8e5ad77cfec8bcb1ac00055811d9a569ae9f851de17b0f89700b7209190ec604

ठरू शकते. v. े ी )रीक्षा घेतल्यास नि युक्तीची सं)ूर्ण प्रनिक्रया ांबू शकते, ज्यात जानिहरात, सार्वोजनि क सूच ा, अज प्राप्त होर्णे आणिर्ण काग')त्रांची )डताळर्णी, आयबी इ )ुट, कर आणिर्ण र्वोैद्यकीय अहर्वोा आणिर्ण ंतर नि र्वोड सनिमतीशी र्वोैयनिक्तक संर्वोा' आर्वोश्यक असल्या े आ+ीच ४-६ मनिहन्यांचा का ार्वो+ी ागतो. यामुळे न्यायाधि+करर्णांम+ी रिरक्त )'ांची संख्या र्वोाढू शकते, जे इष्ट ाही. vi. राज्यांमध्ये े ी )रीक्षेची एकसमा अट ठरनिर्वोल्यास प्रत्येक राज्याच्या स्थानि क गरजा, उ'ाहरर्णाथ, आसाम हिंकर्वोा गोर्वोा हिंकर्वोा जिसक्कीम सारख्या छोट्या राज्यात आ ेल्या अजाlची संख्या ू) कमी असल्यामुळे आणिर्ण क+ीक+ी जानिहरात क े ेल्या )'ांच्या संख्ये)ेक्षाही कमी असल्या े, त्या निर्वोचारात घेतल्या जार्णार ाहीत. े ी )रीक्षेमुळे रिरक्त )'े भरण्यात अधि+क अडचर्णी येऊ शकतात. vii. न्यायाधि+करर्णांमध्ये े ी )रीक्षेची एकसमा अट ठरनिर्वोर्णे 'े ी इष्ट मा े जात ाही, कारर्ण प्रत्येक न्यायाधि+करर्णाचे स्र्वोतःचे )ात्रता नि कष असतात आणिर्ण र्वोेगर्वोेगळ्या प्रकारच्या व्यक्ती त्यांच्या निर्वोचारक्षेत्रात येतात. उ'ाहरर्णाथ, अ ेक )'ांर्वोर क े र्वोळ नि र्वोृत्त न्याया+ीशच काम करू शकतात आणिर्ण सर्वो%च्च न्याया य हिंकर्वोा उच्च न्याया याती न्याया+ीशांची े ी )रीक्षा घेर्णे योग्य ठरर्णार ाही. त्याचप्रमार्णे, टीडीसॅट हिंकर्वोा ए)ीटीईए सारख्या निर्वोशेष न्यायाधि+करर्णांमध्ये तांनित्रक स'स्य

म्हर्णू नि युक्त होण्यास फारच कमी ोक )ात्र असतात आणिर्ण 'ूरसंचार हिंकर्वोा र्वोीज क्षेत्राती प्रधितनिष्ठत व्यक्तींची त्यांच्या कौशल्याच्या क्षेत्राती आकषक करिरअर सोडण्यासाठी )रीक्षा 'ेण्याची इच्छा सते. यामुळे न्यायाधि+करर्णां ा इस्थिच्छत व्यक्ती गमर्वोाव्या ागती , ज्यां ा अन्यथा ोकसेर्वोेच्या भार्वो े े या न्यायाधि+करर्णांमध्ये सामी होण्याची इच्छा असू शकते. ३.१ भारताचे निर्वोद्वा ऍट K ज र श्री र्वोेंकटरमर्णी, यां ी )ुढे म्हट े आहे की, नि' ांक १३.०१.२०१३ रोजी भारत सरकार आणिर्ण सर्वो राज्ये /क ें द्रशाजिसत प्र'ेश यांच्यात झा ेल्या बैठकीत नि र्वोड सनिमत्यां ा माग'श करण्यासाठी समा उ)ाययोज ांचा निर्वोचार करण्यासाठी )ुढी चच?च्या आ+ारे त्यांच्या नि र्वोड प्रनिक्रयेचा अभ्यास करता ा, नि र्वोड सनिमती ा उ) ब्+ अस ेल्या स्र्वोेच्छाधि+काराचे माग'श करण्यासाठी आर्वोश्यक सूच ा जारी करण्याची तरतू' करण्यासाठी ा ी तरतु'ी नि यम, २०२० च्या नि यम ६ (९) ा ी समानिर्वोष्ट करण्याचा निर्वोचार क े ा जाऊ शकतो: “अशी तरतू' करण्यात येते की राज्य आयोग हिंकर्वोा जिजल्हा आयोगात अध्यक्ष हिंकर्वोा स'स्य म्हर्णू नि युक्तीसाठी उमे'र्वोाराच्या योग्यतेबाबत मूल्यमा) करता ा नि र्वोड सनिमती ा क ें द्र सरकार े र्वोेळोर्वोेळी आ'ेशाद्वारे जारी क े ेल्या सूच ां ुसार माग'श क े े जाई .” ३.२ )ुढे असे सा'र करण्यात आ े की 'ेशभराती राज्य आयोग आणिर्ण जिजल्हा

आयोगाती (अध्यक्ष र्वो स'स्य) नि युक्त्यां ा ागू करार्वोयाच्या समा उ)ाययोज ांच्या निर्वोकासासं'भात, )'ांची )ातळी, या )'ांच्या +ारकां ा )ार )ाडार्वोी ागर्णारी र्वोै+ानि क कामे, ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा, २०१९ मध्ये मू' क े े े उनिद्दष्ट क्षात घेऊ , ा ी उ)ाययोज ा, निर्वोचाराथ नि धिoत क े ल्या जातात :- ए. राज्य आयोग हिंकर्वोा जिजल्हा आयोगात अध्यक्ष हिंकर्वोा स'स्य म्हर्णू नि युक्तीसाठी उमे'र्वोाराची नि र्वोड, एक ू र्ण १०० गुर्णां)ैकी त्या े निमळर्वो ेल्या गुर्णांच्या आ+ारे क े ी जाऊ शकते. एक ू र्ण गुर्ण (१००) ही (१) मु ा तीसाठी ६० गुर्ण; आणिर्ण, (२) उमे'र्वोाराच्या काही निर्वोशेष कतृत्र्वोासाठी ४० गुर्ण यांची बेरीज असू शकते; बी. उ)रोक्त सूत्रीकरर्ण, जर या मा ीय न्याया यास योग्य आढळ े, तर ते ा ी )रंतुकाप्रमार्णे नि '?श मा े जाऊ शकते. सी. मु ा तीचा घटक 'ुसऱ्या)ेक्षा जास्त असे अशा )द्धती े गुर्णांचे प्रस्तानिर्वोत र्वोाट) करण्यामागी युनिक्तर्वोा' म्हर्णजे )'ाची )ातळी आणिर्ण त्या )'ाची कतव्य क्षात घेता, सर्वोात योग्य उमे'र्वोाराची नि र्वोड सुनि धिoत करर्णे होय. डी. निर्वोशेष कामनिगरीसाठी ४० गुर्णांचे र्वोाट) ा ी प्रमार्णे मा े जाऊ शकते:

अ.क्र. नि कष कमा गुर्ण गुर्णांची )द्धत १. अ ुभर्वोाच्या र्वोषाlची संख्या १५ (i) भरतीनिर्वोषयक अटींचे नि यम करर्णाऱ्या नि यमां ुसार, अ ुभर्वोाच्या आर्वोश्यक अस ेल्या निकमा र्वोषाlच्या संख्येसाठी - 10 गुर्ण (ii) 'र 2 र्वोषाlच्या अधितरिरक्त अ ुभर्वोासाठी-1 गुर्ण (जास्तीत जास्त ५ गुर्ण) २ र्वोषाl)ेक्षा कमी अ ुभर्वो असल्यास, २ र्वोषाlच्या अ ुभर्वोासाठी जास्तीत जास्त गुर्ण म्हर्णजेच १ गुर्ण अ ुभर्वोाच्या र्वोषा ुसार निर्वोभाग ा जाऊ शकतो. सहा मनिहन्यां)ेक्षा कमी

का ार्वो+ीचा अ ुभर्वोाकडे या कारर्णास्तर्वो 'ु क्ष क े े जाऊ शकते. २. उच्च शैक्षणिर्णक )ात्रता १५ i. )'र्वोी+रांसाठी - ६ गूर्ण ii. )'व्युत्तरांसाठी - ६ गुर्ण iii. )ी एच डी साठी ३ गुर्ण ३. )ूर्वोKची सार्वोजनि क सेर्वोा १० क ें द्र/राज्य सरकारांमध्ये हिंकर्वोा त्याअंतगत येर्णाऱ्या संर्वोै+ानि क संस्थेमध्ये नि यनिमत सेर्वोेच्या 'र 4 र्वोषाlसाठी - २ गुर्ण (कमा १० गुर्ण ) ३.३ असे सा'र क े े जाते की, चच?चा एक ं 'र निर्वोचार क े ल्यास असे नि'सू येते की अ ेक अडथळे अस ेल्या े ी )रीक्षेचे आयोज व्यर्वोहाय ठरर्णार ाही आणिर्ण नि र्वोडीच्या हेतू े तो सर्वोात योग्य उ)ाय ठरर्णार ाही. ४. सध्याच्या अनि) ा ा निर्वोरो+ करता ा, संबंधि+त उत्तरर्वोा'ींच्या र्वोती े बाजू मांडर्णारे निर्वोद्वा र्वोकी डॉ. उ'य प्रकाश र्वोारंजीकर आणिर्ण डॉ. तुषार मांड ेकर यां ी ठाम)र्णे सांनिगत े आहे की, या

