State Bank of India v. Rajesh Agrawal

(2014) 9 105 SCC માં, આ કોર્ટ સમક્ષનો મુદ્દો કારણદર્શક નોટિસના ફોર્મ અને સામગ્રીને લગતો હતો જે નોટિસને બ્લેકલિસ્ટ કરતા પહેલા બજાવવાની જરૂર છે. આ અદાલતની બે જજોની ખંડપીઠે અવલોકન કર્યું હતું કે, કોઈ વ્યક્તિને બ્લેકલિસ્ટ કરવાનો આદેશ કલંકરુપ છે. સંબંધિત અવલોકન નીચે મુજબ છેઃ ૧૬. પક્ષકારોનો સામાન્ય કેસ છે કે બ્લેકલિસ્ટિંગ પહેલા કારણદર્શક નોટિસ આપવી પડે છે. આ સંબંધમાં કાયદો મજબૂત આધાર ધરાવે છે અને વધુ વિસ્તરણની માંગ પણ કરતું નથી. જેની સામે બ્લેકલિસ્ટિંગની કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે તે વ્યક્તિને તક આપીને કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું પાલન કરવાની આવશ્યકતા તેની પાછળ માન્ય અને નક્કર તર્ક ધરાવે છે. બ્લેક લિસ્ટિંગ સાથે, ઘણા સિવિલ અને/અથવા ખરાબ પરિણામો આવે છે. તેને બ્લેકલિસ્ટના ઓર્ડર સાથે લાદવામાં આવેલી વ્યક્તિનું સિવિલ ડેથ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. આ પ્રકારનો આદેશ સ્વભાવે કલંકરુપ છે અને આવી વ્યક્તિને સરકારી ટેન્ડરાેમાં ભાગ લેવાથી પ્રતિબંધિત કરે છે જેનો અર્થ છે કે તેને સરકારી કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાંથી બાકાત રાખવું. ૪૮. ઋણધારકના ખાતાનું છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકરણ કરવાથી ઋણધારકને વ્યવસાયના હેતુ માટે સંસ્થાગત ધિરાણ મેળવવામાં અવરોધ આવે છે. તે નોંધપાત્ર નાગરિક પરિણામો પણ લાવે છે કારણ કે તે ઋણધારકના વ્યવસાયના ભવિષ્યને જોખમમાં મૂકે છે. એટલે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો મુજબ છેતરપિંડી પર મુખ્ય દિશાનિર્દેશોની કલમ ૮.૧૨.૧ હેઠળ સંસ્થાગત ધિરાણ મેળવવાથી ઋણધારકને અટકાવતા પહેલા સુનાવણીની તક આપવી જરૂરી છે. એકાઉન્ટને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરવાની કામગીરી માત્ર ઋણધારકના વ્યવસાય અને સદ્ભાવનાને જ અસર નથી કરતી પરંતુ પ્રતિષ્ઠાના અધિકારને પણ અસર કરે છે. ૪૯. મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય વિ. પબ્લિક કન્સર્ન ફોર ગવર્નન્સ ટ્રસ્ટ (2007) 3 એસસીસી 587 માં આ અદાલતની બે ન્યાયાધીશોની બેન્ચે ઠરાવ્યું હતું કે, વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાના અધિકારને અસર કરતા કોઈપણ સત્તા દ્વારા લેવાયેલા નિર્ણયના સિવિલ પરિણામો હોય છે. એટલે આવી પરિસ્થિતિઓમાં કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો અમલમાં આવશે. અદાલતે ઠરાવ્યું હતું કે કોઈ પણ વ્યક્તિની વ્યક્તિગત પ્રતિષ્ઠાને પ્રતિકૂળ અસર કરતી સત્તાનો કોઈપણ આદેશ અથવા નિર્ણય કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું પાલન કર્યા પછી લેવામાં આવવો જોઈએ: "૪૧. આ રીતે તે પૂરતું સ્પષ્ટ છે કે વ્યક્તિ પોતાની પ્રતિષ્ઠા રાખવા અને જાળવવાનો હકદાર છે અને તેની રક્ષા કરવાનો પણ તેને અધિકાર છે. જો કાયદા હેઠળ તેની ફરજો નિભાવવામાં કોઈ સત્તાધિકારી તેના પર પ્રતિકૂળ અસર કરે છે, વ્યક્તિગત પ્રતિષ્ઠાના ક્ષેત્રમાં મુસાફરી કરે છે, તો તેણે તેને આ બાબતે પોતાનો અભિપ્રાય રાખવાની તક પૂરી પાડવી જોઈએ. આવા સંજોગોમાં, પ્રતિકૂળ ટિપ્પણી કરતા પહેલા કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોની સુરક્ષા મેળવવાનો વ્યક્તિનો અધિકાર વૈધાનિક રીતે માન્ય છે અને તેનું ઉલ્લંઘન બદલ ન્યાયિક સમીક્ષાની તપાસ સહન કરવી પડશે.” ૫૦. રિઝર્વ બેંક અને ધિરાણદાર બેંકોએ પીયરલેસ જનરલ ફાઇનાન્સ એન્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કંપની લિમિટેડ વિરુદ્ધ રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (1992) 2 એસસીસી 343, જોસેફ કુરુવિલા વેલુકુનેલ વિરુદ્ધ રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા ( ) 1962 AIR એસસીસ 1371 અને ઇન્ટરનેટ એન્ડ મોબાઇલ એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા વિ. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (2020) 10 એસસીસી 274 પર આધાર રાખ્યો છે કે છેતરપિંડી પરના મુખ્ય દિશાનિર્દેશો વૈધાનિક નિયમન અને આર્થિક નીતિ અંગેના નિર્ણયની સમાન છે, જેને સન્માનનું સ્તર આપવું આવશ્યક છે. ૫૧. છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશો જારી કરવાની રિઝર્વ બેંકની સક્ષમતા આ અપીલોમાં વિવાદનું મૂળ નથી. આરબીઆઇ પોતાના અંદાજમાં બેંકિંગ કંપનીઓનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન સુનિશ્ચિત કરવા માટે જાહેર હિતમાં આર્થિક પગલાં નક્કી કરવા અને તેને અમલમાં મૂકવાની સત્તા ધરાવે છે. જોકે મુદ્દો એ છે કે બેંકિંગ કંપનીઓના સ્વાસ્થ્યને સુરક્ષિત કરવાના નિર્ણયના અમલીકરણ માટે કાયદાની યોગ્ય પ્રક્રિયા સાથે સુસંગત હોવું આવશ્યક છે. ઋણધારકના ખાતાનું છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકરણ કરવાથી જે સિવિલ પરિણામો આવે છે તે ગંભીર છે અને ઋણધારકના હિતો માટે પ્રતિકૂળ છે. નિષ્પક્ષ વ્યવહારના સિદ્ધાંતો અનુસાર, છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશો હેઠળ નિર્ધારિત પ્રક્રિયા અનુસાર એકાઉન્ટને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરતા પહેલા ઋણધારકને સાંભળવાની તક આપવી જોઈએ. ડી.૩– બીજા પક્ષને સાંભળવાની બાબતને ગર્ભિત રીતે બાકાત ન રાખવાની બાબત ૫૨. ભારતીય રિઝર્વ બેંક અને ધિરાણદાર બેંકોએ દલીલ કરી છે કે છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશો સૂચિત રીતે સાંભળવાના અધિકારને બાકાત રાખે છે. છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશોનો ઉદ્દેશ અન્ય બેંકોને ચેતવણી આપવા અને ફોજદારી કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે છેતરપિંડીના કેસોની સમયસર ઓળખ અને અહેવાલ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. આ નિર્દેશોમાં છેતરપિંડીની પ્રવૃત્તિમાં સામેલ થનાર ત્રીજા પક્ષને સાંભળવાની તક આપવાની વાત કરવામાં આવી છે, પરંતુ તેમાં ઋણધારકને સુનાવણી માટે સ્પષ્ટપણે કોઈ જોગવાઈ કરવામાં આવી નથી. આમ, એવી વિનંતી કરવામાં આવે છે કે ઋણ લેનારાઓને સુનાવણી જરૂરી સૂચિતાર્થ દ્વારા બાકાત રાખવામાં આવે છે. ૫૩. છેતરપિંડી પરના