવેલ
કારર્ણોસર, સામાવાળા-પપિતના એે વાં^ાને ફગાવી દી^ેલ કે ટ્રાન્સફર
એપ્લીકેશન મુંબઇ ખાતેની પિપ્રવિન્સપાલ સીટ સમક્ષ નહિહ પરંતુ ગોવા વિસ્થત
બોમ્બે હાઇકોટ:માં કરવી જોઇતી હતી. નોં^પાત્ર બાબત એ છે કે, આ કેસમાં કોઈ
એવો વાં^ો ઉઠાવવામાં આવ્યો ન હતો કે, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ હેઠળ આ
અદાલત સમક્ષ અરજી દાખલ કરીને કાય:વાહીના સ્થાનાંતરર્ણની દાદ માંગવી
કલમ-૩૦ અને ૩૧, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ ૨૪ અને ૨૫ તેમજ દુગrશ શમા:
(સુપ્રા) ના ચુકાદા સાથે ધ્યાનમાં લઇ ઠેરવ્યું હતું કે, બંને અદાલતો આંધ્રપ્રદેશ
વડી અદાલત, કે જે તે સમય સુ^ી તેલંગાર્ણા અને આંધ્રપ્રદેશ રાજ્યોની કોમન
હાઇકોટ: હતી, તેની તાબાની અદાલતો હોઇ, કલમ-૨૪ હેઠળની સ્થાનાંતરર્ણ
માટેની અરજી ટકવાપાત્ર હતી.
૩૪. બોમ્બે હાઇકોટ:ના વિવદ્વાન જજે ચલાસાની દીવિપ્ત (સુપ્રા) ના ચુકાદાને
અનુસરતાં, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળ અરજદાર-પત્ની દ્વારા દાખલ કરેલી
સ્થાનાંતરર્ણ માટેની અરજી મંજૂર કરી હતી, જેમાં સામાવાળા-પપિત દ્વારા ઉત્તર
ગોવાના માપુસા ખાતેની અદાલતમાં દાખલ કરવામાં આવેલી લગ્નસંબં^ને
લગતી અરજીને મહારાષ્ટ્રમાં મુંબઈ ખાતે બાન્દ્રા ફેપિમલી કોટ:માં સ્થાનાંતહિરત
કરવાની માંગર્ણી કરવામાં આવી હતી. તે સંયોગ છે કે, બોમ્બે હાઇકોટ: મહારાષ્ટ્ર
અને ગોવા રાજ્યો તેમજ દાદરા અને નગર હવેલી તથા દમર્ણ અને દીવના
કેન્દ્રશાસિસત પ્રદેશોની કોમન હાઇકોટ: છે. વિવદ્વાન જજે, ચુકાદામાં જર્ણાવેલ
કારર્ણોસર, સામાવાળા-પપિતના એે વાં^ાને ફગાવી દી^ેલ કે ટ્રાન્સફર
એપ્લીકેશન મુંબઇ ખાતેની પિપ્રવિન્સપાલ સીટ સમક્ષ નહિહ પરંતુ ગોવા વિસ્થત
બોમ્બે હાઇકોટ:માં કરવી જોઇતી હતી. નોં^પાત્ર બાબત એ છે કે, આ કેસમાં કોઈ
એવો વાં^ો ઉઠાવવામાં આવ્યો ન હતો કે, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ હેઠળ આ
અદાલત સમક્ષ અરજી દાખલ કરીને કાય:વાહીના સ્થાનાંતરર્ણની દાદ માંગવી
જોઇતી હતી.
૩૫. આમ, વડી અદાલતોના સ્તરે જ ર્ઘર્ણાંબ^ાં ન્યાવિયક સત્તાવિવ^ાનો છે કે, જો વડી અદાલત બે કે વ^ુ રાજ્યો માટે કોમન હાઇકોટ: હોય અને જ્યાં કાય:વાહી
તબદીલ કરવાની દાદ માંગવામાં આવી છે તે દીવાની અદાલત આવી વડી
અદાલતના હુકુમતક્ષેત્ર બહાર ન હોય, ત્યારે સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળ
કાય:વાહીને સ્થાનાંતહિરત કરવા માટેની અરજી પર, ભલે પછી તે આંતરરાજ્ય
સ્થાનાંતરર્ણ હોય, વડી અદાલતને સુનાવર્ણી કરવામાં સદરહુ સંહિહતાની કલમ-
૨૫નો બા^ રહેશે નહિહ.
વિવશ્લેર્ષર્ણ અને વિનર્ણ:ય
૩૬. જેમ નોં^વામાં આવ્યું છે, અપીલકતા:ઓએ વાદીઓ તરીકે નાગાલેન્ડના
દીમાપુર ખાતે જીલ્લા ન્યાયા^ીશની અદાલતમાં દીવાની દાવો દાખલ કય છે અને
હવે તેને આસામના ગુવાહાટી ખાતે જીલ્લા ન્યાયા^ીશની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત
કરવાની માંગર્ણી કરી છે. જો આ પ્રકારનાં સ્થાનાંતરર્ણને મંજૂરી આપવામાં આવે
તો તે વિનઃશંકપર્ણે તે આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણ ગર્ણાશે. જ્યાં સુ^ી કોઈ પર્ણ
દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીના આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણને
લાગેવળગે છે, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫નું સરળ અને શાવિબ્દક વાંચન સૂચવે છે
કે, આ સ્થાનાંતરર્ણની સત્તા માત્ર સવ ચ્ચ અદાલતને જ છે. શ્રી બાલગોપાલ
દ્વારા ભારપૂવ:ક આ^ાર લેવાયેલ દુગrશ શમા: (સુપ્રા)ના ચુકાદાનો પહિરચ્છેદ-૫૪
આ દલીલને ટેકો આપે છે. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ને તેનાં સરળ અથ:માં ધ્યાને
૩૫. આમ, વડી અદાલતોના સ્તરે જ ર્ઘર્ણાંબ^ાં ન્યાવિયક સત્તાવિવ^ાનો છે કે, જો વડી અદાલત બે કે વ^ુ રાજ્યો માટે કોમન હાઇકોટ: હોય અને જ્યાં કાય:વાહી
તબદીલ કરવાની દાદ માંગવામાં આવી છે તે દીવાની અદાલત આવી વડી
અદાલતના હુકુમતક્ષેત્ર બહાર ન હોય, ત્યારે સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળ
કાય:વાહીને સ્થાનાંતહિરત કરવા માટેની અરજી પર, ભલે પછી તે આંતરરાજ્ય
સ્થાનાંતરર્ણ હોય, વડી અદાલતને સુનાવર્ણી કરવામાં સદરહુ સંહિહતાની કલમ-
૨૫નો બા^ રહેશે નહિહ.
વિવશ્લેર્ષર્ણ અને વિનર્ણ:ય
૩૬. જેમ નોં^વામાં આવ્યું છે, અપીલકતા:ઓએ વાદીઓ તરીકે નાગાલેન્ડના
દીમાપુર ખાતે જીલ્લા ન્યાયા^ીશની અદાલતમાં દીવાની દાવો દાખલ કય છે અને
હવે તેને આસામના ગુવાહાટી ખાતે જીલ્લા ન્યાયા^ીશની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત
કરવાની માંગર્ણી કરી છે. જો આ પ્રકારનાં સ્થાનાંતરર્ણને મંજૂરી આપવામાં આવે
તો તે વિનઃશંકપર્ણે તે આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણ ગર્ણાશે. જ્યાં સુ^ી કોઈ પર્ણ
દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીના આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણને
લાગેવળગે છે, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫નું સરળ અને શાવિબ્દક વાંચન સૂચવે છે
કે, આ સ્થાનાંતરર્ણની સત્તા માત્ર સવ ચ્ચ અદાલતને જ છે. શ્રી બાલગોપાલ
દ્વારા ભારપૂવ:ક આ^ાર લેવાયેલ દુગrશ શમા: (સુપ્રા)ના ચુકાદાનો પહિરચ્છેદ-૫૪
આ દલીલને ટેકો આપે છે. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ને તેનાં સરળ અથ:માં ધ્યાને
લેતાં તેમજ દુગrશ શમા: (સુપ્રા)ના ચુકાદા સાથે વંચાર્ણે લેતાં, શ્રી બાલગોપાલના
મુદ્દામાં વજૂદ હોવાનું જર્ણાય છે કે અપીલકતા:ઓ દ્વારા જે પ્રકારના આંતર-રાજ્ય
સ્થાનાંતરર્ણની દાદ માંગવામાં આવી છે તેવો હુકમ કલમ-૨૪ હેઠળ કરી શકાય
નહીં. જો કે, આ મુદ્દાને ઉકેલવા માટે અમે જ્યારે ન્યાયપાવિલકાના ચશ્માં
લવાગીએ છીએ, (એટલે કે કાયદો જોઇએ) ત્યારે કાંઇક વ^ુ નજરે ચઢે છે.
૩૭. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ વડી અદાલતોની સવ:સામાન્ય સત્તા છે કે જે
અન્વયે તેઓ કોઇપર્ણ તબક્કે નોહિટસ વિવના સુઓમોટો અથવા નોહિટસ
ઉપરાંતની કોઈપર્ણ પક્ષકારની અરજી પર, કોઇપર્ણ તબક્કે કાય:વાહીને
‘સ્થાનાંતહિરત તેમજ પરત લઇ’ શકે છે, જ્યારે કલમ-૨૫ સવ ચ્ચ અદાલતને, બેમાંથી કોઈ પર્ણ પક્ષકારની અરજી પર અને નોહિટસ પછી, તેમાં જર્ણાવેલા
અદાલતોમાંથી દાવાઓ ઇત્યાદીને સ્થાનાંતહિરત કરવાની અનન્ય સત્તા આપે છે.
કલમ -૨૪ વ્યાપક કાયદાનો ભાગ છે, જ્યારે કલમ-૨૫ વિવશેર્ષ કાયદો છે.