प्रकरर्णाती र्वोस्तुस्थिस्थती आणिर्ण )रिरस्थिस्थतीत उच्च न्याया या े नि यम २०२० चे नि यम ३ (२) (ब) आणिर्ण नि यम ४ (२) (सी) आणिर्ण नि यम ६ (९) हे म मा ी, अर्वोाजर्वोी आणिर्ण भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' १४ चे उल्लंघ करर्णारे आहेत असे घोनिषत करण्यात कोर्णतीही चूक क े े ी ाही. ४.१ ग्राहक राज्य आयोग आणिर्ण जिजल्हा आयोगात उमे'र्वोारांची नि युक्ती करण्या)ूर्वोK सर्वो%च्च मा क े आणिर्ण काटेकोर छा ी असर्णे हा प्रस्तुत उत्तरर्वोा'ीच्या युनिक्तर्वोा'ाचा आ+ार आहे. )ुढे असे सा'र क े े आहे की नि यम, २०२० अंतगत नि र्वोड )द्धत आणिर्ण अ)ी कत्या े अर्वो ंब ेल्या प्रनिक्रयेमुळे ग्राहकांच्या र्वोा'ांर्वोर नि र्णय घेण्यासाठी अकायक्षम उमे'र्वोारांची नि युक्ती क े ी जाई . नि यम ६ (९) अन्र्वोये नि र्वोड सनिमती ा राज्य र्वो जिजल्हा आयोगाचे अध्यक्ष र्वो स'स्यांच्या नि युक्तीती काय)द्धती ठरनिर्वोण्याचे अनि यंनित्रत स्र्वोेच्छाधि+कार आहेत. अनि यंनित्रत अधि+कारांच्या अशा प्रत्यायोज ामुळे अर्वोांणिछत )रिरर्णाम होती , असा युनिक्तर्वोा' क े ा गे ा. ४.२ नि यम २०२० चे नि यम ३(२) (बी) आणिर्ण नि यम ४(२) (सी) आणिर्ण नि यम ६ (९) म मा ी, अर्वोाजर्वोी आणिर्ण भारतीय राज्यघट ेचे अ ुच्छे' १४ चे उल्लंघ करर्णारे आहेत या त्यांच्या युनिक्तर्वोा'ाच्या समथ ाथ ा ी प्रमार्णे नि र्वोे' क े े. ए. नि यम, २०२० अन्र्वोये नि र्वोड )द्धत, नि र्वोड सनिमती ा नि युक्त होर्णाऱ्या उमे'र्वोारांची णिशफारस करण्याची प्रनिक्रया ठरनिर्वोण्याचा अनि यंनित्रत स्र्वोेच्छाधि+कार आणिर्ण अत्याधि+क अधि+कार प्र'ा करते, हे म मा ी, अर्वोाजर्वोी आणिर्ण भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे'

१४ चे उल्लंघ आहे; बी. कामाचे स्र्वोरू) क्षात घेता, न्याधियक कतव्य )ार )ाडण्यासाठी नि युक्तीची णिशफारस करण्या)ूर्वोK उमे'र्वोाराची )ात्रता त)ासर्णे आर्वोश्यक आहे; सी. सक्षम उमे'र्वोारांची नि युक्ती झाल्यास ग्राहक संरक्षर्ण कायद्याचा हेतू निर्वोफ होण्याची शक्यता आहे; डी. राज्य र्वो जिजल्हा आयोगाचे अध्यक्ष र्वो स'स्यां ा न्याया याचे अधि+कार नि' े े आहेत. प्रथम र्वोग न्याय'ंडाधि+कारी यांच्या ेमर्णुकीच्या र्वोेळी उमे'र्वोारांची े ी )रीक्षा र्वो तोंडी )रीक्षा घेऊ चाचर्णी घेत ी जाते, तेव्हा जिजल्हा र्वो राज्य आयोगात नि युक्तीसाठी हीच प्रनिक्रया अर्वो ंब ी जाते; इ. नि यम २०२० मध्ये )ार'शकता आणिर्ण नि र्वोडीचे नि कष ाहीत; जी. सभा)ती र्वो स'स्यांच्या ेमर्णुकांच्या बाबतीत )ार'शकता सल्यामुळे राजकीय र्वो प्रशासनि क हस्तक्षे)ाची 'ाट भीती नि मार्ण होते. ४.३ निर्वो+ी आयोगा ेही आ)ल्या २७२ व्या अहर्वोा ात व्या े स्था) झा ेल्या न्यायाधि+करर्णांच्या स'स्यांकडे उच्च न्याया य आणिर्ण जिजल्हा न्याया याच्या न्याया+ीशांसार ी )ात्रता असार्वोी, असे सुचर्वो े आहे आणिर्ण या अहर्वोा ात, नि युक्त्यांमध्ये एकसूत्रता आर्णण्याची णिशफारस करण्यात आ ी आहे.

४.४ )ुढे असे सा'र क े े की त्यामुळे यू)ीसी)ीबीए (उ)रोजिल्ललि त) या प्रकरर्णात या न्याया या े ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा, १९८६ अंतगत मॉडे नि यम तयार करण्याचे नि '?श नि' े. असे सा'र क े े की, या नि र्णयाद्वारे आ'श नि यम या न्याया या े मंजूर क े े आणिर्ण सर्वो )क्षकारां ी स्र्वोीकार े. हे सा'र क े े गे े की हे मॉडे नि यम स्र्वोीकारू ,अ ेक राज्यां ी ग्राहक संरक्षर्ण (राज्य आयोग र्वो जिजल्हा मंच यांचे अध्यक्ष आणिर्ण स'स्यांच्या नि युक्ती, र्वोेत , भत्ते आणिर्ण सेर्वोा शतK) नि यम, २०१७ (या)ुढे नि यम, २०१७ म्हर्णू संबो+ े आहे) अधि+सूधिचत क े े. )ुढे असे सा'र क े े गे े की ग्राहक संरक्षर्ण अधि+नि यम, १९८६ म+ी तरतु'ीं ुसार प्राप्त अधि+कारांचा र्वोा)र करू महाराष्ट्र राज्या ेही नि' ांक २४.०५.२०१९ रोजी आ'श नि यम स्र्वोीकार े र्वो मंजूर क े े. )ुढे असे सा'र क े े गे े की त्याआ+ीही ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा, १९८६ च्या क म ३० अन्र्वोये महाराष्ट्र राज्यात आ'श नि यम २०१२ अस्थिस्तत्र्वोात असू या नि यमार्वो ीत जिजल्हा ग्राहक मंचाच्या अध्यक्ष र्वो स'स्य )'ासाठी इच्छ ु क उमे'र्वोार/अज'ारांसाठी नि यम १० अन्र्वोये १०० गुर्णांची े ी )रीक्षा घेण्याची तरतू' या)ूर्वोKच होती. ४.५ )ुढे असे सा'र क े े आहे की, र्वोर नि रीक्षर्ण क े ल्याप्रमार्णे या न्याया या े अधि+नि यम, १९८६ अन्र्वोये ग्राहकांच्या र्वोा'ांचा प्रभार्वोी नि का ार्वोण्यासाठी नि युक्ती, र्वोेत , सेर्वोा शतK इत्या'ींसाठी समा आ'श नि यमां ा मान्यता नि' ी. हे आ'श नि यम सर्वो )क्षां ी स्र्वोीकार े. असे सा'र क े े आहे की ग्राहक मंच/ आयोगाचे नि र्णय घेण्याचे अधि+कार हे न्याधियक अधि+कार आहेत. राज्य र्वो जिजल्हा आयोगाचे अध्यक्ष र्वो स'स्यांच्या न्याया यी कामकाजात कोर्णताही ब'

करण्यात आ े ा ाही. नि' ांक २०.०७.२०२० )ासू ागू झा ेल्या ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा, २०१९ (अधि+नि यम, २०१९) ंतरही राज्य र्वो जिजल्हा आयोगाचे अध्यक्ष र्वो स'स्यांच्या न्याया यी कामकाजात कोर्णताही ब' झा े ा ाही. अधि+नि यम २०१९ ुसार ग्राहकांच्या र्वोा'ांचा नि )टारा करण्यासं'भाती काय'ेनिर्वोषयक योज ेत कोर्णताही ब' करण्यात आ े ा ाही, असे सा'र करण्यात आ े आहे. त्यामुळे )ूर्वोKचा काय'ा ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा, १९८६ रद्द करू ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा, २०१९, नि' ांक २०.०७.२०२० )ासू ागू करण्यात आ ा आहे. आ+ुनि क बाजार)ेठेती आमू ाग्र ब' आणिर्ण ग्राहकांच्या सतत उद्भर्वोर्णाऱ्या असुरधिक्षततेमुळे ग्राहकां ा )ुरेसे संरक्षर्ण )ुरर्वोर्णे हा निर्वोधि+मंडळाचा एकमेर्वो हेतू आहे. अधि+नि यम, २०१९ अन्र्वोये, जिजल्हा र्वो राज्य आयोगांचे आर्थिथक कायक्षेत्र मोठ्या प्रमार्णात र्वोाढनिर्वोण्यात आ े आहे. मात्र, ग्राहकांच्या र्वोा'ार्वोर तोडगा काढण्यासं'भात या योज ेत कोर्णताही ठोस ब' करण्यात आ े ा ाही. त्यामुळे ग्राहक आयोग हे, नि'र्वोार्णी आणिर्ण फौज'ारी सह न्याया याचे )ुरेसे अधि+कार अस े े न्याया यी कामकाज )ार )ाडण्याचे अधि+कार अस े े अ+न्याधियक अधि+कारी आहेत. ४.६ अधि+नि यम, २०१९ च्या क म ७१ अन्र्वोये आयोगां ा नि'र्वोार्णी न्याया याचे अधि+कार आहेत आणिर्ण क म ७२ अन्र्वोये आयोगां ा जेएमएफसीचे अधि+कार आहेत. असे सा'र क े े आहे की र्वोरी बाबी असू ही, जेव्हा अधि+नि यम, २०१९ च्या क म १०१ द्वारे निमळा ेल्या अधि+कारांचा र्वोा)र करू क ें द्र सरकारद्वारे नि यम, २०२० तयार क े े जातात ज्यामध्ये आक्षेनि)त नि यम ३ (२) (बी) आणिर्ण नि यम ४ (२) (सी) आणिर्ण नि यम ६ (९) ची तरतू' आहे, तेव्हा )रिरस्थिस्थती,

नि यम, २०२० )ूर्वोK प्रचलि त अस ेल्या बाबीं)ेक्षा र्वोाईट ब ी. ४.७ त्यामुळे राज्य र्वो जिजल्हा आयोग अ+न्याधियक कामे र्वो न्याया यी कामे करीत असता ा र्वो न्याया याच्या अधि+कारांचा र्वोा)र करीत असता ा उमे'र्वोाराची क्षमता त)ासण्यासाठी, े ी )रीक्षा र्वो तोंडी )रीक्षा घेण्याची घेर्णे आर्वोश्यक आहे. क े र्वोळ होतकरू उमे'र्वोारांच्या मु ा तींमुळे अशा नि र्वोड प्रनिक्रयेतू राजकीय हस्तक्षे) होती आणिर्ण अयोग्य नि का ागती . ४.८ नि यम ६(९), नि र्वोड सनिमती ा अनि यंनित्रत स्र्वोेच्छाधि+कार प्र'ा करतो, असेही )ुढे सा'र करण्यात आ े आहे. न्याया यी कामकाज )ार )ाडण्यासाठी ेमण्यात येर्णाऱ्या उमे'र्वोारांच्या णिशफारशींच्या बाबतीत अनि यंनित्रत स्र्वोेच्छाधि+कार भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' १४ चे स्)ष्ट उल्लंघ आहे. मद्रास बार असोजिसएश (उ)रोजिल्ललि त) या प्रकरर्णांत न्याया या े जाहीर क े े की, "अ ुच्छे' १४ मध्ये स्)ष्ट)र्णे न्याय'ा ाच्या मान्यताप्राप्त तत्त्र्वोांशी सुसंगत, नि ष्)क्ष आणिर्ण स्र्वोतंत्र)र्णे न्याधियक अधि+कारांचा र्वोा)र करर्णाऱ्या मंचाद्वारे व्यक्तीच्या अधि+कारांचा नि र्णय घेण्याचा अधि+कार समानिर्वोष्ट आहे." सध्याच्या प्रकरर्णात नि यम ६ (९) अन्र्वोये क ें द्र सरकार े नि कष र्वो मा क े ठरर्वोता नि र्वोड प्रनिक्रया ठरनिर्वोण्याचा )ूर्ण अधि+कार नि' ा असू तो अर्वोाजर्वोी र्वो म मा ी आहे. ४.९ नि र्वोड सनिमतीर्वोर नि यम, २०२० अन्र्वोये नि यंत्रर्ण सल्याच्या कारर्णास्तर्वो ही तरतू'ही अर्वोाजर्वोी आहे, असेही मू' करण्यात आ े आहे. नि र्वोड सनिमती ा उमे'र्वोारांच्या णिशफारशींमध्ये

