Full Text
े ेल्या न्यायनि र्णयाचा मराठी अ ुवाद )
प्रकाश ासाठी ाही
भारताच्या सव$च्च न्याया यात
निदवार्णी अनि& ीय अधि(कारीता
……
निदवार्णी अ&ी क्रमांक ../२०२३
निवशेष अ ुमती याधिचका (निदवार्णी) क्रमांक ४०१८-१९/२०२३ म(ू उद्भव े े.
फ्युचर सेक्टर ँड डेव्ह &स ए ए &ी आणिर्ण इतर ……. अनि& ार्थी>
निवरुद्ध
बागमा े डेव्ह &स प्रायव्हेट लि निमटेड आणिर्ण इतर, वगैरे ……. उत्तरवादी
न्यायनि र्णय
न्यायमूत> व्ही. रामसुब्रमनि य .
अ ुमती निद ी.
२. ही अनि& े मुंबई उच्च न्याया य यां ी दो &ु रीक्षर्ण अज मंजूर करता ा &ारिरत
क
े ेल्या सामाधियक आदेशातू उद्भव े ी आहेत ज्याद्वारे दाव्यांम(ी काही प्रधितवादीं ी
निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश VII नि यम १० आणिर्ण आदेश VII नि यम ११ अंतगत
दा क
े ेल्या अजाMवर ववे सह निदवार्णी न्याया(ीश, वरिरष्ठ स्तर &ुर्णे यां ी एकाच
निदवशी निद ेल्या दो स्वतंत्र आदेशांनिवरुद्ध दा क
े ी होती.
JUDGMENT
2023 INSC 196
३. आम्ही अ&ी कर्त्यांयाMतर्फे T उ&स्थिस्र्थीत अस े े निवद्वा वरिरष्ठ वकी श्री श्याम निदवार्ण आणिर्ण उच्च न्याया यासमोर निदवार्णी &ु रिरक्षर्ण अजदार अस ेल्या प्रधितवादीतर्फे T उ&स्थिस्र्थीत अस े े वरिरष्ठ वकी श्री मुक ु रोहतगी, श्री क े व्ही निवश्व ार्थी , यांचे म्हर्णर्णे ऐक े. निवद्वा वकी श्री निवक्रम हेगडे निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश VII नि यम ११ अंतगत दा क े ेल्या क े ेल्या याधिचक े ती अजदार - प्रधितवादी क्रमांक ११७ साठी ोटीस स्वीकारतात. ४. याती अ&ी कर्त्यांयाM ी ववे सह निदवार्णी न्याया(ीश वरिरष्ठ स्तर &ुर्णे यांच्या न्याया यात १४१ प्रधितवादींनिवरुद्ध निवनिव( आदेश निमळनिवण्यासाठी निदवार्णी दावा दा क े ा होता. ५. समन्स बजावल्या ंतर प्रधितवादी क्रमांक ६६, ६७, १३९ आणिर्ण ११७ यां ी निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश VII नि यम १० अंतगत स्वतंत्र अज दा करू दाव्याम(ी अ ुसूधिचत निमळकती बेंगळुरू म(ी योग्य र्त्यांया न्याया यांच्या अधि(कारक्षेत्रात स्थिस्र्थीत आहेत या कारर्णास्तव, याधिचका योग्य र्त्यांया न्याया या&ुढे सादरीकरर्णासाठी &रत करण्याची निव ंती क े ी. ६. प्रधितवादी क्रमांक ११७ यां ी निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश VII नि यम ११ अ आणिर्ण ड अंतगत आर्ण ी एक अज दा क े ा ज्याद्वारे बेंगळुरू म(ी न्याया यांच्या अधि(कार क्षेत्रात स्थिस्र्थीत स्र्थीावर मा मत्तेच्या संदभात निद ासा देण्याचे प्रादेणिशक अधि(कार क्षेत्र &ुण्याती मा ीय न्याया या ा ाही असा प्रधितवाद करू
आणिर्ण क ं & ी कायदा २०१३ च्या तरतुदींद्वारे ट ा प्रधितबंधि(त आहे या कारर्णास्तव याधिचका र्फे े टाळण्याची मागर्णी क े ी. ७. न्यायचौकशी न्याया य यां ी एकाच तार े ा म्हर्णजेच २२. ०४. २०२२ रोजी &ारिरत क े ेल्या दो स्वतंत्र आदेशांद्वारे निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश VII नि यम १० आणिर्ण आदेश VII नि यम ११ अंतगत दा क े े े सव अज र्फे े टाळ े. ८. प्रधितवादी क्रमांक १३८ आणिर्ण ११७ यां ी न्यायचौकशी न्याया य यांच्या उ&रोक्त आदेशां ा दो निदवार्णी &ु रीक्षर्ण अजाद्वारे मुंबई उच्च न्याया यासमोर आव्हा निद े. ९. निद ांक २३.०१.२०२३ च्या सामाधियक आदेशांद्वारे मुंबई उच्च न्याया य यां ी दोन्ही निदवार्णी &ु रिरक्षर्ण अज मान्य क े े &रंतु या आदेशांच्या निवरो(ातच वादीं ी वरी अनि& े दा क े ी आहेत. १०. प्रधितवादी क्रमांक ११७ द्वारे दा क े े ा निदवार्णी &ु रिरक्षर्ण अज क्रमांक ५/२०२३ मान्य करण्याच्या आक्षेनि&त आदेशाच्या र्त्यांया भागातू उद्भव े े अ&ी र्फेारशी अडचर्ण काढता नि का ी काढण्यायोग्य आहे. हे या कारर्णास्तव आहे की आक्षेनि&त आदेशाती &रिरच्छेद क्रमांक १२ &ासू सुरू होर्णारी सं&ूर्ण चचा आणिर्ण निवश्लेषर्ण क े वळ निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश VII नि यम १० च्या तरतुदींभोवती निर्फेरते. &रंतु शेवटू दुसऱ्या &रिरच्छेदात उच्च न्याया य यां ी दोन्ही निदवार्णी &ु रीक्षर्ण