કલમ-૨૪ની પેટા-કલમ-(૧)નો ક્લોઝ-(બી), જે હાલના કેસમાં પ્રાસંપિગક
છે, તે વડી અદાલત માટે નવો માગ: ખોલે છે કે, જ્યારે તેને ખાતરી થાય કે તેના
તાબાની કોઇ અદાલતમાં પડતર કોઇ દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીને
સ્થાનાંતહિરત કરવાના કેસમાં વજૂદ છે, તો તેને પરત મંગાવી અને ( ) i તે સ્વયં
તેના પર કામ ચલાવશે અને ફેંસલ કરશે; અથવા ( ) ii તે સબબ સક્ષમ હોય તેવી
તેના તાબાની અદાલતમાં કામ ચલાવવા કે ફેંસલ કરવા સ્થાનાંતહિરત કરશે;
અથવા ( ) iii જે અદાલતમાંથી પરત લેવામાં આવેલ, તે અદાલતમાં કામ
મુદ્દામાં વજૂદ હોવાનું જર્ણાય છે કે અપીલકતા:ઓ દ્વારા જે પ્રકારના આંતર-રાજ્ય
સ્થાનાંતરર્ણની દાદ માંગવામાં આવી છે તેવો હુકમ કલમ-૨૪ હેઠળ કરી શકાય
નહીં. જો કે, આ મુદ્દાને ઉકેલવા માટે અમે જ્યારે ન્યાયપાવિલકાના ચશ્માં
લવાગીએ છીએ, (એટલે કે કાયદો જોઇએ) ત્યારે કાંઇક વ^ુ નજરે ચઢે છે.
૩૭. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ વડી અદાલતોની સવ:સામાન્ય સત્તા છે કે જે
અન્વયે તેઓ કોઇપર્ણ તબક્કે નોહિટસ વિવના સુઓમોટો અથવા નોહિટસ
ઉપરાંતની કોઈપર્ણ પક્ષકારની અરજી પર, કોઇપર્ણ તબક્કે કાય:વાહીને
‘સ્થાનાંતહિરત તેમજ પરત લઇ’ શકે છે, જ્યારે કલમ-૨૫ સવ ચ્ચ અદાલતને, બેમાંથી કોઈ પર્ણ પક્ષકારની અરજી પર અને નોહિટસ પછી, તેમાં જર્ણાવેલા
અદાલતોમાંથી દાવાઓ ઇત્યાદીને સ્થાનાંતહિરત કરવાની અનન્ય સત્તા આપે છે.
કલમ -૨૪ વ્યાપક કાયદાનો ભાગ છે, જ્યારે કલમ-૨૫ વિવશેર્ષ કાયદો છે.
કલમ-૨૪ની પેટા-કલમ-(૧)નો ક્લોઝ-(બી), જે હાલના કેસમાં પ્રાસંપિગક
છે, તે વડી અદાલત માટે નવો માગ: ખોલે છે કે, જ્યારે તેને ખાતરી થાય કે તેના
તાબાની કોઇ અદાલતમાં પડતર કોઇ દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીને
સ્થાનાંતહિરત કરવાના કેસમાં વજૂદ છે, તો તેને પરત મંગાવી અને ( ) i તે સ્વયં
તેના પર કામ ચલાવશે અને ફેંસલ કરશે; અથવા ( ) ii તે સબબ સક્ષમ હોય તેવી
તેના તાબાની અદાલતમાં કામ ચલાવવા કે ફેંસલ કરવા સ્થાનાંતહિરત કરશે;
અથવા ( ) iii જે અદાલતમાંથી પરત લેવામાં આવેલ, તે અદાલતમાં કામ
ચલાવવા કે ફેંસલ થવા ફેરસ્થાનાંતહિરત કરશે. જ્યારે કે, કલમ-૨૫ સવ ચ્ચ
ન્યાયાલયને સત્તા આપે છે કે જ્યારે તેને ખાતરી થાય કે કોઇ દાવો, અપીલ કે
અન્ય કાય:વાહી ( ) i એક વડી અદાલતમાંથી બીજી વડી અદાલતમાં; અને ( ) ii
એક રાજ્યમાંની દીવાની અદાલતમાંથી અન્ય રાજ્યમાંની દીવાની અદાલતમાં
સ્થાનાંતહિરત કરવાનો હુકમ ન્યાય માટે હિહતકારી છે, તો તે, આવી ખાતરીની
નોં^ કરી, વિનદrશ આપી શકે છે. આથી, બંને કલમોની શબ્દાવલી દાવાઓ, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહી સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તા સબબ વડી અદાલતો અને
સવ ચ્ચ અદાલતની વિસ્થપિત સ્પષ્ટ કરે છે. આ કાયદો પ્રસ્થાપિપત છે અને તે
સબબ અમરેન્દ્ર પ્રતાપ સિંસગ વિવ. તેજ બહાદુર પ્રજાપપિત ((૨૦૦૪) ૧૦
એસ.સી.સી. ૬૫)ના ચુકાદાનો સંદભ: કરવો રહ્યો કે સવ:સામાન્ય કાયદો જ્યાં
વિવશેર્ષ કાયદા સાથે ર્ઘર્ષ:ર્ણમાં હોય ત્યાં સુ^ી તે વિવશેર્ષ કાયદાને ઉપરવટ થઇ શકે
નહિહ; અન્યથા બે જોગવાઇઓના એકરૂપ વાંચનથી સમા^ાન મેળવવા પ્રયત્ન
કરવો રહ્યો. આથી, એ જોવું રહ્યું કે શું સવ:સામાન્ય કાયદો (કલમ-૨૪) અને
વિવશેર્ષ કાયદો (કલમ-૨૫) વચ્ચે કોઇ ર્ઘર્ષ:ર્ણ કે વિવસંગતતા છે કે જ્યાં
સવ:સામાન્ય કાયદાને વિવશેર્ષ કાયદાને આ^ીન રહે અને એ ચકાસવું પડે કે
આંતરરાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણની સત્તાઓ સવ ચ્ચ અદાલતમાં વિનહિહત હોવા છતાં, શું
સવ:સામાન્ય કાયદા હેઠળ વડી અદાલત આવા સ્થાનાંતરર્ણનું હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવે
છે કે નહિહ. જેનરેલીયા સ્પેવિશયાવિલબસ નોન ડેરોગંટ લીગલ મેવિક્ઝમ લાગુ કરવા
માટે આ બંને વચ્ચે વિવસંગતતા હોવી રહી. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫માં
૧૯૭૬ના સુ^ારાથી સવ ચ્ચ અદાલતમાં વિનહિહત કરવામાં આવેલ હુકુમતક્ષેત્ર
ન્યાયાલયને સત્તા આપે છે કે જ્યારે તેને ખાતરી થાય કે કોઇ દાવો, અપીલ કે
અન્ય કાય:વાહી ( ) i એક વડી અદાલતમાંથી બીજી વડી અદાલતમાં; અને ( ) ii
એક રાજ્યમાંની દીવાની અદાલતમાંથી અન્ય રાજ્યમાંની દીવાની અદાલતમાં
સ્થાનાંતહિરત કરવાનો હુકમ ન્યાય માટે હિહતકારી છે, તો તે, આવી ખાતરીની
નોં^ કરી, વિનદrશ આપી શકે છે. આથી, બંને કલમોની શબ્દાવલી દાવાઓ, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહી સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તા સબબ વડી અદાલતો અને
સવ ચ્ચ અદાલતની વિસ્થપિત સ્પષ્ટ કરે છે. આ કાયદો પ્રસ્થાપિપત છે અને તે
સબબ અમરેન્દ્ર પ્રતાપ સિંસગ વિવ. તેજ બહાદુર પ્રજાપપિત ((૨૦૦૪) ૧૦
એસ.સી.સી. ૬૫)ના ચુકાદાનો સંદભ: કરવો રહ્યો કે સવ:સામાન્ય કાયદો જ્યાં
વિવશેર્ષ કાયદા સાથે ર્ઘર્ષ:ર્ણમાં હોય ત્યાં સુ^ી તે વિવશેર્ષ કાયદાને ઉપરવટ થઇ શકે
નહિહ; અન્યથા બે જોગવાઇઓના એકરૂપ વાંચનથી સમા^ાન મેળવવા પ્રયત્ન
કરવો રહ્યો. આથી, એ જોવું રહ્યું કે શું સવ:સામાન્ય કાયદો (કલમ-૨૪) અને
વિવશેર્ષ કાયદો (કલમ-૨૫) વચ્ચે કોઇ ર્ઘર્ષ:ર્ણ કે વિવસંગતતા છે કે જ્યાં
સવ:સામાન્ય કાયદાને વિવશેર્ષ કાયદાને આ^ીન રહે અને એ ચકાસવું પડે કે
આંતરરાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણની સત્તાઓ સવ ચ્ચ અદાલતમાં વિનહિહત હોવા છતાં, શું
સવ:સામાન્ય કાયદા હેઠળ વડી અદાલત આવા સ્થાનાંતરર્ણનું હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવે
છે કે નહિહ. જેનરેલીયા સ્પેવિશયાવિલબસ નોન ડેરોગંટ લીગલ મેવિક્ઝમ લાગુ કરવા
માટે આ બંને વચ્ચે વિવસંગતતા હોવી રહી. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫માં
૧૯૭૬ના સુ^ારાથી સવ ચ્ચ અદાલતમાં વિનહિહત કરવામાં આવેલ હુકુમતક્ષેત્ર
વિવશેર્ષ હોવા છતાં, જો આપેલ કેસમાં વડી અદાલતનું હુકુમતક્ષેત્ર સવ ચ્ચ
અદાલતના હુકુમતક્ષેત્રમાં હસ્તક્ષેપ સિસવાય ઉપલબ્^ હોય તો, કલમ-૨૪
અન્વયેના હુકુમતક્ષેત્રનો ઉપયોગ કલમ-૨૫ના હુકુમતક્ષેત્રનો હ્રાસ કરતું નથી.