)ूर्ण स्र्वोेच्छाधि+कार आहेत. ४.१० आयोगाचे अध्यक्ष आणिर्ण स'स्य म्हर्णू नि युक्त होण्यासाठी उमे'र्वोारांच्या नि र्वोडीचे चार स्त्रोत आहेत, जसे की सेर्वोारत न्याधियक अधि+कारी, नि र्वोृत्त न्याधियक अधि+कारी, र्वोकी हिंकर्वोा निर्वोणिशष्ट ज्ञा आणिर्ण अ ुभर्वो अस ेल्या इतर कोर्णत्याही व्यक्ती. )ुढे असेही सा'र करण्यात आ े की उ)युक्तता, अ ुक ू ता, मागी कामनिगरीची ों', सचोटी आणिर्ण नि र्णयाचा अ ुभर्वो निर्वोचारात घेण्याचे नि '?श या नि यमार्वो ीत नि र्वोड सनिमती ा 'ेण्यात आ े आहेत. नि र्वोड सनिमती उ) ब्+ ों'ीच्या आ+ारे नि र्वोृत्त हिंकर्वोा सेर्वोारत न्याया यी उमे'र्वोारांच्या अ ुक ू तेचा निर्वोचार करू शकते, तथानि), अन्याधियक स्त्रोतांम+ू येर्णाऱ्या उमे'र्वोारांची योग्यता, एक ू र्ण )ात्रता त)ासल्याणिशर्वोाय नि धिoत क े ी जाऊ शकत ाही. असे सा'र क े े आहे की )क्ष)ाती)र्णा आणिर्ण अ)ार'शकता यांचा अर्वो ंब करू झा ेल्या नि युक्त्या यामुळे ग्राहक संरक्षर्ण कायद्याचा उद्देशच निर्वोफ होई . ४.११ अशा रीती े नि यम २०२०, यू)ीसी)ीबीए (उ)रोजिल्ललि त) प्रकरर्णाती या न्याया याचा नि का रद्द बात ठरर्वोतात, असेही )ुढे मू' करण्यात आ े आहे. ४.१२ असे सा'र करण्यात आ े की मद्रास बार असोजिसएश निर्वोरुद्ध युनि य ऑफ इंधिडया आणिर्ण इतर (२०२१ एससीसी ऑ ाइ एससी ४६३) या टल्यात या न्याया याच्या नि रीक्षर्णा ुसार आणिर्ण मान्य क े ल्या ुसार, रिरट याधिचका (नि') क्रमांक ५०२/२०२१ मध्ये नि' ांक १४.०७.२०२१ रोजीनि र्णय नि'ल्याप्रमार्णे या न्याया या े )रस्)रसंबं+ी तत्त्र्वोांच्या नि र्णयां ुसार या

'ेशाती काय'ेनिर्वोषयक अधि+ष्ठा ाची र्वोै+ता असार्वोी: ४४. या 'ेशाती काय'ेनिर्वोषयक अधि+)त्याची र्वोै+ता या न्याया या े र्वोर मू' क े ेल्या तसेच इतर नि का ांमध्ये घा ू नि' ेल्या तत्त्र्वोां ुसार असार्वोी. ए. न्याया याच्या नि र्णयांचा प्रभार्वो नि र्णयाचा आ+ार काढू काय'ेनिर्वोषयक कायद्याद्वारे रद्द क े ा जाऊ शकतो. असा काय'ा )ूर्वो क्षी असू शकतो. )ूर्वो क्षी सु+ारर्णा र्वोाजर्वोी असार्वोी आणिर्ण म मा ी सार्वोी आणिर्ण घट े े नि' ेल्या मू भूत अधि+कारांचे उल्लंघ करर्णारी सार्वोी. बी. )डताळर्णी कायद्याची र्वोै+ता ठरनिर्वोण्याची कसोटी अशी आहे की, र्वोै+ता कायद्या े आर्ण े ी ब' े ी स्थिस्थती नि का 'ेता ा न्याया यासमोर अस्थिस्तत्र्वोात असती, तर त्रुटी 'शनिर्वोर्णारा नि र्णय )ारिरत झा ा सता. 'ुसऱ्या शब्'ांत सांगायचे झा े तर नि 'श ास आर्णू नि' े ा 'ोष अशा प्रकारे 'ुरुस्त व्हाय ा हर्वोा होता की 'ोष 'शनिर्वोर्णाऱ्या नि र्णयाचा आ+ार 'ूर होई . सी. कायद्याद्वारे )रमा'ेश रद्द करर्णे ही अमान्य काय'ेनिर्वोषयक प्रनिक्रया ठरे . [)हा : एस. आर. भागर्वोत (उ)रोजिल्ललि त). अंतरिरम नि '?शां ाही काय'ेनिर्वोषयक लिव्हटोद्वारे ब' ता येत ाही [)हा : कार्वोेरी ज निर्वोर्वोा' न्यायाधि+करर्ण (उ)रोजिल्ललि त) आणिर्ण मेधिडक कौस्थिन्स ऑफ इंधिडया निर्वो. क े रळ राज्य. डी. निर्वोधि+मंडळा े घट ात्मक मया'ांचे उल्लंघ करर्णे आणिर्ण न्याया यी अधि+कारात

हस्तक्षे) करर्णे हे अधि+कारांचे )ृथक्करर्णाचे तत्र्वो, कायद्याचे नि यम आणिर्ण भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' १४ चे उल्लंघ आहे. ४.१३ )ुढे असे सा'र क े े आहे की नि यम ३ (२) (ब) अन्र्वोये राज्य आयोगात स'स्य नि युक्तीसाठी निकमा २० र्वोषाlचा अ ुभर्वो असर्णे आणिर्ण नि यम ४ (२) (क) ुसार जिजल्हा आयोगात स'स्य नि युक्तीसाठी निकमा १५ र्वोषाlचा अ ुभर्वो असर्णे हे नि कष ही )ूर्ण)र्णे म मा ी र्वो बेकाय'ेशीर र्वो घट ाबाह्य असू भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' २१७ र्वो २३३ म+ी तरतु'ींच्या निर्वोरुद्ध आहेत. )ुढे असेही सा'र करण्यात आ े की हे 'े ी मद्रास बार असोजिसएश (उ)रोजिल्ललि त) च्या बाबतीत या न्याया या े नि' ेल्या नि र्णयाचे आणिर्ण आ'ेशाचे उल्लंघ करर्णारे आहे. ४.१४ जिजल्हा मंच/आयोगात स'स्य म्हर्णू नि युक्ती निमळनिर्वोण्यासाठी र्वोनिक ा ा १५ र्वोषाlचा अ ुभर्वो असर्णे ही अट म मा ी र्वो बेकाय'ेशीर असल्या े उच्च न्याया या े नि यम ४ (२)(सी) म+ी तरतु'ी योग्यच रिरत्या रद्द क े ल्या आहेत. भारतीय राज्यघट ेच्या क म २३३ ुसारही र्वोनिक ाकडे उच्च न्याया यात र्वोकी म्हर्णू क े र्वोळ सात र्वोषाlची र्वोनिक ी क े े ी असर्णे आर्वोश्यक आहे. नि यम ४ (१) म+ी तरतु'ीं ुसार जिजल्हा न्याया+ीश म्हर्णू नि युक्तीस )ात्र अस े ी व्यक्ती (भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' २३३ ुसार निकमा सात र्वोषाlचा अ ुभर्वो अस े ी) जिजल्हा आयोगाच्या अध्यक्ष)'ी नि युक्तीस )ात्र आहे. )रंतु स'स्य म्हर्णू नि युक्त होण्यासाठी क म ४ (२) (सी) ुसार निकमा १५ र्वोषाlचा अ ुभर्वो असर्णे बं+ कारक आहे जे भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे'

१४ चे उल्लंघ आहे. ४.१५ राज्य आयोगाच्या अध्यक्ष)'ासाठी नि यम ३ (१) अन्र्वोये अध्यक्षांच्या ेमर्णुकीसाठी ज्या योज ेचा निर्वोचार करण्यात आ ा आहे, त्याचे नि कष र्वोेगळे आहेत आणिर्ण नि यम ३ (२)(ब) अन्र्वोये स'स्याचे नि कष र्वोेगळे र्वो णिभन्न आहेत. ती व्यक्ती उच्च न्याया याची न्याया+ीश आहे हिंकर्वोा असे तर ती अध्यक्ष होण्यास )ात्र ठरू शकते. तथानि), राज्य आयोगाचे स'स्य म्हर्णू नि युक्ती निमळनिर्वोण्यासाठी नि यम ३ (२) (ब) ुसार निकमा १५ र्वोषाlचा अ ुभर्वो असर्णे बं+ कारक आहे, जे बेकाय'ेशीर आणिर्ण अ ुच्छे' १४ चे उल्लंघ करर्णारे आहे, कारर्ण भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' २१७ ुसार उच्च न्याया याचे न्याया+ीश म्हर्णू नि युक्त होण्यासाठी र्वोनिक ाची )ात्रता आणिर्ण अ ुभर्वोाची आर्वोश्यकता क े र्वोळ 'हा र्वोष? आहे. त्यामुळे उच्च न्याया या े नि यम २०२० म+ी नि यम ३ (२) (बी) आणिर्ण नि यम ४ (२) (सी) आणिर्ण नि यम ६ (९) हे अर्वोै+, म मा ी आणिर्ण भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' १४ चे उल्लंघ करर्णारे असल्याचे योग्यच घोनिषत क े े आहे. असे करता ा उच्च न्याया या े मद्रास बार असोजिसएश (उ)रोजिल्ललि त) : (२०२१) ७ एससीसी ३६९, या प्रकरर्णाच्या बाबतीत या न्याया याच्या नि र्णयार्वोर चचा करू तो निर्वोचारात घेत ा आहे. ४.१६ र्वोरी म्हर्णर्णे मांडू आणिर्ण र्वोरी नि र्णयांर्वोर णिभस्त ठेऊ सध्याचे अ)ी फ े टाळण्याची निर्वो ंती करण्यात येत आहे.