મુખ્ય નિર્દેશો ઋણ લેનારાઓને તેમના ખાતાને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરવાની કાર્યવાહી કરતા પહેલા સુનાવણીના અધિકારને સ્પષ્ટપણે બાકાત રાખતા નથી. કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોને કાયદો કે જાહેરનામામાં વાંચી શકાય છે, જેમાં તે એવા પક્ષકારોને સુનાવણીની તક આપવા અંગે મૌન છે કે જેના અધિકારો અને હિતોને પસાર થઈ શકે તેવા આદેશોથી અસર થવાની સંભાવના છે. ૫૪. આ અદાલતની ત્રણ જજોની ખંડપીઠે સ્વદેશી કોટન મિલ્સ વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા (1981) 1 એસસીસી 664 માં આપેલા ચુકાદામાં મુદ્દો એ હતો કે, ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (ડેવલપમેન્ટ એન્ડ રેગ્યુલેશન) એક્ટ, ૧૯૫૧ની કલમ ૧૮-એએ(૧)(એ) હેઠળ કોઈ ઔદ્યોગિક એકમનું મેનેજમેન્ટ સંભાળતાં પહેલાં કેન્દ્ર સરકારે બીજા પક્ષને સાંભળવાની બાબતની જરૂરિયાતોનું પાલન કરવું જરૂરી છે કે નહીં. ન્યાયમૂર્તિ આર.એસ. સરકારિયા અને ન્યાયમૂર્તિ ડી.એ.દેસાઈએ બહુમતીથી કાયદાના નીચે મુજબના સિદ્ધાંતો નક્કી કર્યા હતાઃ ૪૪. ટૂંકમાં, સામાન્ય સિદ્ધાંત - એકસમાન અરજીના સંપૂર્ણ નિયમથી અલગ - એવું લાગે છે કે જ્યાં કાનૂન, શરતોમાં, અગાઉની સુનાવણીના આ નિયમને બાકાત રાખતો નથી, પરંતુ સંપૂર્ણ સમીક્ષાની નિર્ણાયક પછીની સુનાવણીનો વિચાર કરે છે, ત્યારે આવા કાયદાનો અર્થ અગાઉના નિર્ણય લેવાના તબક્કે બીજા પક્ષને સાંભળવાની બાબતના નિયમને બાકાત રાખવાનો અર્થ થાય છે. તેનાથી વિપરિત, જો સત્તા આપતો કાયદો અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિને અગાઉથી નિર્ણય લેવાની સુનાવણી આપવાના સંબંધમાં મૌન હોય અને સત્તામંડળ દ્વારા લેવામાં આવેલા વહીવટી નિર્ણયમાં ગંભીર સ્વરૂપની સિવિલ પરિણામો સામેલ હોય અને તે નિર્ણય સામે ગુણદોષ પર કોઈ સંપૂર્ણ સમીક્ષા કે અપીલ પૂરી પાડવામાં આવતી ન હોય, તો અદાલતો આવા કાયદાનો અર્થ લગાવવામાં અત્યંત અનિચ્છ ુ ક રહેશે, જેમાં અગાઉથી નિર્ણય લેવાના તબક્કે તેના તમામ ઔપચારિક બાબતાે અને વિલંબકારક લાક્ષણિકતાઓની ઓછામાં ઓછી સુનાવણી કરવાની ફરજને પણ બાકાત રાખવામાં આવશે, જો વ્યવહારિક રીતે જોવામાં ન આવે તો તે વહીવટી પ્રગતિને નિષ્ફળ બનાવશે અથવા અત્યંત ઝડપથી કરવાની જરૂરિયાતને નિષ્ફળ બનાવશે. ટૂંકમાં કહીએ તો જ્યાં ફરજિયાત જરૂરિયાત હોય ત્યાં અપવાદરૂપ સંજોગોને છોડીને ‘નિષ્પક્ષતા’નો આ નિયમ રદ થવો જોઈએ નહી. અદાલતે પરિસ્થિતિગત ફેરફારો સાથે, શક્ય તેટલી મહત્તમ હદ સુધી આ મુખ્ય નિયમને બચાવવા માટેના તમામ પ્રયાસો કરવા જોઈએ. પરંતુ, ન્યાયમૂર્તિ ભગવતીના શબ્દોને યાદ કરવા માટે, તેનું હાર્દ હોવું જોઈએ, એટલે કે, અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિને સાંભળવાની વાજબી તક મળવી જોઈએ અને સુનાવણી એક વાસ્તવિક સુનાવણી હોવી જોઈએ, ખાલી જનસંપર્ક કવાયત નહીં. ૫૫. સ્વદેશી કોટન મિલ્સ (સુપ્રા) માં આ કોર્ટ સમક્ષ વિચારણા માટેનો મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે શું આઇડીઆર અધિનિયમની કલમ ૧૮-એએ(૧)(એ) હેઠળ "તાત્કાલિક કાર્યવાહી જરૂરી છે" શબ્દનો ઉપયોગ ગર્ભિત રીતે બીજા પક્ષને સાંભળવાની બાબતના નિયમને બાકાત રાખે છે કે કેમ. ન્યાયમૂર્તિ સરકારિયાએ ઠરાવ્યુ હતું કે, “તાત્કાલિક કાર્યવાહી” શબ્દપ્રયોગનો અર્થ કાયદાના સંપૂર્ણ સંદર્ભ, ઉદ્દેશ્ય અને કારણોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવ્યો છે, જે અગાઉની સુનાવણીની જરૂરિયાતને બાકાત રાખવાનો ઇરાદો દર્શાવતું નથી. અદાલતે જણાવ્યું હતું કે આ શબ્દસમૂહનો ઉપયોગ બીજા પક્ષને સાંભળવાના નિયમનું પાલન કરવાની ફરજને બાકાત રાખતો નથીઃ "૭૭. બીજુ ં કારણ – જે લગભગ પહેલાનું એક પાસું છે – ‘તાત્કાલિક કાર્યવાહી’ શબ્દસમૂહમાં માત્ર ‘તાત્કાલિક કાર્યવાહી’ શબ્દનો ઉપયોગ જરૂરી છે તેવું માનવા માટે – બીજા પક્ષને સાંભળવાના નિયમના અગાઉના અમલીકરણને જરૂરી અને સંપૂર્ણપણે બાકાત રાખતું નથી, કારણ કે તાત્કાલિક કાર્યવાહીની જરૂર એ પરિસ્થિતિજન્ય હકીકત છે, જે ઉત્પાદનમાં ઘટાડો પર પ્રતિકૂળ અસરની સંભાવના સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. અને, આવી શક્યતા અને તેને અટકાવવાની તાકીદની કામગીરીમાં ઘણો તફાવત હોઈ શકે છે. કલમ ૧૮-એએ(૧) (એ) માં ઉપયોગમાં લેવાયેલા “ઉત્પાદન પર અસર થવાની શક્યતા” શબ્દનો ઉપયોગ પરિસ્થિતિઓના વ્યાપક સ્પેક્ટ્રમને સમજવા માટે પૂરતો લવચીક છે, જ્યાં બનાવની સંભાવના નજીકના ભવિષ્યમાં કયારેક બનવાની વાજબી રીતે ધારણા છે. અત્યંત તાકીદના કિસ્સાઓમાં જ્યારે ઉત્પાદનમાં ઘટાડો અને તેના પરિણામે જાહેર હિતને નુકસાન અટકાવવા માટે કલમ ૧૮-એએ(૧)(એ) હેઠળ કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે, ત્યારે કોઈ વિલંબ થતો નથી. મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં, જ્યાં તાકીદની જરૂરિયાત એટલી તીવ્ર નથી, ત્યાં ઉતાવળ અને સુનાવણીના સ્પર્ધાત્મક દાવાઓ વચ્ચે સંતુલનનું આયોજન કરવું અને સંતુલન સાધવું વ્યવહારિક છે.” ન્યાયમૂર્તિ સરકારિયાએ અવલોકન કર્યું હતું કે બાંયધરીનો માલિક પૂર્વ- નિર્ણયાત્મક તબક્કે ન્યાયી સુનાવણી માટે હકદાર છે કારણ કે કલમ ૧૮-એએ(૧)(એ) હેઠળ કેન્દ્ર સરકારની સત્તા હાથમાં લેવાની સત્તા દૂરગામી છે અને માલિકોના અધિકારો અને હિતોને પ્રતિકૂળ અસર કરે છે. ૫૬. માંગીલાલ વિ. મધ્ય પ્રદેશ રાજ્ય (2004) 2 447 SCC માં, આ કોર્ટની બે જજની બેન્ચે એવું નક્કી કર્યું હતું કે જો કાનૂન તે સંદર્ભમાં મૌન હોય તો પણ કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું પાલન કરવાની જરૂર છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો જ્યાં પક્ષોના નોંધપાત્ર અધિકારોને અસર થાય છે ત્યાં કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું પાલન કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવવા વૈધાનિક મૌન અપનાવવું જોઈએઃ ૧૦. જો કાયદો મૌન હોય અને અધિનિયમ કે તે અંતર્ગત બનાવેલા નિયમોમાં હકારાત્મક શબ્દો ન હોય તો પણ જે પક્ષોના અધિકારો અને હિતોને આદેશો દ્વારા અસર થવાની શક્યતા હોય તેમને સાંભળવાની જરૂર જણાવવામાં અને કાયદામાં અન્યથા જોગવાઈ ન હોય તો નિર્ણય લેતા પહેલા વાજબી પ્રક્રિયાનું પાલન