૩૮. અમારા સુવિવચાહિરત અબિભપ્રાયમાં, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ દુગrશ શમા:
(સુપ્રા) જેવાં કેસોમાં બા^ તરીકે કામ કરશે. જોકે, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫, ભલે તેમાં ગમે તે પહિરકવિલ્પત કરવામાં આવ્યું હોય, ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયની
જેમ, એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીને
સ્થાનાંતહિરત કરવાના આદેશ માટે પર્ણ કલમ-૨૪ હેઠળ અરજી સ્વીકારવાની
કોમન હાઇકોટ:ની સત્તાનો હ્રાસ કરતાં પૂર્ણ: બા^ તરીકે કામ કરતી નથી, બશતr
સંબંવિ^ત રાજ્યો એવા ચાર રાજ્યોમાંથી બે રાજ્યો હોય કે જેમના સંબં^માં આવી
ઉચ્ચ ન્યાયાલય હકૂમતક્ષેત્ર ^રાવે છે. આ એવું મંતવ્ય છે જે અમે ર્ઘડ્યું છે, જેના
કારર્ણો અમે હાલમાં આપવા જઇએ છીએ.
૩૯. બં^ારર્ણીય અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ સામે વાસ્તવિવકતાની
તાવિલકાએ, તેમાં કોઇ ક્ષુલ્લક વાં^ા ન હોઇ શકે કે, આસામ, નાગાલેન્ડ, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશની અદાલતો અને ટ્રીબ્યુનલ્સ અનુચ્છેદ-
૨૨૭ની દ્રષ્ટિષ્ટએ ગુવાહાટી ઉચ્ચ અદાલતના માત્ર અવિ^ક્ષર્ણ હેઠળ જ નહીં, પરંતુ
આ રાજ્યોમાંની તમામ જીલ્લા અદાલતો અને તેમના તાબા હેઠળની તમામ
અદાલતો અનુચ્છેદ-૨૩૫ અન્વયે ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયના અંકુશનો
અદાલતના હુકુમતક્ષેત્રમાં હસ્તક્ષેપ સિસવાય ઉપલબ્^ હોય તો, કલમ-૨૪
અન્વયેના હુકુમતક્ષેત્રનો ઉપયોગ કલમ-૨૫ના હુકુમતક્ષેત્રનો હ્રાસ કરતું નથી.
૩૮. અમારા સુવિવચાહિરત અબિભપ્રાયમાં, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ દુગrશ શમા:
(સુપ્રા) જેવાં કેસોમાં બા^ તરીકે કામ કરશે. જોકે, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫, ભલે તેમાં ગમે તે પહિરકવિલ્પત કરવામાં આવ્યું હોય, ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયની
જેમ, એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીને
સ્થાનાંતહિરત કરવાના આદેશ માટે પર્ણ કલમ-૨૪ હેઠળ અરજી સ્વીકારવાની
કોમન હાઇકોટ:ની સત્તાનો હ્રાસ કરતાં પૂર્ણ: બા^ તરીકે કામ કરતી નથી, બશતr
સંબંવિ^ત રાજ્યો એવા ચાર રાજ્યોમાંથી બે રાજ્યો હોય કે જેમના સંબં^માં આવી
ઉચ્ચ ન્યાયાલય હકૂમતક્ષેત્ર ^રાવે છે. આ એવું મંતવ્ય છે જે અમે ર્ઘડ્યું છે, જેના
કારર્ણો અમે હાલમાં આપવા જઇએ છીએ.
૩૯. બં^ારર્ણીય અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ સામે વાસ્તવિવકતાની
તાવિલકાએ, તેમાં કોઇ ક્ષુલ્લક વાં^ા ન હોઇ શકે કે, આસામ, નાગાલેન્ડ, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશની અદાલતો અને ટ્રીબ્યુનલ્સ અનુચ્છેદ-
૨૨૭ની દ્રષ્ટિષ્ટએ ગુવાહાટી ઉચ્ચ અદાલતના માત્ર અવિ^ક્ષર્ણ હેઠળ જ નહીં, પરંતુ
આ રાજ્યોમાંની તમામ જીલ્લા અદાલતો અને તેમના તાબા હેઠળની તમામ
અદાલતો અનુચ્છેદ-૨૩૫ અન્વયે ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયના અંકુશનો
વિવર્ષય છે, તેમજ સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૩ની દ્રષ્ટીએ તે જ ઉચ્ચ ન્યાયાલયની
તાબાની અદાલતો છે. કોઇપર્ણ ઉચ્ચ અદાલત એક રાજ્યમાંની દીવાની
અદાલતમાં પડતર કોઇપર્ણ દાવા, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીને બીજા રાજ્યમાંની
દીવાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત ન કરે તે સુવિનવિ‡ત કરવાના ચોક્કસ ઉદ્દેશ
સાથે સિસ.પ્રો.કો.માં કલમ-૨૫ ઉમેરવામાં આવી છે. આનું કારર્ણ એ છે કે, દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહી ટ્રાન્સફર કરવાની અરજી આવતાં, વડી
અદાલતને તેનાં તાબાની દીવાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તા છે, પરંતુ કાયદામાં તેને પર્ણ અન્ય વડી અદાલતના તાબાની દીવાની અદાલતમાં
સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તા નથી. આવી જ વિસ્થપિત દુગrશ શમા: (સુપ્રા)ના કેસમાં
હતી, જેમાં મધ્યપ્રદેશ હાઇકોટ: અને બોમ્બે હાઇકોટ:ની તાબાની અદાલતોનો પ્રશ્ન
હતો. આ અદાલતને તે ઠેરવવાનો અવસર મળ્યો હતો કે, જો બે અદાલતો
અલગ-અલગ વડી અદાલતોની તાબાની અદાલતો હોય, તો એક વડી
અદાલતને તેના તાબાની અદાલત સમક્ષ પડતર કોઇ કેસને બીજી વડી
અદાલતના તાબાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવાની કોઇ સત્તા કે હુકુમતક્ષેત્ર
નથી અને માત્ર સવ ચ્ચ અદાલત જ આવાં સ્થાનાંતરર્ણનો હુકમ કરી શકે. આ
પ્રકારનાં તારર્ણ માટેનું કારર્ણ સ્પષ્ટ જર્ણાય છે કે, જે વડી અદાલત સમક્ષ
સ્થાનાંતરર્ણ માટેની અરજી કરવામાં આવી છે, તેને જે દીવાની અદાલતમાં
સ્થાનાંતરર્ણની માંગર્ણી કરવામાં આવી છે તેના પર અનુચ્છેદ-૨૨૭ હેઠળની
અવિ^ક્ષકતાની કોઈ સત્તા નથી અને ન તો એ દીવાની અદાલતને એવી અદાલત
કહી શકાય, જેના પર વડી અદાલત અનુચ્છેદ-૨૨૫માં ઉલ્લેસિખત સ્વરૂપનાં કોઈ
તાબાની અદાલતો છે. કોઇપર્ણ ઉચ્ચ અદાલત એક રાજ્યમાંની દીવાની
અદાલતમાં પડતર કોઇપર્ણ દાવા, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીને બીજા રાજ્યમાંની
દીવાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત ન કરે તે સુવિનવિ‡ત કરવાના ચોક્કસ ઉદ્દેશ
સાથે સિસ.પ્રો.કો.માં કલમ-૨૫ ઉમેરવામાં આવી છે. આનું કારર્ણ એ છે કે, દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહી ટ્રાન્સફર કરવાની અરજી આવતાં, વડી
અદાલતને તેનાં તાબાની દીવાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તા છે, પરંતુ કાયદામાં તેને પર્ણ અન્ય વડી અદાલતના તાબાની દીવાની અદાલતમાં
સ્થાનાંતહિરત કરવાની સત્તા નથી. આવી જ વિસ્થપિત દુગrશ શમા: (સુપ્રા)ના કેસમાં
હતી, જેમાં મધ્યપ્રદેશ હાઇકોટ: અને બોમ્બે હાઇકોટ:ની તાબાની અદાલતોનો પ્રશ્ન
હતો. આ અદાલતને તે ઠેરવવાનો અવસર મળ્યો હતો કે, જો બે અદાલતો
અલગ-અલગ વડી અદાલતોની તાબાની અદાલતો હોય, તો એક વડી
અદાલતને તેના તાબાની અદાલત સમક્ષ પડતર કોઇ કેસને બીજી વડી
અદાલતના તાબાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવાની કોઇ સત્તા કે હુકુમતક્ષેત્ર
નથી અને માત્ર સવ ચ્ચ અદાલત જ આવાં સ્થાનાંતરર્ણનો હુકમ કરી શકે. આ
પ્રકારનાં તારર્ણ માટેનું કારર્ણ સ્પષ્ટ જર્ણાય છે કે, જે વડી અદાલત સમક્ષ
સ્થાનાંતરર્ણ માટેની અરજી કરવામાં આવી છે, તેને જે દીવાની અદાલતમાં
સ્થાનાંતરર્ણની માંગર્ણી કરવામાં આવી છે તેના પર અનુચ્છેદ-૨૨૭ હેઠળની
અવિ^ક્ષકતાની કોઈ સત્તા નથી અને ન તો એ દીવાની અદાલતને એવી અદાલત
કહી શકાય, જેના પર વડી અદાલત અનુચ્છેદ-૨૨૫માં ઉલ્લેસિખત સ્વરૂપનાં કોઈ
વિનયંત્રર્ણો ^રાવે છે. આવા કેસમાં, વડી અદાલતના હુકુમતક્ષેત્રની બહાર આવેલ
દીવાની અદાલત, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૩ના અથ:માં, આવી વડી અદાલતની
તાબાની અદાલત કહી શકાય નહિહ.