अज मान्य क े े आहेत. प्रर्त्यांयक्षात जे होर्णे गरजेचे होते र्त्यांयाच्या निवरो(ी घड े े आहे. एकदा निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश VII नि यम ११ अंतगत अजास &रवा गी निमळाल्या ंतर वाद&त्र ाकार े जाते आणिर्ण र्त्यांयामुळे तीच तक्रार योग्य र्त्यांया न्याया यासमोर मांडण्याचा प्रश्नच उद्भवत ाही. निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश VII नि यम १३ अन्वये &ूव>च्या नि यमांमध्ये मूद क े ेल्या कारर्णास्तव वाद&त्र र्फे े टाळर्णे, र्त्यांयाच नि यमांतगत तरतुदींच्या आ(ारे वादी ा कारवाईच्या र्त्यांयाच कारर्णासंदभात वी वाद&त्र सादर करण्या&ासू प्रधितबंधि(त करर्णार ाही. म्हर्णू निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश VII नि यम ११ अंतगत निर्फेयाद ाकार ी गेल्यास आदेश VII नि यम १३ च्या नि कषांप्रमार्णे व्या े निर्फेयाद दा करर्णे हा एकमेव उ&ाय आहे आणिर्ण र्त्यांयामुळे तेच वाद&त्र योग्य र्त्यांया न्याया यासमोर मांडण्याचा प्रश्नच उद्भवत ाही. ११. &रंतु काही वेळा असे घडते म्हर्णू उच्च न्याया या े स्&ष्ट&र्णे दु क्ष करू , निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश VII नि यम १० आणिर्ण आदेश VII नि यम ११ अंतगत दोन्ही अज एकाच झटक्यात मान्य क े े. याधिचका र्फे े टाळण्याचा उच्च न्याया याचा हेतू व्हता हे आक्षेनि&त आदेशाच्या शेवटू दुसऱ्या &रिरच्छेदाच्या वाच ावरू स्&ष्ट होते, जिजर्थीे उच्च न्याया या े वादीं ा बेंगळुरू येर्थीी योग्य र्त्यांया निदवार्णी न्याया यासमोर दावा सादर करण्याची मुभा निद ी आहे. &रंतु अ&ी कतT - वादीं ी तसे करण्याचा प्रयर्त्यां क े ल्यास आदेश VII नि यम ११ अन्वये दे ी अजास अ ुमती आहे असा तांनित्रक आक्षे& घेत ा जाऊ शकतो. या वस्तुस्थिस्र्थीती णिशवाय असे आहे की आदेश VII नि यम ११ बाबत आक्षेनि&त आदेशामध्ये कोर्णतीही चचा ाही आणिर्ण र्त्यांयामुळे दोन्ही
निदवार्णी &ु रीक्षर्ण अज मान्य क े े आहेत असे मूद करर्णाऱ्या आक्षेनि&त आदेशाच्या र्त्यांया सदर भागांमध्ये बद करर्णे आवश्यक आहे. १२. सदर निववेच आम्हा ा निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश VII नि यम १० भोवती निर्फेरर्णाऱ्या अधि(क निववानिदत वादग्रस्त मुद्द्याकडे घेऊ जाते. आ&र्ण आ(ी &ानिहल्याप्रमार्णे ज्या आ(ारावर आदेश VII नि यम १० अंतगत अज दा करण्यात आ ा होता तो असा होता की, सदर प्रकरर्णाती अ ुसूधिचत मूद निमळकत ही गर निदवार्णी न्याया य बेंगळुरूच्या अधि(कार क्षेत्रात स्थिस्र्थीत आहे आणिर्ण निव ंती क े े े निद ासे मुख्यर्त्यांवे करू स्र्थीावर मा मत्तेसंदभात आहेत आणिर्ण ते एका भाषेत, हुशारी े मसुदा तयार करू असे वाटावेत की जर्णू काही ते व्यक्ती क्षी अधि(कारांच्या अंम बजावर्णीशी संबंधि(त आहेत. र्त्यांयामुळे वाद&त्र योग्य र्त्यांया न्याया यात सादर करण्यासाठी &रत द्यावे असा दावा क े ा जात आहे. १३. अ&ी कतT - वादीसाठी उ&स्थिस्र्थीत अस े े वरिरष्ठ वकी श्री श्याम निदवार्ण यां ी आक्षेनि&त आदेशाचे तीव्र शब्दात ंड क े े, मुख्यतः या कारर्णावरू की, १. दाव्यात जे ागू करायचे आहे ते उत्तरवादी निवरुद्ध क े वळ कराराचे अधि(कार आहेत; २. &क्षकारांम(ी करारामध्ये &ुण्याती निदवार्णी न्याया यां ा निवशेष अधि(कार क्षेत्र प्रदा क े े गेल्याचे कर्थी क े े आहे आणिर्ण
३. न्यायचौकशी न्याया या े निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश II नि यम २ (३) अंतगत दावा निमळकतीच्या संदभात ंतरच्या वेळी मोठा निद ासा निमळनिवण्यासाठी &रवा गी निद ी आहे आणिर्ण र्त्यांयामुळे वाद&त्र &रत करण्याचे उच्च न्याया याचे आक्षेनि&त आदेश स्&ष्ट&र्णे चुकीचे आहेत असे र्त्यांयांचे म्हर्णर्णे आहे. १४. आता आमच्या समोर अस ेल्या मुद्द्याचे उत्तर शो(ण्यासाठी येर्थीे अ&ी कर्त्यांयाM ी दा क े ेल्या निर्फेयादीकडे प्रर्थीमतः क्ष देर्णे आवश्यक आहे. निर्फेयादीत समानिवष्ट अस ेल्या निववेच ांचा सारांश ा ी प्रमार्णे निद ा जाऊ शकतो. १. ोव्हेंबर 2018 मध्ये प्रधितवादी क्रमांक १ ते १३६ यां ी वादींकडे दो वेगवेगळ्या निमळकतींची निवक्री करण्याच्या प्रस्तावासह सं&क सा( ा, ज्या&ैकी एक निमळकत गाव दोड्डार्णेक ुं डी, वरर्थीुर हुबळी, बंगळुरू &ूव ता ुका, बंगळुरू शहर जिजल्हा येर्थीे आणिर्ण दुसरी निमळकत गाव महादेव&ुरा, क े .