કરવાની જરૂરિયાત જણાવવામાં કંઈ ખોટું નથી. કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોને કાનૂનના અવ્યવસ્થિત આંતરછેદમાં વાંચવા જોઈએ, સિવાય કે તેનાથી વિરુદ્ધ કોઈ સ્પષ્ટ આદેશ ન હોય. પક્ષકારના બચાવ અથવા સ્ટેન્ડની રજૂઆતને બાકાત રાખવા માટે કોઈપણ ફોર્મ અથવા પ્રક્રિયાને ક્યારેય મંજૂરી આપવી જોઈએ નહીં. પ્રક્રિયાગત કાયદાઓમાં કોઈ જોગવાઈની ગેરહાજરીમાં પણ દરેક ટ્રિબ્યુનલ/ન્યાયિક કે અર્ધ-ન્યાયિક સ્વરૂપની અદાલતમાં કુદરતી ન્યાયની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા અને તેમની ફરજોનું વધુ સારી રીતે અને યોગ્ય રીતે પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે જરૂરી પદ્ધતિઓ અપનાવવાની સત્તા છે. આપેલ પરિસ્થિતિમાં તે સંદર્ભમાં સ્પષ્ટ જોગવાઈ દ્વારા તેની અરજીની મર્યાદાને ધ્યાનમાં લીધા વિનાની પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. તે હંમેશાથી એક પ્રિય સિદ્ધાંત રહ્યો છે. જ્યાં કાનૂન કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોના પાલન વિશે મૌન છે, ત્યાં આવા વૈધાનિક મૌનને કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું પાલન કરવા માટે લેવામાં આવે છે જ્યાં પક્ષકારોના નોંધપાત્ર અધિકારો નોંધપાત્ર રીતે પ્રભાવિત થાય છે. જ્યાં સુધી કાયદાના સ્પષ્ટ શબ્દો દ્વારા અથવા જરૂરી સુધારાઓ દ્વારા પ્રાકૃ તિક ન્યાયને બાકાત રાખવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તે સંભવિત બની જાય છે. તેનો ઉદ્દેશ ન્યાય મેળવવાનો અથવા ન્યાયની કસુવાવડ અટકાવવાનો છે. કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો કાયદાનું સ્થાન લેતા નથી, પરંતુ તેને પૂરક બનાવે છે. આ નિયમો માત્ર એવા વિસ્તારોમાં જ કાર્ય કરે છે જ્યાં માન્ય રીતે બનાવેલા કોઈપણ કાયદા દ્વારા આવરી લેવામાં આવ્યા નથી. તેઓ ધ્યેયનું સાધન છે અને પોતાનામાં અંત નથી. […] ૫૭. ઉપરોક્ત કાનૂની સ્થિતિના પ્રતિકાર સ્વરૂપે, આરબીઆઈ અને ધિરાણકર્તા બેંકોએ દલીલ કરી છે કે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોને એવા કિસ્સાઓમાં બાકાત રાખવામાં આવી શકે છે કે જ્યાં ત્વરિત અથવા તાત્કાલિક પગલાંની આવશ્યકતા હોય. રજૂઆતના સમર્થનમાં, આરબીઆઈ અને બેંકોએ અજિત કુમાર નાગ વિ. જનરલ મેનેજર (પીજે), ઈન્ડિયન ઓઈલ કોર્પો. લિમિટેડ (2005) 7 એસસીસી 764 પર આધાર રાખ્યો છે,જે બદલામાં, જેણે યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા વિરુદ્ધ તુલસીરામ પટેલ (1985) 3 એસસીસી 398 માં આ કોર્ટની બંધારણીય ખંડપીઠના નિર્ણય પર આધાર રાખ્યો હતો. જે બદલામાં યુનિયનમાં આ કોર્ટના બંધારણીય બેંચના નિર્ણય પર આધાર રાખે છે. તુલસીરામ પટેલ (સુપ્રા) કેસમાં આ અદાલતે નોંધ્યું હતું કે, જો આ પ્રકારનાં અધિકારને મંજૂરી આપવાથી તાત્કાલિક પગલાં લેવામાં અવરોધ આવે તો અગાઉની નોટિસ અને સુનાવણીની તકને બાકાત રાખી શકાય છેઃ ૧૦૧ [...] જ્યાં સુધી બીજા પક્ષને સાંભળવાના નિયમનો સંબંધ છે, ઇંગ્લેન્ડ અને ભારતમાં એમ બંને જગ્યાએ, તે સારી રીતે સ્થાપિત છે કે જ્યાં અગાઉથી નોટિસ મેળવવાનો અધિકાર અને આદેશ આપતા પહેલા સુનાવણી કરવાની તક તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવામાં અવરોધે છે, ત્યાં આવા અધિકારને બાકાત રાખી શકાય છે. આ અધિકારને પણ બાકાત કરી શકાય છે જ્યાં કાર્યવાહી કરવાની પ્રકૃ તિ, તેનો ઉદ્દેશ્ય અને હેતુ અને સંબંધિત વૈધાનિક જોગવાઈઓની યોજના તેને બાકાત રાખવાની બાંયધરી આપે છે; અથવા બીજા પક્ષને સાંભળવાના નિયમનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી જો તેની આયાત કરવાથી વહીવટી પ્રક્રિયાને પાંગળી કરવાની અસર થાય અથવા જ્યાં તત્પરતાની જરૂર હોય અથવા પગલાં લેવાની તાકીદની જરૂર હોય, તો […] ૫૮. ધિરાણકર્તાઓએ છેતરપિંડી પરના નિર્દેશોના ક્લોઝ ૮.૯.૬ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે, જે મુજબ કોઈ એક બેંક દ્વારા છેતરપિંડી પકડાવાથી લઈને જેએલએફ દ્વારા છેતરપિંડી ઘોષણા સુધીની સંપૂર્ણ કવાયત છ મહિનાની અંદર પૂર્ણ કરવાની રહેશે. ક્લોઝ ૮.૯.૬ આ રીતે જોગવાઈ કરે છેઃ "૮.૯.૬ અહીં નોંધનીય છે કે, સમગ્ર કવાયત પૂર્ણ કરવા માટેનો એકંદર સમય એ તારીખથી છ મહિનાનો છે જ્યારે પ્રથમ સભ્ય બેંકે CRILC પ્લેટફોર્મ પર ખાતાને RFA અથવા છેતરપિંડી તરીકે જાણ કરી હતી." ૫૯. કે.આઈ.શેફર્ડ વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા (1987) 4 એસ. સી. સી. 431 માં આ અદાલતને ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા દોરવામાં આવેલી વિલિનીકરણ યોજનાઓની માન્યતા નક્કી કરવા માટે બોલાવવામાં આવી હતી, જે અંતર્ગત ત્રણ ખાનગી બેંકોને રાષ્ટ્રીયકૃ ત બેંકો સાથે જોડવામાં આવી હતી. વિલિનીકરણ સમયે ખાનગી બેંકોના કેટલાક કર્મચારીઓને નોકરીમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા કારણ કે ટ્રાન્સફરી બેંકોએ તેમની સામે ગેરવર્તણૂકના આરોપોને ધ્યાનમાં રાખીને તેમની સેવાઓ લીધી નહોતી. એ હકીકતની નોંધ લેતી વખતે કે વિલિનીકરણની સમગ્ર પ્રક્રિયા ૬ મહિનામાં પૂર્ણ કરવાની વૈધાનિક રીતે આવશ્યકતા હતી, આ કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે આ સમયમર્યાદા અસરગ્રસ્ત કર્મચારીઓને સુનાવણીની તક આપવા માટે અવકાશ પ્રદાન કરે છે: ૧૫. [....] અમને નથી લાગતું કે કેસની હકીકતોમાં એવું માનવા માટે કોઈ વાજબીપણું છે કે કુદરતી ન્યાયના નિયમો સમયમર્યાદાના કારણે જરૂરી સૂચિતાર્થ દ્વારા દૂર કરવામાં આવ્યા છે. બીજી તરફ અમારુ ં માનવું છે કે કાયદા દ્વારા મર્યાદિત સમય યોજનાને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવે તે પહેલાં ઇચ્છિત બાકાત કર્મચારીઓને લંબાવવાની તક પૂરી પાડે છે જેથી કર્મચારીઓના એક વર્ગને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ સુનાવણી પૂરી પાડવામાં આવે. ૬૦. આ અદાલતે સ્વદેશી કોટન મિલ્સ (સુપ્રા) અને કે.આઈ.શેફર્ડ (સુપ્રા) માં આપેલા ચુકાદા દર્શાવે છે કે પરિસ્થિતિની તાકીદ સંદર્ભિત છે. જ્યારે નિયમનકારી મૌનનો સામનો કરવો પડે ત્યારે અદાલતે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો વાંચવાની તરફેણમાં રહેવું જોઈએ. કોઈપણ બાકાત શક્ય તેટલી સાંકડી મર્યાદાઓ સુધી મર્યાદિત હોવી જોઈએ. અગાઉથી સુનાવણી કરવાની જરૂરિયાતને માત્ર એ સ્થિતિમાં જ બાકાત રાખી શકાશે, જ્યારે તેની આયાત કરવાથી આખી પ્રક્રિયા નિષ્ક્રિય થઈ જશે. ઉપરોક્ત ઉલ્લેખ કર્યા મુજબ, છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશોની જોગવાઈ ક્લોઝ ૮.