૪૦. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫માં આમૂલ પહિરવત:ન કરી તેને સંપૂર્ણ:પર્ણે નવા
અવતારમાં રજૂ કરીને તેમાં રહેલ ક્ષપિતઓ દૂર કરવાનો જે પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો
હતો, તેને ઉદ્દેશો અને કારર્ણોના વિનવેદન (એસ.ઓ.આર) અને બં^ારર્ણના
પ્રકરર્ણ-V ની જોગવાઈઓના પ્રકાશમાં ધ્યાને લેવું રહ્યું. આ પ્રકારે તેને ધ્યાને
લેતાં, અમે ઠેરવીએ છીએ કે કલમ-૨૫ને લાગૂ કરવા માટે પ્રાથપિમકરીતે
મહત્વપૂર્ણ: એ છે કે ટ્રાન્સફર માટેની કાય:વાહીમાં એવી બે દીવાની અદાલતો
(ટ્રાન્સફરર અને ટ્રાન્સફરી) હોવી જોઇએ જે બે અલગ-અલગ રાજ્યોમાં વિસ્થત
હોવાં ઉપરાંત આવાં રાજ્યોની જે તે વડી અદાલતોના ન્યાવિયક અવિ^ક્ષર્ણ અને
વહીવટી વિનયંત્રર્ણને આવિ^ન હોય.
૪૧. કલમ-૨૫ પર ધ્યાન કેવિન્દ્રત કરતી વખતે કલમ-૨૪(૧)(બી)( ) ii ની
શરતોને સંપૂર્ણ:પર્ણે અવગર્ણવી ન જોઇએ. વડી અદાલત સમક્ષ કલમ-૨૪
હેઠળ સ્થાનાંતરર્ણ માટેની અરજી આવતાં, જો તેને ખાતરી થાય કે કેસના તથ્યો
અને સંજોગો હુકમની માંગ કરે છે, તો વડી અદાલત તેને "પોતાના તાબાની
કોઇપર્ણ અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવા" સક્ષમ છે. આ શબ્દો ખૂબ જ સૂચક છે.
સ્થાનાંતરર્ણની સૂચના આપતાં સમયે, વડી અદાલત કોઈ પર્ણ અદાલતમાં
દીવાની અદાલત, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૩ના અથ:માં, આવી વડી અદાલતની
તાબાની અદાલત કહી શકાય નહિહ.
૪૦. સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫માં આમૂલ પહિરવત:ન કરી તેને સંપૂર્ણ:પર્ણે નવા
અવતારમાં રજૂ કરીને તેમાં રહેલ ક્ષપિતઓ દૂર કરવાનો જે પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો
હતો, તેને ઉદ્દેશો અને કારર્ણોના વિનવેદન (એસ.ઓ.આર) અને બં^ારર્ણના
પ્રકરર્ણ-V ની જોગવાઈઓના પ્રકાશમાં ધ્યાને લેવું રહ્યું. આ પ્રકારે તેને ધ્યાને
લેતાં, અમે ઠેરવીએ છીએ કે કલમ-૨૫ને લાગૂ કરવા માટે પ્રાથપિમકરીતે
મહત્વપૂર્ણ: એ છે કે ટ્રાન્સફર માટેની કાય:વાહીમાં એવી બે દીવાની અદાલતો
(ટ્રાન્સફરર અને ટ્રાન્સફરી) હોવી જોઇએ જે બે અલગ-અલગ રાજ્યોમાં વિસ્થત
હોવાં ઉપરાંત આવાં રાજ્યોની જે તે વડી અદાલતોના ન્યાવિયક અવિ^ક્ષર્ણ અને
વહીવટી વિનયંત્રર્ણને આવિ^ન હોય.
૪૧. કલમ-૨૫ પર ધ્યાન કેવિન્દ્રત કરતી વખતે કલમ-૨૪(૧)(બી)( ) ii ની
શરતોને સંપૂર્ણ:પર્ણે અવગર્ણવી ન જોઇએ. વડી અદાલત સમક્ષ કલમ-૨૪
હેઠળ સ્થાનાંતરર્ણ માટેની અરજી આવતાં, જો તેને ખાતરી થાય કે કેસના તથ્યો
અને સંજોગો હુકમની માંગ કરે છે, તો વડી અદાલત તેને "પોતાના તાબાની
કોઇપર્ણ અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવા" સક્ષમ છે. આ શબ્દો ખૂબ જ સૂચક છે.
સ્થાનાંતરર્ણની સૂચના આપતાં સમયે, વડી અદાલત કોઈ પર્ણ અદાલતમાં
દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીને સ્થાનાંતહિરત કરી શકે છે, પરંતુ એ
બાબતને એટલો અંકુશ ધ્યાને રાખવો રહ્યો કે આવી કોઈ પર્ણ અદાલત, કે જેને
સંબંવિ^ત કેસ અથવા મેટર તબદીલ કરવાનું પ્રસ્તાવિવત છે અથવા જેમાં
સ્થાનાંતહિરત કરવાની માંગર્ણી કરવામાં આવી છે, તે તેની તાબાની અદાલત
હોવી જોઈએ તેમજ આપેલ વિવર્ષય વસ્તુ સબબ કામ ચલાવવા અન્યથા સક્ષમ
હોવી જોઈએ. જો આવી અદાલત તાબાની અદાલત ન હોય અથવા સક્ષમ ન હોય
તો આમ કરવાની સત્તા ઉપલબ્^ નથી. જોકે, કલમ-૨૪માં એવું કોઈ બં^ન
નથી કે જ્યાં સ્થાનાંતરર્ણ કરવામાં આવી રહ્યું છે તે અદાલત વડી અદાલતની
તાબાની અદાલત હોય પર્ણ કોઈ અન્ય રાજ્યમાં વિસ્થત હોય, તો પેટા-કલમ-
(૧) ના ક્લોઝ-(બી) ના પેટા-ક્લોઝ ( ) ii હેઠળ મળેલી સત્તાનો ઉપયોગ ન
કરી શકાય. આવું જ કલમ ૨૪ની પેટા-કલમ (૧) ના ક્લોઝ (એ) બાબતે પર્ણ
છે. આ સત્તા ત્યાં સુ^ી ઉપલબ્^ છે, જ્યાં સુ^ી તાબાની અદાલત અનુચ્છેદ-
૨૨૭, અનુચ્છેદ-૨૩૫ અને સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૩ સાથે વંચાર્ણે લેતાં, વડી
અદાલતને આવિ^ન અદાલત છે. આ વ્યાપ સુ^ી વડી અદાલત એવી સવ ચ્ચ
સત્તા ભોગવે છે જે કલમ-૨૫ હેઠળની સવ ચ્ચ અદાલતની સત્તાને પર્ણ આવિ^ન
નથી. તેમાં એકમાત્ર પૂવ:શરત એ છે કે, ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય દ્વારા આસામ
કે નાગાલેન્ડની દીવાની અદાલતમાંથી દીવાની દાવો પિત્રપુરા કે મવિર્ણપુર કે
મેર્ઘાલયની દીવાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવા માટે કલમ-૨૪(૧)(એ)
અને ૨૪(૧)(બી)( ) ii હેઠળની સત્તાઓનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી, કેમ કે, ૨૦૧૨ થી આ રાજ્યોમાંની દીવાની અદાલતો ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયની
બાબતને એટલો અંકુશ ધ્યાને રાખવો રહ્યો કે આવી કોઈ પર્ણ અદાલત, કે જેને
સંબંવિ^ત કેસ અથવા મેટર તબદીલ કરવાનું પ્રસ્તાવિવત છે અથવા જેમાં
સ્થાનાંતહિરત કરવાની માંગર્ણી કરવામાં આવી છે, તે તેની તાબાની અદાલત
હોવી જોઈએ તેમજ આપેલ વિવર્ષય વસ્તુ સબબ કામ ચલાવવા અન્યથા સક્ષમ
હોવી જોઈએ. જો આવી અદાલત તાબાની અદાલત ન હોય અથવા સક્ષમ ન હોય
તો આમ કરવાની સત્તા ઉપલબ્^ નથી. જોકે, કલમ-૨૪માં એવું કોઈ બં^ન
નથી કે જ્યાં સ્થાનાંતરર્ણ કરવામાં આવી રહ્યું છે તે અદાલત વડી અદાલતની
તાબાની અદાલત હોય પર્ણ કોઈ અન્ય રાજ્યમાં વિસ્થત હોય, તો પેટા-કલમ-
(૧) ના ક્લોઝ-(બી) ના પેટા-ક્લોઝ ( ) ii હેઠળ મળેલી સત્તાનો ઉપયોગ ન
કરી શકાય. આવું જ કલમ ૨૪ની પેટા-કલમ (૧) ના ક્લોઝ (એ) બાબતે પર્ણ
છે. આ સત્તા ત્યાં સુ^ી ઉપલબ્^ છે, જ્યાં સુ^ી તાબાની અદાલત અનુચ્છેદ-
૨૨૭, અનુચ્છેદ-૨૩૫ અને સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૩ સાથે વંચાર્ણે લેતાં, વડી
અદાલતને આવિ^ન અદાલત છે. આ વ્યાપ સુ^ી વડી અદાલત એવી સવ ચ્ચ
સત્તા ભોગવે છે જે કલમ-૨૫ હેઠળની સવ ચ્ચ અદાલતની સત્તાને પર્ણ આવિ^ન
નથી. તેમાં એકમાત્ર પૂવ:શરત એ છે કે, ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય દ્વારા આસામ
કે નાગાલેન્ડની દીવાની અદાલતમાંથી દીવાની દાવો પિત્રપુરા કે મવિર્ણપુર કે
મેર્ઘાલયની દીવાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવા માટે કલમ-૨૪(૧)(એ)
અને ૨૪(૧)(બી)( ) ii હેઠળની સત્તાઓનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી, કેમ કે, ૨૦૧૨ થી આ રાજ્યોમાંની દીવાની અદાલતો ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયની
તાબાની અદાલતો નથી, તેમજ હવે, આ રાજ્યોની પોતાની ઉચ્ચ અદાલતો છે.
