Avtar Singh v. Punjab State

:
DISCLAIMER The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use
/ of the litigant to understand it in his her language
. and may not be used for any other purpose For all
, practical and official purposes the English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and
. implementation
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલત સમક્ષ
ફોજદારી અપીલીય હકૂમતક્ષેત્ર
ફોજદારી અપીલ નં. ૧૭૧૧/૨૦૧૧
અવતાર સિંસહ અને અન્ય .... અપીલકતા((ઓ)
વિવરુદ્ધ
પંજાબ રાજ્ય ... સામાવાળા(ઓ)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિત રાજેશ બિંબદાલ
૧. હાલની અપીલમાં પંજાબ અને હરિરયાણા ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ફોજદારી
અપીલ નં. ૫૬૨-એસ.બી./૧૯૯૭માં તા.૧૫/૦૧/૨૦૧૦ના રોજના
ચુકાદાને પડકારવામાં આવ્યો છે.

2023 INSC 280

૨. અપીલકતા(ઓ એશેન્યલ કોમોવિડટીઝ એક્ટ, ૧૯૫૫ (હવે પછી અત્રે
'સદરહુ કાયદા' તરીકે ઉલ્લેખિIત)ની કલમ-૭ હેઠળ તેમને તકસીરવાર
ઠરાવવાથી વ્યથિથત છે.
૩. ટ્રાયલ કોટO તારીI ૮ જુલાઈ, ૧૯૯૭ના ચુકાદા અને હુકમ અન્વયે
અપીલકતા(ઓને તકસીરવાર ઠેરવ્યા હતા અને તેમને છ મરિહનાના જેલવાસની
સજા તેમજ પ્રત્યેક આરોપીને ૱૫૦૦/- નો દંડ ફટકારવાનો વિનદOશ આપ્યો
હતો.
૪. રેકોડ( પર ઉપલબ્ધ તથ્યો મુજબ, તા.૨૬/૦૨/૧૯૯૫ના રોજ અન્ય
પોલીસકમZઓ સાથે પોલીસ સબ-ઇન્સપેક્ટર ફગવારા બસ સ્ટોપ પર હાજર
હતા. તેમને ગુપ્ત મારિહતી મળી હતી કે, અપીલકતા(ઓ ગેસ ખિસવિલન્ડર
કાળાબજારમાં વેચાણ કરી રહ્યા હતા. તેઓ ૱ ૧૦૨/- (રુપિપયા એકસો બે
પૂરા) ના વિનધા(રિરત દરને બદલે ૱ ૨૫૦/- (રુપિપયા બસો પચાસ પૂરા) વસૂલી
રહ્યા હતા. એચઆર-૦૫-એ-૪૯૧૮ નંબર ધરાવતી તેમની ટ્રક ચાવલા ઓટો
વક(શોપની સામે પાક( કરેલી હતી. મારિહતી વિવશ્વસનીય હોવાનું જણાતાં, એફઆઈઆર નોંધવામાં આવી હતી અને પોલીસ અવિધકારીઓ ઘટના સ્થળે
પહોંચ્યા અને આરોપીઓની અટકાયત કરી હતી. તેમને કસ્ટડીમાં લેવામાં
આવ્યા હતા.
૫. ટ્રાયલ કોટ( સમક્ષ રજૂ કરાયેલા પુરાવાઓમાં કોઈ પણ સ્વતંત્ર સાક્ષી કે

