Gujarat State v. Jayantibhai Ishwarbhai Patel

:
DISCLAIMER The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use
/ of the litigant to understand it in his her language
. and may not be used for any other purpose For all
, practical and official purposes the English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and
. implementation
અહેવાલયોગ્ય
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલતમાં
દીવાની અપીલીય હકૂમત
સિસવિવલ અપીલ ક્ર. /૨૦૨૩
(@એસએલપી(સી) ક્ર.૩૪૭૫૨-૫૩/૨૦૧૬)
ગુજરાત રાજ્ય અને અન્ય ... અપીલકતા2(ઓ)
વિવરુદ્ધ
જયંતીભાઇ ઈશ્વરભાઇ પટેલ ... સામાવાળા(ઓ)
ચુકાદો
ન્યાયમૂર્તિત એમ. આર. શાહ, જે.
૧. અમદાવાદ વિ>?ત ગુજરાત હાઇકોટ2 દ્વારા >પેવિશયલ સિસવિવલ એપ્લીકેશન
નં.૯૭૪૦/૨૦૧૨માં તા.૩૧/૦૮/૨૦૧૫ના રોજનો વાદગ્ર>ત ચુકાદો અને
હુકમ પસાર કરવામાં આવેલ, જેના દ્વારા ગુજરાત હાઇકોટ2ની વિEવિવઝન બેન્ચે
સદર રિરટ પિપરિટશનને મંજૂરી આપેલ અને એવું ઠેરવલ કે, વિવવારિદત જમીનના
સંબંધમાં સંપાદન, તે જમીન સંપાદન, પુનવ2સવાટ અને પુનવ2સનમાં વાજબી

2023 INSC 253

વળતર અને પારદર્શિશતાનો અવિધકાર અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ (જે હવે પછી
"અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩" તરીકે ઉલ્લેસિQત છે.)ની કલમ-૨૪(૨) હેઠળ લેપ્સ ?યું
હોવાનું માનવામાં આવે છે તેમજ >પેવિશયલ સિસવિવલ એપ્લીકેશન
નં.૯૭૪૦/૨૦૧૨માં ?યેલ પિમસેલેવિનયસ સિસવિવલ એપ્લીકેશન (ફોર રીવ્યુ)
નં.૩૦૩૬/૨૦૧૫માં ગુજરાત હાઇકોટ2 દ્વારા તા.૦૧/૦૪/૨૦૧૬ના રોજનો
ચુકાદો અને હુકમ પસાર કરવામાં આવેલ, જેના?ી નારાજ અને અસંતુષ્ટ ?ઈ, ગુજરાત રાજ્યએ હાલની અપીલો દાQલ કરી છે.
૨. હાલની અપીલ માટે કારણભૂત હકીકતો ટૂંકમાં નીચે મુજબ છેઃ
૨.૧ હાલના સામાવાળા-મૂળ રીટ અરજદાર, તે વEોદરા વિજલ્લાના વાઘોવિEયા
તાલુકાના તરસાવા ગામના સવX નં.૨૮૭ની ૨-૩૭-૭૫ હેક્ટર-આરે-ચોરસ
મીટર જમીન(જે હવે પછી ‘સવાલવાળી જમીન’ તરીકે ઉલ્લેસિQત છે)ના માવિલક
હતા. તા.૧૧.૦૪.૧૯૯૧ના રોજ, નમ2દા પરિરયોજનાના વિવ>?ાપિપતોના
પુનવ2સનના હેતુ માટે સવાલવાળી જમીનની સા?ે સા?ે આસપાસની Qેતીની
જમીનોનું સંપાદન કરવા, જમીન સંપાદન અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪ (જે હવે પછી
“અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪” તરીકે ઉલ્લેસિQત છે)ની કલમ-૪ હેઠળ એક જાહેરનામું
બહાર પાEવામાં આવેલ. ત્યારબાદ તા.૦૬.૦૨.૧૯૯૨ના રોજ અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪ની કલમ-૬ હેઠળ એક જાહેરનામું બહાર પાEવામાં આવેલ.
તા.૧૧.૦૬.૧૯૯૩ના રોજ, હાલના સામાવાળા – મૂળ જમીન માવિલક – મૂળ
રીટ અરજદાર – એ એક કરાર કરેલ અને કન્સેન્ટ એવોE2 પસાર કરવામાં આવેલ.

તે કરાર અને કન્સેન્ટ એવોE2 મુજબ, જમીન માવિલકોને પહેલા વળતરની ૯૦%
રકમ ચૂકવવાની હતી અને ત્યારબાદ ૧૦% રકમ ચૂકવવાની હતી. પરંતુ, એવું
જણાય છે કે સામાવાળા-જમીન માવિલકે કન્સેન્ટ અંગે તેમનો વિવચાર બદલાવેલ
અને તા.૧૩.૦૨.૧૯૯૫ના રોજ, તેમણે સરદાર સરોવર રીહેબિબવિલટેશન
એજન્સીના આસિસ>ટન્ટ કપિમશનરને પત્ર લખ્યો હતો કે, તેમને વળતર
ચૂકવવામાં ન આવે અને જમીન સંપાદનમાં?ી મુક્ત કરવામાં આવે. આ અરજી
મળતા, આસિસ>ટન્ટ કપિમશનરે તા.૦૭.૦૩.૧૯૯૫ના રોજ એક હુકમ પસાર
કરેલ, જેમાં તેમણે નોંધેલ કે, વળતરના ૯૦%ની ચુકવણી માટે હુકમ કરવામાં
આવેલ, જોકે, જમીન માવિલકે આ વળતર >વીકારેલ નહીં. ત્યારબાદ, બાકીના
૧૦% વળતરની ચૂકવણીનો હુકમ પણ કરવામાં આવ્યો હતો, જોકે, હાલના
સામાવાળા - જમીન માવિલકે આ વળતર >વીકાયુi નહોતું અને હવે તેણે, પરિરવારના મતભેદોને કારણે તે જમીન વેચવા તૈયાર ન?ી, તેવા આધાર પર
સંપાદન રદ કરવા માટે અરજી કરેલ છે. ત્યારબાદ, વર્ષ2 ૨૦૦૯ સુધી આગળ કંઇ
?યેલ નહીં અને એવું જણાય છે કે, જમીન માવિલકોનો કબજો ચાલુ રહેલ અને
તેમણે તે Qેતીની જમીન પર Qેતી કરવાનું ચાલુ રાQેલ.
૨.૨ તા.૨૧.૦૧.૨૦૦૯ના રોજ, સરદાર સરોવર રીહેબિબવિલટેશન એજન્સીના
આસિસ>ટન્ટ કપિમશનરે તા.૦૭.૦૩.૧૯૯૫ના રોજના હુકમને રદ કરેલ અને
નોંધ્યું હતું કે, જમીન સંપાદનની પ્રવિક્રયા પૂણ2 ?ઈ ગઈ છે અને જમીન સરદાર
સરોવર રીહેબિબવિલટેશન એજન્સીમાં વિનરિહત ?ઈ ગઈ છે અને તેના આધારે
અસરગ્ર>ત વ્યવિક્તઓને પણ ફાળવણી કરી દેવામાં આવેલ છે અને તે?ી,

