Avtar Singh v. State of Punjab

:
DISCLAIMER The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use
/ of the litigant to understand it in his her language
. and may not be used for any other purpose For all
, practical and official purposes the English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and
. implementation
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત સમક્ષ
ફોજદારી અપીલીય હકૂમતક્ષેત્ર
ફોજદારી અપીલ નં. ૧૭૧૧/૨૦૧૧
અવતાર સિંહ અને અન્ય .... અપીલકર્તા(ઓ)
વિરુદ્ધ
પંજાબ રાજ્ય ... સામાવાળા(ઓ)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિ રાજેશ બિંદાલ
૧. હાલની અપીલમાં પંજાબ અને હરિયાણા ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ફોજદારી
અપીલ નં. ૫૬૨-એસ.બી./૧૯૯૭માં તા.૧૫/૦૧/૨૦૧૦ના રોજના
ચુકાદાને પડકારવામાં આવ્યો છે.

૨. અપીલકર્તાઓ એશેન્યલ કોમોડિટીઝ એક્ટ, ૧૯૫૫ (હવે પછી અત્રે
'સદરહુ કાયદા' તરીકે ઉલ્લેખિત)ની કલમ-૭ હેઠળ તેમને તકસીરવાર
ઠરાવવાથી વ્યથિત છે.
૩. ટ્રાયલ કોર્ટે તારીખ ૮ જુલાઈ, ૧૯૯૭ના ચુકાદા અને હુકમ અન્વયે
અપીલકર્તાઓને તકસીરવાર ઠેરવ્યા હતા અને તેમને છ મહિનાના જેલવાસની
સજા તેમજ પ્રત્યેક આરોપીને ૱૫૦૦/- નો દંડ ફટકારવાનો નિર્દેશ આપ્યો
હતો.
૪. રેકોર્ડ પર ઉપલબ્ધ તથ્યો મુજબ, તા.૨૬/૦૨/૧૯૯૫ના રોજ અન્ય
પોલીસકર્મીઓ સાથે પોલીસ સબ-ઇન્સપેક્ટર ફગવારા બસ સ્ટોપ પર હાજર
હતા. તેમને ગુપ્ત માહિતી મળી હતી કે, અપીલકર્તાઓ ગેસ સિલિન્ડર
કાળાબજારમાં વેચાણ કરી રહ્યા હતા. તેઓ ૱ ૧૦૨/- (રુપિયા એકસો બે
પૂરા) ના નિર્ધારિત દરને બદલે ૱ ૨૫૦/- (રુપિયા બસો પચાસ પૂરા) વસૂલી
રહ્યા હતા. એચઆર-૦૫-એ-૪૯૧૮ નંબર ધરાવતી તેમની ટ્રક ચાવલા ઓટો
વર્કશોપની સામે પાર્ક કરેલી હતી. માહિતી વિશ્વસનીય હોવાનું જણાતાં, એફઆઈઆર નોંધવામાં આવી હતી અને પોલીસ અધિકારીઓ ઘટના સ્થળે
પહોંચ્યા અને આરોપીઓની અટકાયત કરી હતી. તેમને કસ્ટડીમાં લેવામાં
આવ્યા હતા.
૫. ટ્રાયલ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરાયેલા પુરાવાઓમાં કોઈ પણ સ્વતંત્ર સાક્ષી કે