૪૨. હવે સમય છે કે તમામ સંબંવિ^ત લોકોને એ જ્ઞાત થાય કે ઉચ્ચ
ન્યાયાલય, ભલે તે મોટી હોય કે નાની, જૂની હોય કે નવી, તે એટલી જ
બં^ારર્ણીય અદાલત છે જેટલી આ અદાલત, અને કાયદાથી તેનામાં વ્યાપક
સત્તાઓ વિનહિહત છે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે, કલમ-૨૫ હેઠળ મળેલી સત્તા એક
વિવશેર્ષ સત્તા છે, પરંતુ દેશની કોમન હાઇકોટ્સ:એ સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪નું
એવું અથ:ર્ઘટન ન કરવું જોઈએ કે, કલમ-૨૫ હેઠળ સવ ચ્ચ અદાલતને, આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણનાં તમામ કેસોમાં, આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણનો
આદેશ આપવાની અનન્ય સત્તા છે, કે જેથી દેશની કોમન હાઇકોટ:સ, કેસમાં
બીજુ ં કશું જોયા સિસવાય, આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણનાં ઉલ્લેખ માત્રથી જ તેમનાં
આ હુકુમતક્ષેત્રથી વંસિચત રહે.
૪૩. ૧૯૬૨નો અવિ^વિનયમ, ત્યારબાદ ૧૯૭૧નો અવિ^વિનયમ અને છેલ્લે
સુ^ારા અવિ^વિનયમની જોગવાઈઓને કારર્ણે આસામ અને નાગાલેન્ડ રાજ્યો માટે
ગુવાહાટી હાઇકોટ: તે કોમન હાઇકોટ: છે અને આ બે રાજ્યોમાંની તમામ અદાલતો
પર ન્યાવિયક અવિ^ક્ષર્ણ રાખવાની સત્તા ગુવાહાટી હાઇકોટ:ને જ પ્રાપ્ત છે. ગુવાહાટી
હાઇકોટ:, પોતાને આ^ીન તમામ વિજલ્લા અદાલતો અને તેમની તાબાની અદાલતો
પર વહીવટી વિનયંત્રર્ણ ^રાવે છે. ભારતના રાજકીય નકશામાં આસામ અને
નાગાલેન્ડ રાજ્યો સુસ્પષ્ટ સીમાંવિકત ક્ષેત્રો ^રાવતાં હોવાં છતાં, ન્યાય વહીવટના
૪૨. હવે સમય છે કે તમામ સંબંવિ^ત લોકોને એ જ્ઞાત થાય કે ઉચ્ચ
ન્યાયાલય, ભલે તે મોટી હોય કે નાની, જૂની હોય કે નવી, તે એટલી જ
બં^ારર્ણીય અદાલત છે જેટલી આ અદાલત, અને કાયદાથી તેનામાં વ્યાપક
સત્તાઓ વિનહિહત છે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે, કલમ-૨૫ હેઠળ મળેલી સત્તા એક
વિવશેર્ષ સત્તા છે, પરંતુ દેશની કોમન હાઇકોટ્સ:એ સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪નું
એવું અથ:ર્ઘટન ન કરવું જોઈએ કે, કલમ-૨૫ હેઠળ સવ ચ્ચ અદાલતને, આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણનાં તમામ કેસોમાં, આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણનો
આદેશ આપવાની અનન્ય સત્તા છે, કે જેથી દેશની કોમન હાઇકોટ:સ, કેસમાં
બીજુ ં કશું જોયા સિસવાય, આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણનાં ઉલ્લેખ માત્રથી જ તેમનાં
આ હુકુમતક્ષેત્રથી વંસિચત રહે.
૪૩. ૧૯૬૨નો અવિ^વિનયમ, ત્યારબાદ ૧૯૭૧નો અવિ^વિનયમ અને છેલ્લે
સુ^ારા અવિ^વિનયમની જોગવાઈઓને કારર્ણે આસામ અને નાગાલેન્ડ રાજ્યો માટે
ગુવાહાટી હાઇકોટ: તે કોમન હાઇકોટ: છે અને આ બે રાજ્યોમાંની તમામ અદાલતો
પર ન્યાવિયક અવિ^ક્ષર્ણ રાખવાની સત્તા ગુવાહાટી હાઇકોટ:ને જ પ્રાપ્ત છે. ગુવાહાટી
હાઇકોટ:, પોતાને આ^ીન તમામ વિજલ્લા અદાલતો અને તેમની તાબાની અદાલતો
પર વહીવટી વિનયંત્રર્ણ ^રાવે છે. ભારતના રાજકીય નકશામાં આસામ અને
નાગાલેન્ડ રાજ્યો સુસ્પષ્ટ સીમાંવિકત ક્ષેત્રો ^રાવતાં હોવાં છતાં, ન્યાય વહીવટના
હેતુ માટે બંને રાજ્યો અવિનવાય:પર્ણે ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયના હુકુમતક્ષેત્રને
આવિ^ન છે. ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય જેવી કોમન હાઇકોટ:માં વિનહિહત
હકૂમતક્ષેત્રના વિવશેર્ષ સ્વરૂપને ધ્યાનમાં રાખતાં, કલમ-૨૪(૧) ના ક્લોઝ
(એ) અને (બી) હેઠળ ઉપલબ્^ સત્તા, કે જેમાં સુઓમોટો સત્તા પર્ણ સમાયેલી
છે, તેમાં કાપકૂપ કરી શકાય નહીં.
૪૪. બીજુ ં, અમારુ
ં માનવું છે કે જો શ્રી બાલગોપાલે રજૂ કરેલી દલીલને
સ્વીકારવામાં આવે, તો તે વિવસંગત પહિરર્ણામો તરફ દોરી જશે. જો ગુવાહાટી
હાઇકોટ: જેવી કોમન હાઇકોટ:ને સંતોર્ષ થાય કે નાગાલેન્ડની કોઈ અદાલતમાંથી
દીવાની દાવો પાછો ખેંચવા યોગ્ય વિસ્થપિત છે, તો સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪(૧)
(બી)( ) i ગુવાહાટી હાઇકોટ:ને આ પ્રકારનો દાવો પરત લેવાની અને તેનો વિનકાલ
કરવાની સત્તા આપે છે. અમારી જાર્ણમાં છે કે કલમ-૨૪(૧)(બી)( ) i ના
પ્રથમ ભાગમાં જે વિXયાપદનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે તે ‘પરત લેવો’ છે અને
‘સ્થાનાંતરર્ણ’ નથી; તેમજ કલમ-૨૪ની પેટા-કલમ (૧) ના ક્લોઝ (બી) માં
વિનર્દિદષ્ટ અંત્યબિંબદુઓ સુ^ી પહોંચવા માટે જ વિXયાપદો વાપરવામાં આવ્યા છે તે
છે ‘પરત લેવો’, ‘સ્થાનાંતરર્ણ’ અને ‘પુનઃસ્થાનાંતરર્ણ’. પરંતુ, શું તેનો અથ:
એ છે કે કેસ પાછો ખેંચવાના અથ:માં ક્યારેય 'ટ્રાન્સફર'નો સમાવેશ થતો નથી?
‘ટ્રાન્સફર’ વિXયાપદનો અથ: થાય છે કે કશુંક કે કોઈ વ્યવિક્તને એક સ્થળેથી બીજા
સ્થળે લઈ જવું. એક વખત કોઈ પર્ણ કારર્ણોસર કોઇ ફાઇલને એક સ્થળેથી
બીજા સ્થળે લઇ જવામાં આવે, ભલે પછી તે પરત લેવા માટે હોય, તો વિવસ્તૃત
આવિ^ન છે. ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય જેવી કોમન હાઇકોટ:માં વિનહિહત
હકૂમતક્ષેત્રના વિવશેર્ષ સ્વરૂપને ધ્યાનમાં રાખતાં, કલમ-૨૪(૧) ના ક્લોઝ
(એ) અને (બી) હેઠળ ઉપલબ્^ સત્તા, કે જેમાં સુઓમોટો સત્તા પર્ણ સમાયેલી
છે, તેમાં કાપકૂપ કરી શકાય નહીં.
૪૪. બીજુ ં, અમારુ
ં માનવું છે કે જો શ્રી બાલગોપાલે રજૂ કરેલી દલીલને
સ્વીકારવામાં આવે, તો તે વિવસંગત પહિરર્ણામો તરફ દોરી જશે. જો ગુવાહાટી
હાઇકોટ: જેવી કોમન હાઇકોટ:ને સંતોર્ષ થાય કે નાગાલેન્ડની કોઈ અદાલતમાંથી
દીવાની દાવો પાછો ખેંચવા યોગ્ય વિસ્થપિત છે, તો સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪(૧)
(બી)( ) i ગુવાહાટી હાઇકોટ:ને આ પ્રકારનો દાવો પરત લેવાની અને તેનો વિનકાલ
કરવાની સત્તા આપે છે. અમારી જાર્ણમાં છે કે કલમ-૨૪(૧)(બી)( ) i ના
પ્રથમ ભાગમાં જે વિXયાપદનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે તે ‘પરત લેવો’ છે અને
‘સ્થાનાંતરર્ણ’ નથી; તેમજ કલમ-૨૪ની પેટા-કલમ (૧) ના ક્લોઝ (બી) માં
વિનર્દિદષ્ટ અંત્યબિંબદુઓ સુ^ી પહોંચવા માટે જ વિXયાપદો વાપરવામાં આવ્યા છે તે
છે ‘પરત લેવો’, ‘સ્થાનાંતરર્ણ’ અને ‘પુનઃસ્થાનાંતરર્ણ’. પરંતુ, શું તેનો અથ:
એ છે કે કેસ પાછો ખેંચવાના અથ:માં ક્યારેય 'ટ્રાન્સફર'નો સમાવેશ થતો નથી?