५. याधिचकाकत्याच्या र्वोती े भारताचे निर्वोद्वा ऍट K ज र आर. र्वोेंकटरमर्णी आणिर्ण संबंधि+त उत्तरर्वोा'ींच्या र्वोती े निर्वोद्वा र्वोकी डॉ. उ'य प्रकाश र्वोारु ं जीकर आणिर्ण डॉ. तुषार मंड ेकर यां ी बाजू मांड ी. ६. उच्च न्याया या े या आक्षेनि)त नि र्णय र्वो आ'ेशाद्वारे ग्राहक संरक्षर्ण (नि युक्तीची )ात्रता, भरतीची )द्धत, नि युक्तीची काय)द्धती, )'ाचा कायकाळ, राज्य आयोग र्वो जिजल्हा आयोगाचे अध्यक्ष र्वो स'स्यांचे राजी ामे र्वो बडतफ§) नि यम २०२० चे नि यम ३ (२)(बी) आणिर्ण नि यम ४ (२)(सी) आणिर्ण नि यम ६ (९) असंर्वोै+ानि क, म मा ी आणिर्ण भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' १४ चे उल्लंघ करर्णारे ठरर्वो े आहेत. घट ाबाह्य ठरनिर्वोण्यात आ े े नि यम ३(२) (बी ), नि यम ४ (२) (सी) आणिर्ण नि यम ६ (९) ा ी प्रमार्णे आहेत. ३. राज्य आयोगाचे अध्यक्ष र्वो स'स्य यांच्या नि युक्तीची )ात्रता.— xxxxx २. ए ा'ी व्यक्ती चाळीस र्वोषाl)ेक्षा कमी र्वोयाची असल्याणिशर्वोाय आणिर्ण ा ी )ैकी +ारर्ण करत सल्यास xxxxx बी. मान्यताप्राप्त निर्वोद्या)ीठातू )'र्वोी आणिर्ण क्षमता, सचोटी आणिर्ण प्रधितष्ठेची

व्यक्ती आणिर्ण त्यास ग्राहक व्यर्वोहार, काय'ा, सार्वोजनि क व्यर्वोहार, प्रशास , अथशास्त्र, र्वोाणिर्णज्य, उद्योग, निर्वोत्त, व्यर्वोस्था) , अणिभयांनित्रकी, तंत्रज्ञा , सार्वोजनि क आरोग्य हिंकर्वोा र्वोैद्यकीय क्षेत्रात निर्वोशेष ज्ञा र्वो कमीतकमी र्वोीस र्वोषाlचा व्यार्वोसाधियक अ ुभर्वो आहे: ४. जिजल्हा आयोगाचे अध्यक्ष र्वो स'स्य यांच्या नि युक्तीची )ात्रता.—(१) ए ा'ी व्यक्ती, जिजल्हा न्याया+ीश असल्या ेरीज हिंकर्वोा जिजल्हा न्याया+ीश होण्याकरिरता )ात्र असल्याणिशर्वोाय अध्यक्ष )'ी नि युक्तीस )ात्र ठरर्णार ाही. (२) ए ा'ी व्यक्ती स'स्य म्हर्णू नि युक्तीस )ात्र ठरर्णार ाही, जो)यlत तो- xxxxx सी. क्षमतार्वोा , सचोटी आणिर्ण प्रधितष्ठेची व्यक्ती आणिर्ण त्यास ग्राहक व्यर्वोहार, काय'ा, सार्वोजनि क व्यर्वोहार, प्रशास , अथशास्त्र, र्वोाणिर्णज्य, उद्योग, निर्वोत्त, व्यर्वोस्था) , अणिभयांनित्रकी, तंत्रज्ञा , सार्वोजनि क आरोग्य हिंकर्वोा र्वोैद्यकीय क्षेत्रात निर्वोशेष ज्ञा र्वो कमीतकमी )ं+रा र्वोषाlचा व्यार्वोसाधियक अ ुभर्वो आहे; xxxxx

६. नि युक्तीची काय)द्धती.— xxxxx (९) नि र्वोड सनिमती राज्य आयोग हिंकर्वोा जिजल्हा आयोगाच्या गरजा क्षात घेऊ आणिर्ण उ)युक्तता, मागी कामनिगरीची ों', सचोटी आणिर्ण नि र्णयाचा अ ुभर्वो निर्वोचारात घेऊ आ) ी णिशफारस करण्याची काय)द्धती नि धिoत करे . ६.१ उच्च न्याया या े नि' ेल्या आक्षेनि)त न्यायनि र्णयाची आणिर्ण आ'ेशाची सत्यता निर्वोचारात घेता ा आणिर्ण नि यम २०२० च्या नि यम ३(२)(ब) आणिर्ण नि यम ४ (२)(सी) आणिर्ण नि यम ६ (९) च्या घट ात्मक र्वोै+तेचा निर्वोचार करता ा, या न्याया याचे )ूर्वोKचे नि र्णय, निर्वोशेषत: ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा १९८६ अंतगत अस ेल्या यू)ीसी)ीबीए (उ)रोजिल्ललि त) च्या बाबतीत नि र्णयाचा सं'भ 'ेर्णे आर्वोश्यक आहे. यू)ीसी)ीबीए (उ)रोजिल्ललि त) या प्रकरर्णाच्या बाबतीत अन्याधियक स'स्यांच्या नि युक्तीसाठी )ात्रतेच्या अटींसं'भाती मुद्दा या न्याया यासमोरी नि र्णय करार्वोयाचा एक मुद्दा होता. अन्याधियक स'स्यांच्या नि युक्तीसाठी )ात्रतेच्या अटींसह निर्वोनिर्वो+ मुद्द्यांची त)ासर्णी करण्यासाठी या न्याया या े या न्याया याचे माजी न्यायमूतK अरिरजिजत )सायत यांच्या अध्यक्षते ा ी सनिमती स्था) क े ी होती. सनिमती े आ)ल्या अंतरिरम अहर्वोा ात म्हट े आहे की, ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा, १९८६ अंतगत स्था) करण्यात आ े े मंच, कमक ु र्वोत संघट ात्मक

व्यर्वोस्था, अ)ुऱ्या )ायाभूत सुनिर्वो+ा, )ुरेशा आणिर्ण प्रणिशधिक्षत म ुष्यबळाचा अभार्वो आणिर्ण नि र्णय 'ेर्णाऱ्या संस्थांमध्ये )ात्र स'स्यांची कमतरता यामुळे सा'र संस्था अ)ेक्षेप्रमार्णे प्रभार्वोी)र्णे काम करत ाहीत. या न्याया या े )रिरच्छे' ४ ते ६ मध्ये ा ी प्रमार्णे मू' क े े आणिर्ण नि रीक्षर्ण ों'निर्वो े आहे: ४. )ीठासी स'स्यांचा, निर्वोशेषत: राज्य र्वो जिजल्हा स्तरार्वोरी अन्याधियक स'स्यांचा 'जा धिततकासा चांग ा ाही. याचे एक कारर्ण म्हर्णजे ग्राहक मंचाच्या अन्याधियक स'स्यां ा नि' े जार्णारे मा + प्रत्येक राज्यात र्वोेगर्वोेगळे असते आणिर्ण )ात्र प्रधितभां ा आकर्मिषत करण्यासाठी ते फारच तुट)ुंजे असते. बहुतांश अन्याधियक स'स्य छोटे आ'ेश लि निहण्यास हिंकर्वोा हुक ू म बजार्वोण्यासही सक्षम सतात. काही निठकार्णी अन्याधियक स'स्य, ज्यामुळे नि र्णय संस्थेच्या प्रधितष्ठे ा +क्का )ोहोचे असे कायद्याच्या निर्वोरो+ात आ'ेश 'ेता ा, )ीठासी अधि+काऱ्याच्या निर्वोरो+ात एकजुटी े काम करतात र्वो )रिरर्णामी, अध्यक्षां ा न्याया यी कामकाज नि ः)क्ष)ाती)र्णे र्वो तटस्थ)र्णे करता यार्वोे, यासाठी असे अन्याधियक स'स्य कामार्वोर गैरहजर राहती , अशा )रिरस्थिस्थती ा अध्यक्ष प्रा+ान्य 'ेतात. अ ेक अन्याधियक स'स्य र्वोक्तशीर)र्णा )ाळत ाहीत आणिर्ण काही जर्ण आठर्वोड्यातू एक'ा हिंकर्वोा 'ो 'ा अ+ू म+ू कामार्वोर हजर राहतात. सनिमती े असे नि रीक्षर्ण ों'र्वो े आहे की समस्या ा ी बाबींमध्ये आहे. (i) योग्य मोब' ा निमळर्णे;

(ii) प्रेरर्णा र्वो उत्साहाचा अभार्वो अस ेल्या माजी न्याधियक अधि+काऱ्यांची ेमर्णूक; (iii) प्रॅस्थिक्टस करर्णाऱ्या र्वोनिक ांची जिजल्हा मंचाचे )ीठासी अधि+कारी म्हर्णू ेमर्णूक; आणिर्ण (iv) नि युक्त्यांमध्ये राजकीय आणिर्ण ोकरशाही हस्तक्षे). )ीठासी अधि+कारी यां ी तयार क े ेल्या आ'ेशांर्वोर स्र्वोाक्षरी करण्यासाठीच फक्त अ ेक अन्याधियक स'स्य कामाच्या निठकार्णी उ)स्थिस्थत राहतात. ५. ोकरशाही आणिर्ण राजकीय प्रभार्वोामुळे नि र्वोड प्रनिक्रयेर्वोर )रिरर्णाम झा ा आहे ज्याच्या )रिरर्णामी ग्राहक मंचाच्या कामकाजार्वोर कसा )रिरर्णाम होतो, याची ठोस उ'ाहरर्णे सनिमती े सा'र क े ी आहेत. सनिमतीच्या अहर्वोा ात सा'र क े ेल्या ती उ'ाहरर्णां ी )रिरस्थिस्थतीचे स्)ष्ट उ'ाहरर्ण नि' े: “(१५) ग्राहक मंचाच्या 'नि र्वोड प्रनिक्रया' आणिर्ण कामकाजात मोठ्या प्रमार्णात ोकरशाहीआणिर्ण राजकीय प्रभार्वो/हस्तक्षे) झा ा आहे, हे सनिमती ठरर्वोू शकते. क े र्वोळ काही उ'ाहरर्णे द्यायची झाल्यास राजकारर्णी, ोकरशहा आणिर्ण न्याया यी क्षेत्राती ातेर्वोाईकांची नि र्वोड करण्यात आल्याचे सनिमती ा आढळ े. मेरठच्या जिजल्हा मंचार्वोर तै ात अस े े अन्याधियक स'स्य जमा अख्तर ११.०५.२०१५ )ासू निर्वो ा)रर्वोा गी गैरहजर आहेत. त्यांच्यार्वोर कोर्णतीही कारर्वोाई करण्यात राज्य सरकार अ)यशी ठर े आहे. राज्य आयोगाच्या अध्यक्षांच्या निर्वो ंतीकडेही