કાળાબજારમાં સિલિન્ડરના કથિત ખરીદદારોએ ફરિયાદપક્ષના કેસને ટેકો
આપ્યો નહોતો. માત્ર બે સાક્ષીઓએ, કે જેઓ અધિકારીઓ હતા તેમણે, ફરિયાદ
પક્ષની તરફેણમાં જુબાની આપી હતી.
૬. માત્ર ગેસ સિલિન્ડર્સના અનાધિકૃ ત કબજાનો આરોપ સાબિત થઈ શક્યો
હતો, જેના આધારે ટ્રાયલ કોર્ટે અપીલકર્તાઓને તકસીરવાન ઠેરવ્યા હતા અને
જેલની સજા ફટકારી હતી.
૭. ટ્રાયલ કોર્ટે આપેલા આદેશને હાઇકોર્ટે અપીલમાં યથાવત રાખ્યો હતો.
૮. અપીલકર્તાઓના વિદ્વાન કાઉન્સેલની એક માત્ર દલીલ એ હતી કે, તા.૦૮/૦૩/૧૯૮૮ના રોજના લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (રેગ્યુલેશન ઓફ
સપ્લાય એન્ડ ડીસ્ટ્રીબ્યુશન) ઓર્ડર, ૧૯૮૮ (હવે પછી અત્રે ‘સદરહુ ઓર્ડર’
તરીકે ઉલ્લેખિત) પ્રમાણે, પ્રવેશ અને જપ્તિની કાર્યવાહી સદરહુ ઓર્ડરના ક્લોઝ-
૭ હેઠળની સત્તાનો ઉપયોગ કરી થવી જોઈએ. જ્યારે અધિકારી પાસે તેવું
માનવાને કારણ હોય કે કોઇક જહાજ કે વાહનનો ઉપયોગ સદરહુ ઓર્ડરના
ઉલ્લંઘનમાં થયો છે કે થવાનો છે, તો સદરહુ ઓર્ડરનો ક્લોઝ-૭ અમુક
વ્યક્તિઓને તેને રોકવાની સત્તા આપે છે.
૯. સદરહુ ઓર્ડરનો ક્લોઝ-૩ ગેસ સિલિન્ડર્સ ગેરકાયદેસર રીતે કબજામાં

રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, ક્લોઝ-૭
અનુસાર, સદરહુ ઓર્ડરની જોગવાઇઓના અનુપાલન સબબ, સદરહુ ઓર્ડર કે
તેના અન્વયે કરેલ અન્ય કોઇપણ હુકમના અનુપાલનની ખાતરી કરવાનાં
હેતુસર, ઇન્સપેક્ટરથી નીચેનો રેન્ક ધરાવતાં ન હોય તેવાં સરકારનાં ખાદ્ય અને
નાગરિક પુરવઠા વિભાગના અધિકારી કે જે આ પ્રકારની સરકાર દ્વારા અધિકૃ ત
અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અધિસૂચિત કરવામાં આવેલ હોય તે અથવા ઓઇલ
કંપનીનાં વેચાણ અધિકારીથી નીચેનો રેન્ક ધરાવતાં ન હોય તેવા અધિકારી
અથવા કેન્દ્ર સરકાર કે રાજ્ય સરકાર દ્વારા અધિકૃ ત અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા
અધિસૂચિત વ્યક્તિને આ પ્રકારની કાર્યવાહી હાથ ધરવા/જપ્તિની સત્તા
આપવામાં આવી છે.
૧૦. હાલના કેસમાં, પોલીસના સબ-ઇન્સ્પેક્ટર દ્વારા કાર્યવાહી કરવામાં
આવી છે, જે સરકારી આદેશ અનુસાર અધિકૃ ત નથી. આથી ફરિયાદપક્ષનો
સમગ્ર કેસ પડી ભાંગે છે. ઉપરોક્ત દલીલ ટ્રાયલ કોર્ટ કે હાઇકોર્ટે ધ્યાને લીધી
નથી.
૧૧. બીજી તરફ, રાજ્ય સરકારના વિદ્વાન કાઉન્સેલે રજૂઆત કરી કે, અપીલકર્તાઓ ગેસ સિલિન્ડરનો અનાધિકૃ ત કબજો ધરાવતાં હતા. તેમને સાચી
રીતે જ તકસીરવાન ઠેરવવામાં આવ્યા છે. માત્ર ટેકનિકલ ડીફોલ્ટને કારણે તેમને
બિલકુલ જ છોડી દેવા જોઇએ નહિ. જે તે સમયે ગેસ સિલિન્ડરની ભારે તંગી હતી

