A. A. Global Pvt. Ltd. v. Indian Chemical Pvt. Ltd.

147. दरस्तार आदण कारणरीरांसा ीुढी्यायप्रराणे: 147.[1] गररारे रॉ्याय रोप द्यायदरटाईेडलिरध्ये, या ्ाया्याययाने ्यायरादि ख्यंडलिासि पंतदनरदित संदरदिेत रुदांक शुलाचा प्रश्नाचे ीरीकण क े ्याये िोते आदण या संदिभारत ्यायरादि कायद्याचा क्यायर 7 (2) चा ीदिला आदण दिुसयया भागात फरक क े ्याया िोता, जरी ्यायरादि कराराचे 'पसस्त्' आदण 'रैधता' या संदिभारत रर नरू्यदि क े ्याये्यायी दनरीकणे प्रसंगोचीत आदण पतंत रि्ाची पस्यायी तरी, आम्ही ीररिे दि 29 चा ीुन्हा उलेख्य करू न ताची ीुनरारृत्ती करू ःि "29. ि्य ुं दिार इंजीदनयररंग प्रकरणाती्याय िा दनणरय रिताचा आिे कारण दरशेषतःि दरचाराधीन पस्याये्याया एक ्यायरादि क्यायर िोता जो दररेकार क ं ीनीने दिादय् रा् क े ्याये दक ं रा सीकार्याये तरच सद्य िोणार िोता. तथांचा आधारे पसे आढळू्य न आ्याये की दररेकार क ं ीनीने दिारा परा् क े ्याया, जरी ्यायरादि क्यायर पसस्त्ात िोता तरी, दरशेषतःि, ीॉद्यायसीरध्ये, कायद्यात ते पसस्त्ात नसते, जसे की ता दनणरयात म्हटाई्याये गे्याये िोते, जेवा एक रिताची रस्तुससरती सादिर क े ्यायी जाते, म्हणजे, दररेकार क ं ीनीने दिादय् सीकार्याये नािी दक ं रा सीकार्याये नािी. ताचप्रराणे, सध्याचा ख्यटाईलाती्याय तथांरध्ये, िे स्पि आिे की उी-करारारध्ये सरादरि पस्याये्याया ्यायरादि ख्यंडलि जोीयरल त उी- करारारर योगररता रुदांदकत िोत नािी तोीयरल त कायद्याचा दरषय म्हणू्यन पसस्त्ात रािणार नािी, जसे की आम्ही रर म्हटाई्याये आिे. ्यायरादिाचा कराराचा रैधतेशी संबल ंदधत पस्यायेला क्यायर 8, क्यायर 16 आदण क्यायर 45 चा दररुद्ध, क्यायर 11 (6-ए) िे 'पसस्त्' शी संबल ंदधत आिे, या युस्रादिाचे उत्तर या ्ाया्याययाचा ि्य ुं दिार इंजीदनयररंग प्रकरणाती्याय 'पसस्त्' या पदभव्ीचा सरजुतीदारे ददि्याये जाते."; पसस्त् आदण रैधता एकरेकांशी जोडलि्याये्याये आिेत आदण जर तो बल ेकायदिेशीर पसे्याय दक ं रा पदनरायर कायदिेशीर आरशकता ीू्यणर करत नसे्याय तर ्यायरादि करार पसस्त्ात नािी.परैध करार म्हणजे कोणतािी करार नािी."

10. नंतर, रेससर एन. एन. ग्लोबल ्याय रक रल टाईाइ्याय प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलि (उीरो् ) रधी्याय तीन ्ायाधीशांचा ख्यंडलिीीठानाने पसे म्हटाई्याये की ्यायरादि ्ायततशातात, "्यायरादि करार िा एक दरदशि आदण रेगळा करार आिे, जो रू्यळ वारसादयक कराराीासू्यन सतंत पसते ज्यारध्ये तो सरादरि आिे ". एस. एर. एस. टाईी एसेटाई्स प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलि (उीरो्), गररारे रॉ्याय रोप द्यायदरटाईेडलि (उीरो्) आदण दरद्या दोद्यायया आदण इतर (उीरो्) रध्ये व् क े ्यायेला रतांशी पसिरती व् करत या तीन ्ायाधीशांचा ख्यंडलिीीठानाने घटाईनाीीठानाकडलिे संदिभर ददि्याया. तात पसे म्हटाई्याये िोतेःि "26. आरचा रते, रू्यळ करारारर रुदांक शुल भरणे प्र्यायंदबल त पसताना, ्यायरादि कराराचा पंर्यायबल जारणीसाठानी कोणतािी कायदिेशीर पडलिरळा नािी. तरादी, रुदांक कायद्याचा पदनरायर तरतुदिींचे ीा्यायन करणाीू्यरा कायर आदिेश दक ं रा रू्यळ वारसादयक करारांतगरत पदधकार आदण जबल ाबल दिाययांचा दनणरय घेत्याया जाणार नािी.

28. आरचा रते, एस. एर. एस. टाईी इसेटाईरधी्याय दनणरय दिोन रुदांरर कायद्याती्याय योग ससरती दिशररत नािी, म्हणजे (i) छाी नस्यायेला वारसादयक कराराती्याय ्यायरादि करारारर काररार क े ्यायी जाऊ शकत नािी दक ं रा कायद्याने ती पंर्यायबल जारणी पयोग पसते आदण (2) भारतीय संदरदिा पदधदनयर, 1872 चा क्यायर 19 पन्वये ीककाराचा ीयारयानुसार करार दक ं रा सं्यायेख्य रद करणायोग पसलास ्यायरादिाचा करार परैध ठानरे्याय.

29. आरचे पसे रत आिे की ्यायरादि करार िा ीकांरधी्याय एक सतंत करार पसलाने आदण रुदांक शुल भरणासाठानी शुल आकार्याये जात नसलारुळे, वारसादयक करारारर रुदांक शुल न भरलाने ्यायरादि ख्यंडलि परैध िोणार नािी दक ं रा ताची पंर्यायबल जारणी िोणार नािी, कारण ताचे सतःिचे सतंत पसस्त् आिे.रू्यळ कराराचा नोंदिणीररी्याय ्यायरादि ख्यंडलिाचा दर्यायगनकरतेचा रुदारर ्ाया्याययाने घेत्याये्याया ददिकोन रुदांक कायद्याचा संदिभारतिी ीाळ्याया गे्याया ीादिजे. रू्यळ करारारर रुदांक शुल न भरलास रुख्य करारिी परैध िोणार नािी. िी एक करतरता आिे जी आरशक रुदांक शुल भरणारर दिू्य र करता येते."

11. एस. एर. एस. टाईी इसेटाई प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलि (उीरो्) रध्ये घेत्यायेला ददिकोनाचा पचू्यकतेदरषयी तांनी शंका व् क े ्याय, ज्या्याया गररारे रॉ्याय रोप द्यायदरटाईेडलि (उीरो् ) आदण दरद्या दोद्यायया आदण इतर (उीरो् ) रध्ये रा्ता दिेणात आ्यायी िोती, आदण पसा दनणरय दिेणात आ्याया: "56. आरचे पसे रत आिे की एस. एर. एस. टाईी इसेटाई आदण गररारेरधी्याय वारसादयक करारारर रुदांक शुल न भरलाने ्यायरादिाचा करारिी परैध ठानरे्याय आदण तो कायद्याने पसस्त्ात नसे्याय आदण पंर्यायात आणता येणार नािी, िा दनष्कषर कायद्याने योग नािी.

57. गररारेरधी्याय दनका्याया्याया दिुजोरा दिेणायया सरन्वय ख्यंडलिीीठानाने दरद्या दोद्यायया प्रकरणाती्याय दनका्यायाचा ीररिे दि 146 आदण 147 रधी्याय दनष्कषर ्यायकात घेता, उीरो् रुदा या ्ाया्याययाचा घटाईनाीीठानाने पदधक ृ तीणे दनका्यायी काढणे आरशक आिे."

12. रेससर एन. एन. ग्लोबल ्याय रक रल टाईाइ्याय प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलि (उीरो्) आदण दरद्या दोद्यायया आदण इतर (उीरो्) या दिोन्ही ख्यंडलिीीठानांचे संख्याबल ळ सरान पसलाने, या घटाईनाीीठाना्याया या रुदारर पदधक ृ तीणे: पदभदनणरय करणे घेणाचे आरािन करणात आ्याये आिे. या रुदाचा ्ायदनराडलिा करणासाठानी, या ख्यंडलिीीठानाने सुरुराती्याया कायदिा, 1996 चा क्यायर 11 (6 ए) पंतगरत ्यायरादिाचा दनयु्ीसाठानी ीू्यरर-संदिदभरत टाईप्ारर कायदिा, 1899 पंतगरत आरशकतांची तीासणी करणे आरशक आिे की नािी िे तीासणे आरशक आिे.

13. या ्ाया्यायया्याया रदित करणासाठानी ्ायदरत म्हणू्यन िजर िोणारे दरदान ज्येष रकी्याय शी. गौरर बल ॅनजा, सादिर करतात की कायदिा, 1996 आदण रेळोरेळी क े ्यायेला नंतरचा सुधारणांचा िेतू्य प्रसंभादरक प्रद्या सुवरससरत करणे आदण ्यायरादिाचा कायररािीत ्ादयक िस्तकेी करणे िा िोता, ज्यारुळे ्यायरादिाचा प्रद्येती्याय दर्यायंबल ात ्यायकणीय राढ िोते आदण यारुळे ्यायरादिाचा फायदिा नाकार्याया जातो. ्ाया्याययीन िस्तकेीासि ्यायरादिाशी संबल ंदधत प्रकरणांचा ज्यायदि दनीटाईारा करणारर भर दिेणासाठानी ्यायरादि आदण स्यायोख्या (दिुरुस्ती) कायदिा, 2015 (याीुढे 2015 ची दिुरुस्ती म्हणू्यन संदिदभरत) सादिर करणात आ्याया.