आर. &ुरम हुबळी, बंग ोर &ूव ता ुका, बंग ोर शहर जिजल्हा येर्थीे स्थिस्र्थीत आहे. २. प्रस्ताव मांडता ा मा क प्रधितवादी (प्रधितवादी क्रमांक १ ते १३६) यां ी असे म्हर्णर्णे मांड े की प्रधितवादी क्रमांक १३७ - बंगळुरू गोरक्षर्ण शा ा सोसायटी, निद ांक ७.०४.१९४१ च्या हस्तांतरर्ण निव े ाच्या आ(ारावर या निमळकतीवर दावा करत आहे. &रंतु प्रधितवादी क्रमांक १३७ द्वारे णिभस्त ठेव े ा हस्तांतरर्ण निव े ब ावट आणिर्ण बोगस होता; ३. वष १९३० ते १९४१ या का ाव(ीत एक व्यक्ती श्री निगरिर(र ा यां ी
अ ुसूची अ आणिर्ण ब मध्ये वर्ण क े ेल्या दावा अ ुसूधिचत निमळकती ोंदर्णीक ृ त निवक्री करारांतगत रेदी क े ल्या होर्त्यांया; ४. निगरी(र ा यांच्या &श्चात र्त्यांयांचा वारसदार-एक ु ता एक मु गा अ ुराज हा १७.०८.१९६० रोजी मरर्ण &ाव ा आणिर्ण र्त्यांयांच्या &श्चात सात मु गे आणिर्ण एक मु गी र्त्यांयांचे वारस होते; ५. निगरी(र ा यां ी या निमळकतींची रेदी बंगळुरू गोरक्षर्ण शा ा सोसायटीच्या स्र्थीा& े&ूव> क े ी होती; ६. मा क-प्रधितवादींच्या म्हर्णण्या ुसार प्रधितवादी क्रमांक १३७ यां ी बेकायदेशीर&र्णे ३०.०८.२००६ रोजी दाव्याम(ी अ ुसूधिचत निमळकतीच्या एका भागाच्या संदभात दो सामंजस्य करार, प्रधितवादी क्रमांक १३८ च्या ाभात नि ष्&ानिदत क े े आणिर्ण रु&ये ११,००,००,०००/- (रु&ये अकरा कोटी मात्र) ची रक्कम दे ी प्राप्त क े ी. ७. काही मा क-प्रधितवादीं ी बेंगळुरू म(ी योग्य र्त्यांया न्याया यांच्या अणिभ े ावर, म ाई हुक ू म आणिर्ण वाटर्णी संदभात निद ासा यासह निवनिव( निद ाशांसाठी आ(ीच निदवार्णी दावे दा क े े आहेत. ८. र्त्यांया दाव्यां&ैकी एका टल्यामध्ये &ारिरत क े ेल्या काही अंतरीम आदेशां ुसार सदर सोसायटी े ११,००,००,०००/- (रु&ये अकरा कोटी मात्र) ची रक्कम दे ी गर निदवार्णी न्याया य बेंगळुरू येर्थीे जमा क े ी होती;
९. दो दावे आणिर्ण एक प्रर्थीम अ&ी आता बेंगळुरू येर्थीी न्याया यासमोर प्र ंनिबत आहे. १०.निद ांक १९.०२.२०१९ च्या सामंजस्य करारांतगत मा क प्रधितवादी यां ी निवक्रीचा प्रस्ताव निद ा आणिर्ण अ&ी कर्त्यांयाM ी एक ू र्ण ९३ एकर आणिर्ण ४८ गुंठे क्षेत्रा&ैकी ८७ एकर आणिर्ण २७ गुंठे जमी , रु&ये ३५७,००,००,०००/- कोटींच्या ( रु&ये ती शे सत्तावन्न कोटी मात्र) मोबदल्यात रेदी करण्यास सहमती दशनिव ी; ११.सदरच्या सामंजस्य कराराच्या अ ुषंगा े अ&ी कतT-वादी यां ी निवनिव( तार ां ा एकनित्रत&र्णे रु&ये १४,१२,८२,३६९/- (रु&ये चौदा कोटी बारा ा ब्याऐंशी हजार ती शे एकोर्णसत्तर र्फेक्त) एवढी रक्कम भर ी आहे. १२.या सामंजस्य कराराच्या क म १३.८ मध्ये, &ुर्णे येर्थीी न्याया यां ा सामंजस्य करारामुळे उद्भव ेल्या कोर्णर्त्यांयाही दाव्याचे किंकवा प्रकरर्णाचे नि राकरर्ण करण्याचे निवशेष अधि(कार प्रदा क े े आहेत. १३.र्त्यांया सामंजस्य करारात समानिवष्ट अस ेल्या कराराच्या क मांच्या निवरो(ात प्रधितवादी क्रमांक ४४ आणिर्ण ४९ यां ी बेंगळुरू गोरक्षर्ण शाळा सोसायटीच्या ावे निद ांक १२.०१.२०१९ रोजी चा &ुष्टीकरर्ण निव े नि ष्&ानिदत क े ा आणिर्ण सदर करार उ&नि बं(क यांच्या अधि(कारक्षेत्राती काया यात दे ी ोंदव ा गे ा
होता. १४.र्त्यांया ंतर प्रधितवादी क्रमांक २७ यां ी निद ांक १६.०४.२०१९ रोजी उ&रोक्त प्रमार्णेच &ुष्टीकरर्ण निव े नि ष्&ानिदत क े ा आणिर्ण प्रधितवादी क्रमांक ११३ ते ११७ यां ी निद ांक ४. ५. २०१९ रोजी असाच &ुष्टीकरर्ण निव े नि ष्&ादीत क े ा आणिर्ण ते निव े उ&नि बं(क यांच्या अधि(कार क्षेत्राती काया यात ोंदर्णीक ृ त करण्यात आ े. १५. सदर प्रधितवादी क्रमांक ६५, ७८, ८५, ८८, ७३, ७५, ७६, ७७, ८७, ७४, ६९, ७०, ७१ आणिर्ण ७२ यां ी दे ी निद ांक २४.०६.२०२० रोजी &ुष्टीकरर्ण निव े ोंदर्णीक ृ त क े े आहेत. १६.जो&यMत वादी निवनि र्दिदष्ट &ा ासाठी आणिर्ण ताब्यासाठी स्वतंत्र दावा दा करत ाहीत तो&यMत मा क-प्रधितवादीं ा वादींच्या हक्कां ा बा(ा आर्णण्याचा अधि(कार ाही. १७.२००७ च्या मूळ दावा क्रमांक ८२३० मध्ये निवभाज संबं(ी एक महत्त्व&ूर्ण ट ा गर निदवार्णी न्याया य, बेंगळूर येर्थीे प्र ंनिबत असल्या े, अ&ी कर्त्यांया - वादीं ा ताब्याबाबत आदेशाची प्रार्थी ा करर्णारा दावा दा करण्यासाठी वादीं ा सदर टल्याच्या नि का ाची प्रतीक्षा करावी ागू शकते; १८.म्हर्णू जो&यMत वादी एक स्वतंत्र ट ा दा करू शकत ाहीत, तो&यMत मा क - प्रधितवादी यां ा मा मत्तेचा व्यवहार करण्याची &रवा गी निद ी जाऊ