૯.૬ મુજબ, એકાઉન્ટને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરવાની પ્રક્રિયા છ મહિનાની અંદર પૂર્ણ કરવાની રહેશે. છેતરપિંડી પરના મુખ્ય દિશાનિર્દેશો હેઠળ અપનાવવામાં આવેલી પ્રક્રિયા બેંકોને ખાતાને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરતા પહેલા ઇરાદાપૂર્વકનો સમય પૂરો પાડે છે. આ અંતરાલ દરમિયાન બેંકો ઋણધારકોને નોટિસ મોકલી શકે છે અને તેમને ફોરેન્સિક ઓડિટ રિપોર્ટના તારણો અંગે પોતાનો જવાબ અને રજૂઆત રજૂ કરવાની તક આપી શકે છે. છેતરપિંડી પરના મુખ્ય દિશાનિર્દેશો હેઠળ વિચારવામાં આવેલ વિશાળ સમયમર્યાદા તેમજ અપનાવવામાં આવેલી પ્રક્રિયાની પ્રકૃ તિને જોતાં, બેંકો માટે તેમના ખાતાને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરતા પહેલા ઋણ લેનારાઓને સુનાવણીની પર્યાપ્ત તક પૂરી પાડવા તે વ્યાજબી રીતે વ્યવહારુ છે. તુલસીરામ પટેલ (ઉપર) કેસમાં આ અદાલતના નિર્ણયમાં જે બાકાત રાખવાનો વિચાર કરવામાં આવ્યો છે તે લાગુ નહીં પડે, કારણ કે ઋણધારકોને સુનાવણીની તક આપવાથી છેતરપિંડી પરના મુખ્ય નિર્દેશો હેઠળ તાત્કાલિક પગલાં લેવામાં અવરોધ નહીં આવે. ૬૧. ભારતીય રિઝર્વ બેંક અને ધિરાણદાર બેંકોએ વધુમાં જણાવ્યું છે કે છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશો હેઠળ કુદરતી ન્યાયની જરૂરિયાત પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, કારણ કે ફોરેન્સિક ઓડિટ રિપોર્ટ તૈયાર કરવા દરમિયાન ઋણધારકને તેમાં ભાગ લેવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે. બીજી તરફ, ઋણધારકોએ રજૂઆત કરી છે કે મુખ્ય નિર્દેશો ફોરેન્સિક ઓડિટ રિપોર્ટ દરમિયાન ઋણ લેનારાઓની સહભાગિતા માટે સ્પષ્ટપણે પ્રદાન કરતા નથી. એવી પણ રજૂઆત કરવામાં આવી હતી કે, ફોરેન્સિક ઓડિટ રિપોર્ટ તૈયાર કરતી વખતે માત્ર ઋણધારકોના ઇનપુટ્સ માંગવાથી કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોની જરૂરિયાતો સંતોષી શકાતી નથી, કારણ કે તેમને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરતા પહેલા ઋણધારકોની વાત પણ સાંભળવી જોઈએ. ૬૨. કેશવ મિલ્સ કંપની લિમિટેડ વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા (1973) 1 એસસીસી 380 કેસમાં, આ કોર્ટ આઇડીઆર એક્ટ, ૧૯૫૧ હેઠળ સરકાર દ્વારા કંપનીની બાબતોની સંપૂર્ણ તપાસ પૂર્ણ કર્યા પછી કંપનીના અધિગ્રહણના મુદ્દા પર કામ કરી રહી હતી. મુદ્દો એ હતો કે વહીવટી સત્તામંડળ દ્વારા નિયુક્ત તપાસ સંસ્થાનો અહેવાલ તે અહેવાલ પર સત્તામંડળ નિર્ણય લે તે પહેલાં સંબંધિત વ્યક્તિને ઉપલબ્ધ કરાવવો જોઈએ કે નહીં. એક સામાન્ય સિદ્ધાંત નક્કી કરવાનો નિર્ણય લેતી વખતે, આ અદાલતે અવલોકન કર્યું હતું કે, કેટલીક ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓ હોઈ શકે છે, જ્યાં સૂચિત કાર્યવાહી વિશે અસરકારક રજૂઆત કરવા માટે સંબંધિત પક્ષને તપાસ અહેવાલ આપવા જરૂરી છે: ૨૧. અમારા મંતવ્યમાં સત્તામંડળ દ્વારા તે અહેવાલ પર નિર્ણય લેતા પહેલાં કોઈ તપાસ સંસ્થા અથવા વહીવટી સત્તામંડળ દ્વારા નિયુક્ત ઇન્સ્પેક્ટરનો અહેવાલ કોઈ પણ કેસમાં સંબંધિત વ્યક્તિઓને ઉપલબ્ધ કરાવવો જોઈએ કે નહીં તે પ્રશ્ન પર કોઈ સામાન્ય સિદ્ધાંત સ્થાપિત કરવો શક્ય નથી. આ પ્રશ્નનો જવાબ પણ હંમેશા કેસના તથ્યો અને સંજોગો પર આધારિત હોવો જોઈએ. તે બિલકુલ અસંભવિત નથી કે એવા કેટલાક કિસ્સાઓ હોઈ શકે કે જ્યાં સુધી અહેવાલ આપવામાં ન આવે ત્યાં સુધી સંબંધિત પક્ષ તે અહેવાલના આધારે સરકાર જે પગલાં લે છે અથવા લેવાની દરખાસ્ત કરે છે તેના વિશે કોઈ અસરકારક રજૂઆત કરી શકતી નથી. એટલે અહેવાલ આપવો જોઈએ કે ન આપવો જોઈએ એ દરેક વ્યક્તિગત કેસમાં તે કેસના ગુણદોષ પર આધાર રાખે છે. અમને કોઈ શંકા નથી કે ત્વરિત કેસમાં તપાસ સમિતિના અહેવાલને જાહેર ન કરવાને કારણે અપીલકર્તાઓ માટે કોઈપણ પ્રકારનો પૂર્વગ્રહ થયો નથી. ૬૩. સ્વદેશી કોટન મિલ્સ(સુપ્રા) માં, આ અદાલતે નક્કી કર્યું હતું કે કંપની તેની સામે એકત્રિત કરાયેલા પુરાવાઓને સમજાવવા અને સૂચિત પગલાં કેમ ન લેવા જોઈએ તેનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાની તક મેળવવા માટે હકદાર છે: ૮૫. વિવાદ સારી રીતે સ્થાપિત હોય તેવું જણાતુ નથી. સૌપ્રથમ, આ દસ્તાવેજી પુરાવા, શ્રેષ્ઠ રીતે, દર્શાવે છે કે કંપની દેવામાં હતી અને તેના કેટલાક "એકમો" ની અસ્કયામતો તે દેવાની સુરક્ષા તરીકે અનુમાનિત અથવા ગીરો રાખવામાં આવી હતી. કંપનીએ સમજાવ્યું હશે કે આ દેવાના પરિણામે ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થવાની કોઈ શક્યતા નથી, જે એક આવશ્યક શરતો છે જેના સંદર્ભમાં કલમ ૧૮ એ-એ(૧)(એ) હેઠળ પગલાં લેતા પહેલા સરકારે સંતુષ્ટ થવું આવશ્યક છે. બીજુ ં, આ કેસના સંજોગોમાં પ્રાકૃ તિક ન્યાયના નિયમની જરૂર હતી, એટલું જ નહીં કંપનીને તેની સામેના પુરાવાઓ સમજાવવાની તક આપવી જોઈએ, પણ હસ્તક્ષેપની સૂચિત કાર્યવાહી વિશે જાણકારી આપવાની અને તે શા માટે લેવામાં આવતું નથી તેની રજૂઆત કરવા માટે તેનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાની તક પણ હતી. ૬૪. ઔડી આલ્ટર્મ પાર્ટમ ('બીજા પક્ષ ને સાંભળો') સિદ્ધાંતના ઘણા પાસા છે, જેમાં કોઈ પણ વ્યક્તિ કે જેની વિરુદ્ધ પૂર્વગ્રહ ધરાવતો આદેશ પસાર થયો હોય તે વ્યક્તિ પર નોટિસની બજવણી અને એકત્ર કરવામાં આવેલા પુરાવા સમજાવવાની તક પૂરી પાડવી સામેલ છે. તુલસીરામ પટેલ (સુપ્રા) માં, આ અદાલતે ઔડી આલ્ટર્મ પાર્ટમ ( 'બીજા પક્ષ ને સાંભળો' સિદ્ધાંત) ની વિશાળ વ્યાપકતા સમજાવી હતીઃ ૯૬. કુદરતી ન્યાયના જે નિયમ સાથે આપણે આ અપીલો અને રીટ અરજીઓમાં સંબધિત છીએ, એટલે કે, ‘ઔડી આલ્ટર્મ પાર્ટમ રૂલ’, ('બીજા પક્ષ ને સાંભળો નિયમ' ) તેના સંપૂર્ણ વ્યાપકતા સાથે તેનો અર્થ એ થાય છે કે જેની સામે તેના પૂર્વગ્રહ યુકત હુકમ પસાર થાય તે વ્યક્તિને તેની સામેના આક્ષેપો અને આરોપોની જાણ થવી જોઈએ, તેનો ખુલાસો રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવે, જે મૌખિક અથવા દસ્તાવેજી બંને દ્વારા તેની સામે નિર્ણય લેવાનો પ્રસ્તાવ છે તે પુરાવા જાણવાનો અને તેની સામે ઉપયોગમાં લેવાતા દસ્તાવેજોનું નિરીક્ષણ કરવાનો અને તેની સામે તેની સામે પુરાવા આપવા માટે સાક્ષીઓ હોવાનો અને તેની સામે ઉલટતપાસ કરવાનો અને તેનો પોતાનો મૌખિક અને દસ્તાવેજી પુરાવો રજૂ કરવાનો અધિકાર છે. જોકે, નિષ્પક્ષ સુનાવણીની પ્રક્રિયામાં કોર્ટની ન્યાયિક પ્રક્રિયાને અનુરૂપ હોવાની જરૂર નથી, કારણ કે કેસોના ન્યાયિક ચુકાદામાં પ્રક્રિયાનાં સંખ્યાબંધ ટેકનિકલ નિયમો અને પુરાવાઓનો સમાવેશ થાય છે, જે બિન-જરૂરી છે અને અર્ધ-ન્યાયિક અથવા વહીવટી તપાસ ઔડી અલ્ટરટમ પાર્ટમ ('બીજા પક્ષ ને સાંભળો' નિયમ ) ના અર્થમાં નિષ્પક્ષ સુનાવણીના હેતુ માટે જરૂરી નથી.