क्ष नि' े गे े ाही. )रिरर्णामी त्यांचे )' रिरक्त घोनिषत करण्यात आ े सू त्यांच्या जागी अन्यत्र तै ात अस ेल्या आर्ण ी एका अन्याधियक स'स्याची नि युक्ती करण्यात आ ी आहे. १६. एक गैरन्याधियक स'स्य ज्यांचा प्रथम कायकाळ ौ येथे होता आणिर्ण आता त्या बाराबंकीच्या जिजल्हा मंचामध्ये नि युक्त होऊ 'ुसऱ्या कायकाळाचा आ ं' घेत आहेत )रंतु त्या ग्रेटर ोएडाशी सं ग्न आहेत आणिर्ण अहर्वोा ा ुसार, त्या आठर्वोड्यातू एक'ा हिंकर्वोा 'ो 'ा फोरममध्ये येतात. एका ोकरशहाची )त् ी अस ेल्या आर्ण ी एका गैर न्याधियक मनिह ा स'स्याची बाग)तच्या जिजल्हा मंचासाठी नि युक्ती करण्यात आ ी होती, )रंतु ती ग्रेटर ोएडा येथे सं ग्न/ तै ात होती. या काही घट ांर्वोरू राजकीय प्रभार्वो आणिर्ण हस्तक्षे) असल्याचे नि धिoत)र्णे स्)ष्ट होते आणिर्ण अशा )रिरस्थिस्थतीत जिजल्हा ग्राहक मंचाच्या कामार्वोर )रिरर्णाम होऊ त्याची )रिरर्णती अध्यक्षांचे म ोब कमी होण्यात होते. १७. हरयार्णामध्ये एक गैर न्याधियक मनिह ा स'स्य नि यनिमत)र्णे जिजल्हा मंचा मध्ये हजेरी ार्वोत ाही/जात ाही, कारर्ण धित ा 'ररोज सुमारे १५०/१६० निकमी चा प्रर्वोास करार्वोा ागतो. बार असोजिसएश चे माजी अध्यक्ष अस े े एका जिजल्हा मंचाचे अध्यक्ष 'ुसऱ्यां'ा अध्यक्ष म्हर्णू काम )ाहत आहेत. असे गैरन्याधियक स'स्य नि र्वोड े जातात आणिर्ण ंतर स'स्य म्हर्णू आ)ल्या )'ाचा गैरर्वोा)र करतात, कारर्ण ते स्र्वोत: ा "न्याया+ीश" म्हर्णर्वोू घेतात. ६. )ीठासी अधि+कारी आणिर्ण व्यास)ीठाचे स'स्य म्हर्णू व्यक्तींची नि र्वोड करता ा नि र्वोडीचे

नि धिoत नि कष सता ा )ार'शकतेचा अभार्वो आहे. आमच्या मते, जिजल्हा मंचार्वोरी )'ांसाठी अज करर्णाऱ्या व्यक्तींच्या ज्ञा ाचे मूल्यमा) करण्यासाठी े ी )रीक्षा घेण्यात यार्वोी, असा प्रस्तार्वो सनिमती े मांड ा आहे. स्थानि क भागातू ेम ेल्या व्यक्तींची त्याच भागाती जिजल्हा मंचार्वोर ेमर्णूक क े ी जाते तेव्हा निहतसंबं+ांच्या संघषाचे प्रश्नही नि मार्ण होतात. शेर्वोटी )रिरच्छे' २८ मध्ये या न्याया या े ा ी नि '?श नि' े: "२८.१ ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा १९८६ च्या क म १० (३) आणिर्ण क म १६ (२) अन्र्वोये नि यम ब निर्वोण्याच्या अधि+काराच्या र्वोा)रात एकसूत्रता यार्वोी या हेतू े क ें द्र सरकार, राज्य सरकारां ी ते स्थिस्र्वोकारण्यासाठी, चार मनिहन्यांच्या आत आ'श नि यम तयार करे . आ'श नि यमार्वो ी चार मनिहन्यांच्या आत तयार क े ी जाई आणिर्ण मंजुरीसाठी या न्याया याकडे सा'र क े ी जाई ; २८.२ राज्य जिजल्हा मंच, राज्य आयोग आणिर्ण राष्ट्रीय आयोगाच्या स'स्यांच्या नि युक्तीसं'भात अ ुक्रमे क म १०(१)(ब), क म १६ (१)(ब) आणिर्ण क म २० (१) (ब) म+ी तरतु'ींच्या अंम बजार्वोर्णीसाठी र्वोस्तुनि ष्ठ नि कष ठरनिर्वोर्णारे आ'श नि यम क ें द्र सरकार े चार मनिहन्यांच्या आत तयार करार्वोेत. २८.३ क ें द्र सरकार े आ'श नि यम तयार करता ा, र्वोर मू' क े ेल्या र्वोै+ानि क तरतु'ींमध्ये मू' क े ेल्या कायक्षेत्रात संबंधि+त मंचाच्या स'स्यांकडे असर्णे आर्वोश्यक

अस े ी क्षमता, ज्ञा आणिर्ण अ ुभर्वोाचे मूल्यमा) करण्यासाठी र्वोस्तुनि ष्ठ नि कष तयार करण्याकडे योग्य ते क्ष द्यार्वोे. आ'श नि यमांमध्ये ग्राहक मंचाच्या स'स्यांच्या र्वोेत , भत्ते आणिर्ण सेर्वोेच्या अटींसाठी न्याय'ा ाच्या कतव्यांचे स्र्वोरू) आणिर्ण नि र्णय संस्थांकडे योग्य प्रधितभार्वो व्यक्ती आकर्मिषत करण्याच्या आर्वोश्यकतेच्या अ ुषंगा े तरतू' क े ी जाई . राष्ट्रीय ग्राहक निर्वोर्वोा' नि र्वोारर्ण आयोगाच्या अध्यक्षांशी योग्य सल्लामस त करू र्वोरी मु'तीत या नि यमां ा अंधितम स्र्वोरू) नि' े जाई ; २८.४ या न्याया या े आ'श नि यमां ा मान्यता नि'ल्या ंतर राज्य सरकारे ग्राहक संरक्षर्ण अधि+नि यम, १९८६ च्या क म ३० अन्र्वोये नि यम ब निर्वोण्याच्या अधि+कारांचा र्वोा)र करू योग्य नि यम तयार करू आ'श नि यमांचा अर्वो ंब करती ; २८.५ ग्राहक संरक्षर्ण अधि+नि यम, १९८६ च्या हेतू र्वो उनिद्दष्टांची प्रभार्वोी अंम बजार्वोर्णी करण्यासाठी या नि र्णयात स्)ष्ट क े ल्याप्रमार्णे, क म २४ ब (१)(iii) अन्र्वोये राज्य आयोगांर्वोर राष्ट्रीय आयोगाच्या आणिर्ण क म २४ ब (२) ुसार जिजल्हा मंचार्वोर राज्य आयोगांच्या अस ेल्या प्रशासकीय नि यंत्रर्णाच्या अधि+काराचा र्वोा)र करण्यासाठी, आज)ासू ती मनिहन्यांच्या का ार्वो+ीत क ें द्र सरकारच्या )ूर्वो)रर्वोा गी े क म ३० अ अन्र्वोये नि यमार्वो ी तयार करार्वोी, अशी निर्वो ंती राष्ट्रीय ग्राहक निर्वोर्वोा' नि र्वोारर्ण आयोगा ा करण्यात आ ी आहे.

६.२ त्या ंतर नि' ांक १८.०५.२०१८ च्या )ुढी आ'ेशान्र्वोये, उत्तर प्र'ेश राज्य शास निर्वोरुद्ध अलि उत्तर प्र'ेश ग्राहक संरक्षर्ण बार असोजिसएश - जिसलिव्ह अ)ी ंबर २७४०/२००७ (२०१८) ७ एससीसी ४२३ मध्ये प्रकाणिशत, या न्याया या े भारत सरकार े तयार क े ेल्या आ'श नि यमांच्या मसुद्याचा निर्वोचार क े ा. या न्याया यासमोर सर्वो )क्षकारांचे प्रधितनि +ीत्र्वो करर्णाऱ्या र्वोनिक ां ी आ'श नि यम मान्य क े े. त्यामुळे क ें द्र सरकार े सा'र क े ेल्या अंधितम प्रारू) आ'श नि यमां ुसार, ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा १९८६ च्या क म ३० अन्र्वोये नि यम ब निर्वोण्याच्या अधि+काराचा र्वोा)र करू राज्य सरकारां ी योग्य ते नि यम तयार करार्वोेत, असे नि '?श या न्याया या े नि' े. त्या ंतर अ ेक राज्यां ी ग्राहक संरक्षर्ण (राज्य आयोग र्वो जिजल्हा मंचाचे अध्यक्ष र्वो स'स्यांची नि युक्ती, र्वोेत , भत्ते र्वो सेर्वोाशतK) नि यम, २०१७ अधि+सूधिचत क े े ज्यामध्ये, जिजल्हा मंच र्वो राज्य आयोगाच्या स'स्यांची नि र्वोड प्रत्येक बाबतीत 'ो )े)रच्या े ी )रीक्षेच्या आ+ारे (नि यम ५ र्वो ७) होई , अशी तरतू' करण्यात आ ी होती. महाराष्ट्र राज्या ेही नि' ांक २४.०५.२०१९ रोजी आ'श नि यम स्र्वोीकार े र्वो मंजूर क े े र्वो नि यम, २०१९ तयार क े े ज्यामध्ये २०० गुर्णांच्या े ी )रीक्षेची तरतू' होती. त्यात अशी तरतू' करण्यात आ ी होती की, राज्य आयोग स'स्य )'ासाठी २५० गुर्णांची अंधितम )रीक्षा घेई . २५० गुर्णां)ैकी २०० गुर्ण े ी )रीक्षेसाठी आणिर्ण ५० गुर्ण मौलि क )रीक्षेसाठी असती . मद्रास बार असोजिसएश (उ)रोजिल्ललि त) न्यायनि र्णय २७.११.२०१०- (२०१७) ७ एससीसी ३६९, या