કાયદાકીય જોગવાઈ મુજબ, એક વQત ઓE2ર પસાર ?યા બાદ, વળતરની
ચુકવણી કરવી ફરવિજયાત છે. તે?ી, સરદાર સરોવર રીહેબિબવિલટેશન એજન્સીના
આસિસ>ટન્ટ કપિમશનરે તા.૦૭.૦૩.૧૯૯૫ના અગાઉના હુકમને રદ કરેલ અને
તા.૦૫.૦૫.૧૯૯૩ અને તા.૦૯.૦૨.૧૯૯૪ના અગાઉના હુકમો (વળતરની
રકમના અનુક્રમે ૯૦% અને ૧૦% માટે) મુજબ ૯૦% અને ૧૦% વળતરની
રકમ માટેના હુકમને પુનઃ>?ાપિપત કરેલ. આસિસ>ટન્ટ કપિમશનરના
તા.૨૧.૦૧.૨૦૦૯ના ઉપરોક્ત હુકમ ?યા બાદ, >પેશ્યલ લેન્E એવિક્વવિઝશન
ઓવિફસરે તા.૦૫.૦૪.૨૦૧૦ના રોજના સંદેશાવ્યવહાર/પત્ર દ્વારા સામાવાળા
- મૂળ જમીન માવિલકને જણાવેલ કે, વળતરની ચૂકવણી માટેનો તેમનો કેસ
તા.૧૬.૦૪.૨૦૧૦ના રોજ તલાટી-કમ-મંત્રી, તરસાવાની કચેરીમાં વિફક્સ
કરવામાં આવ્યો છે અને તે?ી, તેઓએ હાજર રહી વળતર મેળવી લેવું.
ત્યારબાદ, સામાવાળા નં.૧ - મૂળ રીટ અરજદારે અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪ની
કલમ-૧૧ હેઠળ તા.૧૧.૦૬.૧૯૯૩ના રોજ પસાર કરવામાં આવેલ કન્સેન્ટ
એવોE2 રદ કરવા માટે રિરટ પિપરિટશન દાQલ કરી હતી.
૨.૩ હાઇકોટ2 સમક્ષ સામાવાળા નં.૧ – મૂળ રીટ અરજદાર – જમીન માવિલક
તરફ?ી એવો કેસ હતો કે, કન્સેન્ટ પાછી Qેંચવા માટેની તેમની વિવનંતીને
>પેશ્યલ લેન્E એવિક્વવિઝશન ઓવિફસરે >વીકારી લીધી હતી અને ત્યારબાદ, કોઈ
વળતર મળ્યું નહોતું અને સવાલવાળી જમીનનો કબજો પણ લેવામાં આવ્યો
નહોતો અને તે?ી, ઘણા વર્ષ પછી સત્તાતંત્ર વળતર ચૂકવવા પર ભાર મૂકીને
એવોE2નો અમલ ન કરી શકે.

૨.૪ આ દરપિમયાન, તા.૦૧.૦૧.૨૦૧૪?ી અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ અમલમાં
આવેલ અને તે?ી, અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ-૨૪(૨)ને વાપરવામાં આવેલ
અને જમીન માવિલક વતી રજૂઆત કરવામાં આવેલ કે, ન તો વળતર ચુકવવામાં
આવ્યું છે અને ન તો સવાલવાળી જમીનનો કબજો લેવામાં આવ્યો છે અને
સવાલવાળી જમીન પર જમીન માવિલકનો કબજો ચાલુ છે, તે?ી સંપાદનની
પ્રવિક્રયા, અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ-૨૪(૨) હેઠળ લેપ્સ ગઈ હોવાનું માની
લેવામાં આવે.
૨.૫ જમીન સંપાદન કરનાર સં>?ા અને રાજ્ય સરકાર તરફ?ી એવો કેસ હતો
કે, એક વQત એવોE2 પસાર ?ઈ ગયા બાદ, જમીન માવિલક આવી કન્સેન્ટ પાછી
Qેંચી શકે નહીં. જમીન સંપાદન કરનાર સં>?ા અને રાજ્ય સરકાર તરફ?ી એવી
પણ રજૂઆત કરવામાં આવી હતી કે, જમીન માવિલકે માત્ર વળતર >વીકાયુi ન
હોવા?ી કોઈ ફરક પEે નહીં. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી હતી કે, એક વાર
એવોE2 આપવામાં આવી ગયો હોય અને વધુમાં, કન્સેન્ટ એવોE2 મુજબ
વળતરની રકમ ચૂકવવાનો હુકમ આપવામાં આવી ગયો હોય, તો પછી તેનો
અમલ કરવો પEે અને તે?ી, આસિસ>ટન્ટ કપિમશનર દ્વારા
તા.૨૧/૦૧/૨૦૦૯ના રોજ પસાર કરવામાં આવેલ તે હુકમ વાજબી હતો, કે
જેની જાણ જમીન માવિલકને મૂળભૂત રીતે નક્કી કયા2 મુજબ વળતર મેળવવા
માટે જમીન સંપાદન અવિધકારી દ્વારા તા.૦૫.૦૪.૨૦૧૦ના રોજ કરવામાં
આવેલ.

૨.૬ વાદગ્ર>ત ચુકાદા અને હુકમ દ્વારા, હાઇકોટX તા.૦૫.૦૪.૨૦૧૦ના રોજના
હુકમને રદ કરીને નોંધ્યું હતું કે, જમીન માવિલકની સંપાદન રદ કરવાની વિવનંતી
એક વાર >વીકારી લીધા બાદ, ૧૫ વર્ષ2ના સમયગાળા પછી આવો કોઈ હુકમ
પસાર કરી ન શકાય. ત્યારબાદ, હાઇકોટ2ની વિEવિવઝન બેન્ચે વધુ એક હુકમ
પસાર કરેલ છે કે, ન તો વળતર ચુકવવામાં આવ્યું છે અને ન તો કબજો લેવામાં
આવ્યો છે અને/અ?વા મૂળ જમીન માવિલકનો કબજો ચાલુ છે અને તે
સવાલવાળી જમીન પર Qેતી કરે છે, તે સંજોગોમાં અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની
કલમ-૨૪(૨) હેઠળ સંપાદન લેપ્સ ?ઈ ગયું હોવાનું માની લેવામાં આવે છે.
પરિરણામે, હાઇકોટ2ની વિEવિવઝન બેન્ચે સવાલવાળી જમીન અન્વયેના
તા.૧૧.૦૬.૧૯૯૩ના રોજના જમીન સંપાદનના વિનણ2યને રદ કરી સદર રિરટ
પિપરિટશનને મંજૂરી આપેલ છે.
૨.૭ ત્યારબાદ આસિસ>ટન્ટ કપિમશ્નર અને અન્યોએ, કબજો લેવામાં આવ્યો
ન?ી - તેવા વિEવિવઝન બેંચના અવલોકનો સામે હાઇકોટ2માં રિરવ્યુ પિપરિટશન
દાQલ કરેલ. એવો ઉલ્લેQ કરવામાં આવ્યો હતો કે, એવોE2 પસાર કરતી વQતે
સરદાર સરોવર રીહેબિબવિલટેશન એજન્સી દ્વારા આ કબજો પહેલે?ી જ લેવામાં
આવ્યો હતો. જોકે, હાઇકોટX રિરવ્યુ એપ્લીકેશનને ફગાવી દીધી છે.
૨.૮ >પેવિશયલ સિસવિવલ એપ્લીકેશનમાં હાઈકોટ2 દ્વારા અપાયેલ ચુકાદો અને
હુકમ તેમજ રિરવ્યુ એપ્લીકેશનમાં પસાર કરવામાં આવેલ વાદગ્ર>ત ચુકાદો
હાલની અપીલોના વિવર્ષયવ>તુ છે.