14. शी. बल ॅनजा यांनी पसे सादिर क े ्याये की जोीयरल त क्यायर 11 ची वायी आदण कका संबल ंदधत आिे, ती फ् ीोकळी भरू न काढणासाठानी आिे आदण ्ाया्यायय क े रळ दनयु्ी पदधकारी म्हणू्यन कार करत आिे जेरे ीक रध्यसर दनयु् करणात पीयशी ठानरतात.क्यायर 11 (6 ए) (2015 दिुरुस्ती) सरादरि क े लानंतर, दरदधरंडलिळ धोरण आदण उदेश रू्य्यायतःि ्यायरादिाचा दनयु्ीचा टाईप्ारर ्ाया्याययाचा िस्तकेी करी करणे िा आिे आदण या िेतू्यने क्यायर 11 (6 ए) सरादरि क े ्याये गे्याये आिे ज्याचा आदिर क े ्याया ीादिजे.

15. शी. बल ॅनजा ीुढे सादिर करतात की कराराचा दनदररतीचा टाईप्ारर ्यायरादि कराराचा पसस्त्ाचा औीचाररक तीासणीीयरल त, प्रररदिशरनी, ्ाया्याययाची वायी रयारददित रादि्यायी ीादिजे, ज्यात करार ्यायेख्यी आिे की नािी आदण कराराचा दनदररतीसाठानीचे रुख्य संदरदिातक घटाईक ीू्यणर झा्याये आिेत. क्वदचत प्रसंगी, ीककारांकडलि ू्य न कािी प्रराणात प्रश्न उीससरत क े ्याया जात पसलास, ्ाया्यायय दररादिाचा दरषयाची रध्यसरी म्हणू्यन तीासणी करू शकते ीरंतु ते दिेख्यी्याय पीरादि म्हणू्यन. ताच रेळी, जोीयरल त कायदिा, 1899 चा संबल ंध आिे, तो क े रळ दरदशि प्रकारचा साधनांरध्ये राज्याचा रिसू्य्याय सुरदकत करणासाठानी पदधदनयदरत क े ्याये्याया एक दरत्तीय उीाय आिे, ीरंतु दफयारदिी्याया ताचा/दतचा प्रकरणाचा सारना करणासाठानी तांदतक शताने सुसजत करणासाठानी ताचा राीर क े ्याया जाऊ शकत नािी.एकदिा रिसु्यायाचा उदेश कायद्यानुसार सुरदकत झा्याया की, दिस्तऐरज नुसार आी्याया दिारा रांडलिणायया ीकाचा दिस्तऐरजाती्याय सुरुरातीचा सदिोषीणाचा आधारारर ीराभर िोणार नािी.

16. शी. बल ॅनजा ीुढे सादिर करतात की रुदांक शुल न भरणे ि एक दिुरुस्त िोणायोग उणीर आिे आदण ्यायरादिादारे ीुरारा म्हणू्यन दिाख्य्याय करणाीू्यरा िी उणीर कोणतािी टाईप्ारर दठानक क े ्यायी जाऊ शकते.क्यायर 11 पंतगरत ्ाया्याययादारे रुदांकाचा पीुरेीणाची दक ं रा पनारशक दशिक्काची तीासणी/दनणरय ीू्यरर-संदिभर टाईप्ारर क े ्याया जात पसलास, ्यायरादिाचा संदिभार्याया दररोध करणासाठानी बल ािेरी्याय आवाने आदण दरस्ताररत डलिारीेचांना प्रोतादित करणादशराय दिुसरे कािी िोणार नािी.्यायरादिाची दनयु्ी करणे आदण दररादि दनरारण कायररािी सुरू करणाची ीररानगी दिेणे आदण ्यायरादि ्ायादधकरणा्याया कायदिा, 1996 पंतगरत ताचे कतरव ीार ीाडलिणाची ीररानगी दिेणे िा नैसदगरक उीाय पीररिायर आिे. ्यायरादि ्ायादधकरण रुदांक शुलाची चोरी रोख्यू्य शकत नािी यासाठानी कोणतेिी कारण नािी.

17. िे दिेख्यी्याय आरचा दनदिशरनास आ्याये आिेत की ीू्यरर-संदिदभरत टाईप्ारर क्यायर 11 पंतगरत पजर सादिर करताना, ीकांना रू्यळ ्यायरादि करार दिाख्य्याय करणाचे बल ंधन नसते आदण ्यायरादि कराराची प्रत पजारसोबल त जोडलि्यायी जाणे पसलाने, ख्ययया परारने, िा कायदिा, 1899 चा क्यायर 2 (14) पंतगरत दरचार क े ्याया जात पसलाचे साधन नािी, दरशेषतःि ीू्यरर-संदिदभरत टाईप्ारर, कायदिा, 1899 चा क्यायर 33 दक ं रा 35 नुसार आरािन करणाचा प्रश्नच उदरत नािी. दनरेदिनाचा सरररनारर शी. बल ॅनजा यांनी जुीुडलिी क े शर रार दररुद्ध ीु्यायररा रेकटाई सुबारार आदण इतर (6(1971) 1 एससीसी 545) रध्ये नोंदिर्यायेला या ्ाया्याययाचा दनका्यायारर भर ददि्याया आिे, जो नंतर िररओर पगरा्याय दररुद्ध प्रकाश चंदि रा्यायरीय (7(2007) 8 एससीसी 514) रध्ये या ्ाया्याययाने नोंदिर्याया आिे.

18. ताची रदित घेत, शी. बल ॅनजा सादिर करतात की क्यायर 33 दक ं रा 35 िे दिस्तऐरजाचा कोणतािी प्रतीशी संबल ंदधत नािीत आदण कायदिा, 1899 चा उदेशाने दिस्तऐरजाची प्रत सरादरि करणास रार नािी.पदधदनयर, 1899 चा क्यायर 2(14) चा पराररधी्याय दिस्तऐरजाची प्रत जय करू न प्ररादणत क े ्यायी जाऊ शकत नािी आदण ती पदधदनयर, 1899 पंतगरत दिुयर ीुरारा म्हणू्यन सीकार्यायी जाऊ शकत नािी.

19. शी. बल ॅनजा ीुढे सादिर करतात की ्यायरादिाचा करार रैध आिे की कायद्याने पसस्त्ात आिे याबल द्याय या ्ाया्याययाचा दरचारारर उीससरत क े ्याये्याया प्रश्न ीू्यरर -संदिभर टाईप्ारर तीासणासाठानी ख्यु्याया नािी कारण रू्यळ दिस्तऐरज पदभ्यायेख्यीत नािी (्यायरादिाचा करार) आदण क्यायर 33 आदण 35 चे संयु् राचन िे दिस्तऐरजाचा कोणतािी प्रतीशी संबल ंदधत नािी आदण ीका्याया क े रळ ीुरावाचा दिस्तऐरजारर पर्यायंबल ू्यन रािणाची ीररानगी ददि्यायी जाऊ शकते जे क्यायर 2 (14) चा परर दिशरदरणारे साधन आिे आदण दिस्तऐरजाची रैधता नेिरीच पदधदनयराचा 1996 चे क्यायर 16 रध्ये दनदित पस्यायेला ताचा पदधकारकेताती्याय ्यायरादि/्यायरादि ्ायादधकरणादारे संदिभारनंतरचा टाईप्ारर तीासणासाठानी ख्यु्यायी आिे.

20. पीी्यायकतारचे दरदान रकी्याय शी. गगन संघी यांनी सादिर क े ्याये की कायदिा, 1899 चे क्यायर 35 कोणतािी िेतू्यसाठानी ीुरावारध्ये पनारशक रुदांदकत क े ्याये्याये 'दिस्तऐरज' रा् करणास आदण तारर काररार करणास प्रदतबल ंदधत करते आदण या ्ाया्याययाने आंध प्रदिेश सरकार आदण इतर दररुद्ध ीी. ्यायक्ष्मी दिेरी (शीरती) (8 (2008) 4 एस. सी. सी. 720) रध्ये पसे म्हटाई्याये िोते की कायदिा, 1899 चा क्यायर 33 रधी्याय ' रुदांदकत न क े ्याये्याये दिस्तऐरज' पदनरायर आिे आदण ते जय क े ्याये जाणे आरशक आिे. जरी कायदिा, 1899 पंतगरत ्यायरादि करारारर रुदांक शुल दिेय नािी पसे गृिीत धर्याये तरी, जेवा ्यायरादि करार िा रुदांक शुल दिेय पस्यायेला साधनाती्याय एक क्यायर म्हणू्यन सरादरि पसतो, तेवा एक साधन म्हणू्यन पसा ्यायरादि करार, कायदिा, 1899 चा क्यायर 35 चा पडलिरळा आकदषरत करतो.

21. शी. संघी ीुढे सादिर करतात की रू्यळ कराराीासू्यन करार रेगळे करणे िे दिुसरे कािी नसू्यन कायदिा, 1996 चा क्यायर 16 दारे तयार क े ्याये्याये दरदधकलना आिे आदण ते कायदिा, 1899 चा क्यायर 35 ्याया पीरादि पसू्य शकत नािी.