न्याया या े नि '?श नि' े की न्यायाधि+करर्ण /अ)ी ीय न्यायाधि+करर्ण आणिर्ण इतर प्राधि+करर्णे (स'स्यांची )ात्रता, अ ुभर्वो आणिर्ण सेर्वोेच्या इतर अटी) निर्वोचारात घेता ा, नि यम, २०२० मध्ये सु+ारर्णा क े ी जाई जेर्णेकरू कमीतकमी १० र्वोषाlचा अ ुभर्वो अस ेल्या र्वोनिक ां ा न्यायाधि+करर्णांमध्ये न्याधियक स'स्य म्हर्णू नि युक्तीसाठी )ात्र क े े जाई . त्या ंतर क ें द्र सरकार े न्यायाधि+करर्ण सु+ारर्णा (सुसुत्रीकरर्ण आणिर्ण सेर्वोेच्या शतK) अध्या'ेश, २०२१ तयार क े ा जो रिरट याधिचका (नि') क्रमांक ५०२/२०२१, नि' ांक १४.०७.२०२१ रोजी न्यायनि र्थिर्णत - २०२१ एससीसी ऑ ाइ एससी ४६३, मध्ये या न्याया यासमोर निर्वोचाराथ आ ा. या नि र्णयात या न्याया या े निर्वोधि+मंडळाच्या अधि+)त्याबाबतही निर्वोचार क े ा. निर्वोधि+मंडळाच्या र्वोै+तेबाबत या न्याया याच्या नि र्णयांचा निर्वोचार क े ल्या ंतर या न्याया या े )रिरच्छे' ४२ ते ४४ मध्ये ा ी प्रमार्णे नि रीक्षर्ण ों'र्वो े र्वो नि का नि' ा: ४२. म' मोह )ाठक निर्वोरुद्ध भारतीय संघराज्य (१९७८)२ एससीसी ५०, या टल्याती या न्याया याच्या नि का ाची बारकाई े छा ी होर्णे आर्वोश्यक आहे कारर्ण त्याचा उल्ले 'ोन्ही )क्षकारां ी क े ी होती आणिर्ण त्यार्वोर णिभस्त ठेर्वो ी होती. आयुर्मिर्वोमा महामंडळा ा (ए आयसी) नि' ांक २४.०१.१९७४ च्या तडजोडीच्या अटीं ुसार कायर्वोाही करण्याचे नि '?श 'ेर्णारी रिरट याधिचका क कत्ता उच्च न्याया यात 'ा करण्यात आ ी होती. ही रिरट याधिचका निर्वोद्वा एक

न्याया+ीशां ी मंजूर क े ी ज्याच्या निर्वोरो+ात ए आयसी े ेटस )ेटंट अ)ी (ए )ीए) ा प्रा+ान्य नि' े. ए )ीए प्र ंनिबत असता ा ए आयसी (समझोत्यामध्ये फ े रब' ) अधि+नि यम, १९७६ ागू झा ा. त्या ंतरच्या कायद्याच्या )ार्श्वभूमीर्वोर ए )ीए मागे घेण्यात आ ा आणिर्ण निर्वोद्वा एक न्याया+ीशांचा नि र्णय अंधितम ठर ा. ए आयसीच्या कमचाऱ्यां ी क म ३२ अन्र्वोये 'ा क े ेल्या रिरट याधिचक े त या कायद्याच्या र्वोै+तेर्वोर णिशक्कामोतब करण्यात आ े होते. क कत्ता उच्च न्याया याचा नि का हा नि व्र्वोळ अ ाठायी हिंकर्वोा कर अर्वोै+ ठरर्वोर्णारा नि का ाही, जेर्णेकरू र्वोै+ कायद्या े नि का ात मू' क े े ा 'ोष 'ूर करता येई , असे मत न्यायमूतK भगर्वोती यां ी बहुमताच्या बाजू े मांड े. क कत्ता उच्च न्याया याच्या नि र्णयामुळे ए आयसी ा, र्वोार्मिषक रो बो स 'ेण्याचे नि '?श 'ेत याधिचकाकत्याlच्या अधि+कारांर्वोर ग'ा आल्याचे नि रीक्षर्ण त्यां ी ों'र्वो े. जो)यlत निर्वोद्वा एक न्याया+ीशाचा नि र्णय अनि) ात ब' ा जात ाही, तो)यlत त्याचा अ ा'र हिंकर्वोा त्याकडे 'ु क्ष करता येर्णार ाही. क कत्ता उच्च न्याया या े जारी क े ेल्या )रमा'ेशाच्या रिरट ुसार ए आयसी बां+ी असल्याचा नि र्णय 'ेण्यात आ ा होता. न्यायमूतK बेग यां ी आ)ल्या समर्वोतK मतात म्हट े आहे की, उच्च न्याया या े जारी क े ेल्या अध्या'ेशाच्या आ+ारे कमचायाl ा निमळा े े अधि+कार ंतरच्या कायद्याद्वारे प्रत्यक्ष हिंकर्वोा अप्रत्यक्ष)र्णे निहरार्वोू घेत े जाऊ शकत ाहीत. त्या ंतर म' मोह )ाठक (उ)रोजिल्ललि त) हे प्रकरर्ण श्री रंगा मॅच इंडस्ट्रीज

निर्वोरुद्ध भारतीय संघराज्य १९९४ सु) (२) एससीसी ७२६ या प्रकरर्णामध्ये चच?साठी समोर आ े. न्यायमूतK जीर्वो रेड्डी यांचे मत होते की, म' मोह )ाठक प्रकरर्ण, काय'ेशीर कायद्या े अध्या'ेश रद्द करता येर्णार ाही, या प्रस्तार्वोासाठी अधि+कारी मा ता येर्णार ाही. न्यायमूतK हंसारिरया या मताशी सहमत व्हते. ए.व्ही. ाचर्णे निर्वोरुद्ध भारतीय संघराज्य (१९८२) १ एस सी सी २०५ म+ी या न्याया याच्या नि र्णयाचा आ+ार घेऊ न्यायमूतK हंसारिरया यां ी असे मान्य क े े की म' मोह )ाठक प्रकरर्णात न्यायमूतK बेग यां ी घेत ेल्या काय'ेशीर भूनिमक े ा बहुमताचा )ाहिंठबा निमळा ा आहे आणिर्ण त्यामुळेच संबंधि+त नि यमा ा नि' ेल्या )ूर्वो क्षी प्रभार्वोामुळे, ज्यास ए.व्ही. ाचर्णे या प्रकरर्णात आव्हा 'ेण्यात आ े होते, रिरटचा प्रभार्वो रद्दबात झाल्याचा आणिर्ण त्या ुसार अर्वोै+ असल्याचा नि र्णय 'ेण्यात आ ा. मतणिभन्नता क्षात घेऊ हे प्रकरर्ण मोठ्या ंड)ीठाकडे सो)र्वोण्यात आ े. हे प्रकरर्ण न्याया याबाहेर नि का ी नि घाल्या े मतभे' निमटू शक े ाहीत, अशी मानिहती न्यायनिमत्रां ी आम्हा ा नि' ी आहे. ४३. र्वोीरेंद्र सिंसह हुड्डा (२००४) १२ एससीसी ५८८ मध्ये या न्याया या े याधिचकाकत्याlचा असा युनिक्तर्वोा' मान्य क े ा ाही की )ूर्वो क्षी कायद्याद्वारे नि निहत अधि+कार काढू घेत े जाऊ शकत ाहीत. मात्र, क म १४, १६ हिंकर्वोा अन्य कोर्णत्याही घट ात्मक तरतु'ीचे उल्लंघ झाल्यास असे अधि+कार काढू घेर्णे अयोग्य ठरे , असे नि रीक्षर्ण ों'निर्वोण्यात आ े. या न्याया याच्या नि र्णयाच्या अंम बजार्वोर्णीत आ+ीच करण्यात आ ेल्या नि युक्त्यां ा या

कारर्णास्तर्वो संरक्षर्ण 'ेण्यात आ े होते की "न्याया याच्या नि र्णयाच्या अंम बजार्वोर्णीत जे 'ेण्यात आ े आहे ते काढू घेण्याची )रर्वोा गी काय'ा निर्वो+ीमंडळा ा 'ेत ाही. असा माग अमान्य आहे. या न्याया या े कार्वोेरी ज निर्वोर्वोा' न्यायाधि+करर्ण १९९३ सु) (१) एससीसी ९६ (२) मध्ये र्वोै+ानि क र्वोा'ा े नि' े ा अंतरिरम आ'ेश रद्द करण्याचा प्रयत् करर्णारा अध्या'ेश घट ाबाह्य ठरर्वो ा कारर्ण तो 'ो )क्षकारांम+ी निर्वोर्वोा'ामध्ये र्वोैयनिक्तक नि र्णय रद्द करतो आणिर्ण म्हर्णू च तो न्याया यी अधि+काराचा काय'ेशीर र्वोा)र आहे. म्हैसूर उच्च न्याया या े जारी क े े ा अध्या'ेश कायद्या े रद्द करण्याची मागर्णी करण्यात आ ी तेव्हा या न्याया या े एस. आर. भागर्वोत निर्वोरुद्ध म्हैसूर राज्य शास (१९९५) ६ एससीसी १६ या टल्यात तो रद्द बात ठरर्वो ा. या कारर्णास्तर्वो की ही अमान्य काय'ेनिर्वोषयक प्रनिक्रया आहे. नि का ात मू' क े े ा 'ोष 'ूर करता न्याया याचा नि र्णय रद्द करर्णे म्हर्णजे कायद्याच्या राज्य कोसळर्णारा नि र्णय ठरे . कायद्याच्या राज्या ा काहीच अथ उरर्णार ाही, कारर्ण मग सरकार ा कायद्याचा अर्वोमा करर्णे आणिर्ण त्या)ासू 'ूर जार्णे ु े होई . ५०. ४४. या 'ेशाती काय'ेनिर्वोषयक अधि+)त्याची र्वोै+ता, या न्याया या े मू' क े ेल्या तसेच इतर नि का ांमध्ये घा ू नि' ेल्या तत्त्र्वोां ुसार, ा ी प्रमार्णे असार्वोी. ए. न्याया याच्या नि र्णयांचा प्रभार्वो नि र्णयाचा आ+ार काढू टाकर्णाऱ्या

काय'ेनिर्वोषयक अधि+नि यमाद्वारे रद्द क े ा जाऊ शकतो. असा अधि+नि यम )ूर्वो क्षी असू शकतो. )ूर्वो क्षी सु+ारर्णा र्वोाजर्वोी आणिर्ण म मा ी सार्वोी आणिर्ण संनिर्वो+ा ांतगत नि' ेल्या मू भूत अधि+कारांचे उल्लंघ करर्णारी सार्वोी. बी. निर्वोधि+ग्राह्य कायद्याची र्वोै+ता ठरनिर्वोण्याची कसोटी अशी आहे की, निर्वोधि+ग्राह्य कायद्या े आर्ण े ी ब' े ी स्थिस्थती नि का 'ेता ा न्याया यासमोर अस्थिस्तत्र्वोात असती, तर त्रुटी 'शनिर्वोर्णारा नि र्णय )ारिरत झा ा सता. 'ुसऱ्या शब्'ांत सांगायचे झा े तर नि 'श ास आर्णू नि' े ा 'ोष अशा प्रकारे सु+ाराय ा हर्वोा होता की 'ोष 'शनिर्वोर्णाऱ्या न्यायनि र्णयाचा आ+ार 'ूर होई . सी. कायद्याद्वारे अध्या'ेश रद्द करर्णे ही अमान्य काय'ेनिर्वोषयक प्रनिक्रया ठरे [)हा: एस. आर. भागर्वोत (उ)रोजिल्ललि त)]. अंतरिरम नि '?शां ाही काय'ेनिर्वोषयक काराधि+काराद्वारे ब' ता येत ाही [)हा : कार्वोेरी ज निर्वोर्वोा' न्यायाधि+करर्ण (उ)रोजिल्ललि त) आणिर्ण मेधिडक कौस्थिन्स ऑफ इंधिडया निर्वोरुद्ध क े रळ राज्य (२०१९) १३ एससीसी १८५]. डी. निर्वोधि+मंडळा े घट ात्मक मया'ांचे उल्लंघ करर्णे आणिर्ण न्याया यी अधि+कारात उत्क्रमर्ण करर्णे हे अधि+कारांचे )ृथक्करर्ण, कायद्याचे नि यम आणिर्ण भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' १४ चे उल्लंघ आहे. ६.३ या नि र्णयात या न्याया या े निर्वोत्त काय'ा, २०१७ च्या क म १८४ (१) म+ी