૩. ગુજરાત રાજ્ય તરફે ઉપવિ>?ત વિવદ્વાન વકીલ સુશ્રી રિદપવિન્વતા પિપ્રયંકાએ
ભારપૂવ2ક રજૂઆત કરી છે કે, હાલની અપીલમાં સામેલ મુદ્દો કે, કેસના તથ્યો
અને સંજોગોમાં, અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ ની કલમ-૨૪(૨) હેઠળ સંપાદન લેપ્સ
?યેલ માનવામાં આવશે કે કેમ, તે હવે ઇન્દોર Eેવલપમેન્ટ ઓ?ોરિરટી વિવ.
મનોહરલાલ અને અન્ય, (૨૦૨૦) ૮ એસસીસી ૧૨૯ના કેસમાં આ કોટ2ની
બંધારણીય બેંચના વિનણ2યને અનુલક્ષીને એકીકૃ ત ન?ી.
૩.૧ એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, હાલના કેસમાં તા.૧૧.૦૬.૧૯૯૩ના
રોજ કન્સેન્ટ એવોE2 પસાર કરવામાં આવેલ હતો અને ત્યારબાદ
તા.૦૫.૦૫.૧૯૯૩ અને તા.૦૯.૦૨.૧૯૯૪ના હુકમો દ્વારા ૯૦% અને ૧૦%
વળતર ચૂકવવા માટે આદેશો આપવામાં આવ્યા હતા. જોકે, ઓફર ?યા છતાં, જમીનના મૂળ માવિલકે વળતર >વીકાયુi ન હતું અને તેણે સંપાદન પાછ
ુ ં Qેંચાવવા
આગ્રહ કય હતો. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, તે?ી, ત્યારપછી તારીQ
તા.૦૭/૦૩/૧૯૯૫ના હુકમ દ્વારા, એવોE2 હેઠળ વળતરનો હુકમ રદ કરવામાં
આવેલ.
૩.૨ એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪ની કલમ-૧૧
હેઠળ આપવામાં આવેલ એવોE2 ચાલુ રહેતા અને વળતરની રકમ કન્સેન્ટ
એવોE2/એવોE2 હેઠળ ચૂકવવાની ?તી હોવા?ી, આસિસ>ટન્ટ કપિમશનર
તા.૨૧.૦૧.૨૦૦૯ના રોજનો તે હુકમ પસાર કરવામાં વાજબી હતા, જેની વિવશેર્ષ
જમીન સંપાદન અવિધકારી દ્વારા મૂળ રીટ અરજદારને તા.૦૫.૦૪.૨૦૧૦ના રોજ
જાણ કરવામાં આવેલ.

૩.૩ એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪ની કલમ-૧૧
હેઠળનો એવોE2 કન્સેન્ટનો એવોE2 હતો, તે પછી તેને હાઇકોટ2 દ્વારા પાછળ?ી એ
આધાર પર રદ ન કરવો જોઈતો હતો કે, અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪ હેઠળનું વળતર
વર્ષ ?ી ચુકવવામાં આવ્યું ન?ી અને જમીનના માવિલકનો સવાલવાળી જમીન પર
કબજો ચાલુ રહ્યો છે. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, હાઇકોટ2 સમક્ષ
અપીલકતા2ઓ તરફે એ વિવશેર્ષ કેસ હતો કે, ઓફર કરવામાં આવેલ વળતર ન
>વીકારનાર મૂળ જમીન માવિલક હતા અને કન્સેન્ટ એવોE2 આપવામાં આવેલ
હોવા છતાં, તેમણે બળજબરીપૂવ2ક જમીન પર Qેતી કરવાનું ચાલુ રાQેલ. એવી
રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, હાઇકોટ2 સમક્ષ અપીલકતા2ઓ તરફે એ પણ
વિવશેર્ષ કેસ હતો કે, કન્સેન્ટ એવોE2 આપતી વQતે પંચનામું કરીને સવાલવાળી
જમીનનો કબજો લેવામાં આવેલ હતો. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, જોકે, આસિસ>ટન્ટ કપિમશનર દ્વારા દાQલ કરવામા આવેલા સોગંદનામામાં આસિસ>ટન્ટ
કપિમશનર દ્વારા જણાવવામાં આવેલ કે, જમીન માવિલકે જમીન પર Qેતી કરવાનું
ચાલુ રાખ્યું છે, જેને ધ્યાનમાં રાQીને હાઈકોટX કબજો લીધાની વાત માનેલ ન?ી.
એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, જોકે, હાઇકોટX કબજા અંગેના સંપૂણ2
સોગંદનામાને તેના સાચા પરિરપ્રેક્ષ્યમાં ધ્યાને લીધેલ ન?ી. એવી રજૂઆત
કરવામાં આવી છે કે, ઇન્દોર Eેવલપમેન્ટ ઓ?ોરિરટી (સુપ્રા)ના કેસમાં આ
અદાલતના વિનણ2ય મુજબ, પંચનામું કરીને જમીન/Qુલ્લી જમીનનો કબજો લેવો
તે કાયદેસર રીતે માન્ય પદ્ધપિતઓમાંની એક છે. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે
કે, આ?ી હાઇકોટX, અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪ની કલમ-૧૧ હેઠળના

તા.૧૧.૦૬.૧૯૯૩ના એવોE2ને રદ કરવામાં અને અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની
કલમ-૨૪(૨) હેઠળ જમીન સંપાદનને લેપ્સ ગયેલું માની લેવામાં આવેલ
હોવાનું જાહેર કરીને ગંભીર ભૂલ કરેલ છે.
૩.૪ અપીલકતા2ઓ-ગુજરાત રાજ્ય અને અન્ય તરફે ઉપવિ>?ત વિવદ્વાન વકીલ
સુશ્રી રિદપવિન્વતા પિપ્રયંકાએ વધુમાં રજૂઆત કરી છે કે, આ કેસના તથ્યો અને
સંજોગોમાં પણ, અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ-૨૪(૨) હેઠળ કોઈ સંપાદન
લેપ્સ ગયેલ હોવાનું માનવાનું બનતું ન?ી.
એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, હાલનાં કેસમાં અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪ની કલમ-૧૧ હેઠળ પસાર કરવામાં આવેલ કન્સેન્ટ એવોE2 મુજબ
જમીન માવિલકને વળતર ચૂકવવા હુકમ કરવામાં આવ્યો હતો અને જમીન
માવિલકને વળતર >વીકારવા માટે તલાટી-કમ-મંત્રી, તરસાવાની કચેરીમાં
આવવા કહેવામાં આવ્યું હતું. જોકે, જમીન માવિલકે ઓફર કરવામાં આવેલ વળતર
>વીકારવાનો ઇનકાર કય હતો. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, એક વાર
જમીન માવિલકને વળતર ઓફર કયા2 બાદ વળતર >વીકારવાનો ઇનકાર કરી દીધો
હોય, તો પછી અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ-૨૪(૨) હેઠળ કોઈ Eીમ્E લેપ્સ
?ાય નહીં.
૩.૫ વધુમાં રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, ઈન્દોર Eેવલપમેન્ટ ઓ?ોરિરટી
(સુપ્રા)ના કેસમાં આ કોટX નોંધ્યું છે અને ઠરાવ્યું છે તેમ, જે વિક>સામાં સંપાદન
કરનાર સં>?ા દ્વારા વળતર ન ચૂકવવામાં/આપવામાં અને કબજો ન લેવામાં
લેપ્સ ?યેલ હોય, તે જ વિક>સામાં તેને અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ-૨૪(૨)