22. शी.संघी ीुढे सादिर करतात की जेवा ्यायरादि करार पस्यायेला दिस्तऐरजारर योग रुदांक शुल ददि्याये जात नािी तेवा ्यायरादि कराराचा पंर्यायबल जारणीचा रुदारर रेगळे ीणाचा दसद्धांत आदण कॉमेटाईेझ -कॉमेटाईेझचा कोणतािी संबल ंध नािी आदण एनका इंसात रे सनाय ए. एस. दररुद्ध ओ. ओ. ओ. दररा क ं ीनी चुबल (9 (2020) यू्यक े एस. सी. 38) रधी्याय यू्य. क े. चा सरर् ्ाया्याययाचा दनका्यायारर पर्यायंबल ू्यन आिे, ज्यारध्ये पसे म्हटाई्याये गे्याये िोते की ्यायरादि क्यायर तरीिी क ं ताटाईी दिस्तऐरजात नोंदिर्यायेला पदधकारांचा आदण जबल ाबल दिाययांचा एक भाग आिे आदण तांचा रते, रुदांकनाचा रुदा पगदिी उंबल रयारर ीादि्याया ीादिजे, जरी तो क्यायर 11 (6 ए) चा राीर करत पस्याया तरीिी, म्हणजे ्यायरादिीू्यरर टाईप्ारर तांचा रते, एख्यादिे साधन कायद्यात तेवाच पसस्त्ात पसे्याय जेवा ते पंर्यायबल जारणी करणायोग पसे्याय आदण ्यायरादि कराराचा संदिभारत कायदिा, 1996 चा क्यायर 11 (6 ए) रध्ये ीररभादषत क े ्याये्याये 'पसस्त्' िे रैध पंर्यायबल जारणी करणायोग करार पस्याये ीादिजे आदण प्रारंदभक/ीू्यरर-संदिभर टाईप्ाररच रुदांकन न करणाचा दक ं रा पीुयया रुदांकनाचा सरसेचे ीरीकण करणासाठानी आदण एर/एस. एन. एन. ग्लोबल ्याय रक रल टाईाइ्याय प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलि (उीरो्) रध्ये प्रदिान क े लाप्रराणे तीन ीद्धती पधोरेसख्यत करणासाठानी ते नेिरीच ख्यु्याये पसते, कायदिा, 1996 चा क्यायर 11 पंतगरत दिाख्य्याय क े ्यायेला पजाररर म्हणजे पररोध, रुदांक शुल भरणे आदण ्यायरादिाची दनयु्ी, ्ाया्यायय दनदशतीणे या ्यायरादि ख्यणारर 'काररार' करत आिे, ज्या्याया स्पिीणे 1899 चा पदधदनयराचा क्यायर 35 पन्वये रोध पसू्यन एक करार जो कायद्यादारे पंर्यायात आणणाजोगा पसत नािी ता्याया 1996 चा पदधदनयराचा क्यायर 11 (6 ए) पन्वये पसस्त्ात पसलाचे म्हणता येणार नािी.

23. 2022 चा आय. ए. नंबल र.18516 रध्ये िस्तकेीकतारची बल ाजू्य रांडलिणायया दरदान ज्येष रकी्याय रा्यायदरका दतरेदिी यांनी सादिर क े ्याये की कायदिा, 1899 आदण कायदिा, 1908 चे शासन ीू्यणरीणे रेगळे आिे. रेससर एन. एन. ग्लोबल ्याय रक रल टाईाइ्याय प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलिने (उीरो्) दिस्तऐरज रुदांदकत करणाचा गरजेनुसार दिस्तऐरजाचा नोंदिणीची तते चुकीचा ीद्धतीने ्यायागू्य क े ्यायी. ीदि्याया एक सुधारणायोग दिोष आिे, तर दिुसरा दिस्तऐरज/साधनाचे पसस्त् आदण ीू्यणर् ठानररतो.नोंदिणीचा पनुीससरतीत, एक साधन पसस्त्ात रािी्याय ीरंतु रुदांकनादशराय, साधन पीू्यणर/पयोग पसे्याय.

24. शीरती दतरेदिी ीुढे दनरेदिन करतात की कायदिा, 1899 रध्ये रुदांक शुल भरणाची कलना आिे, जे पयशसी झालास, तांचा रते, कोणतािी िेतू्यसाठानी क ृ ती क े ्यायी जाऊ शकत नािी आदण कायद्याचा भाषेत कोणतीिी संददििता नािी आदण आीला्याया कायद्याचा वाख्येचा सुरणर ततांचे ीा्यायन करारे ्यायागे्याय.

25. शीरती दतरेदिी ीुढे दनरेदिन करतात की कायद्याचा दरदरध तरतुदिींख्या्यायी्याय ्ाया्याययाचे पदधकार तसेच कायदिा, 1899 रध्ये दनरारण क े ्याये्याये दनबल रल ध िे कायदिा, 1996 चा क्यायर 9 नुसार चा्यायरला जाणायया कायररािी्याया ्यायागू्य िोतात आदण पसे सादिर करतात की जरी ्यायरादि ख्यंडलि ख्यंदडलित क े ्याया पस्याया तरी, कायदिा, 1996 चा क्यायर 9 चा राीर करू न पंतररर उीाययोजना रंजू्यर करणाीू्यरा ्यायरादिाचा ख्यंडलि पस्याये्याया रू्यळ करार कायद्याने ्यायागू्य करणायोग आिे की नािी याबल द्याय ्ाया्यायया्याया प्रररदिशरनी दनष्कषारीयरल त ीोिोचारे ्यायागे्याय.

26. 2022 चा आय. ए. ्रांक 199969 रध्ये िस्तकेीकतारचे दरदान रकी्याय शी. दिेबल ेश ींडलिा यांनी सादिर क े ्याये की कायदिा, 1996 चा भाग 1 क्यायर 8,[9] आदण 11 शी संबल ंदधत आिे, तर क्यायर 45 भाग 2 रध्ये िाताळ्याये गे्याये आिे. क्यायर 45 ्याया भाग 2 पंतगरत तरतू्यदि म्हणू्यन रा्ता दिेणात आ्यायी आिे जी एक संीू्यणर संदिता आिे. क्यायर 45 रधी्याय 'ते आढळत नािी तोीयरल त' या पदभव्ीचा परर दशन-एटाईसू्य क े दरक्याय क ं ीनी द्यायदरटाईेडलि दररुद्ध पक ऑद्फायबल र द्यायदरटाईेडलि आदण इतर (10 (2005) 7 एससीसी 234) रध्ये बल हरताने ्यायार्याया गे्याया चा प्रररदिशरनी दरचार म्हणू्यन परर ्यायार्याया गे्याया. 2019 रध्ये, संसदिेने क्यायर 45 रध्ये सुधारणा करू न 'प्रररदिशरनी आढळत नािी तोीयरल त' िी पदभव्ी बल दि्यायू्यन घेत्यायी, जी कायद्या्याया दशन एतु (उीरो्) रध्ये ठानरर्यायेला ससरतीचा पनुषंगाने आणते. या ीाररभू्यरीरर, 1899 चा कायदिा दिंडलिासि दक ं रा दिंडलिादरना रुदांक शुल रसू्य्याय िोरीयरल त क े रळ तात ाुरता दिंडलि दनरारण करतो.दिुःिख्य िे क े रळ साधनाशी जोडलि्याये्याये पसते, वरिाराशी नािी.

27. शी. क े. रराकांत रेडी, प्रदतरादिी ्. 1 ने 1996 चा कायदिा ्यायागू्य िोणाीू्यरा ्यायोकसभेत झा्यायेला संबल ंदधत चचरचा आढारा घेत्याया आदण ताची रदित घेत, 1996 चा कायदिा, 1899 चा कायदिा आदण 1872 चा संदरदिा पदधदनयर (याीुढे 'कायदिा, 1872' म्हणू्यन संदिदभरत) यांचा तरतुदिींरध्ये सुसंरादि साधारा ्यायागे्याय, पसे सांदगत्याये. पदधदनयर 1899 चे क्यायर 17 िे पदधदनयर, 1899 चे क्यायर 31 सि राच्याये ीादिजे. कायदिा, 1996 चा क्यायर 7 चा साध्या भाषेत, करारारर दशिारोतरबल करणासाठानी ीकांरर बल ंधन पसणे आरशक नािी.कायदिा, 1996 चा क्यायर 11 (6 ए) पंतगरत ्यायरादिाचा दनयु्ीसाठानी ्यायरादिाचा आधीचा टाईप्ारर ्यायरादिाचा करारारर काररार करणाचा उदेशाने ्ाया्याययाने दशि े, दशि े आदण रू्यळ यासारख्या रुख्य नस्यायेला तांदतक आरशकतांरर जोर ददिलास दरदधरंडलिळाचा िेतू्यचा ीराभर िोर्याय.