[...] ૬૫. તેથી ઓડી આલ્ટરટમ પાર્ટમ નિયમ મુજબ, જેની સામે પુરાવા એકત્ર કરવામાં આવે છે તે નીચે દર્શાવેલા હોવા જોઈએઃ( ) i તેની સામેના પુરાવા સમજાવવાની તક પૂરી પાડવામાં આવે ( ) ii સૂચિત કાર્યવાહીની જાણ કરવી, અને ( ) iii સૂચિત પગલાં શા માટે ન લેવા જોઈએ તેનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે. તેથી ફોરેન્સિક ઓડિટ રિપોર્ટ તૈયાર કરતી વખતે માત્ર ઋણધારકની ભાગીદારી કુદરતી ન્યાયની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરશે નહીં. એકાઉન્ટને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરવાનો નિર્ણય લેનાર બેંકો દ્વારા હકીકતો અને કાયદા પ્રત્યે યોગ્ય ધ્યાન આપવું સામેલ છે. ધિરાણદાર બેંકોએ વ્યક્તિગત રીતે કે જેએલએફના માધ્યમથી નિર્ણય લેવાનો હોય છે કે ઋણધારકે ધિરાણ સમજૂતીના નિયમો અને શરતોનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે કે નહીં અને તેના આધારે ધિરાણદાર બેંકો યોગ્ય ઉપાયો શોધી શકે છે. એટલે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો પ્રમાણે તે જરૂરી છે કે ઋણધારકોને નોટિસ આપવામાં આવે, તેમને ફોરેન્સિક ઓડિટ રિપોર્ટના તારણો સમજાવવાની તક આપવામાં આવે અને એકાઉન્ટ છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરવામાં આવે તે પહેલાં તેમને છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશો હેઠળ રજૂઆત કરવા દેવામાં આવે. ડી.૪ બંધારણીય માન્યતાને પડકાર ૬૬. ઋણ લેનારાઓએ દલીલ કરી છે કે છેતરપિંડી પરના મુખ્ય દિશાનિર્દેશોને બેંકોને માર્ગદર્શકવિહીન અને નિરંકુશ સત્તાઓ આપવા બદલ મનસ્વી અને ગેરબંધારણીય ગણાવવી પડશે. આ રજૂઆતનો પ્રતિકાર કરવા માટે આરબીઆઈ અને ધિરાણદાર બેંકોએ દિલ્હી ક્લોથ મિલ્સ એન્ડ જનરલ મિલ્સ વિ. યુનિયન ઑફ ઇન્ડિયા (૧૯૮૩) ૪ એસસીસી ૧૬૬ કેસમાં આપેલા નિર્ણય પર આધાર રાખ્યો છે.વધુમાં એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે જ્યાં સુધી સ્પષ્ટપણે વિખવાદ, મનસ્વીપણું અથવા દુર્ભાવના ન હોય ત્યાં સુધી ન્યાયાલયોએ આર્થિક નીતિના નિર્ણયમાં દખલગીરી કરવી જોઈએ નહીં. ૬૭. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાને બેંકિંગ સિસ્ટમના સ્વાસ્થ્યની સુરક્ષા માટે જરૂરી તમામ પગલાં લેવાનો અધિકાર છે. એટલે છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશોમાં બેંકો માટે પ્રક્રિયા નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે, જે ઋણધારકો દ્વારા લોનના કરારનું ઉલ્લંઘન થવાના કિસ્સામાં કાયદાનું અમલીકરણ કરતી સંસ્થાઓનો સંપર્ક કરીને યોગ્ય ઉપાયો શોધી શકે છે અને ઋણધારકોને વધુ સંસ્થાગત ધિરાણ પ્રાપ્ત કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે. જો કે, કોઈ પણ નીતિગત નિર્ણય કે જે કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે ગંભીર દીવાની પરિણામો લાદવાનો વિચાર કરે અને જો તે પ્રક્રિયા દરમિયાન કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનો અમલ ન કરવામાં આવે તો તેને મનસ્વી ગણી તેને પડકારી શકાશે. ૬૮ ઈ. પી. રોયપ્પા વિ. તમિલનાડુ રાજ્ય (૧૯૭૪) ૪ એસ. સી. સી. ૩ કેસમાં આ અદાલતે ઠરાવ્યું છે કે, રાજ્ય દ્વારા મનસ્વી કૃત્ય બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૪નું ઉલ્લંઘન કરે છે. ફરીથી, મેનકા ગાંધી (સુપરા) કેસમા આ અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે બિન-મનસ્વીતાનો સિદ્ધાંત અનુચ્છેદ ૧૪માં સમાયેલો છે. બંધારણીય ખામીઓ માટે વહીવટી કાર્યવાહીનું પરીક્ષણ અનુચ્છેદ ૧૪ હેઠળ ચાર આધાર પર કરી શકાય છેઃ ( ) i ગેરવાજબીતા અથવા અતાર્કિકતા; ( ) ii ગેરકાયદેસરતા; ( ) iii પ્રક્રિયાગત અયોગ્યતા; [સ્ટેટ ઓફ એપી વિ. મેકડોવેલ, (૧૯૯૬) ૩ એસસીસી ૭૦૯; ઓમ કુમાર વિ. યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા, (૨૦૦૧) ૨ એસસીસી ૩૮૬] અને ( ) iv પ્રમાણસરતા.જોકે, આ પ્રકારની ન્યાયિક સમીક્ષાનો વ્યાપ નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં ખામીની ખાતરી કરવા સુધી મર્યાદિત છે નહી કે વહીવટકર્તા દ્વારા કરવામાં આવેલી પસંદગીની સચોટતા માટે. [ચેરમેન અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર, યુનાઇટેડ કોમર્શિયલ બેંક વિ. પી. સી. કક્કડ, (૨૦૦૩) ૪ એસસીસી ૩૬૪] ૬૯. કાર્યવાહીમાં નિષ્પક્ષતા માટે એ જરૂરી છે કે જે પ્રક્રિયાઓ મૂળભૂત અધિકારોને નુકસાન પહોંચાડે છે તે નયાયી, નિષ્પક્ષ અને વાજબી હોવી જોઈએ. કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોની સાર્વભૌમિક ઉપયોગિતા છે અને તે અનુચ્છેદ ૧૪ હેઠળ પરિકલ્પના કરાયેલ પ્રક્રિયાગત ઔચિત્યનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું છે.ઔડી આલ્ટર્મ પાર્ટમના નિયમને અનુચ્છેદ ૧૪માં સમાવિષ્ટ ગેરન્ટીના ભાગરૂપે માન્યતા આપવામાં આવી છે.તુલસીરામ પટેલ (સુપ્રા) માં આ અદાલતની બંધારણીય ખંડપીઠે સ્પષ્ટપણે ઠરાવ્યું છે કે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન અનુચ્છેદ ૧૪ નું ઉલ્લંઘન છે. અદાલતે ચુકાદો આપ્યો હતો કે કુદરતી ન્યાયનો ભંગ કરનારી રાજ્ય સરકારની કોઈ પણ કામગીરી અનુચ્છેદ ૧૪નું ઉલ્લંઘન કરે છે. આ રીતે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોને આર્ટિકલ ૧૪માં સમાયેલી ગેરંટીના ભાગ તરીકે ગણવામા આવી છે, કારણ કે આ કોર્ટે સમાનતાના ખ્યાલ માટે નવા અને ગતિશીલ અર્થઘટન કર્યા છે, જે તે અનુચ્છેદની વિષયવસ્તુ છે. ટૂંકમાં કહીએ તો, ઉચ્ચારણ નીચે મુજબ ચાલે છે. કુદરતી ન્યાયના નિયમોનું ઉલ્લંઘન મનમાનીમાં પરિણમે છે જે ભેદભાવ સમાન છે – જ્યાં ભેદભાવ રાજ્યકાર્યવાહીનું પરિણામ છે, તે અનુચ્છેદ ૧૪નું ઉલ્લંઘન છેઃએટલે રાજ્ય દ્વારા કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન કરવું એ કલમ ૧૪નું ઉલ્લંઘન છે. જોકે, કલમ ૧૪ કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનો એકમાત્ર ભંડાર નથી.