કાળાબજારમાં ખિસવિલન્ડરના કથિથત Iરીદદારોએ ફરિરયાદપક્ષના કેસને ટેકો
આપ્યો નહોતો. માત્ર બે સાક્ષીઓએ, કે જેઓ અવિધકારીઓ હતા તેમણે, ફરિરયાદ
પક્ષની તરફેણમાં જુબાની આપી હતી.
૬. માત્ર ગેસ ખિસવિલન્ડસ(ના અનાવિધકૃ ત કબજાનો આરોપ સાબિબત થઈ શક્યો
હતો, જેના આધારે ટ્રાયલ કોટO અપીલકતા(ઓને તકસીરવાન ઠેરવ્યા હતા અને
જેલની સજા ફટકારી હતી.
૭. ટ્રાયલ કોટO આપેલા આદેશને હાઇકોટO અપીલમાં યથાવત રાખ્યો હતો.
૮. અપીલકતા(ઓના વિવદ્વાન કાઉન્સેલની એક માત્ર દલીલ એ હતી કે, તા.૦૮/૦૩/૧૯૮૮ના રોજના વિલવિક્વફાઇડ પેટ્રોવિલયમ ગેસ (રેગ્યુલેશન ઓફ
સપ્લાય એન્ડ ડીસ્ટ્રીબ્યુશન) ઓડ(ર, ૧૯૮૮ (હવે પછી અત્રે ‘સદરહુ ઓડ(ર’
તરીકે ઉલ્લેખિIત) પ્રમાણે, પ્રવેશ અને જવિપ્તની કાય(વાહી સદરહુ ઓડ(રના ક્લોઝ-
૭ હેઠળની સત્તાનો ઉપયોગ કરી થવી જોઈએ. જ્યારે અવિધકારી પાસે તેવું
માનવાને કારણ હોય કે કોઇક જહાજ કે વાહનનો ઉપયોગ સદરહુ ઓડ(રના
ઉલ્લંઘનમાં થયો છે કે થવાનો છે, તો સદરહુ ઓડ(રનો ક્લોઝ-૭ અમુક
વ્યવિક્તઓને તેને રોકવાની સત્તા આપે છે.
૯. સદરહુ ઓડ(રનો ક્લોઝ-૩ ગેસ ખિસવિલન્ડસ( ગેરકાયદેસર રીતે કબજામાં

રાIવા પર પ્રપિતબંધ મૂકે છે. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, ક્લોઝ-૭
અનુસાર, સદરહુ ઓડ(રની જોગવાઇઓના અનુપાલન સબબ, સદરહુ ઓડ(ર કે
તેના અન્વયે કરેલ અન્ય કોઇપણ હુકમના અનુપાલનની Iાતરી કરવાનાં
હેતુસર, ઇન્સપેક્ટરથી નીચેનો રેન્ક ધરાવતાં ન હોય તેવાં સરકારનાં Iાદ્ય અને
નાગરિરક પુરવઠા વિવભાગના અવિધકારી કે જે આ પ્રકારની સરકાર દ્વારા અવિધકૃ ત
અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અવિધસૂખિચત કરવામાં આવેલ હોય તે અથવા ઓઇલ
કંપનીનાં વેચાણ અવિધકારીથી નીચેનો રેન્ક ધરાવતાં ન હોય તેવા અવિધકારી
અથવા કેન્દ્ર સરકાર કે રાજ્ય સરકાર દ્વારા અવિધકૃ ત અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા
અવિધસૂખિચત વ્યવિક્તને આ પ્રકારની કાય(વાહી હાથ ધરવા/જવિપ્તની સત્તા
આપવામાં આવી છે.
૧૦. હાલના કેસમાં, પોલીસના સબ-ઇન્સ્પેક્ટર દ્વારા કાય(વાહી કરવામાં
આવી છે, જે સરકારી આદેશ અનુસાર અવિધકૃ ત નથી. આથી ફરિરયાદપક્ષનો
સમગ્ર કેસ પડી ભાંગે છે. ઉપરોક્ત દલીલ ટ્રાયલ કોટ( કે હાઇકોટO ધ્યાને લીધી
નથી.
૧૧. બીજી તરફ, રાજ્ય સરકારના વિવદ્વાન કાઉન્સેલે રજૂઆત કરી કે, અપીલકતા(ઓ ગેસ ખિસવિલન્ડરનો અનાવિધકૃ ત કબજો ધરાવતાં હતા. તેમને સાચી
રીતે જ તકસીરવાન ઠેરવવામાં આવ્યા છે. માત્ર ટેકવિનકલ ડીફોલ્ટને કારણે તેમને
બિબલકુલ જ છોડી દેવા જોઇએ નરિહ. જે તે સમયે ગેસ ખિસવિલન્ડરની ભારે તંગી હતી