)निह ी तरतू', ज्यात अध्यक्ष हिंकर्वोा स'स्य म्हर्णू नि युक्तीसाठी निकमा ५० र्वोष? र्वोयाची तरतू' होती, ती, क म १८४ (१) म+ी र्वोरी )निह ी तरतू' अधि+कारांच्या )ृथक्करर्णाच्या जिसद्धांताचे उल्लंघ करते असे नि रीक्षर्ण मद्रास बार असोजिसएश निर्वोरुद्ध भारत सरकार आणिर्ण इतर - एमबीए III - (२०१७) ७ एससीसी ३६९ या प्रकरर्णात ों'र्वोू घट ाबाह्य ठरर्वो ी. ६.४ र्वोरी नि र्णयांचा निर्वोचार करू उच्च न्याया या े उ)रोक्त नि र्णय र्वो आक्षेनि)त आ'ेशात, यू)ीसी)ीबीए (उ)रोजिल्ललि त) आणिर्ण मद्रास बार असोजिसएश (उ)रोजिल्ललि त) यांच्या प्रकरर्णाती या न्याया याच्या नि र्णयाच्या निर्वोरुद्ध अस े े नि यम ३(२) (बी), नि यम ४ (२) (सी) आणिर्ण नि यम६(९) घट ाबाह्य आणिर्ण म मा ी असल्याचे म्हट े आहे. ६.५ असे अस े तरी नि यम ६ (९) मध्ये )ार'शकतेचा अभार्वो आहे आणिर्ण तो नि र्वोड सनिमती ा अनि यंनित्रत स्र्वोेच्छाधि+कार आणिर्ण अधितरेकी अधि+कार प्र'ा करतो असे आमचे मत आहे. नि यम ६ (९) अन्र्वोये नि र्वोड सनिमती ा राज्य र्वो जिजल्हा आयोगाचे अध्यक्ष र्वो स'स्य म्हर्णू नि युक्त होर्णाऱ्या उमे'र्वोारांची णिशफारस करण्याची प्रनिक्रया ठरनिर्वोण्याचा अधि+कार आहे. नि यम ६ (९) यामध्ये )ार'शकता र्वो नि र्वोडीचे नि कष मू' ाहीत. अध्यक्ष र्वो स'स्यांच्या ेमर्णुकांच्या बाबतीत )ार'शकता सल्यास आणिर्ण गुर्णर्वोत्तेर्वोर कोर्णतेही नि कष सल्यास अ)ात्र र्वो अ)ात्र व्यक्तीं ा नि युक्ती निमळू शकते ज्यामुळे ग्राहक संरक्षर्ण कायद्याचे उनिद्दष्ट र्वो हेतू नि ष्प्रभ होऊ शकतात. आयोगां ा न्याया याचे अधि+कार आहेत आणिर्ण ते अ+न्याधियक अधि+कारी आहेत आणिर्ण नि'र्वोार्णी आणिर्ण

फौज'ारी सह न्याया याच्या )ुरेशा अधि+कारांसह न्याया यी अधि+कारांचे )ा करण्याचे अधि+कार आहेत याबद्द र्वोा' होऊ शकत ाही. त्यामुळे न्यायाधि+करर्णाच्या स'स्यांकडू अ)ेधिक्षत अस े े नि कष असे अधि+कार र्वोा)रर्णाऱ्या न्याया+ीशांच्या ेमर्णुकी ा शक्य धिततक े ागू व्हाय ा हर्वोेत. नि यम २०२० च्या नि यम ६ (९) अन्र्वोये नि र्वोड सनिमती ा स्र्वोत:ची काय)द्धती ठरनिर्वोण्याचा अधि+कार आहे. अशा तरतु'ींमुळे नि र्वोड सनिमती ा अधितरेकी आणिर्ण अनि यंनित्रत स्र्वोेच्छाधि+कारही निमळत आहेत. ग्राहक संरक्षर्ण अधि+नि यम, २०१९ चा हेतू निर्वोचारात घेऊ जिजल्हा र्वो राज्य आयोगांचे अध्यक्ष र्वो स'स्य यांच्या नि युक्तीसाठी णिशफारस करण्याची काय)द्धती ठरनिर्वोण्याचा असा अनि यंनित्रत स्र्वोेच्छाधि+कार म मा ी र्वो अर्वोाजर्वोी आहे. जिजल्हा मंच आणिर्ण/ हिंकर्वोा राज्याचे स'स्य म्हर्णू नि युक्ती करता ा आयोगा े, उमे'र्वोारांची नि र्वोड करू त्यांची णिशफारस राज्य सरकारकडे करण्या)ूर्वोK त्यांचे कौशल्य, सक्षमता आणिर्ण क्षमतेचे मूल्यमा) करण्याची गरज आहे हे ेहमीच योग्य आहे. नि यम, २०२० मध्ये े ी )रीक्षेचा निर्वोचार क े ा जात ाही जेर्णेकरू उमे'र्वोाराची गुर्णर्वोत्ता त)ास ी जाई . यू)ीसी)ीबीए (उ)रोजिल्ललि त) या प्रकरर्णात या न्याया या े नि युक्त्या प्रनिक्रयेत ोकरशाही आणिर्ण राजकीय हस्तक्षे)ाबद्द तीव्र चिंचता व्यक्त क े ी. ६.६ या टप्प्यार्वोर, हे क्षात घेर्णे आर्वोश्यक आहे की े ी )रीक्षा घेण्याच्या यंत्रर्णे ा या न्याया या े )ुष्टी नि' ी होती जी र्वोी नि यम, २०२० अंतगत काढू टाकण्यात आ ी आहे. ६.७ या टप्प्यार्वोर, हे क्षात घेर्णे आर्वोश्यक आहे की या)ूर्वोK ग्राहक संरक्षर्ण अधि+नि यम, १९८६

अंतगत, काही राज्यांच्या बाबतीत नि यम, २०१७ आणिर्ण महाराष्ट्र राज्याच्या बाबतीत नि यम, २०१९ होते, ज्यात े ी )रीक्षा आणिर्ण तोंडी )रीक्षा 'ेण्याची तरतू' होती, जी ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा, १९८६ अंतगत होती. ६.८ ग्राहकां ा )ुरेसे संरक्षर्ण निमळार्वोे या एकमेर्वो हेतू े ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा, १९८६ रद्द करण्यात आ ा असू ग्राहक संरक्षर्ण काय'ा, २०१९ नि' ांक २४.०७.२०२० )ासू अंम ात आ ा असू जिजल्हा मंच र्वो राज्य आयोगांचे आर्थिथक अधि+कारक्षेत्र मोठ्या प्रमार्णात र्वोाढनिर्वोण्यात आ े आहे. मात्र, ग्राहकांच्या र्वोा'ार्वोर तोडगा काढण्यासं'भात या योज ेत कोर्णताही ठोस ब' करण्यात आ े ा ाही. ग्राहक संरक्षर्ण अधि+नि यम, २०१९ अंतगत नि यम, २०२० तयार करता ा े ी )रीक्षा रद्द करण्याचे कोर्णतेही औधिचत्य 'ा निर्वो े जात ाही. म्हर्णू च, उच्च न्याया याच्या उधिचत नि रीक्षर्णा ुसार, नि यम २०२० चे नि यम ६ (९) घट ाबाह्य, म मा ी आणिर्ण भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' 14 चे उल्लंघ करर्णारे आहे, निर्वोशेषत: जेव्हा या न्याया याच्या आ+ीच्या नि र्णयां ा रद्द करर्णे / अमान्य करर्णे )ूर्ण)र्णे अ ुज्ञेय ाही आणिर्ण तेही कोर्णत्याही समथ ाणिशर्वोाय. उच्च न्याया या े घेत ेल्या मताशी आम्ही )ूर्ण)र्णे सहमत आहोत. ७. आता नि यम २०२० च्या नि यम ३ (२)(ब) आणिर्ण नि यम ४ (२) (क) ुसार राज्य आयोगात स'स्य म्हर्णू नि युक्तीसाठी निकमा २० र्वोषाlचा अ ुभर्वो असर्णे आणिर्ण नि यम ४ (२) (सी) अन्र्वोये जिजल्हा आयोगात स'स्य म्हर्णू नि युक्तीसाठी निकमा १५ र्वोषाlचा अ ुभर्वो असर्णे आर्वोश्यक अस ेल्या तरतु'ी उच्च न्याया या े योग्यच रद्दबात ठरनिर्वोल्या आहेत.