‘ટ્રાન્સફર’ વિXયાપદનો અથ: થાય છે કે કશુંક કે કોઈ વ્યવિક્તને એક સ્થળેથી બીજા
સ્થળે લઈ જવું. એક વખત કોઈ પર્ણ કારર્ણોસર કોઇ ફાઇલને એક સ્થળેથી
બીજા સ્થળે લઇ જવામાં આવે, ભલે પછી તે પરત લેવા માટે હોય, તો વિવસ્તૃત
અથ:માં, ટ્રાન્સફર (સ્થાનાંતરર્ણ)ની વિXયા થાય છે. હવે ગુવાહાટી હાઇકોટ:ની
પિપ્રન્સીપાલ સીટ આસામ રાજ્યના ગુવાહાટી ખાતે હોઇ, તે જ્યારે કલમ-
૨૪(૧)(બી)( ) i ની સત્તાનો ઉપયોગ કરશે, ત્યારે આ પ્રકારે પરત લેવાની જે
અસર થશે તે પ્રમાર્ણે નાગાલેન્ડની દીવાની અદાલતમાં નોં^ાયેલ કેસ ગુવાહાટી
ખાતેની પિપ્રન્સીપાલ સીટને તબદીલ થશે, જેને કદાચ, વહીવટી સુવિવ^ા માટે
અલગથી રજીસ્ટ્રેશન નંબર આપવામાં આવે, જે થતાં, કલમ-૨૪(૧)(બી) ની
દ્રષ્ટિષ્ટએ આ દાવાને તેના તાર્ડિકક વિનષ્કર્ષ: સુ^ી લઇ જવા માટેની આગળની
કાય:વાહી સબબ ત્રર્ણ વિવકલ્પો ખુલ્લા છે. એક વાર નાગાલેન્ડની અદાલતમાંથી
આ કેસ પરત લેવામાં આવે અને પછી તેને આસામના ગુવાહાટી વિસ્થત ઉચ્ચ
ન્યાયાલયની પિપ્રન્સીપાલ બેન્ચ સમક્ષ મૂકવામાં આવે તો શું તે આંતર-રાજ્ય
સ્થાનાંતરર્ણનો કેસ નહીં કહેવાય? જવાબ કદાચ હકારાત્મક સિસવાય કશો ન હોઇ
શકે. આ સંબં^માં વિવચારર્ણા માંગી લેતું અન્ય એક પાસું એ છે કે જો ગુવાહાટી
ઉચ્ચ ન્યાયાલય તે દીવાની દાવાને ફેંસલ કરે કે જે તેના તાબાની અદાલતમાંથી
પરત લેવામાં આવેલ, તો શું તે એક દીવાની અદાલતમાંથી બીજી દીવાની
અદાલતમાં સ્થાનાંતરર્ણ કહેવાય કે નહીં. વડી અદાલતો બં^ારર્ણીય અદાલતો છે
અને નહિહ કે અહીં જે એક દીવાની અદાલતમાંથી બીજી હિદવાની અદાલતમાં
તબદીલીના અથ:માં જે ‘દીવાની અદાલતો’ કહેવામાં આવી છે તેવી અદાલતો.
જો કે, આ પ્રકારનો કોઈ દાવો પરત લેઇ અને આખરે ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય
તેની પિપ્રન્સીપાલ સીટ પરથી તેને ફેંસલ કરે તો તે, ફરજીયાતપર્ણે, તેના સામાન્ય
દીવાની હુકુમતક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરીને કરશે અને જે પ્રવિXયાનું અનુસરર્ણ થશે તે
પિપ્રન્સીપાલ સીટ આસામ રાજ્યના ગુવાહાટી ખાતે હોઇ, તે જ્યારે કલમ-
૨૪(૧)(બી)( ) i ની સત્તાનો ઉપયોગ કરશે, ત્યારે આ પ્રકારે પરત લેવાની જે
અસર થશે તે પ્રમાર્ણે નાગાલેન્ડની દીવાની અદાલતમાં નોં^ાયેલ કેસ ગુવાહાટી
ખાતેની પિપ્રન્સીપાલ સીટને તબદીલ થશે, જેને કદાચ, વહીવટી સુવિવ^ા માટે
અલગથી રજીસ્ટ્રેશન નંબર આપવામાં આવે, જે થતાં, કલમ-૨૪(૧)(બી) ની
દ્રષ્ટિષ્ટએ આ દાવાને તેના તાર્ડિકક વિનષ્કર્ષ: સુ^ી લઇ જવા માટેની આગળની
કાય:વાહી સબબ ત્રર્ણ વિવકલ્પો ખુલ્લા છે. એક વાર નાગાલેન્ડની અદાલતમાંથી
આ કેસ પરત લેવામાં આવે અને પછી તેને આસામના ગુવાહાટી વિસ્થત ઉચ્ચ
ન્યાયાલયની પિપ્રન્સીપાલ બેન્ચ સમક્ષ મૂકવામાં આવે તો શું તે આંતર-રાજ્ય
સ્થાનાંતરર્ણનો કેસ નહીં કહેવાય? જવાબ કદાચ હકારાત્મક સિસવાય કશો ન હોઇ
શકે. આ સંબં^માં વિવચારર્ણા માંગી લેતું અન્ય એક પાસું એ છે કે જો ગુવાહાટી
ઉચ્ચ ન્યાયાલય તે દીવાની દાવાને ફેંસલ કરે કે જે તેના તાબાની અદાલતમાંથી
પરત લેવામાં આવેલ, તો શું તે એક દીવાની અદાલતમાંથી બીજી દીવાની
અદાલતમાં સ્થાનાંતરર્ણ કહેવાય કે નહીં. વડી અદાલતો બં^ારર્ણીય અદાલતો છે
અને નહિહ કે અહીં જે એક દીવાની અદાલતમાંથી બીજી હિદવાની અદાલતમાં
તબદીલીના અથ:માં જે ‘દીવાની અદાલતો’ કહેવામાં આવી છે તેવી અદાલતો.
જો કે, આ પ્રકારનો કોઈ દાવો પરત લેઇ અને આખરે ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય
તેની પિપ્રન્સીપાલ સીટ પરથી તેને ફેંસલ કરે તો તે, ફરજીયાતપર્ણે, તેના સામાન્ય
દીવાની હુકુમતક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરીને કરશે અને જે પ્રવિXયાનું અનુસરર્ણ થશે તે
વિનઃશંકપર્ણે સિસ.પ્રો.કો.ની જોગવાઈઓ મુજબની હશે. એક રીતે કહીએ તો
હાઈકોટ: એ દીવાની કોટ:ની જગ્યાએ આવી જશે, કે જેમાંથી કેસ પરત લેવામાં
આવ્યો હોય. શું આવા સંજોગોમાં, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ની જોગવાઈઓ
નાગાલેન્ડની દીવાની અદાલતમાંથી દીવાની દાવો પરત લેવા અને ફેંસલ કરવા
માટે ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયની બં^ારર્ણીય અને કાયદેસર સત્તાને રદ કરવા
માટે ટાંકી શકાય? સુનાવર્ણી દરપિમયાન અમે શ્રી બાલગોપાલનું ધ્યાન આ
વિસ્થપિત તરફ દોયુu હતું અને તેમનો પ્રપિતભાવ માંગ્યો હતો. તેઓ એવી દલીલ ન
કરી શક્યા હોત અને સાચે જ કરી પર્ણ નહીં કે, આવી વિસ્થપિતમાં બં^ારર્ણ તેમજ
સિસ.પ્રો.કો. દ્વારા ગુવાહાટી ઉચ્ચ અદાલતમાં વિનહિહત સત્તા રદ કરી શકાતી નથી.
આમ, કોઇ કેસમાં, ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયને કલમ-૨૪(૧)(બી)( ) i
અન્વયે મળેલ સત્તાનો ઉપયોગ કરતાં, આખરે નાગાલેન્ડ રાજ્યમાંથી દીવાની
દાવો ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં કે જેની પિપ્રન્સીપાલ સીટ આસામના ગુવાહાટીમાં છે, ત્યાં સ્થાનાંતહિરત થશે. આવી વિસ્થપિત ન તો કલમ-૨૫ થી વિનયંપિત્રત થાય છે કે
વિનયંપિત્રત કરી શકાય અને કલમ-૨૪ અને ૨૫ના એકરૂપ વાંચનથી, તે ઠેરવવું
રહ્યું કે, કલમ-૨૫ કોમન હાઇકોટ:સને તમામ વિકસ્સાઓમાં દાવો, અપીલ કે
અન્ય કાય:વાહીમાં આંતરરાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણનો હુકમ કરતાં અટકાવતી નથી.
અન્યથા, એવું માનવું ભૂલ ભરેલું રહેશે કે આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણ કલમ-
૨૪ની પેટાકલમ-(૧) ના ક્લોઝ-(બી)ની સબ-ક્લોઝ( ) i ની દ્રષ્ટીએ માન્ય
છે, જ્યારે ક્લોઝ-(બી) ની પેટાક્લોઝ ( ) ii ની દ્રષ્ટિષ્ટએ માન્ય નહી હોય. અમે
પુનર ચ્ચાર કરીએ છીએ કે, કલમ-૨૫ને આવશ્યકપર્ણે એે રીતે વંચાર્ણે લેવી
હાઈકોટ: એ દીવાની કોટ:ની જગ્યાએ આવી જશે, કે જેમાંથી કેસ પરત લેવામાં
આવ્યો હોય. શું આવા સંજોગોમાં, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ની જોગવાઈઓ
નાગાલેન્ડની દીવાની અદાલતમાંથી દીવાની દાવો પરત લેવા અને ફેંસલ કરવા
માટે ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયની બં^ારર્ણીય અને કાયદેસર સત્તાને રદ કરવા
માટે ટાંકી શકાય? સુનાવર્ણી દરપિમયાન અમે શ્રી બાલગોપાલનું ધ્યાન આ
વિસ્થપિત તરફ દોયુu હતું અને તેમનો પ્રપિતભાવ માંગ્યો હતો. તેઓ એવી દલીલ ન
કરી શક્યા હોત અને સાચે જ કરી પર્ણ નહીં કે, આવી વિસ્થપિતમાં બં^ારર્ણ તેમજ
સિસ.પ્રો.કો. દ્વારા ગુવાહાટી ઉચ્ચ અદાલતમાં વિનહિહત સત્તા રદ કરી શકાતી નથી.
આમ, કોઇ કેસમાં, ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયને કલમ-૨૪(૧)(બી)( ) i
અન્વયે મળેલ સત્તાનો ઉપયોગ કરતાં, આખરે નાગાલેન્ડ રાજ્યમાંથી દીવાની
દાવો ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં કે જેની પિપ્રન્સીપાલ સીટ આસામના ગુવાહાટીમાં છે, ત્યાં સ્થાનાંતહિરત થશે. આવી વિસ્થપિત ન તો કલમ-૨૫ થી વિનયંપિત્રત થાય છે કે
વિનયંપિત્રત કરી શકાય અને કલમ-૨૪ અને ૨૫ના એકરૂપ વાંચનથી, તે ઠેરવવું
રહ્યું કે, કલમ-૨૫ કોમન હાઇકોટ:સને તમામ વિકસ્સાઓમાં દાવો, અપીલ કે
અન્ય કાય:વાહીમાં આંતરરાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણનો હુકમ કરતાં અટકાવતી નથી.