ये; १९. वादीं ा ०२.०७.२०२१ रोजी दो &त्रांच्या स्क ॅ क े ेल्या प्रधित जोड े े दो ईमे संदेश प्राप्त झा े, ज्याद्वारे प्रधितवादीं&ैकी दो प्रधितवादीं ी करार रद्द क े ल्याचा आणिर्ण क ु मु र्त्यांयार&त्र रद्द क े ल्याचा दावा क े ा; आणिर्ण २०.११.०६.२०२१ रोजीचे क ु मु र्त्यांयार&त्र रद्द करण्याचे क ृ र्त्यांय एकतर्फेƒ आहे आणिर्ण वादीवर बं( कारक ाही आणिर्ण म्हर्णू वादी प्रधितवादींनिवरुद्ध घोषर्णार्त्यांमक निद ासा तसेच म ाईनिवषयक निद ासा या दोन्हीसाठी हक्कदार आहेत. १५. निववादां ा सामोरे जाण्या&ूव> अ&ी कतT वादीं ी दा क े ेल्या वाद&त्राम(ी &रिरच्छेद क्रमांक ५० चा सारांश काढर्णे उ&युक्त ठरे , ज्यामध्ये दाव्यात प्रार्थी ा क े ेल्या निवनिव( निद ाशांचा समावेश आहे. वाद&त्राम(ी &रिरच्छेद क्रमांक ५० ा ी प्रमार्णे आहे. “५०. म्हर्णू प्रार्थी ा क े ी आहे की - i) क ृ &या दाव्यामध्ये हुक ू म ामा &ारिरत करण्यात यावा. ii) क ृ &या असे घोनिषत क े े जावे की, निद ांक १२.०१.२०२१, १६.०४.२०२१, २४.०६.२०२१ आणिर्ण ०४.०५.२०२१ चे तर्थीाकणिर्थीत &ुष्टीकरर्णाचे निव े बेकायदेशीर व कायद्याच्या दृष्टी े व्यर्थी आणिर्ण नि रर्थीक आहेत आणिर्ण ते वादींवर बं( कारक ाहीत आणिर्ण दाव्याती मा मत्तेच्या संदभात अप्रभावी आहेत आणिर्ण ते क ृ &या रद्द क े े जावेत आणिर्ण संबंधि(त नि बं( काया यास क ृ &या अशा रद्द करण्याबाबतची ोंद घेण्याचे नि दTश निद े जावेत.
iii) &ुढे असे घोनिषत क े े जावे की, मा क - प्रधितवादी हे निद ांक १९.०२.२०१९ च्या कराराच्या नि ष्&ाद ाच्या दृष्टी े आणिर्ण उक्त कराराच्या अटी व शत…च्या निवरुद्ध, प्रधितवादी क्रमांक १३७ आणिर्ण १३८ च्या बाजू े आणिर्ण/ किंकवा कोर्णर्त्यांयाही त्रयस्र्थी &क्षकारांच्या बाजू े दाव्याच्या मा मत्तेशी संबंधि(त असे &ुष्टीकरर्ण निव े किंकवा इतर कोर्णतेही दस्तऐवज नि ष्&ानिदत करण्यास &ात्र ाहीत. iv) &ुढे असेही घोनिषत क े े जावे की, प्रधितवादी क्रमांक १३७ आणिर्ण १३८ हे निद ाशासंबं(ी क म क्रमांक (a) मध्ये मूद क े ल्याप्रमार्णे तर्थीाकणिर्थीत &ुष्टीकरर्ण निव े ांच्या आ(ारे कोर्णताही हक्क किंकवा मा कीचा हक्क सांगण्यास हक्कदार ाहीत. v) क ृ &या असे घोनिषत क े े जावे की, संबंधि(त प्रधितवादीं ी &ाठनिव े ी निद ांक २४ जू २०२१ आणिर्ण २५ जू २०२१ ची तर्थीाकणिर्थीत &त्रे आणिर्ण ११ जू २०२१ रोजीचे मु र्त्यांयार&त्र रद्द करण्याचे दस्तऐवज बेकायदेशीर व कायद्याच्या दृष्टी े व्यर्थी आणिर्ण नि रर्थीक आहेत आणिर्ण ते संबंधि(त प्रधितवादीं ी एकमेकांच्या संग मता े, वादींच्या संमती आणिर्ण मानिहतीणिशवाय अस्थिस्तर्त्यांवात आर्ण े आहेत आणिर्ण म्हर्णू ते वादीवर बं( कारक ाहीत. &ुढे असेही घोनिषत क े े जावे की, असे &त्र आणिर्ण दस्तऐवज कायद्याच्या दृष्टी े अस्थिस्तर्त्यांवही असतात म्हर्णू र्त्यांयाकडे दु क्ष करण्यास &ात्र आहेत. vi) निद ांक ११ जू २०२१ रोजी क ु मु र्त्यांयार&त्र रद्द क े ल्याचे तर्थीाकणिर्थीत दस्तऐवज रद्द करण्यात यावेत व र्त्यांयाचबरोबर संबंधि(त नि बं(क काया या ा र्त्यांयांच्या अणिभ े ामध्ये अशा दस्तऐवजाच्या रद्द करण्याबाबतची ोंद घेण्यासाठी क ृ &या &ुढी नि दTश निद े जावेत. vii) प्रधितवादी यां ा नि रंतर म ाई करण्यासाठीच्या हुक ू म ाम्याद्वारे प्रधितवादी क्रमांक १३७ ते १४१ आणिर्ण/ किंकवा इतर त्रयस्र्थी &क्षकारांसमवेत, दावा निमळकतीच्या संदभात