હેઠળ લેપ્સ માનવામાં આવશે. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, હાલનાં
કેસમાં, કબજો ન લેવામાં અને વળતર ન ચૂકવવામાં/આપવામાં રાજ્ય સરકાર
અને/અ?વા સંપાદન કરનાર સં>?ા દ્વારા કોઈ લેપ્સ નહોતું. એવી રજૂઆત
કરવામાં આવી છે કે, આ રીતે મૂળ જમીન માવિલકે વળતર >વીકારવાનો ઇનકાર
કય હતો, જે તારીQ તા.૦૭.૦૩.૧૯૯૫ના હુકમમાં નોંધવામાં આવેલ છે.
ઉપરોક્ત રજૂઆતો કરીને અને ઇન્દોર Eેવલપમેન્ટ ઓ?ોરિરટી (સુપ્રા) ના
કેસમાં આ અદાલતની બંધારણીય QંEપીઠના વિનણ2ય પર આધાર રાQીને, હાલની અપીલોને મંજૂર કરવાની વિવનંતી કરવામાં આવી છે.
૪. સામાવાળા-મૂળ રીટ અરજદાર-મૂળ જમીનના માવિલક તરફે ઉપવિ>?ત
સિસવિનયર કાઉન્સેલ શ્રી નકુલ રિદવાન દ્વારા હાલની અપીલનો ઉગ્ર વિવરોધ કરવામાં
આવ્યો છે.
૪.૧ મૂળ જમીનના માવિલક તરફે ઉપવિ>?ત સિસવિનયર કાઉન્સેલ શ્રી નકુલ
રિદવાન દ્વારા અરજ કરવામાં આવી છે કે, હાઇકોટ2 સમક્ષ આસિસ>ટન્ટ
કપિમશનરના તા.૨૧.૦૧.૨૦૦૯ના તે અનુવત| પત્ર-વ્યવહારને પEકારવામાં
આવેલ, કે જેની જાણ વિવદ્વાન વિવશેર્ષ જમીન સંપાદન અવિધકારીએ
તા.૦૫.૦૪.૨૦૧૦ના પત્ર-વ્યવહાર મારફતે કરેલી અને તે મારફતે
તા.૦૭.૦૩.૧૯૯૫ના અગાઉના હુકમને આપમેળે રદ કરેલ. એવી રજૂઆત
કરવામાં આવી છે કે, આ મુદ્દાનો હાઇકોટ2 દ્વારા વિનણ2ય કરવામાં આવેલ ન?ી
અને તે?ી આસિસ>ટન્ટ કપિમશનર દ્વારા તા.૨૧.૦૧.૨૦૦૯ના રોજ પસાર

કરવામાં આવેલા હુકમની ત?ા વિવશેર્ષ જમીન સંપાદન અવિધકારી દ્વારા જમીન
માવિલકને વળતર મેળવવા/>વીકારવા માટે તલાટી-કમ-મંત્રી, તરસાવાના
કાયા2લયમાં હાજર રહેવા માટે કરવામાં આવેલ તા.૦૫.૦૪.૨૦૧૦ના રોજના
પત્ર-વ્યવહારની કાયદેસરતા અને માન્યતા પર વિવચાર કરવા માટે આ મુદ્દો
હાઇકોટ2ને રિરમાન્E કરવામાં આવે.
૪.૨ મૂળ જમીન માવિલક તરફે ઉપવિ>?ત સિસવિનયર કાઉન્સેલ શ્રી નકુલ રિદવાન
દ્વારા વધુમાં રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, હાલનાં કેસમાં મૂળ જમીન માવિલકે
પોતાની કન્સેન્ટ પાછી Qેંચી લીધી હતી અને તે?ી, કન્સેન્ટ એવોE2 હેઠળ
આપવામાં આવેલ વળતર >વીકારવાનો ઇનકાર કય હતો અને સંપાદન પાછ
ુ ં
Qેંચવાની વિવનંતી કરી હતી, જેને આસિસ>ટન્ટ કપિમશનર દ્વારા
તા.૦૭.૦૩.૧૯૯૫ના રોજના હુકમ દ્વારા >વીકારવામાં આવેલ અને એવોE2 રદ
કરવામાં આવ્યો હતો. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, આ બાબતને
ધ્યાનમાં રાQીને, ત્યારબાદ, ૧૫ વર્ષ2ના સમયગાળા પછી, આસિસ>ટન્ટ
કપિમશનર તા.૦૭.૦૩.૧૯૯૫ના રોજના હુકમને રદ કરવા મુક્ત નહોતા, અને તે
પણ તેમનાં સુઓ-મોટો અવિધકારોનો ઉપયોગ કરીને અને મૂળ જમીન માવિલકને
સુનાવણી કરવાની કોઈ તક આપ્યા વગર.
૪.૩ મૂળ જમીન માવિલક તરફે ઉપવિ>?ત સિસવિનયર કાઉન્સેલ શ્રી નકુલ રિદવાન
દ્વારા વધુમાં રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે, અન્ય?ા પણ, જ્યારે મૂળ જમીન
માવિલક વર્ષ2 ૧૯૯૩માં કન્સેન્ટ એવોE2 પસાર ?યા બાદ ૧૫ વર્ષ2ના સમયગાળા
માટે પણ પ્રત્યક્ષ કબજો જાળવી રાQેલ હોય અને સવાલવાળી જમીન પર Qેતી

કરવાનું ચાલુ રાQેલ હોય અને ઘણાં વર્ષ સુધી વળતરની ચુકવણી કરવામાં
આવેલ ન હોય, ત્યારે અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ-૨૪(૨) મુજબ, સંપાદન
કાય2વાહીનો લેપ્સ ?યેલ હોવાનું માનવામાં આવે. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી
છે કે, તે?ી, હાઇકોટ2ની વિEવિવઝન બેંચે કન્સેન્ટ એવોE2ને એ કારણ પર રદ
કરવામાં કોઈ ભૂલ કરી ન?ી કે, વર્ષ ?ી તેનો અમલ કરવામાં આવેલ ન?ી અને
જે હેતુ માટે જમીન સંપારિદત કરવામાં આવી હતી તે હેતુ માટે જમીન સંપાદન
કરનાર સં>?ા દ્વારા તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવેલ ન?ી અને હાઇકોટX યોગ્ય રીતે
ઠરાવેલ છે કે, સવાલવાળી જમીનનું સંપાદન અવિધવિનયમ, ૨૦૧૩ની કલમ-
૨૪(૨) હેઠળ Eીમ્E લેપ્સ ?યેલ હોવાનું માનવામાં આવે.
ઉપરોક્ત રજૂઆતો કરીને, હાલની અપીલોને રદ કરવા અરજ કરવામાં
આવી છે.
૫. અમે સંબંવિધત પક્ષકારોના વિવદ્વાન કાઉન્સેલશ્રીઓને સાંભળ્યા.
૫.૧. સૌપ્ર?મ, એ બાબત નોંધવી જરૂરી છે કે ૧૮૯૪ના કાયદાની કલમ ૧૧
હેઠળનો તા.૧૧.૦૬.૧૯૯૩ના રોજનો મૂળ એવોE2 એ હાલના સામાવાળા -
મૂળ જમીનમાવિલકોની જમીન તેમજ નમ2દા યોજનાના વિવ>?ાપિપતોના પુનવ2સન
માટે સંપારિદત કરાયેલ જમીનો સબબનો કન્સેન્ટ એવોE2 હતો. અહીં એ પણ
નોંધવું રહ્યું કે, ત્યારબાદ અને કન્સેન્ટ એવોE2 ?તાં, હકીકતમાં જમીનમાવિલકને
વળતરની રકમ (૯૦% + ૧૦%) પ્ર>તાવિવત કરવામાં આવી હતી અને તેને

પ્ર>તાવિવત વળતર >વીકારવા માટે બોલાવવામાં આવેલ, પરંતુ સામાવાળા-મૂળ
જમીન માવિલકે પ્ર>તાવિવત વળતર >વીકારવાનો ઇનકાર કય હતો અને સંપાદન
પરત લેવાનો આગ્રહ કય હતો. ઉચ્ચ ન્યાયાલય સમક્ષના અપીલકતા2ઓનો કેસ
હતો કે, કન્સેન્ટ એવોE2 પસાર કરતાં સમયે >?ળ-પંચનામાં કરીને પ્રશ્નવાળી
જમીનનો કબજો લેવામાં આવ્યો હતો. જો કે, ઉચ્ચ ન્યાયાલયે એવું અવલોકન
કરેલ કે, આસિસ>ટંટ કપિમશ્નરના સોગંદનામાં મુજબ પણ જમીનમાવિલકનો
પ્રશ્નવાળી જમીન પર કબજો ચાલુ રહ્યો હતો અને તેઓ તેને QેEતાં પણ રહ્યા
હતાં, અને તે?ી ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ઉક્ત રજૂઆત ગ્રાહ્ય રાQેલ નહીં. જોકે, વાદગ્ર>ત ચુકાદા અને હુકમમાં ફરી રજૂ કરેલ સોગંદનામાંને તેના Qરા અને સમગ્ર
પરિરપ્રેક્ષ્યમાં ધ્યાને લેવું રહ્યું. આસિસ>ટંટ કપિમશ્નર વતી શ્રી ભગોરા કમલાસિંસહ
જોQણભાઇએ દાQલ કરેલ તા.૨૨/૦૩/૨૦૧૩ ના સાોગંદનામાંમાં નીચે
મુજબ જણાવવામાં આવ્યું છે:
"૬. હું જણાવું છ
ુ ં કે અરજદારે તેમનાં જેવાં અન્ય QેEૂતો કે જેમની
જમીનો તા.૧૧/૦૬/૧૯૯૩ના એવોE2?ી સંપારિદત કરવામાં આવેલ
તેમણે જમીન આપવાનો તેમજ વળતર >વીકારવાનો ઇન્કાર
કરેલ.અરજદારે અન્ય વ્યવિક્તઓની સા?ે તા.૨૭/૦૭/૧૯૯૩ના
રોજનો એવોE2 રદ કરવાં અરજી કરેલ.
૭. હું જણાવું છ
ુ ં કે ત?ાકથિ?ત કૌટુંબિબક વિવવાદોના અધારે કબજો
સોંપવાના અને વળતર >વીકારવાના અરજદારની અવિનચ્છાને પગલે
?યેલાં તા.૦૭/૦૩/૧૯૯૫ના હુકમ?ી ચુકવણીનો આદેશ રદ
કરવામાં આવેલ, પરંતુ સા?ે-સા?ે સંપાદનનો હુકમ રદ કરવામાં

આવ્યો ન હતો.એવું લાગે છે કે, જમીન સામાવાળા નં.૩માં વિનરિહત
હોવા છતાં, અરજદાર કાયદાની જોગવાઈઓ હેઠળ સંપારિદત જમીનનો
કબજો સુપરત કરવાનું સફળતાપૂવ2ક ટાળતાં રહ્યા છે.
૧૪. અરજીના પેરા નં. ૩. ૨ માં કરવામાં આવેલા દલીલોને હું
નકારુ
ં છ
ુ ં કેમ કે, અરજદારે વળતર >વીકારવાનો ઇન્કાર કરેલ અને
આ?ી જ તેમને તા.૦૫/૦૪/૨૦૧૦ ના રોજ છેલ્લી નોટીસ
પાઠવવામાં આવેલ અને અરજદારે વળતર >વીકારવાનો ઇન્કાર કય
હોઇ, તે સરકારી તીજોરીમાં, ઉપરોક્ત જણાવ્યા મુજબ, જમા કરવામાં
આવ્યું છે.આ?ી, અરજદારે સામાવાળા નં.૩ને જમીનનો કબજો
સુપરત કરવો જરૂરી છે કે જે?ી નમ2દા યોજનાના વિવ>?ાપિપતોને તે
જમીન પુનવ2સન માટે ફાળવી શકાય."
૫.૨. આમ, ઉપર જણાવ્યા અનુસાર, અપીલકતા2ઓ અને આસિસ>ટંટ
કપિમશનરનો એવો કેસ હતો કે અન્ય QેEૂતો કે જેમની જમીનો
તા.૧૧/૦૬/૧૯૯૩ના એવોE2 અન્વયે સંપારિદત ?યેલ તેમની સા?ે-સા?ે, જમીન માવિલકે જમીનનો કબજો આપવાનો અને વળતર >વીકારવાનો ઇન્કાર
કય હતો. એ પણ જોઇ શકાય છે કે, જમીન માવિલકની કબજો (ભૌપિતક કબજો)
સોંપવાના તેમજ કૌટુંબિબક વિવવાદોના ત?ાકથિ?ત આધારો પર વળતર લેવાની
અવિનચ્છાને પગલે ?યેલ તા.૦૭/૦૩/૧૯૯૫ના રોજના હુકમ અન્વયે
ચુકવણીનો હુકમ રદ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ, સા?ે-સા?ે સંપાદનનો હુકમ
રદ કરવામાં આવ્યો ન હતો અને સદરહુ જમીન સરદાર સરોવર પુનવ2સન

એજન્સીમાં વિનરિહત હોવા છતાં, અરજદાર ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની જોગવાઈઓ
હેઠળ સંપારિદત જમીનનો કબજો સુપરત કરવાનું સફળતાપૂવ2ક ટાળતાં રહ્યા.
૫.૩ ઉપરોક્ત તથ્યાત્મક પાસાંઓને ધ્યાને રાQી તે વિવચારણાં કરવી જરૂરી છે
કે, ઉચ્ચ અદાલતે અવલોકન કયા2 પ્રમાણે અન ઠરાવ્યા પ્રમાણે, શું ૨૦૧૩ના
કાયદાની કલમ-૨૪(૨) મુજબનું તે Eીમ્E લેપ્સ ઓફ એવિક્વઝીશન ગણાય?
ઈન્દોર Eેવલપમેન્ટ ઓ?ોરિરટી (સુપ્રા) ના કેસમાં નીચે મુજબનું
અવલોકન કરવામાં અને ઠેરવવામાં આવ્યું છે કે:
"૩૬૬. ઉપરોક્ત ચચા2ની દ્રષ્ટીએ, અમે ઉક્ત પ્રશ્નોના જવાબ
નીચે મુજબ આપીએ છીએ:
૩૬૬.૧. જો ૨૦૧૩નો કાયદો અમલમાં આવ્યો તે રિદવસ એટલે
કે તા.૦૧/૦૪/૨૦૧૪ ના રોજ કલમ-૨૪(૧)(એ) હેઠળનો
એવોE2 ?યેલ ન હોય તો, કાય2વાહીનો કોઇ લેપ્સ ?યેલ ન?ી.
૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની જોગવાઇઓ અનુસાર જ વળતર વિનધા2રિરત
?વું રહ્યું.
૩૬૬.૨. કોટ2ના વચગાળાના હુકમ હેઠળ આવરી લેવામાં આવેલા
સમયગાળાને બાદ કરતાં, જો એવોE2 પાંચ વર્ષ2ના વિવન્Eો પિપરિરયE
દરમ્યાન પસાર કરવામાં આવ્યો હોય તો, જાણે કે ૧૮૯૪નો કાયદો
રદ ?યો ન હોય તેમ ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-૨૪(૧)
(બી)ની જોગવાઇ પ્રમાણેની કાય2વાહી ચાલુ રાQવી રહી.