અન્યથા, એવું માનવું ભૂલ ભરેલું રહેશે કે આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણ કલમ-
૨૪ની પેટાકલમ-(૧) ના ક્લોઝ-(બી)ની સબ-ક્લોઝ( ) i ની દ્રષ્ટીએ માન્ય
છે, જ્યારે ક્લોઝ-(બી) ની પેટાક્લોઝ ( ) ii ની દ્રષ્ટિષ્ટએ માન્ય નહી હોય. અમે
પુનર ચ્ચાર કરીએ છીએ કે, કલમ-૨૫ને આવશ્યકપર્ણે એે રીતે વંચાર્ણે લેવી
રહી કે એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાંથી બીજા રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં
કોઈ દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીના સ્થાનાંતરર્ણ સબબ, જો આવાં
રાજ્યોની પોતાની ઉચ્ચ અદાલતો હોય તો, તેમ કરવામાં સદરહુ કલમનો બા^
છે, પરંતુ ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય જેવાં કોમન હાઇકોટ:ના વિકસ્સામાં આવો
બા^ નથી.
૪૫. આ જ પ્રમાર્ણે, બં^ારર્ણના અથ:ર્ઘટન સબબ કાયદાના મહત્વપૂર્ણ: પ્રશ્નના
વિકસ્સામાં કેસ પરત લેવાની સત્તા બં^ારર્ણના અનુચ્છેદ-૨૨૮ હેઠળ ગુવાહાટી
ઉચ્ચ અદાલતમાં વિનહિહત કરવામાં આવી છે. અનુચ્છેદ-૨૨૮માં જે પ્રકારની
પહિરવિસ્થપિત અંગે વિવચારર્ણા કરવામાં આવી છે, તેવી પહિરવિસ્થપિતન હોય ત્યારે, ગુવાહાટી વિસ્થત ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયની પિપ્રન્સીપાલ સીટ નાગાલેન્ડ, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશમાંના કોઇપર્ણ રાજ્યમાંથી આવો કેસ પરત લઇ
શકશે અને વિનર્ણ:ય લેશે કે બે વિવકલ્પો માંથી કયાં પગલાં લેવાં. તે આંતર-રાજ્ય
સ્થાનાંતરર્ણ પર્ણ ગર્ણાશે. સ્પષ્ટપર્ણે, કલમ-૨૫ ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયની
બં^ારર્ણ દત્ત સત્તા પ્રયોજનમાં અવરો^ તરીકે કામ કરી શકે નહિહ.
૪૬. આખરે, અમારા મતે, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ના અથ:ર્ઘટન માટેનો
અબિભગમ વાજબી, વ્યવહારુ, તક:સંગત અને વાસ્તવિવક હોવો રહ્યો. કલમ-
૨૫નું કોઇપર્ણ માળખું “ન્યાયની સુગમ્યતા” કે જેને મૂળભૂત અવિ^કાર માનવામાં
આવે છે તેમાં અવરો^રૂપ હોય તો તેને ટાળવું જ રહ્યું. ગુવાહાટી હાઇકોટ:, કે જે
કોઈ દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહીના સ્થાનાંતરર્ણ સબબ, જો આવાં
રાજ્યોની પોતાની ઉચ્ચ અદાલતો હોય તો, તેમ કરવામાં સદરહુ કલમનો બા^
છે, પરંતુ ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલય જેવાં કોમન હાઇકોટ:ના વિકસ્સામાં આવો
બા^ નથી.
૪૫. આ જ પ્રમાર્ણે, બં^ારર્ણના અથ:ર્ઘટન સબબ કાયદાના મહત્વપૂર્ણ: પ્રશ્નના
વિકસ્સામાં કેસ પરત લેવાની સત્તા બં^ારર્ણના અનુચ્છેદ-૨૨૮ હેઠળ ગુવાહાટી
ઉચ્ચ અદાલતમાં વિનહિહત કરવામાં આવી છે. અનુચ્છેદ-૨૨૮માં જે પ્રકારની
પહિરવિસ્થપિત અંગે વિવચારર્ણા કરવામાં આવી છે, તેવી પહિરવિસ્થપિતન હોય ત્યારે, ગુવાહાટી વિસ્થત ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયની પિપ્રન્સીપાલ સીટ નાગાલેન્ડ, પિમઝોરમ અને અરૂર્ણાચલ પ્રદેશમાંના કોઇપર્ણ રાજ્યમાંથી આવો કેસ પરત લઇ
શકશે અને વિનર્ણ:ય લેશે કે બે વિવકલ્પો માંથી કયાં પગલાં લેવાં. તે આંતર-રાજ્ય
સ્થાનાંતરર્ણ પર્ણ ગર્ણાશે. સ્પષ્ટપર્ણે, કલમ-૨૫ ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયની
બં^ારર્ણ દત્ત સત્તા પ્રયોજનમાં અવરો^ તરીકે કામ કરી શકે નહિહ.
૪૬. આખરે, અમારા મતે, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ના અથ:ર્ઘટન માટેનો
અબિભગમ વાજબી, વ્યવહારુ, તક:સંગત અને વાસ્તવિવક હોવો રહ્યો. કલમ-
૨૫નું કોઇપર્ણ માળખું “ન્યાયની સુગમ્યતા” કે જેને મૂળભૂત અવિ^કાર માનવામાં
આવે છે તેમાં અવરો^રૂપ હોય તો તેને ટાળવું જ રહ્યું. ગુવાહાટી હાઇકોટ:, કે જે
ચાર રાજ્યોમાં હુકુમતક્ષેત્ર ^રાવતી કોમન હાઇકોટ: છે, તેને કલમ-૨૪ હેઠળ
દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહી એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં સ્થાનાંતહિરત
કરવામાં કલમ-૨૫નો બા^ નડે છે, તેવા સંકુસિચત અથ:ર્ઘટનથી, પૂવ ત્તરના
દુગ:મ વિવસ્તારોના પક્ષકારોને એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં દાખલ કરવામાં
આવેલ કેસને બીજા રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવા જેવાં
કારર્ણોસર પર્ણ આ અદાલત સુ^ી આવવું પડજે જે આ અદાલત પર ભારર્ણ
વ^ારશે તેમજ કદાચ પક્ષકારો માટે અસાધ્ય અવરો^ ઊભો કરશે. કાયદાનું
અથ:ર્ઘટન, કે જે ઉપદ્રવને સુ^ારી દે, જે બં^ારર્ણને સુસંગત છે અને બં^ારર્ણીય
હેતુઓને પ્રોત્સાહન આપે છે તેમજ જે રાષ્ટ્રની જરૂહિરયાતોને પર્ણ સંબો^ે છે
કાયદાના તેવાં અથ:ર્ઘટનને અપનાવવું રહ્યું. જો 'ન્યાયની સુગમ્યતા' ખરેખરમાં
હોવી રહી, તો તે બં^ારર્ણ અને કાયદાઓથી લોકોને જે અવિ^કારોની બાંહે^રી
મળી છે તેનાં વાલી/રક્ષક એવી સવ ચ્ચ અદાલતની તે નૈપિતક જવાબદારી બને
છે કે, સંહિહતાની કલમ-૨૫ના તે ચોક્કસ ભાગનું તેવું ઝીર્ણવટભયુu અથ:ર્ઘટન ન
કરવું કે જે 'ન્યાયની સુગમ્યતા'ને વાસ્તવિવકતા બનાવવાની પહેલનો હ્રાસ કરે.
૪૭. શ્રી શમા:એ રજૂ કરેલી દલીલ સબબ, અમારે વ^ુ કહ્યા સિસવાય, એટલું જ
કહેવું છે કે અમે તેનાથી પ્રભાવિવત થયા નથી. અલબત્ત, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-
૨૨ થી ૨૫ કેસોના સ્થાનાંતરર્ણ સાથે સંબંવિ^ત છે, કલમ-૨૨માં દશા:વેલ
પહિરવિસ્થપિતઓમાં માત્ર કેસના સામાવાળાની અરજી પર જ (અને ન કે બીજા કોઇ
તરફેથી) કલમ-૨૨ અને ૨૩ લાગૂ કરી શકાય અને કઇ અદાલત આવી અરજી
દાવો, અપીલ કે અન્ય કાય:વાહી એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં સ્થાનાંતહિરત
કરવામાં કલમ-૨૫નો બા^ નડે છે, તેવા સંકુસિચત અથ:ર્ઘટનથી, પૂવ ત્તરના
દુગ:મ વિવસ્તારોના પક્ષકારોને એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં દાખલ કરવામાં
આવેલ કેસને બીજા રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં સ્થાનાંતહિરત કરવા જેવાં
કારર્ણોસર પર્ણ આ અદાલત સુ^ી આવવું પડજે જે આ અદાલત પર ભારર્ણ
વ^ારશે તેમજ કદાચ પક્ષકારો માટે અસાધ્ય અવરો^ ઊભો કરશે. કાયદાનું
અથ:ર્ઘટન, કે જે ઉપદ્રવને સુ^ારી દે, જે બં^ારર્ણને સુસંગત છે અને બં^ારર્ણીય
હેતુઓને પ્રોત્સાહન આપે છે તેમજ જે રાષ્ટ્રની જરૂહિરયાતોને પર્ણ સંબો^ે છે
કાયદાના તેવાં અથ:ર્ઘટનને અપનાવવું રહ્યું. જો 'ન્યાયની સુગમ્યતા' ખરેખરમાં
હોવી રહી, તો તે બં^ારર્ણ અને કાયદાઓથી લોકોને જે અવિ^કારોની બાંહે^રી
મળી છે તેનાં વાલી/રક્ષક એવી સવ ચ્ચ અદાલતની તે નૈપિતક જવાબદારી બને
છે કે, સંહિહતાની કલમ-૨૫ના તે ચોક્કસ ભાગનું તેવું ઝીર્ણવટભયુu અથ:ર્ઘટન ન
કરવું કે જે 'ન્યાયની સુગમ્યતા'ને વાસ્તવિવકતા બનાવવાની પહેલનો હ્રાસ કરે.