कोर्णतेही दस्तऐवज, जसे की &ुष्टीकरर्ण निव े , निवक्री त, करार ामा नि ष्&ानिदत करण्या&ासू किंकवा कोर्णर्त्यांयाही प्रकारची संव्यवस्र्थीा करण्या&ासू म ाई करण्यात यावी. viii) प्रधितवादी यां ा एकतर स्वतः किंकवा र्त्यांयांचे अणिभकता (एजंट), प्रधितनि (ी किंकवा र्त्यांयांच्याद्वारे दावा करर्णाऱ्या कोर्णाही व्यक्ती ा नि रंतर म ाई करण्यासाठीच्या हुक ू म ाम्याद्वारे, दावा निमळकती हस्तांतरिरत करर्णे, अन्यसंक्रनिमत करर्णे किंकवा कोर्णर्त्यांयाही प्रकारचे त्रयस्र्थी &क्षकाराचे निहतसंबं( नि मार्ण करर्णे किंकवा प्रधितवादी क्रमांक १३७ आणिर्ण १४१ च्या ाभात कोर्णताही स्वरू&ाचे कोर्णतेही अधि(कार नि मार्ण करण्या&ासू म ाई करण्यात यावी. ix) प्रधितवादीं ा, निद ांक १२.०१.२०२१, १६.०४.२०२१, ०४.०५.२०२१ आणिर्ण २४.०६.२०२० च्या &ुष्टीकरर्ण निव े ांच्या आ(ारे, कोर्णर्त्यांयाही अधि(कारांचा वा&र करण्या&ासू , र्त्यांयावर क ृ ती करण्या&ासू किंकवा अधि(कारांचा दावा करण्या&ासू किंकवा प्रधितवादीं ी नि ष्&ानिदत क े ेल्या इतर कोर्णतेही करार, कागद&त्र/ कागद&त्रे किंकवा संव्यवस्र्थीा यांच्या आ(ारावर कोर्णर्त्यांयाही स्वरू&ाचा दावा करण्या&ासू नि रंतर म ाईच्या हुक ू म ाम्याद्वारे प्रधितबंधि(त क े े जावे. x) प्रधितवादीं ा २४ जू २०२१, २५ जू २०२१ च्या तर्थीाकणिर्थीत &त्र आणिर्ण तर्थीाकणिर्थीत दस्तऐवजांच्या आ(ारे व ११ जू २०२१ चे तर्थीाकणिर्थीत रद्द करण्याबाबतचे दस्तऐवजांच्या आ(ारे, कोर्णर्त्यांयाही अधि(कारांचा वा&र करण्या&ासू , र्त्यांयावर क ृ ती करण्या&ासू किंकवा र्त्यांयाआ(ारे दावा करण्या&ासू किंकवा कोर्णर्त्यांयाही स्वरू&ाचा कोर्णताही दावा करण्या&ासू नि रंतर म ाई हुक े े जावे व xi) प्रधितवादीं ा निद ांक १९.०२.२०१९ च्या कराराम(ी अटी व शत…च्या निवरुद्ध कोर्णतीही &ाव े उच ण्या&ासू किंकवा ज्या निद ांक १९/०२/२०१९ च्या करारान्वये
नि मार्ण झा ेल्या वादींच्या हक्कां ा बा(ा &ोहोचू शकते, अशा सदर कराराचा भंग करण्या&ासू प्रधितबंधि(त क े े जावे. xii) मा क - प्रधितवादीं ा दावा निमळकतीचा ताबा त्रयस्र्थी &क्षकारांकडे आणिर्ण/ किंकवा प्रधितवादी क्रमांक १३७ ते १४१ यांच्याकडे सु&ूत करण्या&ासू नि रंतर म ाई हुक े े जावे. xiii) प्रार्थी ा क म (g) ते (i) संदभात तूतातूत म ाई आदेश क ृ &या निर्फेयादींच्या ाभात मंजूर क े ा जावा. ivx) न्यायाच्या निहतासाठी इतर कोर्णताही न्याय्य आणिर्ण समन्यायी निद ासा मंजूर करण्यात यावा. १६. दाव्याती अ&ी कर्त्यांया वादीं ी मानिगत ेल्या असंख्य निद ाशांवरू हे क्षात येऊ शकते की ते घोषर्णार्त्यांमक तसेच आदेशार्त्यांमक निद ाशांच्या स्वरू&ाचे आहेत. तंतोतंत सांगायचे तर, &रिरच्छेद ५० (b) ते (e) मध्ये मानिगत े े निद ासे हे घोषर्णार्त्यांमक निद ाशांच्या स्वरू&ात आहेत तर &रिरच्छेद ५० (f) ते (l) मध्ये मानिगत े े निद ासे म ाई हुक ू म &ारिरत करण्यासंबं(ी आहेत. प्रार्थी ा क े ेल्या चार घोषर्णार्त्यांमक निद ाशां&ैकी दो निद ासे &ुष्टीकरर्ण निव े आणिर्ण मु र्त्यांयार&त्र रद्द करण्याबाबतच्या निवणिशष्ट निव े ांशी संबंधि(त आहेत. इतर दो घोषर्णार्त्यांमक निद ासे कारार्त्यांमक स्वरू&ाचे आहेत. १७. &रिरच्छेद ५० (f) ते (l) मध्ये प्रार्थी ा क े ेल्या सात प्रधितबं(ार्त्यांमक निद ांशां&ैकी एक निद ासा अनि वाय म ाई आदेशाच्या स्वरू&ाचा आहे, ज्यामध्ये संबंधि(त &क्षकारां ा क ु मु र्त्यांयार&त्र रद्द करण्याचे निव े रद्द करण्याचे नि दTश देण्यासाठी व
र्त्यांयाच्या &रिरर्णामस्वरू& होर्णारी कायवाही करण्यासाठी उ&नि बं(कांच्या संबंधि(त काया यास नि दTश देण्यासंबं(ी आहे. प्रधितबं(ार्त्यांमक निद ाशां&ैकी दो निद ासे प्रधितवादीं ा, (i) कोर्णतेही दस्ताऐवज नि ष्&ादीत करण्या&ासू ; ii) त्रयस्र्थी &क्षकारांसोबत कोर्णतीही व्यवस्र्थीा करण्या&ासू आणिर्ण iii) दावा अ ुसूधिचत निमळकतींसंदभात त्रयस्र्थी &क्षकारांचे निहतसंबं( हस्तांतरिरत करर्णे, अन्यसंक्रानिमत करर्णे, वेगळे करर्णे किंकवा नि मार्ण करण्या&ासू प्रधितवादीं ा प्रधितबं(ार्त्यांमक म ाई करण्याबाबत आहेत. प्रधितबं(ार्त्यांमक निद ांशां&ैकी दो निद ासे