28. प्रदतरादिींचे दरदान रकी्याय ीुढे सादिर करतात की ख्यटाईलाचा ताकााद्यायक तथांरध्ये, ्यायरादिाचा दररादिांचा संदिभारसाठानी क्यायर 8 पंतगरत पजर दिाख्य्याय करणात आ्याया िोता आदण रिाराि् रुदांक कायदिा, 1958 चा क्यायर 34 पंतगरत तो सरररनीय नवता, जो कायदिा, 1899 चा जरळजरळ सरान सारगी आिे. रक र ऑडलिरर एक रुदांदकत नस्याये्याया दिस्तऐरज पसलाने कोणतािी िेतू्यसाठानी ीुरारा म्हणू्यन प्राय क े ्याया जाऊ शकत नािी दक ं रा तारर काररार क े ्यायी जाऊ शकत नािी, जोीयरल त तारर योगररता दशिारोतरबल क े ्याये जात नािी.ीररणारी, ्यायागू्य पस्याये्याये रुदांक शुल 20 (आदण दिंडलि, पसलास) कायर आदिेशारर ददि्याये जात नािी आदण गररारे रॉ्याय रोप द्यायदरटाईेडलि (उीरो्) रधी्याय या ्ाया्याययाचा दनका्यायारर पर्यायंबल ू्यन ठाने र्याये जात नािी तोीयरल त, रुदांक नस्यायेला ्यायरादि ख्यंडलि क्यायराररिी काररार क े ्यायी जाऊ शकत नािी दक ं रा ताची पंर्यायबल जारणी क े ्यायी जाऊ शकत नािी, कारण ्यायरादि क्यायर कायद्यात पसस्त्ात रािणार नािी.

29. दरदान रकी्याय ीुढे सादिर करतात की उ् ्ाया्याययाने क्यायर 8 पंतगरत पजाररर पर्यायंबल ू्यन पसताना रिाराि् रुदांक कायदिा, 1958 चा क्यायर 34 चे उलंघन करणारा पसस्त्ात नस्याये्याया ्यायरादि ख्यंडलि ्यायागू्य क े ्याया िोता आदण ीुढे पसा युस्रादि क े ्याया की प्रदतरादिीने रुदांक शुल भरणाची आी्यायी तयारी दिशरदर्यायी नवती, जरी नंतरचा टाईप्ारर आकेी घेणात आ्याया िोता आदण तारुळे ्यायरादिाचा क्यायरांतगरत रुदांक शुल भरणाची आणख्यी कोणतीिी संधी दिेणास कोणतेिी सरररन उदरत नािी.

30. आम्ही ीककारांचा रदक्यायांचे म्हणणे ऐक्याये आिे आदण तांचा रदितीने पदभ्यायेख्यीत उी्यायब् पस्यायेला सादिताचा पभास क े ्याया आिे आदण संदिभाररध्ये ख्यो्यायरर जाणाीू्यरा, संदिभारल शी संबल ंदधत रैधादनक तरतुदिींरर चचार करणे आम्हा्याया योग राटाईते.

31. 1899 चा कायदिा िा एक दरत्तीय कायदिा आिे, जो वरिारांची पदभ्यायेख्यन करणायया सं्यायेख्यारर रुदांकाचा सरू ीात आकारला जाणायया कराशी संबल ंदधत कायदिा ठानररतो.भारतीय राज्यघटाईनेचा सातवा पनुसू्यची यादिी 1 (क े दीय यादिी) चा नोंदि 91 रध्ये दनददिरि क े ्यायेला साधनांररी्याय रुदांक शुल (उदिा. दरदनरय दिेयक े, धनादिेश, रचनीते, ्यायादिीची दिेयक े, ीतीते, दररा ीॉद्यायसी, सरभागांचे िस्तांतरण, कजररोख्ये, प्रॉक्सी आदण ीारता) क े द सरकारदारे आकारला जातात. ताचप्रराणे, ररी्याय क े द सू्यचीचा 91 वा नोंदिीत नरू्यदि क े ्यायेलांवदतरर् इतर साधनांररी्याय रुदांक शुल पनुसू्यची VII चा यादिी II (राज्य यादिी ) चा 63 वा नोंदिींनुसार राज्यांकडलि ू्य न आकार्याये जाते. शुलदिराशी संबल ंदधत तरतुदिी रगळता इतर तरतुदिी दतसयया यादिीती्याय (सररता यादिी) 44 वा ीररिे दिाचा आधारे क े द आदण राज्यांचा दरदधरंडलिळाचा पदधकारात येतात.तरादी, सरर उीकरणांररी्याय रुदांक शुल संबल ंदधत राज्ये गोळा करतात आदण ठाने रतात.

32. दिस्तऐरज िी संजा कायदिा, 1899 चा क्यायर 2 (14) पंतगरत ीररभादषत क े ्यायी गे्यायी आिे आदण 'शुल आकारणायोग दिस्तऐरज ' िी क्यायर 3 पंतगरत प्रदिान क े ्यायी गे्यायी आिे, तर क्यायर 17 रध्ये पशी तरतू्यदि आिे की भारताती्याय कोणतािी व्ीदारे शुल आकारणायोग आदण पंर्यायात आणणायोग सरर साधनांरर दशिारोतरबल करारे ्यायागे्याय.

33. कायदिा, 1899 चे क्यायर 2 (14), 3 आदण 17 ख्या्यायी काढ्याये आिेतःि१ - "2 (14)-सं्यायेख्य ".-सं्यायेख्यात प्रतेक सं्यायेख्य सरादरि आिे ज्यादारे कोणतािी पदधकार दक ं रा दिादय् तयार क े ्याये जाते, िस्तांतररत क े ्याये जाते, रयारददित क े ्याये जाते, दरस्ताररत क े ्याये जाते, शरर्याये जाते दक ं रा नोंदिर्याये जातेःि

3. शुल आकारणायोग सं्यायेख्य कायद्याचा तरतुदिींना आदण पनुसू्यची 1 रध्ये सरादरि पस्यायेला सर्यायतींना पधीन राहन, ख्या्यायी्याय सं्यायेख्यारर ता पनुसू्यचीत दिशरदर्यायेला रकरेरर पनु्रे योग शुल म्हणू्यन शुल आकार्याये जार्याय, म्हणजे - (प) ता पनुसू्यचीत नरू्यदि क े ्याये्याये प्रतेक सं्यायेख्य, जे ीू्यरा कोणतािी व्ीने पंर्यायात आण्याये नवते, ते जु्यायै 1899 चा ीदिला ददिरशी दक ं रा तानंतर भारतात पंर्यायात आण्याये जाते; (बल ) ता ददिरशी दक ं रा तानंतर भारतातू्यन काढ्याये्याये दक ं रा तयार क े ्याये्याये प्रतेक दरदनरय ीत (रागणीनुसार प्रा दिेय) दक ं रा रचनीत आदण सीकार्याये दक ं रा ददि्याये दक ं रा सीकार दक ं रा दिेयकासाठानी सादिर क े ्याये, दक ं रा रा्ता, िस्तांतरण दक ं रा प्रा राटाईाघाटाईीसाठानी भारतात सादिर क े ्याये जाते; आदण (क) ता पनुसू्यचीत नरू्यदि क े ्याये्याये प्रतेक सं्यायेख्य (दरदनरय ीत दक ं रा रचनीतावदतरर्), जे ीू्यरा कोणतािी व्ीने पंर्यायात आण्याये नवते, ते ता ददिरशी दक ं रा तानंतर भारतातू्यन पंर्यायात आण्याये जाते. ता पनुसू्यचीरध्ये नरू्यदि क प्रतेक इन्नररेटाई (एक्स्चेज दबल ्याय दक ं रा प्रॉदरसरी नोटाई वदतरर्), जे याीू्यरा कोणतािी व्ीने पंर्यायात आण्याये गे्याये आिे, कोणतािी रा्यायरत्तेशी संबल ंदधत आिे, दक ं रा [भारतात] आदण [भारत] रध्ये प्राय झा्यायेला कोणतािी बल ाबल ी दक ं रा गोिीसाठानी दक ं रा क े ला जाणायया: ीरंतु, या संदिभारत कोणतेिी शुल आकार्याये जाणार नािी (1) सरकारने दक ं रा तांचा रतीने दक ं रा तांचा बल ाजू्यने पंर्यायात आण्यायेला कोणतािी सं्यायेख्याचा संदिभारत कोणतेिी शुल आकार्याये जाणार नािी, ीरंतु ज्या प्रकरणांरध्ये या सर्यायतीसाठानी सरकार पशा दिस्तऐरजाचा संदिभारत आकार्याये जाणारे शुल भरणास जबल ाबल दिार पसे्याय. (2) वाीारी नौनयन कायदिा, 1894, कायदिा ्रांक 57 आदण 58 दरक. सी. पंतगरत नोंदिणीक ृ त कोणतािी जिाज दक ं रा जिाजाची दक ं रा जिाजाची दर्ी, िस्तांतरण दक ं रा इतर सरू ीाचे कोणतेिी सं्यायेख्य, एकतर ीू्यणरीणे दक ं रा गिाण ठाने रू्यन दक ं रा प्रा, दक ं रा कोणतािी भाग, वाज, गिाण दक ं रा रा्यायरत्ता. 60 दक ं रा 1838 चा XIX पदधदनयरांतगरत दक ं रा जिाजांची भारतीय नोंदिणी कायदिा, 1841 (1841 चा CX), तानंतरचा कायद्यांदारे सुधाररत.

17. भारतात दनिाददित क े ्याये्यायी सं्यायेख्य - कतरवाची जबल ाबल दिारी घेणारी आदण भारताती्याय कोणतािी व्ीने दनिाददित क े ्याये्यायी सरर सं्यायेख्य पंर्यायात आणणाीू्यरा दक ं रा पंर्यायबल जारणीचा रेळी रुदांदकत क े ्याये जाती्याय.