તે એ કરે છે કે તે ગેરંટી આપે છે કે કોઇપણ કાયદો અથવા રાજ્યની કામગીરી જો તે નું ઉલ્લંઘન કરશે તો તેને રદ કરવામાં આવશે.કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો માત્ર કાયદા અને રાજ્ય સરકારની કામગીરીને જ લાગુ પડતા નથી, પરંતુ જ્યાં કોઈ પણ ટ્રિબ્યુનલ, સત્તામંડળ અથવા માણસોની સંસ્થા, જે કલમ ૧૨માં ‘રાજ્ય’ની પરિભાષાની અંદર આવતી નથી, તેને કોઈ બાબતમાં નિર્ણય લેવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હોય.આવી સ્થિતિમાં કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો અનુસાર આ પ્રકારની બાબતોનો નિર્ણય નિષ્પક્ષ અને તટસ્થ રીતે થવો જોઈએ." ૭૦. કેન્ટોન્મેન્ટ બોર્ડ વિરુદ્ધ તારામણિ દેવી (૧૯૯૨ સપ્લીમેન્ટ (૨) એસસીસી ૫૦૧) માં આ કોર્ટની બે જજોની બેન્ચે ચુકાદો આપ્યો હતો કે ઔડી આલ્ટર્મ પાર્ટમ ( 'બીજા પક્ષ ને સાંભળો') નો નિયમ અનુચ્છેદ ૧૪ નો ભાગ છે. એ જ રીતે, દિલ્હી ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન વિરુદ્ધ ડીટીસી મઝદૂર કોંગ્રેસ ૧૯૯૧ સપ્લીમેન્ટ (૧) એસસીસી ૬૦૦ ના કેસમાં આ અદાલતે નોંધ્યું હતું કે, ઔડી આલ્ટર્મ પાર્ટમ ( 'બીજા પક્ષ ને સાંભળો') નો નિયમ કલમ ૧૪ માં સમાનતાની જોગવાઈને લાગુ કરે છે. આથી, કોઈ પણ વહીવટી કાર્યવાહી કે જે ઔડી આલ્ટર્મ પાર્ટમ ('બીજા પક્ષ ને સાંભળો') ના નિયમનું ઉલ્લંઘન કરે છે તે મનસ્વિતા છે અને કલમ ૧૪નું ઉલ્લંઘન કરે છે. ૭૧. કલમ ૧૪ની જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત વહીવટી કાર્યવાહીઓ, જેમાં નોંધપાત્ર દિવાની પરિણામો આવે છે, વાંચવી જોઈએ.જ્યાં સુધી શક્ય હોય ત્યાં ‘ઔડી આલ્ટર્મ પાર્ટમ’ના નિયમને બંધારણીય નિયમના રૂપમાં વાંચવો જોઈએ, જેથી તે અનુચ્છેદ ૧૪માં ઉલ્લેખિત સમાનતા અને મનસ્વીતા મુક્ત સિદ્ધાંતોનું પાલન કરી શકે.છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશો ઋણધારકોને ઋણધારકના ખાતાને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરતા પહેલા સુનાવણી કરવાની તક પૂરી પાડતા નથી.ત્યારબાદ ઓડી આલ્ટર્મ પાર્ટમ ('બીજા પક્ષ ને સાંભળો') ને છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશોની જોગવાઈઓમાં વાંચવું જોઈએ. ૭૨. ઓલ્ગા ટેલિસ વિ. બોમ્બે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (૧૯૮૫) ૩ એસસીસી ૫૪૫ કેસમાં આ કોર્ટની બંધારણીય બેન્ચને બોમ્બે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એક્ટ, ૧૮૮૮ની કલમ ૩૧૪ ની કાયદેસરતા નક્કી કરવા માટે બોલાવવામાં આવી હતી. આ જોગવાઈ મ્યુનિસિપલ કમિશનરને કોઈપણ શેરીમાં અથવા તેના પર સ્થાપિત કોઈ પણ વસ્તુ, માળખું અથવા બાંધકામ ને નોટિસ વગર દૂર કરવા સક્ષમ બનાવે છે. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ વાય. વી. ચંદ્રચુડે બંધારણીય ખંડપીઠે ચુકાદો આપતા કહ્યું હતું કે, આક્ષેપિત જોગવાઈનો અર્થ એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે કરવો જોઈએ કે જે પ્રક્રિયા પર વિચાર કરવામાં આવ્યો છે તે નિષ્પક્ષ અને વાજબી છે. વધુમાં તેવુ ઠેરવવામાં આવ્યું કે: ૪૪. [...] કલમ ૩૧૪માં જે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે તે એ છે કે કમિશનર નોટિસ વગર અતિક્રમણ દૂર કરાવી શકે છે.તેમાં એવો આદેશ આપવામાં આવ્યો નથી કે કમિશનર નોટિસ વગર અતિક્રમણ દૂર કરાવશે. તેને અલગ રીતે રજૂ કરવામા આવે તો કલમ ૩૧૪ કમિશનરને નોટિસ સાથે કે વગર અતિક્રમણ દૂર કરવાનો અધિકાર આપે છે.આ વિવેકાધિકારનો ઉપયોગ વાજબી રીતે કરવો જોઈએ, જેથી બંધારણીય આદેશનું પાલન થઈ શકે કે જાહેર કાર્યની કામગીરી સાથે સંબંધિત પ્રક્રિયા નિષ્પક્ષ અને વાજબી હોવી જોઈએ.આપણે આ અર્થઘટનની તરફેણમાં રહેવું જોઈએ કારણ કે તે કાયદાની કાયદેસરતા જાળવવામાં મદદ કરે છે. અતિક્રમણ હટાવતા પહેલા નોટિસ ન મોકલવાનો આદેશ ધરાવતી કલમ ૩૧૪ને વાંચવાથી કાયદો ગેરકાયદેસર ગણાશે. ૭૩. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા વિ. કર્નલ જે. એન. સિંહા (૧૯૭૦) ૨ એસ. સી. સી. ૪૫૮ કેસમાં આ કોર્ટની બે ન્યાયાધીશોની ખંડપીઠે ઠેરવ્યું કે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત કાયદેસર જોગવાઈઓનું અર્થઘટન કરવાનો પ્રયાસ થવો જોઈએઃ ૮. [...] એ સાચું છે કે જો કોઈ કાયદેસર જોગવાઈને કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત રીતે વાંચી શકાય, તો અદાલતોએ આમ કરવું જોઈએ કારણ કે એવું અનુમાન કરવું જરૂરી છે કે વિધાનમંડળો અને કાનૂની સત્તામંડળો કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો અનુસાર કામ કરવા ઇચ્છે છે. પરંતુ બીજી તરફ જો કોઈ કાયદેસર જોગવાઈમાં કુદરતી ન્યાયના કોઈ અથવા તમામ સિદ્ધાંતો લાગુ પડતા નથી તો અદાલત વિધાનમંડળ અથવા કાનૂની સત્તામંડળના આદેશની અવગણના કરી શકે નહીં અને સંબંધિત જોગવાઈમાં કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો વાંચી શકે નહીં.આપવામાં આવેલી સત્તાનો ઉપયોગ કુદરતી ન્યાયના કોઈપણ સિદ્ધાંતો અનુસાર થવો જોઈએ કે નહીં તે સત્તા પ્રદાન કરતી જોગવાઈના સ્પષ્ટ શબ્દો, આપવામાં આવેલી સત્તાની પ્રકૃ તિ, કયા હેતુ માટે તે આપવામાં આવી છે તેના પર આધાર રાખે છે. ૭૪. સી. બી. ગૌતમ વિરુદ્ધ ભારત સરકાર (૧૯૯૩) ૧ એસ. સી. સી. ૭૮ કેસમાં આ અદાલતની બંધારણીય ખંડપીઠ સમક્ષ પ્રશ્ન હતો કે, આવકવેરા ધારા, ૧૯૬૧ના પ્રકરણ એક્સએક્સ -સી ની કલમ ૨૬૯- યુડી (૧) હેઠળ મિલકતની ફરજિયાત ખરીદી કરતા પહેલા મિલકતના ઈચ્છ ુ ક ખરીદનાર અને વેચનારને કારણ બતાવો નોટિસ ઇશ્યૂ કરવી જોઈએ કે નહીં.