उत्तरवादीं ा बेंगरुळु गोरक्षर्ण शा ा सोसायटीच्या ाभात नि ष्&ानिदत क े ेल्या &ुष्टीकरर्णाच्या निव े ांच्या आ(ारे कोर्णताही हक्क दावा करण्या&ासू म ाई करण्यासाठी आहेत. एक प्रधितबं(ार्त्यांमक निद ासा प्रधितवादीं ा निद ांक १९/१२/२०१९ रोजीच्या कराराचा कोर्णताही भंग करण्या&ासू म ाई करण्यासाठी आहे. वाद&त्राती &रिरच्छेद ५० (ए ) मध्ये मूद क े ेल्या प्रधितबं(ार्त्यांमक निद ाशां&ैकी शेवटचा निद ासा, दावा निमळकतीचा ताबा त्रयस्र्थी &क्षकारां ा आणिर्ण/ किंकवा प्रधितवादी – क्रमांक १३७ ते १४१ यां ा देण्या&ासू मा क प्रधितवादीं ा म ाई करण्यासंबं(ी आदेश देण्याची प्रार्थी ा करतो. १८. या दाव्यात प्रार्थी ा क े ेल्या निद ाशांबाबत र्थीोडे अधि(क स ो निवश्लेषर्ण करण्या&ूव>, सव १४१ प्रधितवादींसाठी वाद&त्रात दशनिव े े &त्ते दे ी क्षात घेर्णे आवश्यक आहे. वाद&त्रा ुसार सव प्रधितवादींची राहण्याची निठकार्णे भारताती निकमा दहा वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये &सर े ी आहेत. प्रधितवादीं&ैकी २ मध्यप्रदेशाती , ३४ प्रधितवादी क ाटकाती आणिर्ण सुमारे ४६ प्रधितवादी महाराष्ट्राती आहेत. काही प्रधितवादी तानिमळ ाडूती , काही निदल्लीती , २ ते ंगर्णाती , र्त्यांयाम(ी ३ झार ंड आणिर्ण २
प्रधितवादी गुजरातम(ी आहेत, २७ प्रधितवादी गुवाहाटी /आसाममध्ये राहर्णारे आहेत. १९. र्त्यांयामुळे हे स्&ष्ट आहे की, तुतातूत निद ाशांसाठी सध्याची कायवाही &ुर्णे येर्थीे सुरू करू आणिर्ण ंतरच्या काळात बंगरुळु येर्थीे स्वतंत्र सव तींसाठी ट ा दा करण्याचा अधि(कार रा ू ठेवू , अ&ी कतT - वादी यां ा भारताती दहा वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये राहर्णाऱ्या १४१ प्रधितवादीं ा &ुर्णे ते बेंगळुरू येर्थीे भारत दश ासाठी न्यायचे आहे. २०. अ&ी कतT - वादी यां ी न्यायचौकशी न्याया य, उच्च न्याया य तसेच प्रस्तुत न्याया यासमोर वारंवार असे प्रधित&ाद क े े आहे की, वाद&त्रात प्रार्थी ा क े ेल्या प्रार्थी ा, निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या क म १६ च्या ंड (अ) ते (एर्फे) मध्ये मूद क े ेल्या कोर्णर्त्यांयाही प्रवगाMमध्ये येत ाहीत आणिर्ण सव निद ासे &ूर्ण&र्णे क म १६ च्या &रंतुकामध्ये समावेश क े ेल्या प्रधितवादींच्या वैयनिक्तक आज्ञा&ा ाद्वारे निमळू शकतात, &रंतु वाद&त्राचे बारकाई े वाच क े ल्यास असे निदसू येई की अ&ी कर्त्यांयाM ी - वादीं ी &रिरच्छेद ५० (ए ) मध्ये प्रधितवादीं ा दावा निमळकतीचा ताबा त्रयस्र्थी &क्षकारां ा किंकवा प्रधितवादी क्रमांक १३७ ते १४१ यां ा देण्या&ासू म ाई करण्यासाठी रो रच निद ासा मानिगत ा आहे. आम्ही याआ(ीच सं&ूर्ण&र्णे वाद&त्राती &रिरच्छेद ५० चा सारांश काढ ा आहे. &रिरच्छेद ५० (ए ) म(ी प्रार्थी ा ही मा क- प्रधितवादी यां ा वादनिमळकतीचा ताबा त्रयस्र्थी &क्षकारां ा किंकवा प्रधितवादी क्रमांक १३७ ते १४१ यां ा देण्या&ासू कायमस्वरू&ी म ाई हुक ू म ाम्याद्वारे प्रधितबंधि(त करण्यासाठी आहे. २१. अ&ी कतT - वादीं ा &रिरच्छेद ५० (ए ) ुसार हुक ु म ामा निमळवण्यात
यश आल्याचे गृहीत (रू , ते मुख्यर्त्यांवे निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या आदेश XXI नि यम ३२ ुसार अंम ात आर्ण े &ानिहजे. &रंतु र्त्यांयामुळे र्त्यांयां ा दावा निमळकतीचा ताबा &रत निमळवता येर्णार ाही. जर अ&ी कर्त्यांयाM ा - वादीं ा ताबा &रत निमळवायचा असे तर, सध्याच्या टल्याती हुक ू म ाम्याचे उल्लंघ झाल्यास, अ&ी कर्त्यांयाM ा नि धिश्चतच बेंगळुरू येर्थीी न्याया यात जावे ागे . २२. वाद&त्राच्या अ ेक भागांवरू असे निदसू येते की, अ&ी कर्त्यांयाM ी वरवर &ाहता निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या क म १६ (डी) शी संबंधि(त असे असा कोर्णताही निद ासा साव(&र्णे टाळू , निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या क म २० (सी) अंतगत संरक्षर्ण घेण्यासाठी तारेवरची कसरत क े ी आहे. &रंतु सहाजिजकच वादी या तारेवरच्या कसरतीमध्ये यशस्वी झा े ाहीत, कारर्ण आ&र्ण र्त्यांयामध्ये बरीच घसरर्ण &ाहतो. उदाहरर्णार्थी :- (I) वाद&त्राच्या &रिरच्छेद २मध्ये, अ&ी कर्त्यांयाM ी निववानिदत निमळकतीचा " दावा निमळकत" म्हर्णू उल्ले क े ा आहे आणिर्ण स्&ष्ट&र्णे मूद क े े आहे की, "उक्त निमळकती सध्याच्या टल्याचा निवषय आहे" . (ii) &रिरच्छेद ४ मध्ये वादी ा ी प्रमार्णे ठाम&र्णे सांगतात, "...