18. भारताबल ािेर दिेयक े आदण नोटाई्स या पंर्यायात आण्याये्याये सं्यायेख्य वदतर् इतर साधने - (1) शुल आकारणायोग आदण क े रळ भारताबल ािेरच पंर्यायात आणला जाणायया आदण दरदनरयीत दक ं रा रचनीत नस्यायेला प्रतेक दिस्तऐरज तो भारतात ीदिलांदिा प्राय झालानंतर तीन रदि्ांचा आत दशिारोतरबल क े ्याये जाऊ शकते. (2) तारुळे दरदित करणे क े ्यायेला रुदांकनाचा रणरनाचा संदिभारत, पसे कोणतेिी दिस्तऐरज एख्याद्या ख्याजगी व्ीकडलि ू्य न योगररता रुदांदकत क े ्याये जाऊ शकत नसे्याय, तर ते तीन रदि्ांचा उका का्यायारधीत दजिलादधकारी यांचाकडलिे ने्याये जाऊ शकते, जे तसे दिस्तऐरज घेणायया व्ी्याया आरशक पसे्याय आदण तासाठानी ीैसे द्यारे ्यायागती्याय पशा रू्यलाचा रुदांकासि, [राज्य सरकार] दनयरानुसार दरदित करणे करे्याय पशा ीद्धतीने रुदांदकत करती्याय."

34. पदधदनयर 1899 चा क्यायर 2 (14) पंतगरत ीररभादषत क े ्यायेला 'सं्यायेख्य' रध्ये प्रतेक सं्यायेख्य सरादरि आिे ज्यादारे कोणतािी पदधकार दक े ्याये गे्याये आिे, िस्तांतररत क े ्याये गे्याये आिे, रयारददित क े ्याये गे्याये आिे, दरस्ताररत क े ्याये गे्याये आिे, नि क े ्याये गे्याये आिे दक ं रा नोंदिर्याये गे्याये आिे. क्यायर 2 (14) पंतगरत ीररभादषत क े लानुसार सं्यायेख्य ' िा शब रू्यळ सं्यायेख्यचा संदिभर दिेतो आदण ताची प्रत दक ं रा योगररता प्ररादणत प्रत नािी. िे क े रळ रू्यळ सं्यायेख्य तयार क े लाररच, रुदांक शुल/दिंडलिाचा करतरतेस रा्ता दिेणासाठानी ीैसे ददि्याये जाऊ शकतात.

35. कायदिा, 1899 चा चौथा पध्यायात (क्यायर 33 ते क्यायर 48) 'योगररता रुदांदकत न क े ्याये्याये सं्यायेख्य' या शीषरकाख्या्यायी, ज्या सं्यायेख्यारर दशिारोतरबल वाय्याया िरे िोते ता सं्यायेख्यारर दशिारोतरबल क े ्याये जात नािी तेवा पनुसरण करणाचा प्रद्येची तरतू्यदि आिे.

36. पदधदनयर 1899 चा क्यायर 33 रध्ये 'कागदिीतांची तीासणी आदण जयी' करणाची तरतू्यदि आिे. क्यायर 33 चा उीक्यायर (1) पंतगरत, "कायद्यादारे ीुरारा प्राय करणाचा पदधकार पस्याये्यायी प्रतेक व्ी दक ं रा ीककारांची संरती पस्याये्यायी प्रतेक व्ी आदण साररजदनक ीदिाचा प्रभारी पस्याये्यायी प्रतेक व्ी, ीोद्यायस पदधकारी रगळता, ज्यांचाीुढे, तांचा रते, कतरव बल जार्याये्याये कोणतेिी सं्यायेख्यारर सादिर क े ्याये जाते दक ं रा तांचा कायारल चा ीू्यतरतेसाठानी येते, पशा सं्यायेख्यारर योगररता दशिारोतरबल क े ्याये्याये नािी पसे तांना ददिसलास ते जय क े ्याये जार्याय". पदधदनयर 1899 चा क्यायर 33 (2) रध्ये पशी तरतू्यदि करणात आ्यायी आिे की शुल आकारणायोग प्रतेक सं्यायेख्यारर उीक्यायर (1) रध्ये स्पि क े लाप्रराणे पशा व्ीदारे तीासणी क े ्यायी जार्याय, जेणेकरू न पसे सं्यायेख्य पंर्यायात आण्याये गे्याये दक ं रा प्ररर पंर्यायात आण्याये गे्याये तेवा भारतात पंर्यायात पस्याये्याया पस्यायेला कायद्याने आरशक पस्यायेला रू्यलाचा आदण रणरनाचा दशिक्काने तारर रुदांदकत क े ्याये आिे की नािी िे दनदशत क े ्याये जार्याय. क्यायर 2 (11) रध्ये सरादरि पस्यायेला 'योगररता रुदांदकत क े ्याये्याया ' वाख्येचा परर पसा आिे की ता उीकरणारर योग रकरेीेका करी नस्याये्याये दचकटाई दक ं रा छाी्याये्याये दशिा पसते आदण पसे दशिा भारतात सध्या पंर्यायात पस्याये्याया पस्यायेला कायद्यानुसार दचकटाईर्याये गे्याये आिे दक ं रा राीर्याये गे्याये आिे.

37. कायदिा, 1899 चा क्यायर 33 चे साधे राचन पशा प्रकारे स्पि करते की जेवा एख्यादिे साधन दक ं रा सं्यायेख्य प्रादधकरणासरोर सादिर क े ्याये जाते, तेवा ता उीकरणारर योगररता दशिारोतरबल क े ्याये आिे की नािी िे तीासणे िे पशा प्रादधकरणाचे कतरव आिे आदण जर क्यायर 33 (2) पंतगरत ता उीकरणारर योगररता रुदांदकत क े ्याये्याये नािी पसे आढळ्याये तर संबल ंदधत प्रादधकरण उ् सं्यायेख्य जय करे्याय.

38. पदधदनयर 1899 चे क्यायर 34 संबल ंदधत पदधकायया्याया दररेकबल ुद्धी प्रदिान करते की जर कोणतािी ्यायोक ्यायेख्या ्यायेख्याीरीकणादिरमान "दििा ीैसे" ीेका जास्त शुल आकारणायोग कोणतीिी ीारती तांना ददि्यायी गे्यायी दक ं रा तांचासरोर सादिर क े ्यायी गे्यायी, तर पशा पदधकायया्याया, तांचा दररेकारध्ये, दिस्तऐरज जय करणाऐरजी, योगररता रुदांदकत क े ्याये्यायी ीारती बल दि्यायणाची आरशकता पसू्य शकते."

39. पदधदनयर 1899 चा क्यायर 35 चे साधे राचन पसे सू्यदचत करते की संबल ंदधत रुदांक शुल आदण दिंडलि नंतर भरलास पसीकायर दिस्तऐरज रुदांक न क र पीुरे रुदांक पसे्याये्याये सुद्धा दिाख्य्याय करू न घेत्याये जाते. याररू न पसे ददिसू्यन येते की क्यायर 35 पंतगरत पस्याये्यायी आरशकता कठानोर नािी आदण नंतरचा टाईप्ाररिी तात सुधारणा क े ्यायी जाऊ शकते.रुदांदकत नस्याये्याये दक ं रा पीुरे रुदांदकत क े ्याये्याये सं्यायेख्य ीू्यणरीणे परैध नसते आदण क्यायर 35 चा तरतुदिीत नरू्यदि क े ्यायेला पटाईींची ीू्यतरता क े लानंतर ते ीुरावारध्ये रैध आदण सीकारािर क े ्याये जाऊ शकते.

40. पदधदनयर 1899 चे क्यायर 37 पयोगररता रुदांदकत क े ्यायेला दिस्तऐरजांचा प्ररेश संबल ंदधत आिे.तात पशी तरतू्यदि करणात आ्यायी आिे की, राज्य सरकार पसे दनयर बल नरू्य शकते की, जर एख्याद्या सं्यायेख्यारर ीुरेशा रकरेची ीरंतु पयोग रणरनाची रुदांदकत पसे्याय, तर ज्या शुलासि ते आकारणायोग आिे ते शुल भरलानंतर ते योगररता रुदांदकत झालाचे प्ररादणत क े ्याये जाऊ शकते आदण पशा प्रकारे प्ररादणत क े ्याये्याये कोणतेिी दिस्तऐरज ताचा पंर्यायबल जारणीचा तारख्येीासू्यन योगररता रुदांदकत क े ्याये्याये पसलाचे रान्याये जार्याय.

41. जय क े ्याये्यायी रुदांदकत सं्यायेख्य कशी िाताळ्यायी जारीत यासाठानी कायदिा, 1899 चा क्यायर 38 रध्ये कायरीद्धतीची तरतू्यदि आिे. क्यायर 38 चा उी-क्यायर (1) रध्ये पशी तरतू्यदि आिे की जेवा क्यायर 33 पंतगरत एख्यादिे दिस्तऐरज जय करणारी व्ी क्यायर 35 दारे प्रदिान क े ्यायेला दिंडलिाची दक ं रा क्यायर 37 दारे प्रदिान क े ्यायेला कतरवाची रिर भरलानंतर ीुरारा म्हणू्यन पसे दिस्तऐरज सीकारते, तेवा तो दजिलादधकारी यांना पशा दिस्तऐरजाची प्ररादणत प्रत, ्यायेख्यी प्रराणीतासि ीाठानरे्याय, ज्यात ता संदिभारत आकारला गे्यायेला शुलाची आदण दिंडलिाची रिर नरू्यदि पसे्याय आदण ती रिर दजिलादधकारी दक ं रा ता रतीने दनयु् क े ्यायेला व्ी्याया ीाठानरे्याय.