૩૬૬.૩. કલમ-૨૪(૨)માં કબજા અને વળતરની વચ્ચે
આપવામાં આવેલ "અ?વા"ને "બે માં?ી એક પણ નરિહ" અ?વા
"અને" તરીકે વંચાણે લેવું રહ્યું. જ્યાં સદરહુ કાયદો અમલમાં
આવ્યાના પાંચ વર્ષ2 કે વધુ સમય સુધી સત્તામંEળની વિનવિ„ક્રયતાને
લીધે જમીનનો કબજો લેવાઇ શક્યો ન હોય કે વળતર ચુકવવામાં ન
આવ્યું હોય તો, ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-૨૪(૨) હેઠળ
જમીન સંપાદન કાય2વાહી લેપ્સ ?યેલી ગણાય. બીજા શબ્દોમાં
કહીએ તો, કબજો લેવામાં આવ્યો હોય, પણ વળતર ચુકવવામાં
આવ્યું ન હોય તો તે લેપ્સ ન?ી. એ જ રીતે, જો વળતર ચૂકવવામાં
આવ્યું હોય, પણ કબજો લેવામાં આવ્યો ન હોય તો પણ લેપ્સ ન?ી.
૩૬૬.૪. ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-૨૪(૨) ના મુખ્ય
ભાગમાં ‘ચૂકવણી’ અબિભવ્યવિક્તમાં, અદાલતમાં જમા કરાવેલ
વળતરનો સમાવેશ ?તો ન?ી. કલમ-૨૪(૨)ના પરંતુકમાં જોગવાઇ
કરવામાં આવી છે કે, બહુમતી જમીનધારકોનું વળતર જમા ન ?યાના
વિક>સામાં, ૧૮૯૪ના કાયદાની કલમ-૪ હેઠળ જમીન સંપાદન
માટેનું જાહેરનામું પ્રકાવિશત ?યાં તારીQે પાત્ર હોય તેવાં તમામ
લાભા?|ઓ (જમીનધારકો) ૨૦૧૩ના કાયદા મુજબ વળતર માટે
હકદાર રહે. જો જમીન સંપાદન અવિધવિનયમ, ૧૮૯૪ની કલમ-૩૧
હેઠળની જવાબદારી પૂણ2 ન ?ઈ હોય તો, સદરહુ કાયદાની કલમ ૩૪
હેઠળ વ્યાજ મંજૂર કરી શકાય છે. (અદાલતમાં) વળતર જમા ન
કરાવ્યે?ી જમીન સંપાદન પ્રવિક્રયા વિન„ફળ જતી ન?ી. બહુમતી
જમીનધારકોના સંદભX, પાંચ વર્ષ2 કે તે?ી વધુ સમય સુધી રકમ જમા
ન ?વાના વિક>સામાં, ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની કલમ-૪ હેઠળના
જમીન સંપાદન માટેના જાહેરનામાંની તારીQે પાત્ર હોય તે
'જમીનમાવિલકોને' ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમ મુજબ વળતર ચૂકવવું રહ્યું.

૩૬૬.૫. જો વ્યવિક્તને ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની કલમ-૩૧(૧)
હેઠળ વળતર પ્ર>તાવિવત કરવામાં આવ્યું હોય, તો વળતર નરિહ
ચુકવાયા કે કોટ2માં જમા નરિહ ?યા બદલ કલમ-૨૪(૨) હેઠળ
સંપાદન લેપ્સ ?વાનો વિવકલ્પ તેવાં વ્યવિક્ત માટે Qુલ્લો ન?ી. રકમ
પ્ર>તાવિવત કરવામાં આવતાં કલમ-૩૧(૧) હેઠળની જવાબદારી પૂરી
?ાય છે. જે જમીનમાવિલકોએ વળતર >વીકારવાનો ઇનકાર કય હતો
અ?વા જેમણે વધારે વળતર માટે રેફરન્સ માંગ્યો હતો, તેઓ
૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-૨૪(૨) હેઠળ સંપાદન પ્રવિક્રયા
લેપ્સ ?યા હોવાનો દાવો કરી શકે નરિહ.
૩૬૬.૬. ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-૨૪(૨)ના પરંતુકને
કલમ-૨૪(૨) નો ભાગ ગણવો રહ્યો, નરિહ કે ૨૪(૧)(બી) નો.
૩૬૬.૭. ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમમાં તેમજ કલમ-૨૪(૨) હેઠળ
કબજો લેવાંના પ્રકાર બાબતે જણાવવામાં આવ્યું છે કે, તે ઇન્ક્વે>ટ
પંચનામાં/મેમોરેન્Eમની રૂએ લેવામાં આવશે. ૧૮૯૪ અવિધવિનયમની
કલમ-૧૬ હેઠળ કબજો લેવાનો એવોE2 એકવાર પસાર ?ઇ જતાં, જમીન રાજ્યમાં વિનરિહત હોઇ, ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-
૨૪(૨) હેઠળ તેમાં?ી વિવયોજનની જોગવાઇ ન?ી, કેમ કે કબજો
લેવાઇ ગયો હોઇ, કલમ-૨૪(૨) હેઠળ લેપ્સ ?યો ન?ી.
૩૬૬.૮. સંબંવિધત સત્તામંEળ સમક્ષ ૦૧/૦૧/૨૦૧૪ના રોજ
પેન્ડિંન્Eગ હોય તેવી જમીન સંપાદન કાય2વાહીમાં ૨૦૧૩નો અવિધવિનયમ
અમલમાં આવ્યો તે પહેલાં, સત્તામંEળો કબજો લેવામાં કે વળતર
ચુકવવામાં પાંચ વર્ષ2 કે વધુ સમય માટે વિન„ફળ રહ્યા હોવાના
વિક>સામાં કલમ-૨૪(૨) હેઠળની Eીમ્E લેપ્સની જોગવાઇઓ લાગૂ

