Full Text
ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਿਵੱ ਚ
ਫੌਜਦਾਰੀ ਅਪੀਲ ਅਿਧਕਾਰ ਖੇਤਰ
ਫੌਜਦਾਰੀ ਅਪੀਲ ਨ
ੰ . 2136-2010
ਜਗਤਾਰ ਿਸੰ ਘ ... ਅਪੀਲਕਰਤਾ
ਬਨਾਮ
ਪੰ ਜਾਬ ਰਾਜ ... ਜਵਾਬਦੇਹ
ਿਨਰਣਾ
ਰਾਜੇ, ਿਬੰ ਦਲ, ਜੱ ਜ
JUDGMENT
1. ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨ ਿਭਟਾਚਾਰ ਰੋਕੂ ਐਕਟ, 1988 (ਸੰਖੇਪ ਿਵੱਚ 'ਐਕਟ') ਦੇ ਤਿਹਤ ਆਪਣੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂ ੰ ਚੁਣੌਤੀ ਿਦੱਤੀ ਹੈ। ਹੇਠਲੀ ਅਦਾਲਤ ਨ 5.8.2005 ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਰਾਹ0 ਉਸ ਨੂ ੰ ਦੋੀ ਠਿਹਰਾਇਆ ਸੀ।ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿਰਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ 2 ਮਾਰਚ, 2010 ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਰਾਹ0 ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਸੀ।
2. ਤੱਥ, ਿਜਵ[8] ਿਕ ਪੇਪਰ ਬੁੱਕ ਤ[9] ਸਪੱਟ ਹੈ, ਇਹ ਹਨ ਿਕ 500/- ਰੁਪਏ ਦੀ ਮੰਗ ਿਰਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨ ਮੱਘਰ ਿਸੰਘ (ਿਮਤਕ) ਦੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਦੀ ਕਾਪੀ ਦੇਣ ਲਈ 300/- ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ।
3. ਿਕਾਇਤ ਿਵੱਚ ਇਹ ਦੋ ਲਾਇਆ ਿਗਆ ਸੀ ਿਕ ਮੱਘਰ ਿਸੰਘ ਪੁੱਤਰ ਹਰੀ ਿਸੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਲੈਣ ਲਈ, ਜੋ 6.3.2003 ਨੂ ੰ ਮਰ ਿਗਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਿਸੰਘ ਨ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਜੀਤ ਿਸੰਘ ਨੂ ੰ ਇਹ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਿਲਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। 17 ਅਕਤੂਬਰ 2003 ਨੂ ੰ, ਜੀਤ ਿਸੰਘ/ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਨ ਮੌਤ ਦੇ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਿਜਸ ਨ ਿਰਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਤੌਰ 'ਤੇ 500/- ਰੁਪਏ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।ਅੰਿਤਮ ਿਨਪਟਾਰਾ 300/- ਰੁਪਏ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ।ਿਜਵ[8] ਿਕ ਅਜੀਤ ਿਸੰਘ ਿਰਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਦੇਣ ਤ[9] ਿਝਜਕਦਾ ਸੀ, ਉਸਨ ਚਮਕੌਰ ਿਸੰਘ, ਸਾਬਕਾ ਮOਬਰ ਪੰਚਾਇਤ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ P Q ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਡੀਐਸਪੀ, ਿਵਜੀਲOਸ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਿਵੱਚ ਿਗਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਿਬਆਨ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ, ਿਜਸ ਦੇ ਅਧਾਰ' ਤੇ ਐਫ ਆਈ ਆਰ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।ਮੁਦਈ ਨ 100-100 ਰੁਪਏ ਦੇ ਿਤੰਨ ਨ T ਟ ਿਵਜੀਲOਸ ਦੇ ਡੀਐੱਸਪੀ ਨੂ ੰ ਸVਪੇ, ਿਜਨ P Q ਨ ਿਫਨ T ਲਫਥਾਲੀਨ ਪਾਊਡਰ ਦੀ ਪਰਤ ਲਗਾਉਣ ਤ[9] ਬਾਅਦ ਮੀਮੋ ਿਵੱਚ ਉਹਨQ ਦੇ ਨ ੰ ਬਰ ਦਰਜ਼ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਿਫਰ ਇਹ ਨ T ਟ ਜੀਤ ਿਸੰਘ ਨੂ ੰ ਸVਪ ਿਦੱਤੇ।ਚਮਕੌਰ ਿਸੰਘ ਨੂ ੰ ੈਡੋ ਗਵਾਹ ਬਣਾਇਆ ਿਗਆ ਸੀ।ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ ਿਗਆ ਸੀ ਿਕ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨੂ ੰ ਿਰਵਤ- ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਲOਿਦਆਂ ਰੰਗੇ ਹੱਥ0 ਿਗਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ।
4. ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਦਈ ਜੀਤ ਿਸੰਘ (ਪੀਡਬਿਲਊ-1) ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਿਸੰਘ (ਪੀਡਬਿਲਊ-2) ਨ ਇਸਤਗਾਸਾ ਪੱਖ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹ0 ਕੀਤਾ। ਉਨ P Q ਨੂ ੰ ਮੁਕਿਰਆਂ ਹੋਇਆ ਐਲਾਿਨਆ ਿਗਆ।ਿਸਵਲ ਸਰਜਨ (ਪੀਡਬਿਲਊ-3) ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਿਵੱਚ ਕੰਿਪਊਟਰ 2 ਅਪਰੇਟਰ ਊਾ ਕੁਮਾਰੀ ਨ ਿਬਆਨ ਿਦੱਤਾ ਿਕ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦਫ਼ਤਰ ਿਵੱਚ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵਜ[9] ਕੰਮ ਕਰ ਿਰਹਾ ਸੀ। ਹਾਲQਿਕ, ਐਮਰਜOਸੀ ਿਵੱਚ ਉਨ P Q ਨੂ ੰ ਹੋਰ ਿਡਊਟੀਆਂ ਿਨਭਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਿਨਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮਰਹੂਮ ਮੱਘਰ ਿਸੰਘ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਨ ੰ ਬਰ 1241787 ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਬਸੰਤ ਿਸੰਘ ਦੀ ਹੱਥ ਿਲਖਤ ਿਵੱਚ ਿਤਆਰ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ।ਇਸ 'ਤੇ ਵਧੀਕ ਿਜ਼ਲPਾ ਰਿਜਸਟਰਾਰ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਵੱਲ[9] ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।ਉਨ P Q ਇਹ ਵੀ ਿਕਹਾ ਿਕ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਿਬਨ [ ਕਾਰQ ਨੂ ੰ ਭੇਜੇ ਜQਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਦਸਤੀ ਿਦੱਤੇ ਜQਦੇ ਹਨ।ਪਸ਼ਨ ਿਵਚਲਾ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ 17.10.2003 ਨੂ ੰ ਿਤਆਰ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ।ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨੂ ੰ 20.10.2003 ਨੂ ੰ ਮੌਤ ਦੇ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਿਤਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਿਨਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ।ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਿਕ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਉਸ ਿਮਤੀ ਤ[9] ਪਿਹਲQ ਿਤਆਰ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਿਜਸ ਨੂ ੰ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨੂ ੰ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਿਤਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਿਡਊਟੀ ਸVਪੀ ਗਈ ਸੀ।ਨਹ0 ਤQ, ਉਹ ਉਸ ਕੰਮ ਲਈ ਿਜ਼ੰਮੇਵਾਰ ਨਹ0 ਸੀ ਿਕ]ਿਕ ਉਹ ਦਫ਼ਤਰ ਿਵੱਚ ਿਸਰਫ਼ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵਜ[9] ਕੰਮ ਕਰ ਿਰਹਾ ਸੀ।
5. ਐਚ ਸੀ ਿਕਰਪਾਲ ਿਸੰਘ (ਪੀ ਡਬਿਲਊ-4), ਐਚ ਸੀ ਪਰਸਨ ਿਸੰਘ (ਪੀ ਡਬਿਲਊ-6) ਅਤੇ ਿਸਪਾਹੀ ਸੁਿਰੰਦਰਜੀਤ ਿਸੰਘ (ਪੀ ਡਬਿਲਊ-7) ਰਸਮੀ ਗਵਾਹ ਸਨ ਜਦ[9] ਿਕ ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ, ਕਲਰਕ, ਿਸਵਲ ਸਰਜਨ, ਫਰੀਦਕੋਟ (ਪੀ ਡਬਿਲਊ-5) ਨ ਕੁੱਝ ਅਿਧਕਾਰਤ ਿਰਕਾਰਡ ਅਤੇ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਿਵੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਿਜੰਦਰ ਿਸੰਘ, (ਪੀ ਡਬਿਲਊ-8), ਿਜ਼ਲPਾ ਸਮਾਿਜਕ ਸੁਰੱਿਖਆ ਅਫਸਰ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਨ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਤ[9] 300/- ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਬਾਰੇ ਦੱਿਸਆ। ਇਹ ਉਹੀ ਕਰੰਸੀ ਨ T ਟ ਸਨ ਿਜਨ P Q ^ਤੇ ਿਫਨ T ਲਫਥਾਲੀਨ ਪਾਊਡਰ ਦੀ ਪਰਤ ਚੜPੀ ਹੋਈ ਸੀ।ਸੀ. ਆਰ. ਪੀ. ਸੀ. ਦੀ ਧਾਰਾ 313 ਤਿਹਤ ਿਰਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਿਬਆਨ ਿਵੱਚ, ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨ ਿਕਹਾ ਿਕ ਉਸ ਨੂ ੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਿਵੱਚ ਝੂਠਾ ਫਸਾਇਆ ਿਗਆ ਹੈ।
6. ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਵਕੀਲ ਦੁਆਰਾ ਨੀਰਜ ਦੱ ਤਾ ਬਨਾਮ ਰਾਜ (ਐੱਨਸੀਟੀ ਿਦੱ ਲੀ ਸਰਕਾਰ) (2022) ਐੱਸਸੀਸੀ ਔਨਲਾਈਨ ਐੱਸਸੀ 1724 ਿਵੱਚ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਸੰਿਵਧਾਨਕ ਬOਚ ਦੇ ਫੈਸਲੇ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਿਦਆਂ ਉਠਾਈ ਗਈ ਦਲੀਲ ਇਹ ਹੈ ਿਕ ਕਾਨੂ ੰ ਨ ਦੇ ਤਿਹਤ ਸਜ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੰਗ ਅਤੇ ਬਰਾਮਦਗੀ ਦੋਵQ ਨੂ ੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਿਵੱਚ, ਸਭ ਤ[9] ਵੱਧ, ਇਹ ਿਕਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਿਕ ਿਰਕਵਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਹਾਲQਿਕ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਿਵੱਚ ੱਕੀ ਵੀ ਹੈ। ਗ਼ੈਰਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਿਰਵਤ ਮੰਗੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹ0 ਹੈ।ਉਸ ਨ ਅੱਗੇ ਿਕਹਾ ਿਕ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦਫ਼ਤਰ ਿਵੱਚ ਿਸਰਫ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵਜ[9] ਵਜ[9] ਕੰਮ ਕਰ ਿਰਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਮੌਤ ਦੇ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਿਤਆਰ ਕਰਨ ਜQ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅਿਧਕਾਰ ਨਹ0 ਸੀ।ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਿਕ ਉਸ ਨੂ ੰ 20.10.2003 ਨੂ ੰ ਮੌਤ ਦੇ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਿਤਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਿਡਊਟੀ ਸVਪੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਿਵੱਚ 17.10.2003 ਨੂ ੰ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਿਤਆਰ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ।
7. ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਵਕੀਲ ਨ ਪੇ ਕੀਤਾ ਿਕ ਇਹ ਤੱਥ ਿਕ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਤ[9] ਆਜ਼ਾਦ ਗਵਾਹQ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਿਵੱਚ ਇੱਕੋ ਸੀਰੀਅਲ ਨ ੰ ਬਰ ਵਾਲੇ ਫੀਨ T ਲਫਥੈਲੀਨ ਕੋਟੇਡ ਕਰੰਸੀ ਨ T ਟ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਿਕ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨ ਿਰਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ, ਇਸ ਲਈ, ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ।
8. ਿਧਰQ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਵਕੀਲ ਨੂ ੰ ਸੁਿਣਆ ਅਤੇ ਿਰਕਾਰਡ ਿਵੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਅਿਧਐਨ ਕੀਤਾ।
9. ^ਪਰ ਹਵਾਲਾ ਿਦੱਤੇ ਗਏ ਸੰਿਵਧਾਨਕ ਬOਚ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਿਸੱਿਟਆਂ ਨੂ ੰ ਪੈਰਾ 74 ਿਵੱਚ ਸੰਖੇਪ ਿਵੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਿਗਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਰPQ ਹੈਃ “74. ਉਪਰੋਕਤ ਿਵਚਾਰ-ਵਟQਦਰੇ ਤ[9] ਜੋ ਕੁਝ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ]ਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੇਠQ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਹੈ: (ਏ) ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 7 ਅਤੇ 13 (1) (ਡੀ) (i) ਅਤੇ (ii) ਦੇ ਤਿਹਤ ਦੋਸ਼ੀ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਦਾ ਦੋ, ਤੱ ਥ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਤਗਾਸਾ ਦੁਆਰਾ ਮੁੱ ਦੇ ਿਵੱ ਚ ਿਕਸੇ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਦੁਆਰਾ ਿਰ,ਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਦੀ ਮੰ ਗ ਅਤੇ ਪFਵਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੂਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। (ਬੀ) ਦੋਸ਼ੀ ਦੇ ਦੋ, ਨੂ ੰ ਸਪੱ,ਟ ਰੂਪ ਿਵੱ ਚ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਇਸਤਗਾਸਾ ਪੱ ਖ ਨੂ ੰ ਪਿਹਲJ ਿਰ,ਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਦੀ ਮੰ ਗ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਿਵੱ ਚ ਤੱ ਥ ਵਜK ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਨੂ ੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੱ ਥ ਨੂ ੰ ਿਸੱ ਧੇ ਸਬੂਤ ਰਾਹL ਜJ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਰਾਹL ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਸੀ) ਇਸ ਤK ਇਲਾਵਾ, ਿਸੱ ਧੇ ਮੌਿਖਕ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਦੀ ਅਣਹKਦ ਿਵੱ ਚ ਿਰ,ਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਦੀ ਮੰ ਗ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੂਤ ਵੀ ਿਸੱ ਧੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਦੀ ਅਣਹKਦ ਿਵੱ ਚ ਹਾਲਾਤੀ ਸਬੂਤ ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਡੀ) ਮੁੱਦੇ ਿਵੱਚ ਤੱਥ ਨੂ ੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਰਥਾਤ, ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਦੁਆਰਾ ਿਰਵਤ- ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੇਠ ਿਲਖੇ ਪਿਹਲੂਆਂ ਨੂ ੰ ਿਧਆਨ ਿਵੱਚ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ: (i) ਜੇ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਤ[9] ਕੋਈ ਮੰਗ ਕੀਤੇ ਿਬਨQ ਿਰਸ਼ਵਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਕ ਕੀਤੀ ਜQਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਿਸਰਫ ਪੇਕ ਨੂ ੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਿਰਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਪਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤQ ਇਹ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 7 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਅਿਜਹੇ ਿਵੱਚ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਦੁਆਰਾ ਪਿਹਲQ ਤ[9] ਮੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹ0 ਹੈ। (ii) ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੇ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਕੋਈ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਿਰਸ਼ਵਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਗ ਨੂ ੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਿਰਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਦਲੇ ਿਵੱਚ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜQਦੀ ਹੈ, ਤQ ਇਹ ਪਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਪਾਪਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਿਵੱਚ, ਿਰਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਦੀ ਪੂਰਵ ਮੰਗ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਵੱਲ[9] ਕੀਤੀ ਜQਦੀ ਹੈ।ਇਹ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 13 (1) (ਡੀ) (i) ਅਤੇ (ii) ਤਿਹਤ ਅਪਰਾਧ ਹੈ। (iii) ਉਪਰੋਕਤ (i) ਅਤੇ (ii) ਦੋਵJ ਮਾਮਿਲਆਂ ਿਵੱ ਚ, ਿਰਸ਼ਵਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪੇ,ਕ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਦੀ ਮੰ ਗ ਨੂ ੰ ਕFਮਵਾਰ ਇਸਤਗਾਸਾ ਦੁਆਰਾ ਮੁੱ ਦੇ ਦੇ ਤੱ ਥ ਵਜK ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਦੂਜੇ,ਬਦJ ਿਵਚ, ਿਬਨJ ਿਕਸੇ ਿਰ,ਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਨੂ ੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਜJ ਪFਾਪਤ ਕਰਨਾ ਇਸ ਨੂ ੰ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 7 ਜJ ਧਾਰਾ 7 ਜJ ਧਾਰਾ 13 (1) (ਡੀ), (i) ਅਤੇ (ii) ਦੇ ਤਿਹਤ ਕFਮਵਾਰ ਅਪਰਾਧ ਨਹL ਬਣਾਏਗਾ।