आणिर्ण &ुढे असे प्रधित&ाद क े े गे े की, उक्त सोसायटी ा म्हर्णजेच प्रधितवादी क्रमांक १३७ ा दाव्याती निमळकतीच्या कोर्णर्त्यांयाही भागामध्ये हक्क, अधि(कार, निहस्सा आणिर्ण … निहतसंबं( ाही " आणिर्ण (iii) वाद&त्राच्या &रिरच्छेद ३८ मध्ये, अ&ी कर्त्यांयाM ी असे प्रधित&ाद क े े आहे की, "...अणिभ े ावर उ& ब्( कागद&त्रां ुसार हे अधितशय सुस्&ष्ट आहे की बंग ोर
गोरक्षर्ण शाळा सोसायटी तसेच बागमा े कन्स्ट्रक्श प्रायव्हेट लि निमटेड यां ा दावा निमळकतीबाबत कोर्णतेही अधि(कार, … हक्क आणिर्ण निहतसंबं( ाही ". २३) अशाप्रकारे हे स्&ष्ट आहे की, (i) सदर दावा हा अशा स्र्थीावर निमळकतीशी संबंधि(त आहे जीचे वर्ण क े वळ नि रर्थीक औ&चारिरकता म्हर्णू वाद&त्राच्या अ ुसूची मध्ये क े े े ाही तर ती निमळकत ही दाव्याचा निवषय असल्याचे स्&ष्ट&र्णे मूद क े े आहे; आणिर्ण (ii) वादी यां ी वाद&त्राती निमळकतीबाबतच्या अ ुसूचीमध्ये मूद निमळकतीबाबत प्रधितस्&(> प्रधितवादींचे काय हक्क, अधि(कार आणिर्ण निहतसंबं( आहेत यावर प्रश्नधिचन्ह उ&स्थिस्र्थीत क े े आहे. २४) म्हर्णू , आम्ही निवचारात घेत ेल्या मता ुसार, क म १६( ड ) अंतगत येर्णाऱ्या स्र्थीावर निमळकतीवरी कोर्णर्त्यांयाही अधि(काराच्या किंकवा र्त्यांयाती निहतसंबं(ाच्या नि (ारर्णाकरिरता दावा हा एका श्रेर्णीत येतो असा उच्च न्याया या े निद े ा नि र्णय योग्य होता. जरी क म १६ ागू झा े तरी, क म १६ च्या &रंतुका ुसार दावा वाचवता येऊ शक े , हा युनिक्तवाद या प्रकरर्णात &ूर्ण&र्णे चुकीचा आहे. ताब्याशी संबंधि(त अस ेल्या निद ाशां&ैकी निकमा एक निद ासा क म १६ च्या &रंतुका अंतगत येर्णार ाही. २५) सवमान्य&र्णे, वाद&त्राच्या &रिरच्छेद ७ मध्ये मूद क े ल्याप्रमार्णे, आता दो दावे आणिर्ण प्रर्थीम अ&ी बेंगळूरुम(ी न्याया यांच्या अणिभ े ावर प्र ंनिबत आहेत. अ&ी कर्त्यांयाMच्यासुद्धा म्हर्णण्या ुसार, र्त्यांयाती एक दावा हा निवभाज ाचा दावा आहे. वास्तनिवक, वाद&त्राच्या &रिरच्छेद क्रमांक ३९ मध्ये अ&ी कर्त्यांयाM ी असा दावा क े ा आहे
की, निवणिशष्ट कामनिगरी आणिर्ण ताब्यासाठी सवसमावेशक दावा दा करण्यासाठी ते निवभाज ाच्या दाव्याचा नि का ागे&यMत प्रतीक्षा करती . २६) दुसऱ्या शब्दात सांगायचे तर, अनि& कता-वादी यां ी दा क े े ा सध्याचा दावा हा कायमस्वरू&ी म ाई हुक ू माच्या स्वरू&ात मानिगत ेल्या अंतरिरम निद ाशांद्वारे दाव्याचा निवषयवस्तु अस ेल्या निमळकतीचे जत करण्यासाठी दा क े े ा आहे. निवभाज ाचा दावा हा स २००७ सा ी दा करण्यात आ े ा आहे आणिर्ण बहुतेक निदवार्णी निववादांमध्ये अ(> ढाई ही अंतरिरम आदेशांद्वारे जिंजक ी जाते या मू भूत वास्तवाकडे आम्ही दु क्ष करू शकत ाही. &क्षकारा ा, एका न्याया याचा वा&र तार्त्यां&ुरता निद ासा प्राप्त करण्यासाठी आणिर्ण दुसऱ्या न्याया याचा वा&र कायमस्वरू&ी निद ासा प्राप्त करण्यासाठी वा&र करण्याची &रवा गी देण्याच्या प्रर्थीेचा न्याया य भागीदार असावा असे आम्हास वाटत ाही. २७) येर्थीे आर्ण ी एक &ै ू आहे. वाद&त्रामध्ये, र्त्यांया नि बं(क काया याचा त&शी दे ी निद े ा ाही जेर्थीे मान्यता&त्राचे दस्त ोंदनिव े गे े होते आणिर्ण क ु मु र्त्यांयार &त्राचा दस्त ोंदनिव ा गे ा होता आणिर्ण ंतर ते रद्द क े े गे े होते. क ु मु र्त्यांयार &त्र रद्द करण्याचा दस्त रद्द करण्यासाठी निद ासा मानिगत ा अस ा तरी सदर नि बं(क काया याचा त&शी सादर क े े ा ाही आणिर्ण र्त्यांयास &क्षकारदे ी ब व े े ाही. संबंधि(त नि बं(क ज्यांच्याकडे मान्यता&त्राचे दस्त ोंदनिव े गे े होते आणिर्ण क ु मु र्त्यांयार &त्राचे दस्त आणिर्ण ते रद्द क े ल्याचे दस्त ोंदनिव े गे े होते र्त्यांयांचे काया य &ुर्णे किंकवा बेंगळुरू येर्थीे आहे का हे आम्हा ा माहीत ाही.