પEે. પાંચ વર્ષ2ની ગણતરી માટે અદાલતે પસાર કરેલ વચગાળાના
હુકનો ગાળો બાકાત રાQવો રહ્યો.
૩૬૬.૯. ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-૨૪(૨) પૂરી ?ઇ
ગયેલ જમીન સંપાદન કાય2વાહીની કાયદેસરતા સામે પ્રશ્ન ઊભો કરતાં
નવાં કોઝ ઓફ એક્શનને જન્મ ન?ી આપતી. ૨૦૧૩નો અવિધવિનયમ
અમલી ?યાં તારીQ, એટલે કે ૦૧/૦૧/૨૦૧૪ ના રોજ, પEતર
હોય તેવી કાય2વાહીને કલમ-૨૪(૨) લાગૂ ?ાય છે. તે સંપાદન
કાય2વાહી અમાન્ય ઠેરવવાં માટે વાસી (જૂનાં/ પEતર) ?ઇ ગયેલાં
અને સમયનો બાધ ધરાવતાં ક્લેઇમ્સને પુનજી2વિવત ન?ી કરતી તેમજ
પૂરી ?ઇ ગયેલ કાય2વાહીઓને પુનઃજીવિવત ન?ી કરતી કે કબજો
લેવાનાં માધ્યમ કે વળતરની રકમ અદાલતમાં જમા કરાવવાને બદલે
ટ્રેઝરીમાં જમા કરાવવાની કાયદેસરતા સામે પ્રશ્ન ઊભો કરી, સંપાદનને ગેરલાયક ગણીને, જમીનમાવિલકોને કાય2વાહીઓ ફરી શરૂ
કરવા માટે પરવાનગી ન?ી આપતી....
૫.૪. આ?ી, ઇન્દોર Eેવલપમેન્ટ ઓ?ોરિરટી (સુપ્રા) ના કેસમાં આ અદાલતે
વિનધા2રિરત કરેલા કાયદા અનુસાર પંચનામાંની રૂએ જમીનનો કબજો લેવો
કાયદેસર રીતે માન્ય છે અને તે કાયદેસર લીધેલ કબજો કહેવાય. હાલના કેસમાં
૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની કલમ-૧૧ હેઠળનો કન્સેન્ટ એવોE2 ?યો હતો.
તા.૧૧/૦૬/૧૯૯૩ના રોજનો કન્સેન્ટ એવોE2 પસાર કરતાં સમયે પંચનામું
કરીને કબજો લેવામાં આવ્યો હતો. જોકે, ત્યારબાદ જમીનમાવિલકની અવિનચ્છાને
પગલે, તેમણે વા>તવિવક તેમજ ભૌપિતક રીતે કબજો સોંપ્યો નહોતો અને સંપારિદત

જમીન પર Qેતી ચાલુ રાQી હતી, જે જમીન હકીકતમાં રાજ્ય
સરકાર/સંપાદનકતા2 સં>?ા/સરદાર સરોવર પુનવ2સન એજન્સીમાં વિનરિહત હતી.
૬. અન્ય?ા પણ, કેસના તથ્યો અને સંજોગોમાં, વળતરની રકમ ચુકવવામાં
આવી ન હોવાના આધાર પર ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ ૨૪(૨) હેઠળ કોઈ
Eીમ્E લેપ્સ ?યો ન?ી. તે >વીકૃ ત વિ>?પિત છે કે, ૧૮૯૪ અવિધવિનયમની કલમ-
૧૧ હેઠળ કન્સેન્ટ એવોE2 તા.૧૧/૦૬/૧૯૯૩ના રોજ પસાર ?તાં, હકીકતમાં
અન્ય જમીનમાવિલકોની સા?ે આ જમીનમાવિલકને પણ વળતર પ્ર>તાવિવત
કરવામાં આવ્યું હતું અને સામાવાળા - મૂળ જમીનમાવિલકોને તલાટી-કમ-
મંત્રીની કચેરીએ વળતર >વીકારવા માટે બોલાવવામાં આવ્યા હતા. જોકે, તેને
પ્ર>તાવિવત કરવામાં આવ્યું હોવાં છતાં, જમીનમાવિલકે વળતર >વીકારવાનો
ઇનકાર કય હતો. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાQતાં, ૧૮૯૪ અવિધવિનયમની કલમ-
૧૧ હેઠળ કન્સેન્ટ એવોE2 ?યા પછી, એક વાર વળતર પ્ર>તાવિવત કરવામાં
આવ્યું હતું, પરંતુ જમીનમાવિલકે તે >વીકારવાનો ઇનકાર કરેલ, તો પછી
૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-૨૪(૨) હેઠળ સંપાદનમાં લેપ્સ કઇ રીતે કહી
શકાય?
૬.૧. ઇન્દોર Eેવલપમેન્ટ ઓ?ોરિરટી (સુપ્રા) ના કેસમાં આ અદાલતે વિનધા2રિરત
કરેલા કાયદા અનુસાર તેમજ, અન્ય?ા, ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-
૨૪(૨) હેઠળ સંપાદનના Eીમ્E લેપ્સના હેતુને ધ્યાને લેતાં, એવું લાગે છે કે,

સંપાદનકતા2 સં>?ા/એજન્સીના પક્ષે કબજો લેવામાં ન આવે અને વળતર
ચૂકવવામાં ન આવે, તો સંપાદનનો Eીમ્E લેપ્સ ગણાશે. આમ, ૨૦૧૩ના
અવિધવિનયમની કલમ-૨૪(૨) હેઠળના Eીમ્E લેપ્સ માટે સંપાદનકતા2 સં>?ા/
એજન્સીના દ્વારા કબજો ન લેવાયાનું કે વળતર ન ચુકવાયાનું હોવું રહ્યું. હાલના
કેસમાં બંને શરતો પૂરી ?તી ન?ી. હકીકતમાં, ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની કલમ-
૧૧ હેઠળના કન્સેન્ટ એવોE2 અન્વયે વળતરની રકમ પ્ર>તાવિવત કરવામાં આવેલ
અને જમીનમાવિલકને તે >વીકારવા બોલાવવામાં આવેલ, પરંતુ જમીનમાવિલકે તે
>વીકારવાનો ઇન્કાર કરેલ. ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની કલમ-૧૧ હેઠળનો
કન્સેન્ટ એવોE2 જાહેર કરતાં સમયે પંચનામું કરીને કબજો લેવામાં આવેલ. જોકે, તે પછી મૂળ જમીનમાવિલકની અવિનચ્છાના કારણે સંપાદનકતા2 સં>?ા દ્વારા
જમીનનો ભૌપિતક અને વા>તવિવક કબજો લેવામાં આવ્યો ન હતો. ઉપરોક્ત
ઉલ્લેQ પર?ી જોઈ શકાય છે કે, સત્તામંEળના પક્ષે ન તો વળતર પ્ર>તાવિવત
કરવામાં અને ન તો કબજો લેવામાં કોઇ લેપ્સ હતો. આ?ી, હાઇકોટ2ની વિEવિવઝન
બેંચે એ પ્રશ્નવાળી જમીન સંબંવિધત સંપાદન ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-
૨૪(૨) હેઠળ Eીમ્E લેપ્સ ?યું હોવાનું જાહેર કરવામાં ગંભીર ભૂલ કરી છે.
૭. હવે, જ્યાં સુધી તા.૧૧/૦૬/૧૯૯૩ના એવોE2ને ઘણાં વર્ષ સુધી
અમલમાં ન લાવ્યાના તેમજ ઘણાં વર્ષ સુધી વળતરની રકમ ન ચુકવાયા અને
ઘણાં વર્ષ સુધી જમીનનો ઉપયોગ ન ?યા ના આધારો પર ઉક્ત એવોE2ને રદ
કરતાં ઉચ્ચ અદાલતના વાદગ્ર>ત ચુકાદા અને હુકમને લાગેવળગે છે, સૌપ્ર?મ