७.१ नि यम २०२० च्या तरतु' ४ (१) अन्र्वोये जिजल्हा न्याया+ीश म्हर्णू नि युक्तीस )ात्र अस े ी व्यक्ती (निकमा ७ र्वोषाlचा अ ुभर्वो अस े ी) जिजल्हा आयोगाच्या अध्यक्ष)'ी नि युक्तीस )ात्र आहे, )रंतु स'स्य म्हर्णू नि युक्ती होण्यासाठी क म ४ (२) (सी) ुसार निकमा १५ र्वोषाlचा अ ुभर्वो असर्णे बं+ कारक आहे, जे घट ेच्या अ ुच्छे' १४ चे उल्लंघ आहे हे योग्य रिरत्या मान्य क े े आहे. ७.२ त्याचप्रमार्णे नि यम ३ (२) (ब) अन्र्वोये २० र्वोषाlचा अ ुभर्वो याची तरतू' 'े ी म मा ी आणिर्ण राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' १४ चे उल्लंघ करर्णारे आहे. क म ३ (२)(ब) अन्र्वोये १० र्वोषाlचा अ ुभर्वो अस े ा न्याया याचा )ीठासी अधि+कारी राज्य आयोगाचा अध्यक्ष होण्यास )ात्र आहे. क म ३ (१) अन्र्वोये उच्च न्याया याचा निर्वोद्यमा हिंकर्वोा माजी न्याया+ीश अध्यक्ष नि युक्तीसाठी )ात्र असे . राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' २३३ ुसार र्वोनिक ा ा उच्च न्याया यात र्वोकी म्हर्णू क े र्वोळ ७ र्वोषाlची प्रॅस्थिक्टस असर्णे आर्वोश्यक आहे. अशा )रिरस्थिस्थतीत नि यम ३ (२) (ब) अन्र्वोये २० र्वोषाlचा अ ुभर्वोाची तरतू' घट ाबाह्य, म मा ी आणिर्ण भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' १४ चे उल्लंघ करर्णारे मा े जाते. उच्च न्याया या े स्थिस्र्वोकार ेल्या मताशी आम्ही )ूर्ण)र्णे सहमत आहोत. या टप्प्यार्वोर, हे क्षात घेर्णे आर्वोश्यक आहे की मद्रास बार असोजिसएश (उ)रोजिल्ललि त) - एमबीए III च्या प्रकरर्णात, या न्याया या े त)शी र्वोार युनिक्तर्वोा'ा ंतर १० र्वोषाlच्या अ ुभर्वोाचा निर्वोचार करण्याचे नि '?श नि' े. ८. र्वोरी बाबी क्षात घेता र्वो र्वोर मू' क े े ी कारर्णे क्षात घेता ग्राहक संरक्षर्ण

(नि युक्तीची )ात्रता, भरतीची )द्धत, नि युक्तीची प्रनिक्रया, )'ाचा का ार्वो+ी, राज्य आयोग र्वो जिजल्हा आयोगाच्या अध्यक्ष र्वो स'स्यांचे राजी ामे र्वो बडतफ§) नि यम, २०२० याम+ी नि यम ३ (२)(ब), नि यम ४ (२) (क) र्वो नि यम ६ (९) म मा ी, अर्वोाजर्वोी आणिर्ण भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' १४ चे उल्लंघ करर्णारे आहे असे घोनिषत करर्णाऱ्या उच्च न्याया या े नि' ेल्या नि र्णयात र्वो आ'ेशात हस्तक्षे) करण्याचे कोर्णतेही कारर्ण नि'सत ाही. क ें द्र सरकार आणिर्ण संबंधि+त राज्य सरकारां ा नि यम, २०२० मध्ये निर्वोशेषत: नि यम २०२० च्या नि यम ६ (९) मध्ये सु+ारर्णा करार्वोी ागे , ज्यात अशी तरतू' आहे की नि र्वोड सनिमती आ'श नि यम, २०१७ ुसार नि युक्तीच्या प्रनिक्रयेचे अ ुसरर्ण करे आणिर्ण राज्य आयोग आणिर्ण जिजल्हा आयोगाच्या अध्यक्ष आणिर्ण स'स्यांची नि युक्ती प्रत्येकी १०० गुर्ण आणिर्ण ५० गुर्णांच्या 'ो )े)रच्या े ी )रीक्षेती कामनिगरीच्या आ+ारे करे . मौलि क आणिर्ण 'ो )े)र अस े ी े ी )रीक्षा ा ी रच े ुसार असू शकते. )े)र निर्वोषय चाचर्णीचे स्र्वोरू) कमा गुर्ण का ार्वो+ी )े)र - I ए. सामान्य ज्ञा आणिर्ण चा ू घडामोडी बी. भारतीय र्वोस्तुनि ष्ठ स्र्वोरू) १०० २ तास

राज्यघट ेचे ज्ञा सी. अ ुसूचीत 'शनिर्वोल्या प्रमार्णे ग्राहकांशी संबंधि+त निर्वोनिर्वो+ कायद्यांचे ज्ञा - )े)र - II ए. व्या)ार, र्वोाणिर्णज्य, ग्राहकांशी संबंधि+त मुद्दे हिंकर्वोा सार्वोजनि कव्यर्वोहार या प्रकाराती मुद्द्यांम+ू नि र्वोड े े निर्वोषय या निर्वोषयार्वोर एक नि बं+. बी. आ'ेशांचे निर्वोश्लेषर्ण आणिर्ण ठोस र्वोर्ण ात्मक १०० ३ तास

मसु'ा तयार करण्याच्या क्षमतेची चाचर्णी करण्यासाठी ग्राहक प्रकरर्णाचा एक क े स स्टडी ८.१ राज्य आयोग तसेच जिजल्हा आयोगाचे अध्यक्ष र्वो स'स्य या )'ांर्वोर नि युक्तीसाठी )ात्र होण्यासाठी, नि यम ३ (२) (ब) आणिर्ण नि यम ४ (२) (क) मध्ये तरतू' करण्यात आल्याप्रमार्णे, अ ुक्रमे २० र्वोष? र्वो १५ र्वोषाlऐर्वोजी १० र्वोषाlच्या अ ुभर्वोाची तरतू' असार्वोी, यासाठी क ें द्र सरकार र्वो संबंधि+त राज्य सरकारां ा नि यम २०२० मध्ये 'ुरुस्ती करार्वोी ागर्णार आहे. भारतीय राज्यघट ेच्या अ ुच्छे' १४२ अन्र्वोये अधि+कारांचा र्वोा)र करू आणिर्ण )ूर्ण न्याय 'ेण्यासाठी ग्राहक संरक्षर्ण (नि युक्तीची )ात्रता, भरतीची )द्धत, नि युक्तीची प्रनिक्रया, )'ाचा कायकाळ र्वो राज्य आयोग र्वो जिजल्हा आयोगाचे अध्यक्ष र्वो स'स्य यांचे राजी ामे र्वो बडतफ§) नि यम, २०२० मध्ये योग्य त्या सु+ारर्णा होई)यlत आम्ही नि '?श 'ेतो की, मान्यताप्राप्त निर्वोद्या)ीठातू )'र्वोी घेत े ी आणिर्ण क्षमता, सचोटी आणिर्ण प्रधितष्ठेची व्यक्ती आणिर्ण ग्राहक व्यर्वोहार, काय'ा, सार्वोजनि क व्यर्वोहार, प्रशास , अथशास्त्र, र्वोाणिर्णज्य, उद्योग,

निर्वोत्त, व्यर्वोस्था) , अणिभयांनित्रकी, तंत्रज्ञा , सार्वोजनि क आरोग्य हिंकर्वोा र्वोैद्यकीय क्षेत्राती निकमा 10 र्वोषाlचा निर्वोशेष ज्ञा आणिर्ण व्यार्वोसाधियक अ ुभर्वो अस े ी व्यक्ती राज्य आयोगाचे अध्यक्ष आणिर्ण स'स्य नि युक्तीसाठी )ात्र मा ी जाई . त्याचप्रमार्णे ग्राहक व्यर्वोहार, काय'ा, सार्वोजनि क व्यर्वोहार, प्रशास , अथशास्त्र, र्वोाणिर्णज्य, उद्योग, निर्वोत्त, व्यर्वोस्था) , अणिभयांनित्रकी, तंत्रज्ञा , सार्वोजनि क आरोग्य हिंकर्वोा र्वोैद्यकीय क्षेत्राती क्षमता, सचोटी आणिर्ण प्रधितष्ठेची व्यक्ती आणिर्ण ग्राहक व्यर्वोहार, काय'ा, सार्वोजनि क व्यर्वोहार, प्रशास , अथशास्त्र, र्वोाणिर्णज्य, उद्योग, निर्वोत्त, व्यर्वोस्था) , अणिभयांनित्रकी, तंत्रज्ञा , सार्वोजनि क आरोग्य हिंकर्वोा र्वोैद्यकीय क्षेत्राती निकमा १० र्वोषाlचे निर्वोशेष ज्ञा आणिर्ण व्यार्वोसाधियक अ ुभर्वो अस े ी व्यक्ती, जिजल्हा आयोगाचे अध्यक्ष आणिर्ण स'स्य नि युक्तीसाठी )ात्र मा ी जाई . भारतीय राज्यघट ेच्या क म १४२ अन्र्वोये राज्य आयोग र्वो जिजल्हा आयोगाचे अध्यक्ष र्वो स'स्य यांच्या नि युक्तीसाठी ा ी रच े ुसार 'ो )े)र अस ेल्या े ी )रीक्षेती कामनिगरीच्या आ+ारे नि युक्ती करण्यात यार्वोी : − )े)र निर्वोषय चाचर्णीचे स्र्वोरू) कमा गुर्ण का ार्वो+ी )े)र - I ए. सामान्य ज्ञा आणिर्ण चा ू र्वोस्तुनि ष्ठ स्र्वोरू) १०० २ तास

घडामोडी बी. भारतीय राज्यघट ेचे ज्ञा सी. अ ुसूचीत 'शनिर्वोल्या प्रमार्णे ग्राहकांशी संबंधि+त निर्वोनिर्वो+ कायद्यांचे ज्ञा - )े)र - II ए. व्या)ार, र्वोाणिर्णज्य, ग्राहकांशी संबंधि+त मुद्दे हिंकर्वोा सार्वोजनि कव्यर्वोहार या प्रकाराती मुद्द्यांम+ू नि र्वोड े े निर्वोषय या र्वोर्ण ात्मक १०० ३ तास

निर्वोषयार्वोर एक नि बं+. बी. आ'ेशांचे निर्वोश्लेषर्ण आणिर्ण ठोस मसु'ा तयार करण्याच्या क्षमतेची चाचर्णी करण्यासाठी ग्राहक प्रकरर्णाचा एक क े स स्टडी ८.३ प्रत्येक )े)रमध्ये )ात्रता गुर्ण ५० टक्क े असती आणिर्ण ५० गुर्णांची मौलि क )रीक्षा असे . त्यामुळे २५० गुर्णां)ैकी २०० गुर्णांचे र्वोाट) प्रत्येकी १०० गुर्णांची 'ो )े)र अस े ी े ी )रीक्षा आणिर्ण ५० गुर्णांची मौलि क )रिरक्षा या आ+ारे असे . र्वोरी नि '?शां ुसार प्रस्तुत अ)ी नि का ी काढ े जात आहे. ................. न्या. (एम. आर. शाह ) ................. न्या. (एम. एम. सुं'रेश)

र्वोी नि'ल्ली, ३ माच, २०२३. अस्र्वोीकरर्ण या न्याय नि र्णयाच्या मराठी भाषेती या अ ुर्वोा'ाचा र्वोा)र हा )क्षकारास त्याच्या/ धितच्या मातृभाषेमध्ये त्याचा अथ समजू घेण्या)ुरताच मयानि'त राही आणिर्ण त्याचा इतर कोर्णत्याही कारर्णाकरता र्वोा)र करता येर्णार ाही. तसेच इंग्रजी भाषेती न्यायनि र्णय हाच सर्वो व्यार्वोहारिरक आणिर्ण काया यी र्वोा)राकरिरता निर्वोर्श्वस ीय असे आणिर्ण तोच त्याती आ'ेशाच्या नि ष्)ा' आणिर्ण अंम बजार्वोर्णी करता र्वोै+ मा ा जाई . x-x-x-x

JUDGMENT