અને તેના કાળાબજાર અને અનાવિધકૃ ત કબજાને રોકવા માટે સદરહુ ઓડ(ર
કરવામાં આવ્યો હતો.
૧૨. પક્ષકારો તરફેના વિવદ્વાન કાઉન્સેલને સાંભળ્યા અને સંબંવિધત રેકોડ(નો
અભ્યાસ કય .
૧૩. હાલના કેસમાં, જેમ ઉપરોક્ત નોંધવામાં આવ્યું છે, કેસની હકીકતો
બાબત વિવવાદ નથી. જે એકમાત્ર દલીલ ઉઠાવવામાં આવી છે તે ખિસવિલન્ડર જપ્ત
કરનાર વ્યવિક્તની સત્તા બાબત છે કે જેના આધારે અપીલકતા(ઓ સામે કામ
ચલાવવામાં આવ્યું હતું. નીચે રજૂ કરવામાં આવેલ સદરહુ ઓડ(રનો ક્લોઝ-૭
સૂચવે છે કે કયા અવિધકારીઓને આ સત્તા છે.
"૭. પ્રવેશ, તપાસ અને જપ્તીની સત્તા: -
(૧) સદરહુ ઓડ(રની જોગવાઇઓના અનુપાલન સબબ, સદરહુ
ઓડ(ર કે તેના અન્વયે કરેલ અન્ય કોઇ હુકમના અનુપાલનની Iાતરી
કરવાનાં હેતુસર, ઇન્સપેક્ટરથી નીચેનો રેન્ક ધરાવતાં ન હોય તેવાં
સરકારનાં Iાદ્ય અને નાગરિરક પુરવઠા વિવભાગના અવિધકારી કે જે આ
પ્રકારની સરકાર દ્વારા અવિધકૃ ત અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અવિધસૂખિચત
કરવામાં આવેલ હોય તે અથવા ઓઇલ કંપનીનાં વેચાણ અવિધકારીથી
નીચેનો રેન્ક ધરાવતાં ન હોય તેવા અવિધકારી અથવા કેન્દ્ર સરકાર કે
રાજ્ય સરકાર દ્વારા અવિધકૃ ત અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અવિધસૂખિચત
વ્યવિક્ત:
(એ) અવિધકારીને તેવું માનવાને કારણ હોય કે કોઇક જહાજ કે વાહન
આ ઓડ(રના ઉલ્લંઘન માટે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યું હતું કે આવી રહ્યું
છે કે ઉપયોગ કરવામાં આવનાર છે, તો એ તેને અટકાવી શકશે અને
તેમાં તપાસ કરી શકશે;