અને તેના કાળાબજાર અને અનાધિકૃ ત કબજાને રોકવા માટે સદરહુ ઓર્ડર
કરવામાં આવ્યો હતો.
૧૨. પક્ષકારો તરફેના વિદ્વાન કાઉન્સેલને સાંભળ્યા અને સંબંધિત રેકોર્ડનો
અભ્યાસ કર્યો.
૧૩. હાલના કેસમાં, જેમ ઉપરોક્ત નોંધવામાં આવ્યું છે, કેસની હકીકતો
બાબત વિવાદ નથી. જે એકમાત્ર દલીલ ઉઠાવવામાં આવી છે તે સિલિન્ડર જપ્ત
કરનાર વ્યક્તિની સત્તા બાબત છે કે જેના આધારે અપીલકર્તાઓ સામે કામ
ચલાવવામાં આવ્યું હતું. નીચે રજૂ કરવામાં આવેલ સદરહુ ઓર્ડરનો ક્લોઝ-૭
સૂચવે છે કે કયા અધિકારીઓને આ સત્તા છે.
"૭. પ્રવેશ, તપાસ અને જપ્તીની સત્તા: -
(૧) સદરહુ ઓર્ડરની જોગવાઇઓના અનુપાલન સબબ, સદરહુ
ઓર્ડર કે તેના અન્વયે કરેલ અન્ય કોઇ હુકમના અનુપાલનની ખાતરી
કરવાનાં હેતુસર, ઇન્સપેક્ટરથી નીચેનો રેન્ક ધરાવતાં ન હોય તેવાં
સરકારનાં ખાદ્ય અને નાગરિક પુરવઠા વિભાગના અધિકારી કે જે આ
પ્રકારની સરકાર દ્વારા અધિકૃ ત અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અધિસૂચિત
કરવામાં આવેલ હોય તે અથવા ઓઇલ કંપનીનાં વેચાણ અધિકારીથી
નીચેનો રેન્ક ધરાવતાં ન હોય તેવા અધિકારી અથવા કેન્દ્ર સરકાર કે
રાજ્ય સરકાર દ્વારા અધિકૃ ત અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અધિસૂચિત
વ્યક્તિ:
(એ) અધિકારીને તેવું માનવાને કારણ હોય કે કોઇક જહાજ કે વાહન
આ ઓર્ડરના ઉલ્લંઘન માટે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યું હતું કે આવી રહ્યું
છે કે ઉપયોગ કરવામાં આવનાર છે, તો એ તેને અટકાવી શકશે અને
તેમાં તપાસ કરી શકશે;