ਇਸ ਲਈ, ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 7 ਦੇ ਤਿਹਤ, ਿਜ਼ਆਦਾ ਸਪੱਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਿਰਵਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੇਕ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਨਤਕ ਸੇਵਕ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜQਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂ ੰ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰPJ, ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਦੁਆਰਾ ਪਿਹਲJ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੰ ਗ ਜਦK ਿਰ,ਵਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜJਦੀ ਹੈ 'ਤੇ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਿਵੱ ਚ ਇ ੱ ਕ ਅਦਾਇਗੀ ਕੀਤੀ ਜJਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਦੁਆਰਾ ਪFਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜJਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 13 (1) (ਡੀ) ਅਤੇ (i) ਅਤੇ (ii) ਦੇ ਤਿਹਤ ਪFਾਪਤੀ (obtainment) ਦਾ ਜੁਰਮ ਹੋਵੇਗਾ। (ਈ) ਿਕਸੇ ਿਰ,ਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਦੀ ਮੰ ਗ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਜJ ਪFਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਬੰ ਧ ਿਵੱ ਚ ਤੱ ਥJ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਾਨੂ ੰ ਨ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਇ ੱ ਕ ਅਨੁਮਾਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉਦK ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦK ਬੁਿਨਆਦੀ ਤੱ ਥJ ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੋਵੇ। ਸੰਬੰਿਧਤ ਮੌਿਖਕ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਿਵੱਚ ਨਹ0।ਿਰਕਾਰਡ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ' ਤੇ, ਅਦਾਲਤ ਨੂ ੰ ਇਹ ਿਵਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੱਥ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਅਿਧਕਾਰ ਹੈ ਿਕ ਕੀ ਮੰਗ ਦਾ ਤੱਥ ਇਸਤਗਾਸਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ ਜQ ਨਹ0। ਬੇੱਕ, ਤੱਥ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੋਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਖੰਡਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਖੰਡਨ ਦੀ ਅਣਹ9ਦ ਿਵੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸਿਥਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਐੱਫ) ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ 'ਿਵਰੋਧੀ' ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਿਵੱਚ, ਜQ ਉਸ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜQ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਨਹ0 ਹੈ, ਿਕਸੇ ਹੋਰ ਗਵਾਹ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਕੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਪਸੰਨਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂ ੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਜQ ਤQ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਜQ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਦੁਆਰਾ ਜQ ਧਾਰਣਾ ਸਿਥਤੀ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦੁਆਰਾ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਿਥਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕੇਸ ਨੂ ੰ ਸਾਬਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹ0 ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜ[9] ਦੋਸ਼ੀ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਨੂ ੰ ਬਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇ ਿਦੱਤਾ ਜQਦਾ ਹੈ। (ਜੀ) ਿਜੱ ਥK ਤੱ ਕ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 7 ਦਾ ਸਬੰ ਧ ਹੈ, ਇਸ ਮੁੱ ਦੇ ਦੇ ਤੱ ਥJ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਧਾਰਾ 20 ਅਦਾਲਤ ਨੂ ੰ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇ, ਿਦੰ ਦੀ ਹੈ ਿਕ ਗੈਰ-ਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਿਰ,ਵਤ ਿਕਸੇ ਮਨ T ਰਥ ਜJ ਇਨਾਮ ਦੇ ਉਦੇ, ਲਈ ਸੀ, ਿਜਵU ਿਕ ਉਕਤ ਧਾਰਾ ਿਵੱ ਚ ਦੱ ਿਸਆ ਿਗਆ ਹੈ।ਉਪਰੋਕਤ ਕਲਪਨਾ ਨੂ ੰ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਕਲਪਨਾ ਜQ ਕਾਨੂ ੰ ਨ ਿਵੱਚ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਿਵੱਚ ਉਠਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੇੱਕ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਖੰਡਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।ਧਾਰਾ 20 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 13 (1) (ਡੀ) (i) ਅਤੇ (ii) ^ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹ0 ਹੁੰਦੀ। (ਐੱਚ) ਅਸ0 ਸਪਟ ਕਰਦੇ ਹQ ਿਕ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 20 ਦੇ ਤਿਹਤ ਕਾਨੂ ੰ ਨ ਦੀ ਪਿਰਕਲਪਨਾ ਿਬੰਦੂ (ਈ) ਿਵੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਦਰਸਾਏ ਤੱਥ ਦੀ ਪਿਰਕਲਪਨਾ ਤ[9] ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਿਕ]ਿਕ ਪਿਹਲੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪਿਰਕਲਪਨਾ ਹੈ ਜਦ[9] ਿਕ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਖ਼ਿਤਆਰੀ ਪਿਕਰਤੀ ਦੀ ਹੈ।" (ਜ਼ੋਰ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਹੈ)
10. ਉਪਰੋਕਤ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਪੈਰਾ 76 ਿਵੱਚ ਹਵਾਲਾ ਿਦੱਤੇ ਗਏ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ ਤਰPQ ਹੈਃ "76. ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਸੰਿਵਧਾਨਕ ਬOਚ ਦੇ ਿਵਚਾਰਨ ਲਈ ਭੇਜੇ ਗਏ ਪਨ ਦਾ ^ਤਰ ਿਨਮਨਿਲਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈਃ ਮੁਦਈ ਦੇ ਸਬੂਤ (ਿਸੱ ਧੇ/ਪFਾਇਮਰੀ, ਮੌਿਖਕ/ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ) ਦੀ ਅਣਹKਦ ਿਵੱ ਚ, ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 7 ਅਤੇ ਧਾਰਾ 13 (1) (ਡੀ) ਜੋ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 13 (2) ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੜPਆ ਿਗਆ, ਤਿਹਤ ਿਕਸੇ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਦੇ ਦੋ,/ਦੋ, ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਤ ਕਟੌਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਿਗਆ ਹੈ।" (ਜ਼ੋਰ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਹੈ)