મુખ્ય ન્યાયાધીશ એમ. એચ. કાનિયાએ બંધારણીય ખંડપીઠ વતી ઠેરવ્યું હતું કે, જ્યાં કોઈ જોગવાઈની કાયદેસરતા સુનાવણીની તક ન મળવાથી ગંભીર પડકાર ઊભો કરી શકે છે, ત્યાં અદાલતોએ આ જોગવાઈમાં આ પ્રકારની જરૂરિયાતને વંચાણે લીધી છે. સી. બી. ગૌતમ (સુપ્રા) ના કેસમાં આ અદાલતે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોને મનસ્વીતા ના દુર્ગુણથી બચાવવા માટે ચેપ્ટર એક્સએક્સ-સી ની જોગવાઈઓ વંચાણે લીધી છે.બંધારણીય ખંડપીઠે ઠેરવ્યું હતું કે: ૩૦ [....] ફરી એકવાર, ચેપ્ટર એક્સએક્સ-સી માં કારણ બતાવો નોટિસ આપવા અથવા કારણ બતાવવાની વાજબી તક આપવા સિવાય કોઈ સ્પષ્ટ જોગવાઈ નથી અથવા ચેપ્ટર એક્સએક્સ-સી ની ભાષામાં એવું કંઈ નથી જે આ પ્રકારનું પરિણામ લાવી શકે.કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું પાલન એ કામગીરીમાં નિષ્પક્ષતાની વ્યવહારુ જરૂરિયાત છે. અમારા મતે, તેથી, કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ખરીદી માટેના ઓર્ડર પહેલાં કારણ બતાવવાની તકની જરૂરિયાત કલમ ૨૬૯-યુડી હેઠળ યોગ્ય સત્તાધિકારી દ્વારા કરવામાં આવે છે.વધુમાં, જો આ પ્રકારની જરૂરિયાતોને કથિત પ્રકરણની જોગવાઈઓમાં વાંચવામાં નહીં આવે, તો તેઓ કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું પાલન ન કરવાના આધાર પર કલમ ૧૪ની જોગવાઈઓના ઉલ્લંઘનનાં આધાર પર ગંભીર રીતે પડકારશે.જ્યારે કલમ ૨૬૯-યુડી હેઠળ ખરીદીનો આદેશ આપવામાં આવે છે-ત્યારે આ પ્રકારનો આદેશ આપતા પહેલા સુનાવણીની વાજબી તક જરૂરી હોય તેવી જોગવાઈનો કોઈ વિકલ્પ નથી. ૭૫. સહારા ઇન્ડિયા (ફર્મ), લખનૌ વિ. કમિશનર ઓફ ઇન્કમ ટેક્સ, સેન્ટ્રલ-૧ (૨૦૦૮) ૧૪ એસસીસી ૧૫૧ કેસમાં આ અદાલતની બે ન્યાયાધીશોની ખંડપીઠે કરદાતાનાં ખાતાનાં વિશેષ ઓડિટ માટે આવકવેરા ધારા, ૧૯૬૧ની કલમ ૧૪૨ (૨-એ) હેઠળ કોઈ પણ નિર્દેશો ઇશ્યૂ કરતા પહેલા કરદાતાને સુનાવણી કરવાની તક આપવી જોઈએ કે નહીં તે નક્કી કરવા જણાવ્યું હતું. આ અદાલતે ઠેરવ્યું હતું કે, આવકવેરા કાયદાની કલમ ૧૪૨ (૨-એ) હેઠળ સત્તાનો ઉપયોગ કરદાતાઓ માટે ગંભીર દીવાની કાર્યવાહીના પરિણામો તરફ દોરી જાય છે, એટલે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું પાલન કરવાની જરૂરિયાતને ઉપરોક્ત જોગવાઈમાં વંચાણે લેવી જોઈએ. ૭૬. કેસર એન્ટરપ્રાઇઝ લિમિટેડ વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય (૨૦૧૧) ૧૩ એસસીસી ૭૩૩ કેસમાં અદાલતે ઉત્તર પ્રદેશ એક્સાઇઝ મેન્યુઅલના નિયમ ૬૩૩ (૭) ની કાયદેસરતાને પડકારતી અરજી પર સુનાવણી કરી હતી, જેમાં કારણ બતાવો નોટિસ જાહેર કર્યા વગર બોન્ડની શરતોનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ દંડ લાદવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.ન્યાયમૂર્તિ ડી કે જૈને બે ન્યાયાધીશોની ખંડપીઠ વતી ઠેરવ્યું હતું કે, કારણ બતાવો નોટિસ ઇશ્યૂ કરવી જોઈએ અને નિયમ ૬૩૩ (૭) હેઠળ આદેશ આપતા પહેલા સુનાવણી કરવાની તક આપવી જોઈએ.કોર્ટે ઠેરવ્યું હતું કે, આ નિયમ બંધારણની કલમ ૧૪ના ઉલ્લંઘન બદલ પડકારવા માટે ખુલ્લો રહેશે, જ્યાં સુધી તેમાં કારણ બતાવવાની તકની જરૂરિયાત વંચાણમા ન લેવામાં આવે.કોર્ટે નોંધ્યું હતું કેઃ ૩૦. કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોના અમલીકરણના સંદર્ભમાં ઉપરોક્ત ઉલ્લેખિત કાયદાકીય સિદ્ધાંતો પર પરિચ્છેદ ૧૬ માં તૈયાર કરવામાં આવેલા મુદ્દાને ધ્યાનમાં રાખીને, અમારો મત છે કે, આબકારી મેન્યુઅલના નિયમ ૬૩૩ના પેટા નિયમ (૭) હેઠળ નિર્દેશોના સ્વરૂપ, વ્યાપ અને પરિણામોને ધ્યાનમાં રાખીને, કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો માટે કારણ બતાવો નોટિસ ઇશ્યૂ કરવી જોઈએ અને કથિત નિયમ હેઠળ આદેશ આપતા પહેલા સંબંધિત વ્યક્તિને સુનાવણીની તક આપવી જોઈએ. […] ૩૨. અમારા મતે, જો કારણ બતાવવાની તકની જરૂરિયાતને કથિત નિયમમાં વંચાણે લેવામા નહીં આવે, તો તે અંતર્ગત કાર્યવાહી ભારતના બંધારણની કલમ ૧૪ના ઉલ્લંઘન તરીકે પડકારવા માટે ખુલ્લી રહેશે, કારણ કે આ જોગવાઈ હેઠળ સક્ષમ સત્તામંડળને અપાયેલી સત્તા માનસ્વી છે. ૭૭. અગાઉના ફકરાઓમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે, છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશોમાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયાઓ અનુસાર ઋણધારકના ખાતાનું છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકરણ કરવામાં આવે તો ઋણધારકને દીવાની રાહે કાર્યવાહીના પરિણામો ભોગવવા પડે છે.છેતરપિંડી પરના મુખ્ય નિર્દેશો ખાતાને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરતા પહેલા ઋણધારકને સ્પષ્ટપણે સાંભળવાની તક પૂરી પાડતા નથી, તેથી ઓડી અલ્ટેરમ પાર્ટમ ('બીજા પક્ષ ને સાંભળો') ના નિયમને મનસ્વીતાના દુર્વ્યવહારથી બચાવવા માટે ઉપરોક્ત નિર્દેશોની જોગવાઈઓ વંચાણે લેવી જોઈએ. ૭૮. પૂર્ણ કરતા પહેલા, અમે ઋણધારકોની એ દલીલને પણ ધ્યાનમાં લેવા માંગીએ છીએ કે, તાર્કિક આદેશ પસાર કરવાની જરૂરિયાત છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશોમાં વંચાણે લેવી જોઈએ. ઋણધારકોએ જાહ ડેવલપર્સ (સુપ્રા) પર પણ આધાર રાખ્યો હતો, જેમા એવો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો કે સમીક્ષા સમિતિએ ઋણધારકને ‘ઇરાદાપૂર્વક’ ડિફોલ્ટર જાહેર કરવાનો અંતિમ નિર્ણય તર્કસંગત આદેશ દ્વારા લેવો જોઈએ. અમે ઋણધારકોની આ દલીલ સાથે સંમત છીએ કારણકેઃ (૧) એક તર્કસંગત આદેશ વ્યથિત પક્ષને એ પ્રદર્શિત કરવાની મંજૂરી આપે છે કે જે કારણોસર સત્તામંડળને વ્યથિત પક્ષના હિતો સામે પ્રતિકૂળ આદેશ આપવા માટે રાજી કરવામાં આવે છે તે બાહ્ય અથવા વિકૃ ત છે અને (૨) સત્તાના મનસ્વી ઉપયોગ પર અંકુશ લગાવવા માટે કારણો નોંધવાની જવાબદારી છે. [ક્રાંતિ એસોસિએટ્સ (પી) લિમિટેડ વિરુદ્ધ મસૂદ અહેમદ ખાન, (૨૦૧૦) ૯ એસસીસી ૪૯૬] ના કેસમાં નોંધવા માટેના કારણોને અદાલતના ચુકાદાની જેમ સમાન સ્થાન પર મૂકવાની જરૂર નથી. કારણો ટૂંકા હોઈ શકે છે પરંતુ તેઓ યોગ્ય બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને નિષ્પક્ષતા સાથે કામ કરે છે. ૭૯. ઉપર નોંધેલ કાનૂની સ્થિતિના પ્રકાશમાં, અમે માનીએ છીએ કે ઔડી આલ્ટર્મ પાર્ટમ નો નિયમ છેતરપિંડી પરના મુખ્ય નિર્દેશોના ખંડ ૮.૯.૪ અને ૮.૯.