એ નોંધવું રહ્યું કે મૂળ જમીનમાવિલકે વર્ષ2 ૧૯૯૩માં પ્ર>તાવિવત વળતર
>વીકારવાનો ઇન્કાર કય હતો. આ?ી, વળતર પ્ર>તાવિવત કરતાં હુકમને રદ
કરતો તા.૦૭/૦૫/૧૯૯૩ના રોજનો હુકમ પસાર કરવામાં આવેલ. જોકે, સંપાદન અને કન્સેન્ટ એવોE2 બંને અમલમાં રહેલ. અને આ?ી, જમીનમાવિલક
સંપાદનમાં?ી જમીન મુક્ત કરવાની રજૂઆતો કરવાનું ચાલુ રાખ્યું. આમ, તે
મૂળ- જમીનમાવિલક હતો કે જેણે પ્ર>તાવિવત વળતરની રકમ >વીકારી નરિહ અને
જમીનને સંપાદનમાં?ી મુક્ત કરવાની રજૂઆતો કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. આ
સંજોગોમાં, હાઇકોટ2ની વિEવિવઝન બેન્ચે ઉપરોક્ત આધાર પર કન્સેન્ટ એવોE2 રદ
કરીને ગંભીર ભૂલ કરી છે. ૧૮૯૪ના અવિધવિનયમની કલમ-૧૧ હેઠળનો કન્સેન્ટ
એવોE2 જે રીતે રદબાતલ ?યો, તે ?વું જોઇતું નહોતું. જમીનમાવિલકની વત2ણૂંકને
ઉચ્ચ ન્યાયાલયે યોગ્ય રીતે ધ્યાને ન?ી લીધી. આ તબક્કે એ નોંધવું રહ્યું કે
ઘણીબધી જગ્યાએ, ઉચ્ચ ન્યાયાલયે પરિરચ્છેદ-૧૧માં અવલોકન કયુi છે કે, "વિવ>તારના અન્ય જમીનમાવિલકોની સા?ે અરજકતા2 વળતરના વિનયત દરે તેની
જમીનના સંપાદન માટે સહમત ?યા હતા." ઉચ્ચ અદાલતે પણ એ વાતની નોંધ
લીધી છે કે વળતરની રકમ પ્ર>તાવિવત કરવામાં આવી હતી પરંતુ મૂળ
જમીનમાવિલકે તે >વીકારવાનો ઇનકાર કય હતો. એકવાર જમીનમાવિલક
સંપાદનકતા2 સં>?ા દ્વારા પ્ર>તાવિવત વળતરની રકમ >વીકારવાનો ઇન્કાર કરે, તો ત્યારપછી મૂળ જમીનમાવિલકને વળતર નરિહ ચૂકવાયાના આધાર પર સંપાદન
લેપ્સ ?યું હોવાની અરજ કરવાનો વિવકલ્પ Qુલ્લો રહેતો ન?ી. અગાઉ અવલોકન
કરવામાં આવ્યું છે તે મુજબ, ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-૨૪(૨) હેઠળનો

લેપ્સ ત્યારે ગણાય કે જ્યારે સંપાદનકતા2 સં>?ા/લાભા?|ના પક્ષે કબજો લેવામાં
ન આવ્યો હોય અને વળતરની ચુકવણી કરવામાં ન આવી હોય. આ સિસવાય
પણ, ઇન્દોર Eેવલપમેન્ટ ઓ?ોરિરટી (સુપ્રા)ના ચુકદામાં આ અદાલતે જે
અવલોકન કયુi છે અને ઠેરવ્યું છે તે મુજબ, ૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-
૨૪(૨) હેઠળના Eીમ્E લેપ્સ માટે કબજો ન લેવાયાની અને વળતર ન
ચુકવાયાની બંને શરતો પૂરી ?તી હોવી જરૂરી છે. આ?ી, જો એકપણ શરત પૂરી
?તી ન હોય, તો તે Eીમ્E લેપ્સ ગણાશે નરિહ.
૮. હવે, જ્યાં સુધી અગાઉના તા.૦૭/૦૩/૧૯૯૫ના હુકમને રદ કરતાં
તા.૨૧/૦૧/૨૦૦૯ના હુકમની કાયદેસરતા અને ય?ા?2તા અંગે વિવચારણાં
કરવા હાલની મેટરને હાઇકોટ2માં રીમાન્E કરવાની જમીનમાવિલકની અરજને
લાગેવળગે છે, સૌપ્ર?મ, એ નોંધવું જરૂરી છે કે, તા.૨૧/૦૧/૨૦૦૯નો હુકમ
એ ઉચ્ચ ન્યાયાલય સમક્ષની રીટ પીટીશનનું વિવર્ષયવ>તુ નહોતો. આસિસ>ટન્ટ
કપિમશ્નર, સરદાર સરોવર રિરહેબિબવિલટેશન એજન્સીના તા.૨૧/૦૧/૨૦૦૯ના
આદેશને રદ કરવા માટે કોઈ અરજ કરવામાં આવી ન હતી. ૧૮૯૪ના
અવિધવિનયમની કલમ-૧૧ હેઠળનો એવોE2 અને તેના પગલે જમીનમાવિલકને
વળતર >વીકારવા અને જમીન મુક્ત કરવા માટે તલાટી-કમ-મંત્રીની કચેરીએ
આવવાનું જણાવતાં >પેશયલ લેન્E એક્વીઝીશન ઓફીસરનો
તા.૦૫/૦૪/૨૦૧૦ના રોજનો પત્રવ્યવહાર ઉચ્ચ ન્યાયાલય સમક્ષ
પEકારવામાં આવેલ. ગમે તે હોય, પણ જો એમ માની પણ લેવામાં આવે કે

તા.૨૧/૦૧/૨૦૦૯ના રોજનો હુકમ કાયદામાં યોગ્ય ન હતો અને અગાઉના
તા.૦૭/૦૩/૧૯૯૫ના હુકમને પુનઃ>?ાપિપત ?તો હોય, તો પણ તેના?ી
૨૦૧૩ના અવિધવિનયમની કલમ-૨૪(૨) હેઠળના Eીમ્E લેપ્સની બાબતને કોઇ
અસર ?શે નહીં. હકીકત એ છે કે વળતરની રકમ મૂળ જમીનમાવિલકને પ્ર>તાવિવત
કરવામાં આવી હોવા છતાં અને તેને કન્સેન્ટ એવોE2 મુજબનું વળતર >વીકારવા
માટે બોલાવવા છતાં, તેણે તે >વીકારવાનો ઇન્કાર કય હતો.
૯. ઉપરોક્ત બાબતોને ધ્યાનમાં રાQતાં અને ઉપરોક્ત કારણોસર, હાલની
અપીલો મંજૂર કરવામાં આવે છે. ગુજરાત ઉચ્ચ ન્યાયાલયે >પેશયલ સિસવિવલ
એપ્લીકેશન નં. ૯૭૪૦/૨૦૧૨માં આપેલ તા.૩૧/૦૮/૨૦૧૫ના રોજના
ચુકાદા અને હુકમ તેમજ >પેશયલ સિસવિવલ એપ્લીકેશન નં. ૯૭૪૦/૨૦૧૨માં
પિમ>સેલેનીયસ સિસવિવલ એપ્લીકેશન (ફોર રીવ્યુ) નં. ૩૦૩૬/૨૦૧૫માં
તા.૦૧/૦૪/૨૦૧૬ના રોજના હુકમને, આ?ી, રદ કરવામાં આવે છે. કેસના
તથ્યો અને સંજોગોમાં, Qચ2 સંબંધે કોઈ હુકમ ન?ી. .................., ન્યાયમૂર્તિત
(એમ. આર. શાહ) .................., ન્યાયમૂર્તિત
(મનોજ પિમશ્રા)
નવી રિદલ્હી, ૧૭ માચ2, ૨૦૨૩

This