11. ਇਸ ਕੇਸ ਿਵੱਚ ਮੁਦਈ ਜੀਤ ਿਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਿਸੰਘ, ਸ਼ੈਡੋ ਗਵਾਹ ਵੀ ਮੁਕਰ ਗਏ ਹਨ।ਹੇਠਲੀ ਅਦਾਲਤ ਨ ਿਵੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਿਕਹਾ ਸੀ ਿਕ ਿਰਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification) ਦੀ ਮੰਗ ਨੂ ੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਪੇ ਨਹ0 ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ।ਇਹ ਅਿਜਹਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹ0 ਹੈ ਜਦ[9] ਉਸ ਨੂ ੰ ਕਿਥਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਸੇ ਿਦੱਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਮੰਗ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਸੀ।ਗੁਰਿਜੰਦਰ ਿਸੰਘ (ਪੀ ਡਬਿਲਊ-8) ਿਸਰਫ ਇੱਕ ਗਵਾਹ ਹੈ ਿਜਸ ਨ ਿਕਹਾ ਿਕ ਉਸ ਨ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਤ[9] ਪੈਸੇ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਸਨ।ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਇਸ ਧਾਰਨਾ 'ਤੇ ਿਦੱਤਾ ਹੈ ਿਕ ਰਕਮ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਤ[9] ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਿਰਵਤ-ਸਤਾਨੀ (illegal gratification)ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਅਿਜਹਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹ0 ਹੈ ਿਜੱਥੇ ਮੰਗ ਨੂ ੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਲਾਤੀ ਸਬੂਤ ਸਨ।
12. ਜੇਕਰ ਇਸਤਗਾਸਾ ਪੱਖ ਦੁਆਰਾ ਿਰਕਾਰਡ 'ਤੇ ਪੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਬੂਤQ ਦੀ ਨੀਰਜ ਦੱ ਤਾ ਬਨਾਮ ਰਾਜ (ਐਨ.ਸੀ.ਟੀ. ਿਦੱ ਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ) (ਸੁਪਰਾ) ਿਵੱਚ ਸੰਿਵਧਾਨਕ ਬOਚ ਦੁਆਰਾ ਿਨਰਧਾਿਰਤ ਕਾਨੂ ੰ ਨ ਦੀ ਰੌਨੀ ਿਵੱਚ ਜQਚ ਕੀਤੀ ਜQਦੀ ਹੈ, ਤQ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੀ ਦੋਸ਼ ਿਸੱਧੀ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਨੂ ੰ ਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਨਹ0 ਠਿਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
13. ਇਸ ਲਈ ਅਪੀਲ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਿਦੱਤੀ ਜQਦੀ ਹੈ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲ[9] ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਦੇ ਨੂ ੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜQਦਾ ਹੈ। ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨੂ ੰ ਦੋQ ਤ[9] ਬਰੀ ਕਰ ਿਦੱਤਾ ਜQਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਮਾਨਤ ਬQਡ ਨੂ ੰ ਿਡਸਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜQਦਾ ਹੈ। _ _ _ _ _ _ _ _ _ਜੱਜ (ਅਭੈ ਐਸ ਓਕਾ) _ _ _ _ _ _ _ _ _ਜੱਜ (ਰਾਜੇ ਿਬੰਦਲ) ਨਵ0 ਿਦੱਲੀ 23 ਮਾਰਚ, 2023 ਿਡਸਕਲੇਮਰ:- ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਿਵੱ ਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਿਨਆਂ ਿਨਰਣQ ਕੇਵਲ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ਾ ਲਈ ਉਹਨQ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਿਵੱਚ ਸਮਝਣ ਤੱ ਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਿਕਸੇ ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹ0 ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਾਰੇ ਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਅਿਧਕਾਰਤ ਮੰਤਵQ ਲਈ, ਿਨਆਂ ਿਨਰਣੇ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ ਪਮਾਿਣਕ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਮਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂ ੰ ਤਰਜੀਹ ਿਦੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।