42. पदधदनयर 1899 चे क्यायर 39 आदण 40 एकतर पदगर ीरतारा दिेणासाठानी, दिस्तऐरजारर योगररता रुदांदकत क े लाचे प्ररादणत करणासाठानी दक ं रा रुदांक शुल गोळा करणासाठानी दजिलादधकारी यांचा दररेकादधकाराचा राीर करणाची प्रद्या प्रदिान करतात.

43. पदधदनयर 1899 चा क्यायर 33, 35 आदण 2 (14) चे साधे राचन स्पिीणे दिशरदरते की ज्या दिस्तऐरजारर योगररता दशिारोतरबल क े ्याये्याये नािी ते जय क े ्याये जाऊ शकते आदण जेवा आरशक शुल आदण दिंडलि भर्याया गे्याया पसे्याय, तेवा उ् दिस्तऐरज कायदिा, 1899 चा क्यायर 35 पंतगरत ीुरारा म्हणू्यन घेत्याया जाऊ शकतो. ीरंतु, ताच रेळी, क्यायर 33 आदण 35 िे दिस्तऐरजाचा कोणतािी प्रतीशी संबल ंदधत नािीत आदण ीका्याया सं्यायेख्यारर पर्यायंबल ू्यन रािणाची ीररानगी ददि्यायी जाऊ शकते जे कायदिा, 1899 चा क्यायर 2 (14) चा परारल तगरत एक सं्यायेख्य आिे. या ्ाया्यायया्याया जुीुडलिी क े शर रार (उीरो्) रधी्याय कायदिा, 1899 चा क्यायर 33,35 आदण 36 आदण ीुरारा कायदिा, 1872 चा क्यायर 63 ची वायी आदण वायी दरचारात घेणाची संधी िोती आदण पसे म्हटाई्याये गे्याये कीःि "13. क्यायर 35 चा ीदि्याये पंग, ज्यारर योगररता दशिारोतरबल क े ्याये जात नािी तोीयरल त, कतरवाची जबल ाबल दिारी सोीरणाजोगा कोणतािी साधना्याया ीुरावाीासू्यन स्पिीणे दिू्य र ठाने रतो. ताचा दिुसरा भाग जो उीकरणारर काररार करणाशी संबल ंदधत आिे, तो पशा उीकरणाचा कोणतािी दिुयर ीुरारा उघडलिीणे बल ंदि करे्याय, कारण जेवा शुलासि सीकारािरीणे चाजर करणायोग रू्यळ दिस्तऐरजारर दशिारोतरबल क े ्याये गे्याये नािी दक ं रा पीुरी दशिारोतरबल क े ्यायी गे्यायी नािी तेवा पशा ीुरावा्याया ीररानगी दिेणे, कायद्याने दक ं रा ीुरारा प्राय करणाचा पदधकार पस्यायेला व्ीने दिस्तऐरजारर काररार करणासारख्ये ठानरे्याय. जेवा रू्यळ दिस्तऐरज प्रतकात ्ाया्याययासरोर पसे्याय आदण दिस्तऐरजारर दरसंबल ू्यन रािणाचा प्रयत करणायया ीकाकडलि ू्य न दिंडलिासि रुदांकाती्याय करतरता भर्यायी जार्याय तेवाच तरतू्यदि (प) ्यायागू्य िोते. स्पिीणे दिुयर ीुरारा एकतर रुदांदकत नस्यायेला दिस्तऐरजाती्याय रजक ु राचा तोंडलिी ीुरावाचा राध्यरातू्यन दक ं रा भारतीय ीुरारा कायद्याचा क्यायर 63 रध्ये सरादरि पस्यायेला ताचा प्रतीदारे, दिस्तऐरजावदतरर् ीुरारा म्हणू्यन कािीिी प्राय करणाचे पदधकायारल ना आदिेश दिेणायया ीरंतुकांचा आरशकता ीू्यणर करणार नािी. क्यायर 25 िे दिस्तऐरजाचा कोणतािी प्रतीशी संबल ंदधत नािी आदण एख्याद्या ीका्याया क े रळ क्यायर 35 चा उदेशाने एक साधन पस्यायेला दिस्तऐरजारर पर्यायंबल ू्यन रािणाची ीररानगी ददि्यायी जाऊ शकते. क्यायर 2 (14) रध्ये 'सं्यायेख्य' ची वाख्या पशा प्रतेक दिस्तऐरजाचा सरारेश म्हणू्यन क े ्यायी आिे ज्यादारे कोणतािी पदधकार दक े ्याये जाते, िस्तांतररत क े ्याये जाते, रयारददित क े ्याये जाते, दरस्ताररत क े ्याये जाते, दरझर्याये जाते दक ं रा नोंदिर्याये जाते. रुदांक कायद्याचा उदेशाने दिस्तऐरजाची प्रत एक दिस्तऐरज म्हणू्यन सरादरि करणास रार नािी.

14. जर क्यायर 35 क े रळ रू्यळ दिस्तऐरजांशी संबल ंदधत पसे्याय आदण क्यायर 36 ची नि्याय करणार नसे्याय तर ताचा पसा परर ्यायार्याया जाऊ शकत नािी की एख्याद्या सं्यायेख्या्याया दिुयर ीुरावाचा फायदिा िोऊ शक े ्याय. क्यायर 36 रधी्याय 'एक दिस्तऐरज ' या शबांचा परर क्यायर 35 प्रराणेच पस्याया ीादिजे. ख्यटाई्याया दक ं रा कायररािीचा सुरुरातीचा टाईप्ात आकेी न घेता रू्यळ दिस्तऐरज ीुरावारध्ये दिाख्य्याय करणात आ्याया पसे्याय पशा प्रकरणांरध्ये दरदधरंडलिळाने क्यायर 35 चा कठानोर तरतुदिींीासू्यन क े रळ राघार घेत्यायी. दिुसयया शबांत, जरी आकेी दिस्तऐरजारर दचकटाई्यायेला रुदांकाचा पीुरेीणारर आधाररत पस्याया, तरी ज्या ीका्याया ते सीकारणास आकेी घेणाचा पदधकार आिे, ताने सं्यायेख्य ीदिलांदिा सादिर क े ्याया जातो तेवा तसे करणे आरशक आिे. एकदिा दिस्तऐरज ीुरावाचा प्ररेश आकेी घेणाची रेळ दनघू्यन गे्यायी की, ताच आधारारर नंतरचा टाईप्ारर कोणतािी आकेी उीससरत क े ्याया जाऊ शकत नािी. ीरंतु िे कोणतािी प्रकारे क्यायर 36 ची ्यायागू्यता एख्याद्या दिस्तऐरजाचा रजक ु राचा ीुरावारध्ये सादिर क े ्यायेला दक ं रा सादिर करणाचा प्रयत क े ्यायेला दिुयर ीुरावारर राढरत नािी ज्यारर रुदांक ्यायार्याये्याये नािीत दक ं रा पीुरी रुदांक ्यायार्याये्यायी आिेत. "

44. िररओर पगरा्याय (उीरो्) प्रकरणात या ्ाया्याययाचा तीन ्ायाधीशांचा ख्यंडलिीीठानाने या रता्याया दिुजोरा ददि्याया आिे, ज्यारध्ये ते ख्या्यायी्यायप्रराणे म्हटाई्याये आिेःि "10. या ्ाया्याययाचा दनणरयांररू न आदण कायद्याचा क्यायर 33,35 आदण 2 (14) चा साध्या राचनाररू न िे स्पि िोते की ज्या दिस्तऐरजारर योगररता दशिारोतरबल क नािी ते जय क े ्याये जाऊ शकते आदण जेवा पशा दिस्तऐरजासाठानी आरशक शुल आदण दिंडलि भर्याया गे्याया पसे्याय तेवा ते रुदांक कायद्याचा क्यायर 35 पंतगरत ीुरारा म्हणू्यन घेत्याये जाऊ शकते. क्यायर 33 दक ं रा 35 िे दिस्तऐरजाचा कोणतािी प्रतीशी संबल ंदधत नािीत आदण ीका्याया क े रळ क्यायर 2 (14) चा परारल तगरत पस्यायेला दिस्तऐरजारर पर्यायंबल ू्यन रािणाची ीररानगी ददि्यायी जाऊ शकते. रुदांक कायद्याचा उदेशाने दिस्तऐरजाची प्रत सरादरि करणास रार नािी. दिस्तऐरजाची प्रत जय करू न प्ररादणत क े ्यायी जाऊ शकत नािी आदण रुदांक कायदिा, 1899 पंतगरत िा दिुयर ीुरारा म्हणू्यन सीकार्याया जाऊ शकत नािी, यात आता कायदिा दनःिसंशयीणे ठानार आिे. "

45. या दरषयाररी्याय कायदिा सुप्रदतदषत आिे की कदरत दिस्तऐरजाची योगररता प्ररादणत प्रत/छायाप्रती जय करू न प्ररादणत क े ्यायी जाऊ शकत नािी आदण िे कायदिा, 1899 पंतगरत ीुरावारध्ये सीकार्याये जाऊ शकत नािी.यारुळे पसा दनष्कषर दनघतो की एख्याद्या उीकरणाती्याय करतरता, रग ती पनारशकीणे दशिारोतरबल क े ्याये्यायी पसो दक ं रा पीुरी दशिारोतरबल क े ्याये्यायी पसो, ती कायदिा, 1899 पंतगरत दरदित क े ्यायेला प्रद्येदारे सुधार्यायी जाऊ शकते. िे स्पिीणे सू्यदचत करते की उीकरण पंर्यायात आलानंतरिी कायद्यांतगरत आरशकता ख्यरोख्यरच ीू्यणर क े ्यायी जाऊ शकते. कायद्यांतगरत आरशकता कठानोर दक ं रा कठानोर नािी, जेणेकरू न प्रररतःि साधन परैध िोर्याय.