૪૭. શ્રી શમા:એ રજૂ કરેલી દલીલ સબબ, અમારે વ^ુ કહ્યા સિસવાય, એટલું જ
કહેવું છે કે અમે તેનાથી પ્રભાવિવત થયા નથી. અલબત્ત, સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-
૨૨ થી ૨૫ કેસોના સ્થાનાંતરર્ણ સાથે સંબંવિ^ત છે, કલમ-૨૨માં દશા:વેલ
પહિરવિસ્થપિતઓમાં માત્ર કેસના સામાવાળાની અરજી પર જ (અને ન કે બીજા કોઇ
તરફેથી) કલમ-૨૨ અને ૨૩ લાગૂ કરી શકાય અને કઇ અદાલત આવી અરજી
સાંભળવા સક્ષમ છે, તે કલમ-૨૩માં દશા:વ્યું છે. અમારા દ્રષ્ટિષ્ટકોર્ણમાં, કલમ-
૨૨ તે ફોરમ કન્વેવિનયેન્સ (અવિ^કારક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરવો કે નહિહ તે નક્કી
કરવાની સ્વાયત્તા)ના સિસદ્ધાંત ને લાગુ પડે છે, પરંતુ સ્થાનાંતરર્ણ માટેની અરજી
વાદી દ્વારા કરવામાં આવી હોય તેવાં તથ્યો અને સંજોગોમાં કલમ-૨૨ લાગૂ
પડશે નહિહ.
વિનષ્કર્ષ:
૪૮. ઉપરોક્ત ચચા:ઓને ધ્યાનમાં રાખતાં, આ મુદ્દાનો જવાબ નીચે મુજબના
વિનષ્કર્ષ:થી આપવામાં આવે છેઃ
( ) i સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫નું સાચું અને યોગ્ય અથ:ર્ઘટન આપર્ણને એ વિનષ્કર્ષ:
તરફ દોરી જાય છે કે, જ્યારે બં^ારર્ણના અનુ્ચ્છેદ-૨૧૪ મુજબ બે રાજ્યોમાં
પોતાની વડી અદાલતો હોય ત્યારે દાવા, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીના
આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણને સદરહુ કલમ લાગુ પડે અને જ્યાં બે રાજ્યો વચ્ચે
બં^ારર્ણના અનુચ્છેદ-૨૩૧ મુજબની કોમન હાઇકોટ: હોય તેવા સ્થાનાંતરર્ણમાં
તે લાગૂ નહીં પડે.
( ) ii જો બં^ારર્ણના અનુચ્છેદ-૨૩૧ મુજબ બે કે વ^ુ રાજ્યો માટે કોમન
હાઇકોટ: હોય અને બંને દીવાની અદાલતો (જ્યાંથી સ્થાનાંતરર્ણ થઇ રહ્યું છે તે
અને જ્યાં સ્થાનાંતરર્ણ કરવામાં આવી રહ્યું છે તે) તેની તાબાની અદાલતો હોય, તો દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીના આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણ માટે
હાઇકોટ: સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળની સત્તાનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
૨૨ તે ફોરમ કન્વેવિનયેન્સ (અવિ^કારક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરવો કે નહિહ તે નક્કી
કરવાની સ્વાયત્તા)ના સિસદ્ધાંત ને લાગુ પડે છે, પરંતુ સ્થાનાંતરર્ણ માટેની અરજી
વાદી દ્વારા કરવામાં આવી હોય તેવાં તથ્યો અને સંજોગોમાં કલમ-૨૨ લાગૂ
પડશે નહિહ.
વિનષ્કર્ષ:
૪૮. ઉપરોક્ત ચચા:ઓને ધ્યાનમાં રાખતાં, આ મુદ્દાનો જવાબ નીચે મુજબના
વિનષ્કર્ષ:થી આપવામાં આવે છેઃ
( ) i સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫નું સાચું અને યોગ્ય અથ:ર્ઘટન આપર્ણને એ વિનષ્કર્ષ:
તરફ દોરી જાય છે કે, જ્યારે બં^ારર્ણના અનુ્ચ્છેદ-૨૧૪ મુજબ બે રાજ્યોમાં
પોતાની વડી અદાલતો હોય ત્યારે દાવા, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીના
આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણને સદરહુ કલમ લાગુ પડે અને જ્યાં બે રાજ્યો વચ્ચે
બં^ારર્ણના અનુચ્છેદ-૨૩૧ મુજબની કોમન હાઇકોટ: હોય તેવા સ્થાનાંતરર્ણમાં
તે લાગૂ નહીં પડે.
( ) ii જો બં^ારર્ણના અનુચ્છેદ-૨૩૧ મુજબ બે કે વ^ુ રાજ્યો માટે કોમન
હાઇકોટ: હોય અને બંને દીવાની અદાલતો (જ્યાંથી સ્થાનાંતરર્ણ થઇ રહ્યું છે તે
અને જ્યાં સ્થાનાંતરર્ણ કરવામાં આવી રહ્યું છે તે) તેની તાબાની અદાલતો હોય, તો દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાય:વાહીના આંતર-રાજ્ય સ્થાનાંતરર્ણ માટે
હાઇકોટ: સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળની સત્તાનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
આ ચુકાદાની શરૂઆતમાં જર્ણાવવામાં આવેલા પ્રશ્નોના પ્રત્યુત્તર
તદનુસાર આપવામાં આવે છે.
દાદ
૪૯. આ ચચા:નો સાદર વિનષ્કર્ષ: એ છે કે ગુવાહાટી ઉચ્ચ અદાલતે વાદગ્રસ્ત
ચુકાદો અને હુકમ કરતી વખતે ભૂલભરેલ અબિભગમ અપનાવ્યો હતો અને આવો
જ અબિભગમ મેર્ઘા જૈન (સુપ્રા)માં પર્ણ ખામીયુક્ત જર્ણાયો હતો. વાદગ્રસ્ત
ચુકાદો અને હુકમ કાયદેસર ટકવાપાત્ર ન હોઇ તેમજ રદ થવાં પાત્ર હોઇ, તે
મુજબ, રદ કરવામાં આવે છે અને દીવાની અપીલ મંજૂર કરવામાં આવે છે.
ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયે હવે સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળની અરજીને તેનાં
ગુર્ણદોર્ષ પર નવેસરથી ફેંસલ કરવી.
૫૦. ઉપરોક્ત હુકમની દ્રષ્ટીએ સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ હેઠળની ટ્રાન્સફર
પીટીશન હવે બીનજરૂરી બની હોઇ, આથી રદ કરવામાં આવે છે.
૫૧. અમે ગુવાહાટી ઉચ્ચ અદાલતને સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળ અરજીને
યોગ્ય પ્રાથપિમકતા આપવા અને, ઉચ્ચ અદાલતની સુવિવ^ાને આવિ^ન, શક્ય
તેટલી વહેલી તકે તેનો વિનકાલ કરવા વિવનંતી કરીએ છીએ.
૫૨. પક્ષકારોએ પોતપોતાનો ખચ: ભોગવવો.
તદનુસાર આપવામાં આવે છે.
દાદ
૪૯. આ ચચા:નો સાદર વિનષ્કર્ષ: એ છે કે ગુવાહાટી ઉચ્ચ અદાલતે વાદગ્રસ્ત
ચુકાદો અને હુકમ કરતી વખતે ભૂલભરેલ અબિભગમ અપનાવ્યો હતો અને આવો
જ અબિભગમ મેર્ઘા જૈન (સુપ્રા)માં પર્ણ ખામીયુક્ત જર્ણાયો હતો. વાદગ્રસ્ત
ચુકાદો અને હુકમ કાયદેસર ટકવાપાત્ર ન હોઇ તેમજ રદ થવાં પાત્ર હોઇ, તે
મુજબ, રદ કરવામાં આવે છે અને દીવાની અપીલ મંજૂર કરવામાં આવે છે.
ગુવાહાટી ઉચ્ચ ન્યાયાલયે હવે સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળની અરજીને તેનાં
ગુર્ણદોર્ષ પર નવેસરથી ફેંસલ કરવી.
૫૦. ઉપરોક્ત હુકમની દ્રષ્ટીએ સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૫ હેઠળની ટ્રાન્સફર
પીટીશન હવે બીનજરૂરી બની હોઇ, આથી રદ કરવામાં આવે છે.
૫૧. અમે ગુવાહાટી ઉચ્ચ અદાલતને સિસ.પ્રો.કો.ની કલમ-૨૪ હેઠળ અરજીને
યોગ્ય પ્રાથપિમકતા આપવા અને, ઉચ્ચ અદાલતની સુવિવ^ાને આવિ^ન, શક્ય
તેટલી વહેલી તકે તેનો વિનકાલ કરવા વિવનંતી કરીએ છીએ.
૫૨. પક્ષકારોએ પોતપોતાનો ખચ: ભોગવવો.
............, ન્યાયમૂર્તિત
(ઋપિર્ષકેશ રોય) ............, ન્યાયમૂર્તિત
(દીપાંકર દત્તા)
નવી હિદલ્હી
૨૮ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૩.
This
(ઋપિર્ષકેશ રોય) ............, ન્યાયમૂર્તિત
(દીપાંકર દત્તા)
નવી હિદલ્હી
૨૮ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૩.
This
JUDGMENT
has been translated using AI Tool – SUVAS.
:
DISCLAIMER The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to
/ understand it in his her language and may not be used for
. , any other purpose For all practical and official purposes the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and
. implementation
:
DISCLAIMER The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to
/ understand it in his her language and may not be used for
. , any other purpose For all practical and official purposes the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and
. implementation