(બી) જરૂરી હોય તેવાં સહયોગ અને મદદ સાથે કોઇપણ સ્થળે પ્રવેશ
કરી શકશે અથવા તપાસ કરી શકશે;
(સી) જો તેને એવી શંકા કરવાનું કારણ હોય કે કોઇક સિલિન્ડરમાંના
લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ, સિલિંડર વાલ્વ અને પ્રેશર રેગ્યુલેટર્સની
સાથે-સાથે જેમાં સ્ટોક રાખવામાં આવ્યો છે તે વાહન, જહાજ કે અન્ય
પરિવહનના સાધન સબબ આ ઓર્ડરની કોઇ જોગવાઇનું ઉલ્લંઘન થયું
હતું કે થઇ રહ્યું છે કે થવામાં છે, તો તે જરૂરી હોય તેવી સહાય અને
મદદથી આવાં સ્ટોકનો સંપૂર્ણ જથ્થો જપ્ત કરી શકે કે હટાવી શકે અને
ત્યારબાદ, આ રીતે જપ્ત કરેલાં સિલિન્ડરમાંના લિક્વિફાઇડ
પેટ્રોલિયમ ગેસ, સિલિંડર વાલ્વ અને પ્રેશર રેગ્યુલેટર્સના જથ્થાની
સાથે-સાથે જેમાં સ્ટોક રાખવામાં આવ્યો છે તે વાહન, જહાજ કે અન્ય
પરિવહનના સાધન એશેન્શયલ કોમોડિટીઝ એક્ટ, ૧૯૫૫ (૧૯૫૫
નો ૧૦)ની કલમ હેઠળ હુકુમતક્ષેત્ર ધરાવતાં હોય તેવાં કલેક્ટર સમક્ષ
રજૂ કરશે અને આ રીતે રજૂ કર્યા સુધી તેની કસ્ટડી રાખી શકશે.”
૧૪. તેમાં ક્યાંય એવું જણાવવામાં આવ્યું નથી કે પોલીસ સબ-ઇન્સ્પેક્ટર
કાર્યવાહી કરી શકે છે. નિઃશંકપણે, ઉપરોક્ત ક્લોઝમાં જોગવાઈ કરવામાં આવી
છે કે, ઉલ્લેખાયેલા અધિકારીઓ ઉપરાંત, કેન્દ્ર અથવા રાજ્ય સરકાર દ્વારા
અધિકૃ ત વ્યક્તિઓ સદરહુ ઓર્ડર અંતર્ગત પગલાં લઈ શકે છે. જોકે, રેકોર્ડ પર
એવું કશું જ રજૂ કરવામાં આવ્યું નથી કે જે સદરહુ ઓર્ડર હેઠળ કાર્યવાહી કરવા
માટે પોલીસ સબ-ઇન્સ્પેક્ટરને અધિકૃ ત કરવામાં આવ્યા હોવાની દલીલને ટેકો
આપતું હોય.
૧૫. તે એક સ્થાપિત કાયદો છે કે, જ્યારે કોઈ કામ અમુક રીતે કરવાની સત્તા

આપવામાં આવે, ત્યારે તે કામ તે રીતે થવું જોઈએ કે બિલકુલ ન થવું જોઇએ.
અન્ય પદ્ધતિઓ અનિવાર્યપણે પ્રતિબંધિત છે. ધારાણી શુગર્સ એન્ડ કેમિકલ્સ
લિ. વિરુદ્ધ ભારત સરકાર અને અન્યો, (૨૦૧૯) ૫ એસ.સી.સી. ૪૮૦માં
અહેવાલિત ચુકાદાનો સંદર્ભ કરી શકાય.
૧૬. સબ-ઇન્સપેક્ટર પાસે સદરહુ ઓર્ડર મુજબ કાર્યવાહી કરવાની સત્તાની
ગેરહાજરીમાં, તેનાં દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલ કાર્યવાહી સંપૂર્ણપણે અનાધિકૃ ત
હોઇ, રદબાતલ કરવી રહી.
૧૭. ઉપર જણાવેલા કારણોસર અપીલ મંજૂર કરવામાં આવી છે. પંજાબ અને
હરિયાણા હાઇકોર્ટે ફોજદારી અપીલ નં.૫૬૨-એસબી/૧૯૯૭માં તારીખ ૧૫
જાન્યુઆરી, ૨૦૧૦ના રોજ આપેલ ચુકાદા અને ટ્રાયલ કોર્ટના
તા.૦૮/૦૭/૧૯૯૭ના રોજના હુકમને રદ કરવામાં આવે છે. પરિણામે, સદરહુ
કાયદાની કલમ-૭ હેઠળની અપીલકર્તાઓની દોષસિદ્ધિ અને સજા રદ કરવામાં
આવે છે. જામીનના બોન્ડ ડિસ્ચાર્જ કરવામાં આવે છે. .................., ન્યાયમૂર્તિ
[અભય એસ. ઓકા] ..................., ન્યાયમૂર્તિ
[રાજેશ બિંદાલ]
નવી દિલ્હી, તા.૨૩/૦૩/૨૦૨૩

This