46. िे पसेिी दिशरदरते की कायदिा, 1899 चा उदेश एख्याद्या साधना्याया ीू्यणरीणे परैध घोदषत करणे िा नािी, तर प्रतेक उीकरणारर रुदांक शुल रसू्य्याय करणे िा आिे. 1899 चा कायद्याचा उदेश राज्यासाठानी रिसू्य्याय सुरदकत करणे िा आिे.

47. या ्ाया्याययाने, दिंदिुस्तान सी्याय द्यायदरटाईेडलि दररुद्ध रेससर ददि्यायीी कन्कन क ं ीनी, (11 (1969) 1 एस. सी. सी. 597) या प्रकरणात, कायदिा, 1899 चा उदेश िाताळ्याया आदण पसे म्हटाई्यायेःि "7. रुदांक कायदिा िा दरदशि प्रकारचा दिस्तऐरजारर राज्याचा रिसू्य्याय सुरदकत करणासाठानी पंर्यायात आण्याये्याया एक दरत्तीय उीाय आिेःि दफयारदिी्याया ताचा प्रदतस्पध्यारचा ख्यटाईलाची ीू्यतरता करणासाठानी तांदतक शताचा राीर करणासाठानी तो पंर्यायात आण्याया जात नािी. कायद्याचा कठानोर तरतुदिींची कलना रिसु्यायाचा दितासाठानी क े ्यायी जाते, एकदिा ती रस्तू्य कायद्यानुसार सुरदकत झा्यायी की, ता साधनारर दिारा करणारा ीक दिस्तऐरजारर प्रारंदभक दिोषारुळे ीराभू्यत िोणार नािी. ता दिीकोनातू्यन ीादिलास योजना स्पि आिे. रुदांक कायद्याचे क्यायर 35 िे प्रराणे एख्याद्या रुदांक न ्यायार्यायेला उीकरणा्याया ीुरावारध्ये दिाख्य्याय करणारर दक ं रा तारर काररार करणारर प्रदतबल ंध म्हणू्यन कार करते; क्यायर 40 रध्ये उीकरणे जय करणाची प्रद्या प्रदिान क े ्यायी आिे, क्यायर 42 चे उी-क्यायर (1) एख्याद्या दिस्तऐरजारर योगररता रुदांक ्यायार्याये्याये आिे िे प्ररादणत करणाची तरतू्यदि करते आदण क्यायर 42 चे उी-क्यायर (2) पशा प्रराणीकरणारुळे उदरणारे ीररणार ्यायागू्य करते."

48. 1899 चा कायद्याची वायी राज्यासाठानी रिसू्य्याय सुरदकत करणासाठानी आिे आदण दफयारदिी्याया तास दिेणाचे साधन म्हणू्यन ताचा राीर क े ्याया जाऊ नये, पसे स्पि क े लानंतर ख्यंडलिीीठानाने पसा दनष्कषर काढ्याया की शुल आदण दिंडलि भरलानंतर रुदांदकत नस्यायेला साधनांरर काररार क े ्यायी जाऊ शकते.सुरुरातीचे दिोष दिू्य र क े ्याये जाऊ शकतात आदण सुरुराती्याया दशिा न ्यायार्यायेला दिस्तऐरजारर कायद्यात गैर- कायदिा रानणाचा दरदधरंडलिळाचा िेतू्य कधीच नसतो.

49. पदधदनयर 1899 चा तरतुदिींनुसार ज्या दिस्तऐरजारर दशिारोतरबल करणे आरशक आिे, ीरंतु दिस्तऐरजात पंतभू्यरत पस्यायेला वरिाराचा रैधतेरर ीररणार िोत नािी पशा दिस्तऐरजारर दशिारोतरबल करणात पयशसी िोणाचा घटाईनांशी िा कायदिा संबल ंदधत आिे. कायदिा, 1899 चा तो भाग चौरा रुदांक शुल न भरणाचा आकसमक ीररससरतींशी संबल ंदधत आिे आदण एकदिा राज्याचा रिसु्यायाचे वाज सुरदकत करणाचा उदेश दनदशत झा्याया की, आरशक रुदांक शुल भरलानंतर साधनांरर आधाररत दिावारर नेिरीच काररार क े ्यायी जाऊ शकते.

50. म्हणू्यन, आम्ही पसे रानतो की कायदिा, 1899 पंतगरत करतरता ीू्यणर क े ला जाऊ शकतात आदण कोणतािी दिस्तऐरजा्याया कायरचे परैध ठानररत नािी. आता, ्ाया्यायय दक ं रा ्यायरादि ्ायादधकरण 1899 चा कायद्यांतगरत कािी तुटाईी पसलास ता सुधारणाचे आदिेश दिेऊ शकते का िे ीािायचे आिे.

51. ्यायरादि िी दररादि दनराकरण करणाची एक प्रद्या म्हणू्यन सरज्यायी जाऊ शकते ज्यारध्ये ीकांचा करारादारे, दनयु् ्यायरादिाकडलिे दक ं रा ्यायरादि ्ायादधकरणाकडलिे दररादि सादिर क े ्याया जातो, ज्यांचाकडलिे ीकांरधी्याय सिरतीनुसार ्यायागू्य पस्यायेला कायद्यानुसार दररादि सोडलिरणाचे पदधकारकेत आिे.रैकसलकररता, ्ाया्याययाबल ािेरी्याय ीकांरधी्याय दररादिांरर पधर-्ादयक ीद्धतीने पदभदनणरय करणारी एक यंतणा म्हणू्यन िे सरज्याये जाऊ शकते.

52. दररादि दनरारणासाठानी प्राधा्ाची ीद्धत म्हणू्यन ्यायरादिाची प्रद्या भारतात नरीन नािी. प्राचीन दिंदिू्य सादिताती्याय दरदानांनुसार, 'बल ृिदि् परणक उीदनषदि' िा सरारत जुना जात गंर आिे ज्यारध्ये सध्याचा ्यायरादिाशी जरळू्य न संबल ंदधत पस्यायेला प्रणा्यायीचा उलेख्य आिे कारण तात 'ीुगा' दक ं रा सरादनक ्ाया्यायये, 'शेणी ' दक ं रा सरान वरसाय करणारे ्यायोक आदण 'क ु ्याय' दक ं रा सराजाचा ताच भागाती्याय सारादजक बल ाबल ींशी संबल ंदधत सदिस यासारख्या दरदरध ्यायरादि संसरा सरादरि आिेत. ररी्याय सरर संसरांना ींच म्हटाई्याये गे्याये आदण एकदततीणे ींचायत सराीन करणात आ्यायी. दप्ररी कौस््यायने रैत्याया सीतना दररुद्ध रररराडलिा दररना [12 एआयआर 1934 ीी. सी. 105] या प्रकरणात या्याया दिुजोरा ददि्याया आिे, ज्यारध्ये पसे आढळू्य न आ्याये आिे की दनरडलि ू्य न आ्यायेला ींचायतीकडलिे ीक रादि ीाठानरत पसत आदण प्रचद्यायत कायदिेशीर तसेच नैदतक आधारांरर आधाररत दररादिाचा योग आदण सर्ायी तोडलिगा काढणाचा ततारर आधाररत िा दनणरय दिेणास या ्ायदनणारयक संसरा जबल ाबल दिार िोता.

53. 1772 सा्यायी इंगजांनी ीदि्याये बल ंगा्याय रेगु्यायेशन पंर्यायात आणलानंतर भारताती्याय ्यायरादिाची वरसरा आणख्यी दरकदसत झा्यायी.या पदधदनयरानंतर, सरर दररादि ्यायरादिाकडलिे सादिर करणात आ्याये आदण ताचा दनणरयाचे रू्यल ्ाया्याययाने ीाररत क े ्यायेला कोणतािी आदिेशासारख्येच िोते. ीुढे, 1781 चा बल ंगा्याय रेगु्यायेशन रध्ये येरे उदि् ध ृ त क े लाप्रराणे तरतू्यदिीचा दिेख्यी्याय सरारेश आिेःि "्ायाधीश दशफारस करतात आदण ीककारांनी ीरस्पर सिरतीने एका व्ीचा ्यायरादिासरोर िजर रािणासाठानी ीककारांरर स्ी न करता तांना शक पसे्याय दततका दिबल ार आणतात. कोणतािी ्यायरादिाचा कोणतािी दनणरय, तोीयरल त बल ाजू्य्याया ठाने र्याया जाऊ नये जोीयरल त सबल ळ ीुरावासि दिोन दररासािर साकीदिारांचा शीरेदारे सांदगत्याये जात नािी की ्यायरादि तांचा दनणरय दिेणाचा दिरमान घोर दक ं रा पंशतःि भिाचाराचे दिोषी िोते ". 13 सी. वी. नागाजुरन रेडी, सी. ीी. सी. (सुधारणा ) कायदिा, 1999 चा ीाररभू्यरीरर ्यायरादिाची भू्यदरका, भारतीय ्यायरादि ीररषदि,

54. रर नरू्यदि क े ्यायेला क्यायराररू न िे पगदिी स्पि िोते की बल ंगा्याय रेगु्यायेशनरध्ये ीककारांचा ीरस्पर करारानुसार ्यायरादिाचा प्रद्येदारे दररादि सोडलिरणास सकर करणाचा तरतुदिी आिेत, दरशेषतःि कराराचा जबल ाबल दिायया आदण भागीदिारी क ृ तींचा उलंघनाशी संबल ंदधत दररादिांसाठानी पशा तरतुदिी आिेत. राज्याने पंर्यायात आण्यायेला सरारत जु्ा कायद्यात म्हणजेच ददिराणी प्रद्या संदिता, 1859 रध्येिी ्यायरादिा्याया सरान दरळा्याये्याये िोते. दरशेषतःि, ददिराणी प्रद्या संदिता, 1908 चा ीररदशि II रधी्याय तरतुदिीत ्यायरादिाशी संबल ंदधत प्रद्या सरादरि िोती.या रैधादनक तरतुदिी प्रारुख्याने दिोन प्रकारचा ्यायरादिांशी संबल ंदधत आिेतःि i) कोणतािी प्र्यायंदबल त ददिराणी ख्यटाईलात ्ाया्याययांनी रध्यसरी सुरू क े ्यायी. ii) ज्या ्यायरादिारध्ये ्ाया्याययाचा कोणतािी सिभाग दक ं रा िस्तकेी नसे्याय.