२८) रेतर, वाद&त्राच्या &रिरच्छेद क्रमांक ३८ म(ी , बंग ोर गोरक्षर्ण शाळा सोसायटी आणिर्ण बागमा े कन्स्ट्रक्श प्रायव्हेट लि निमटेड यां ा दाव्याती निमळकतीवर कोर्णतेही अधि(कार, हक्क आणिर्ण निहतसंबं( ाही या अ&ी कता-वादी यांच्या स्&ष्ट प्रधित&ाद ामुळे, &ुर्णे येर्थीी न्याया यास दाव्याम(ी कोर्णर्त्यांयाही एका &क्षकारा ा दाव्याती निमळकतीमध्ये अधि(कार, हक्क आणिर्ण निहतसंबं( आहे का यानिवषयी चौकशी सुरू करर्णे आवश्यक आहे. र्त्यांयामुळे, दावा हा निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेच्या क म १६ ( ड) म(ी तरतुदींच्या अंतगत येतो हा उच्च न्याया याचा नि ष्कष योग्य होता. २९) हे रे आहे की न्यायचौकशी न्याया या े निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहतेती आदेश II, नि यम (३) ुसार अ&ी कर्त्यांयाM ा ंतरच्या वेळी निवणिशष्ट कामनिगरी आणिर्ण ताब्यासाठी भरीव ट ा दा करण्याची &रवा गी निद ी आहे, याचा अर्थी असा ाही की वाद&त्र &रत करण्याची मागर्णी करण्याचा प्रधितवादींचा अधि(कार कमी क े ा जाऊ शकतो. ३०) वरी बाबी क्षात घेता, आमचे असे मत आहे की निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहताम(ी आदेश VII, नि यम १० अंतगत दा अजाMम(ू उद्भव ेल्या निदवार्णी &ु रीक्षर्ण अजामध्ये उच्च न्याया या े निद ेल्या आदेशामध्ये कोर्णतेही हस्तक्षे&ाची आवश्यकता ाही. तर्थीानि&, आम्ही आ(ी म्हटल्याप्रमार्णे, आक्षेनि&त आदेशाचा एक भाग ज्याव्दारे, निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहता म(ी आदेश VII, नि यम ११ अंतगत दा करण्यात आ े ा इतर अज, कदाधिचत अ व(ा ा े, मंजूर झा े ा आहे तो भाग रद्द होण्यास &ात्र आहे.
३१) र्त्यांयामुळे, आक्षेनि&त आदेशाचा तो भाग ज्याव्दारे प्रधितवादींचा निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहते म(ी आदेश VII, नि यम ११ अंतगत दा करण्यात आ े ा अज क्रमांक ११७ मंजूर होत आहे, तो भाग रद्द करू अनि& े अंशतः हा मंजूर करण्यात येत आहेत. आक्षेनि&त आदेशाचा दुसरा भाग ज्याद्वारे प्रधितवादींचे निदवार्णी प्रनिक्रया संनिहता ा ी आदेश VII, नि यम १० ा ी अज मंजूर झा े तो भाग कायम करण्यात येतो. अ&ी कर्त्यांयाM ा, बेंगळुरू येर्थीी न्यायाधि(कारीता अस ेल्या न्याया यासमोर वाद&त्र &ुन्हा सादर करण्यासाठी चार आठवड्यांची मुभा देण्यात येत आहे. ३२) या ुसार, प्र ंनिबत अज, जर काही असती तर, नि का ी काढण्यात येत आहेत. …………………., न्या. ( व्ही. रामसुब्रमनि य ) …….…………….., न्या. (&ंकज निमर्थी ) वी निदल्ली. निद ांक: ०२ माच, २०२३. अस्वीकार या न्यायनि र्णयाच्या मराठी भाषेती या अ ुवादाचा वा&र हा &क्षकारास र्त्यांयाच्या धितच्या मातृभाषेमध्ये र्त्यांयाचा अर्थी समजू घेण्या&ुरताच मयानिदत राही आणिर्ण र्त्यांयाचा इतर कोर्णर्त्यांयाही कारर्णाकरता वा&र करता येर्णार ाही तसेच इंग्रजी भाषेती न्याय नि र्णय हाच सव व्यावहारिरक आणिर्ण काया यी वा&राकरिरता निवश्वस ीय असे आणिर्ण तोच र्त्यांयाती आदेशाच्या नि ष्&ाद आणिर्ण अंम बजावर्णी करता वै( मा ा जाई . x-x-x-x
JUDGMENT