૫ માં વાંચવો જોઈએ. કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત, ધિરાણકર્તા બેંકોએ ઓડિટ અહેવાલોની નકલ રજૂ કરીને ઉધાર લેનારને તક આપવી જોઈએ અને ખાતાને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરતા પહેલા ઉધાર લેનારને રજૂઆત સબમિટ કરવાની વાજબી તક આપવી જોઈએ. ઋણધારકે જે વાંધો ઉઠાવ્યો છે તેના પર તર્કસંગત આદેશ બહાર પાડવો પડશે. હકીકતોને ધ્યાનમાં રાખીને એ વાત નિર્વિવાદ છે કે ધિરાણકર્તા બેંકોએ તેમના ખાતાઓને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરતા પહેલા ઋણધારકોને સુનાવણી કરવાની તક પૂરી પાડી નહોતી.એટલે ઋણધારકના ખાતાને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરવાનો આક્ષેપિત નિર્ણય ઔડી આલ્ટર્મ પાર્ટમનાં નિયમોનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળતાને કારણે નિષ્ફળ જાય છે.વર્તમાન અપીલોની બેચમાં, આ અદાલતે તાત્કાલિક ધોરણે એક વચગાળાનો આદેશ બહાર પાડ્યો હતો, જેમાં ધિરાણદાર બેંકોને હાલમાં ધિરાણ લેનારાઓ સામે કોઇપણ પ્રકારની ઝડપી કાર્યવાહી કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.અમારા ઉપરોક્ત તર્કને ધ્યાનમાં રાખીને અમે એવું માનીએ છીએ કે ધિરાણદારના ખાતાઓને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરવાનો ધિરાણ આપનારી બેંકોનો નિર્ણય કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.બેંકોને આ નિર્ણય અનુસાર નવેસરથી પગલાં લેવાની સ્વતંત્રતા હશે. ૮૦ છેલ્લે, ઋણધારકોએ દલીલ કરી છે કે છેતરપિંડી પરના માસ્ટર નિર્દેશો સ્પષ્ટ મનમાની દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે, કારણ કે તેઓ ત્રીજા પક્ષોને સુનાવણી કરવાની તક આપે છે, જ્યારે ઋણધારકોને તે ઇનકાર કરે છે, જેમને નોંધપાત્ર દિવાની પરિણામોનો સામનો કરવો પડે છે.છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશોની જોગવાઈ ૮.૧૨.૫ માં જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે બેંકોએ ત્રીજા પક્ષની સંડોવણીથી સંતુષ્ટ થવું પડશે અને ભારતીય બેંકોના સંગઠનને જાણ કરતા પહેલા તેમની વાત સાંભળવાની તક પૂરી પાડવી પડશે.અમે ઋણધારકોની આ દલીલને સ્વીકારવામાં અસમર્થ છીએ, કારણ કે ઋણધારકો અને ત્રીજા પક્ષકારોનું વલણ જુદું છે, કારણ કે:(૧) ઉધાર લેનારાઓ છેતરપિંડીનો મુખ્ય ગુનેગાર છે, જ્યારે તૃતીય પક્ષો માત્ર સહાયક છે; અને (૨) તે ઉધાર લેનારાઓ છે જે કલમ ૮.૧૨.૧ અને ૮. ૧૨. ૨ હેઠળ નિર્ધારિત નોંધપાત્ર દિવાની પરિણામોનો સામનો કરે છે. જ્યારે તૃતીય પક્ષ સેવા પ્રદાતાઓને ફક્ત ભારતીય બેંક એસોસિએશનને સંદર્ભિત કરવામાં આવે છે જે આવા સેવા પ્રદાતાઓની સાવચેતી સૂચિ જાળવી રાખે છે. જો કે, આ દૃષ્ટિકોણ અગાઉના ફકરાઓમાંની ચર્ચાને ધ્યાનમાં રાખીને અમારા નિષ્કર્ષને અસર કરતું નથી. ઇ. નિષ્કર્ષ ૮૧. નિષ્કર્ષ સંક્ષીપ્તમાં નીચે દર્શાવ્યા અનુસાર છેઃ ( ) i એફઆઇઆર દાખલ કરવા અને નોંધણી કરાવવા માટે સુનાવણીની કોઈ તક જરૂરી નથી. ( ) ii એકાઉન્ટને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરવાથી માત્ર તપાસ એજન્સીઓને જ ગુનાની જાણ થતી નથી પરંતુ ઋણધારકોને અન્ય દંડાત્મક અને દિવાની પરિણામો ભોગવવા પડે છે. ( ) iii છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશોની જોગવાઈ ૮.૧૨.૧ અંતર્ગત સંસ્થાકીય ધિરાણ મેળવવાથી ઋણધારકોને રોકવામાં આવે છે, જેના પરિણામે ઋણધારકને ગંભીર દિવાની પરિણામો ભોગવવા પડે છે. ( ) iv છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશોની જોગવાઈ ૮.૧૨.૧ હેઠળ આ પ્રકારનો પ્રતિબંધ એ ધિરાણ લેનારાઓને બિનભરોસાપાત્ર અને બેંકો દ્વારા ધિરાણપાત્ર ન હોવા બદલ બ્લેકલિસ્ટ કરવા જેવો છે. આ અદાલતે સતત ઠેરવ્યું છે કે કોઈ વ્યક્તિને બ્લેક લિસ્ટ કરવામાં આવે તે પહેલાં સુનાવણીની તક પૂરી પાડવી જોઈએ. ( ) v છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશો હેઠળ ઓડી આલ્ટર્ટેમ (બીજા પક્ષ્‌નેં સાંભળો) ની અરજીને પ્રત્યક્ષ રીતે બાકાત રાખી શકાય નહીં.છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશો હેઠળ નિર્ધારિત સમયમર્યાદા અને અપનાવવામાં આવેલી પ્રક્રિયાનાં સ્વરૂપને ધ્યાનમાં રાખીને ધિરાણકર્તા બેંકો માટે તેમના ખાતાઓને છેતરપિંડી કરનારા લોકો તરીકે વર્ગીકૃ ત કરતા પહેલા ઋણધારકોને સુનાવણીની તક પૂરી પાડવી વાજબી રીતે વ્યવહારુ છે. ( ) vi કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો અપેક્ષા રાખે છે કે ઋણધારકોને નોટિસ આપવામાં આવે, ફોરેન્સિક ઓડિટ રિપોર્ટના તારણો સમજાવવાની તક આપવામાં આવે અને છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશો અંતર્ગત તેમના ખાતાઓને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરવામાં આવે તે પહેલાં બેંકો/જેએલએફ દ્વારા પ્રતિનિધિત્વ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે. વધુમાં, ઋણધારકના ખાતાને કપટયુક્ત ખાતા તરીકે વર્ગીકૃ ત કરવાનો નિર્ણય તર્કસંગત હુકમ તરિકે લેવો જોઈએ અને ( ) vii છેતરપિંડી પર મુખ્ય નિર્દેશો તેમના ખાતાને છેતરપિંડી તરીકે વર્ગીકૃ ત કરતા પહેલા ઋણધારકોને સુનાવણીની તક પૂરી પાડતા નથી, તેથી ઔડી અલ્ટરટમ પાર્ટમને તેમને મનસ્વીપણા ના દુર્ગુણથી બચાવવા માટેના નિર્દેશોની જોગવાઈઓમાં વાંચવાની જરૂર છે. ૮૨. પરિણામે, ૧૦ ડિસેમ્બર ૨૦૨૦ ના રોજ તેલંગણા હાઈકોર્ટની ડિવિઝન બેન્ચે આપેલા ચુકાદાને યથાવત રાખવામાં આવ્યો છે.૨૨ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૧ અને ૩૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૧ના તેલંગણા ઉચ્ચ ન્યાયાલય અને ૨૩ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૧ના ગુજરાત ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદાઓને તે અનુસાર રદ કરવામાં આવ્યા છે. સિવિલ અપીલોનો નિકાલ કરવામાં આવે છે. રિટ પિટીશન (સી) નંબર ૧૩૮ ઓફ ૨૦૨૨ નો પણ ઉપરોક્ત રીતે નિકાલ કરવામાં આવ્યો છે. ખર્ચના સંબંધમાં કોઈ હુકમ રહેશે નહીં. ૮૩. બાકી રહેલી અરજી (ઓ), જો કોઈ હોય તો, તેનો નિકાલ કરવામાં આવે છે. ……….......... મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ [ડૉ. ધનંજય વાય. ચંદ્રચુડ] ……................ ન્યાયમૂર્તિ [હિમા કોહલી] નવી દિલ્હી ૨૭ માર્ચ, ૨૦૨૩ This judgment has been translated using AI Tool – SUVAS. DISCLAIMER: The translated judgement in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.