(બી) જરૂરી હોય તેવાં સહયોગ અને મદદ સાથે કોઇપણ સ્થળે પ્રવેશ
કરી શકશે અથવા તપાસ કરી શકશે;
(સી) જો તેને એવી શંકા કરવાનું કારણ હોય કે કોઇક ખિસવિલન્ડરમાંના
વિલવિક્વફાઇડ પેટ્રોવિલયમ ગેસ, ખિસલિંલડર વાલ્વ અને પ્રેશર રેગ્યુલેટસ(ની
સાથે-સાથે જેમાં સ્ટોક રાIવામાં આવ્યો છે તે વાહન, જહાજ કે અન્ય
પરિરવહનના સાધન સબબ આ ઓડ(રની કોઇ જોગવાઇનું ઉલ્લંઘન થયું
હતું કે થઇ રહ્યું છે કે થવામાં છે, તો તે જરૂરી હોય તેવી સહાય અને
મદદથી આવાં સ્ટોકનો સંપૂણ( જથ્થો જપ્ત કરી શકે કે હટાવી શકે અને
ત્યારબાદ, આ રીતે જપ્ત કરેલાં ખિસવિલન્ડરમાંના વિલવિક્વફાઇડ
પેટ્રોવિલયમ ગેસ, ખિસલિંલડર વાલ્વ અને પ્રેશર રેગ્યુલેટસ(ના જથ્થાની
સાથે-સાથે જેમાં સ્ટોક રાIવામાં આવ્યો છે તે વાહન, જહાજ કે અન્ય
પરિરવહનના સાધન એશેન્શયલ કોમોવિડટીઝ એક્ટ, ૧૯૫૫ (૧૯૫૫
નો ૧૦)ની કલમ હેઠળ હુકુમતક્ષેત્ર ધરાવતાં હોય તેવાં કલેક્ટર સમક્ષ
રજૂ કરશે અને આ રીતે રજૂ કયા( સુધી તેની કસ્ટડી રાIી શકશે.”
૧૪. તેમાં ક્યાંય એવું જણાવવામાં આવ્યું નથી કે પોલીસ સબ-ઇન્સ્પેક્ટર
કાય(વાહી કરી શકે છે. વિનઃશંકપણે, ઉપરોક્ત ક્લોઝમાં જોગવાઈ કરવામાં આવી
છે કે, ઉલ્લેIાયેલા અવિધકારીઓ ઉપરાંત, કેન્દ્ર અથવા રાજ્ય સરકાર દ્વારા
અવિધકૃ ત વ્યવિક્તઓ સદરહુ ઓડ(ર અંતગ(ત પગલાં લઈ શકે છે. જોકે, રેકોડ( પર
એવું કશું જ રજૂ કરવામાં આવ્યું નથી કે જે સદરહુ ઓડ(ર હેઠળ કાય(વાહી કરવા
માટે પોલીસ સબ-ઇન્સ્પેક્ટરને અવિધકૃ ત કરવામાં આવ્યા હોવાની દલીલને ટેકો
આપતું હોય.
૧૫. તે એક સ્થાપિપત કાયદો છે કે, જ્યારે કોઈ કામ અમુક રીતે કરવાની સત્તા

આપવામાં આવે, ત્યારે તે કામ તે રીતે થવું જોઈએ કે બિબલકુલ ન થવું જોઇએ.
અન્ય પદ્ધપિતઓ અવિનવાય(પણે પ્રપિતબંવિધત છે. ધારાણી શુગસ( એન્ડ કેપિમકલ્સ
વિલ. વિવરુદ્ધ ભારત સરકાર અને અન્યો, (૨૦૧૯) ૫ એસ.સી.સી. ૪૮૦માં
અહેવાવિલત ચુકાદાનો સંદભ( કરી શકાય.
૧૬. સબ-ઇન્સપેક્ટર પાસે સદરહુ ઓડ(ર મુજબ કાય(વાહી કરવાની સત્તાની
ગેરહાજરીમાં, તેનાં દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલ કાય(વાહી સંપૂણ(પણે અનાવિધકૃ ત
હોઇ, રદબાતલ કરવી રહી.
૧૭. ઉપર જણાવેલા કારણોસર અપીલ મંજૂર કરવામાં આવી છે. પંજાબ અને
હરિરયાણા હાઇકોટO ફોજદારી અપીલ નં.૫૬૨-એસબી/૧૯૯૭માં તારીI ૧૫
જાન્યુઆરી, ૨૦૧૦ના રોજ આપેલ ચુકાદા અને ટ્રાયલ કોટ(ના
તા.૦૮/૦૭/૧૯૯૭ના રોજના હુકમને રદ કરવામાં આવે છે. પરિરણામે, સદરહુ
કાયદાની કલમ-૭ હેઠળની અપીલકતા(ઓની દોષખિસવિદ્ધ અને સજા રદ કરવામાં
આવે છે. જામીનના બોન્ડ વિડસ્ચાજ( કરવામાં આવે છે. .................., ન્યાયમૂર્તિત
[અભય એસ. ઓકા] ..................., ન્યાયમૂર્તિત
[રાજેશ બિંબદાલ]
નવી રિદલ્હી, તા.૨૩/૦૩/૨૦૨૩

This