55. या दिोन प्रकारचा ्यायरादिावदतरर्, "रैधादनक ्यायरादि" म्हणू्यन ओळख्य्याया जाणारा दतसरा प्रकारचा ्यायरादि दरकदसत झा्याया ज्यारध्ये ्यायरादिाची प्रद्या कायद्याती्याय तरतुदिींदारे दनयंदतत क े ्यायी जाते. https: //www. icaindia. co. in/icanet/quterli/apr-june2002/ica[5]. html (Last accessed on 22nd January, 2023 at 10: 50 pm).

56. ्यायरादि वरसरेती्याय रोठाना दरकास ्यायरादि कायदिा, 1899 चा पदधदनयरानंतर झा्याया, ज्याची इंगजी ्यायरादि कायदिा, 1899 शी पगदिी तु्यायना करता येऊ शकते.िा कायदिा भारताती्याय ्यायरादिाचा पंर्यायबल जारणीचा ददिशेने ीदि्याये ीाऊ्याय म्हणू्यन सरज्याया जाऊ शकतो.्यायरादि कायदिा, 1899 सुरुराती्याया सरर प्रेदसडलिे्ी शिरांना ्यायागू्य िोता आदण रादिाचा सुरुरातीचा संदिभारीासू्यन ्यायरादिाचा प्रद्या ्ादयक िस्तकेी पसस्त्ात िोता..

57. झीाट्याने बल दि्यायता काळाबल रोबल र, भारताती्याय ्यायरादि वरसरेचा उत्क्रांती्याया दिेख्यी्याय गती दरळा्यायी.ददिराणी प्रद्या संदिता, 1908 रध्ये क्यायर 89 पंतगरत सरादरि पस्याये्यायी तरतू्यदि सरादरि करणासाठानी सुधारणा करणात आ्यायी िोती, जी क े रळ ्यायरादिाची उीयु्ता आदण पंर्यायबल जारणीशी संबल ंदधत िोती.20 वा शतकाचा सुरुराती्याया, ्यायरादि िा दररादि दनरारणासाठानी एक सीकारािर रागर म्हणू्यन उदियास आ्याया आदण ताची राढती ्यायोकदप्रयता ीू्यणर करणासाठानी, दरदधरंडलिळाने, ्यायरादि कायदिा, 1940 (याीुढे 'कायदिा, 1940' म्हणू्यन संदिदभरत) ्यायागू्य क े ्याया.्यायरादिाचा सरू ीात दररादि दनरारणासाठानी ज्यायदि आदण करी ख्यदचरक ीद्धत उी्यायब् करू न दिेणाचा प्रारदरक उदेशाने िा कायदिा, 1940 ्यायागू्य करणात आ्याया. तरादी, 1940 चा कायद्याती्याय तरतुदिींचा वारिाररक राीरात पनेक पीयारयता पसस्त्ात िोता.

58. 1940 चा कायद्यात इंगजी ्यायरादि कायदिा, 1934 पंतगरत पस्यायेला तरतुदिींप्रराणेच पनेक तरतुदिी िोता ीरंतु तरीिी तात बल ाह दनराााचा पंर्यायबल जारणीसाठानी कोणतीिी तरतू्यदि नवती. तसेच, कायदिा, 1940 रधी्याय तरतुदिींरुळे ्यायरादि कायररािीचा दतन्ही टाईप्ांरर, म्हणजे, रादि ्यायरादिाकडलिे ीाठानरणाीू्यरा, ्यायरादि कायररािी प्र्यायंदबल त पसताना आदण ्यायरादि दनणरय ीाररत क े लानंतर, ्ायवरसरेचा िस्तकेी सुकर झा्याया.

59. कायदिा, 1940 पंतगरत पस्यायेला तरतुदिींचा पकायरकर कायरीद्धतीरर ्ायवरसरेकडलि ू्य न दनयदरतीणे टाईीका क े ्यायी जात पसे. गुरू नानक फाऊ ं डलिेशन दररुद्ध रतन दसंग पँडलि स् [14 (1981) 4 एस. सी. सी 634] या प्रकरणात ्ायरू्यता डलिी. ए. दिेसार यांनी नोंदिर्याये्याये ख्या्यायी्याय दनरीकण येरे नरू्यदि करणे योग आिेःि "1. कायरसरू ीी, रेळख्याऊ, गुंतागुंतीचा आदण रिागाा ्ाया्याययीन कायरीद्धतींनी दरधीजांना प्रद्यातक दनरररक कलना टाईाळत, रादि दरटाईरणासाठानी करी औीचाररक, पदधक प्रभारी आदण रेगरान ीयारयी रंच शोधणास प्ररृत्त क े ्याये आदण यारुळे ते ्यायरादि कायदिा, 1940 कडलिे रळ्याये. तरादी, या कायद्यांतगरत ज्या ीद्धतीने कायररािी क े ्यायी जाते आदण ्ाया्याययांरध्ये दरना पीरादि आवान ददि्याये जाते, तारुळे रकी्यायांरध्ये िसे झा्याये आिे आदण कायदिेशीर ततजांरर दर्यायाी करणाची रेळ आ्यायी आिे".

60. या ्ाया्याययाने ीुढे भारतीय पन रिारंडलिळ दररुद्ध जोदगंदिरीा्याय रोदिंदिरीा्याय आदण इतर [15 (1989) 2 एससीसी 347] या प्रकरणात पसे दनरीकण नोंदिर्याये की ्यायरादिाचे दनयरन करणारा कायदिा करी तांदतक आदण संीू्यणर प्रद्या सरता आदण दनिकता दनदशत करू न वारिाररक सरसांसाठानी पदधक योग पसारा. या ्ाया्याययाने इतकी तीव्र टाईीका करू निी, दरदधरंडलिळाने दिीघर काळ 1940 चा कायद्यात कोणतीिी सुधारणा क े ्यायी नािी.

61. 20 वा शतकाचा उत्तराधारतच भारताती्याय ्यायरादिाचा दरकासात रोठाने बल दि्याय झा्याये.1991 रधी्याय आदररक उदिारीकरण आदण सरकारचा सरान धोरणांरुळे ीरदिेशी गुंतरणू्यक आकदषरत करणासाठानी पनुक ू्य ्याय राताररण दनरारण करणाची गरज भास्यायी.तारुळे, भारतीय दरधी आयोगाचा 76 वा पिरा्यायाचा तसेच Model UNCITRAL law चा आधारे दरदधरंडलिळाने कायदिा, 1996 ्यायागू्य क े ्याया.कायदिा, 1996 िा ्यायरादिाची प्रद्या दकफायतशीर, करी तांदतक आदण जगभराती्याय प्रचद्यायत आंतरराि् ीय ीद्धतींनुसार बल नरणाचा उदेशाने, 16 ऑगस 1996 ीासू्यन ्यायागू्य झा्याया.

62. भारताती्याय ्यायरादिाचा दरकासासाठानी एक रोठाना बल दि्याय िा कायदिा, 1996 चा पदधदनयरानंतर झा्याया.भारतीय दरधी आयोगाचा 76 रा पिरा्याय [16 भारतीय दरधी आयोग, ्यायरादि कायदिा, 1940 ररी्याय 76 रा पिरा्याय] तसेच Model UNCITRAL law चा आधारे, ्यायरादिाची प्रद्या दकफायतशीर, करी तांदतक आदण जगभराती्याय प्रचद्यायत आंतरराि् ीय ीद्धतींनुसार बल नरणाचा उदेशाने कायदिा,1996 ्यायागू्य करणात आ्याया.ीकांरधी्याय दररादि दनरारणासाठानी प्रभारी आदण ज्यायदि प्रद्या प्रदिान करणे तसेच ्यायरादिाचा प्रद्येत ्ाया्याययीन िस्तकेीाची वायी रयारददित करणे िा दरदधरंडलिळाचा िेतू्य िोता. [17 ीररिे दि ्रांक 4 (v), उदेश आदण कारणांचे दरधान, ्यायरादि आदण सरेटाई कायदिा, 1996.] भारत िळू्य िळू्य इतर वरसरेती्याय ्यायरादिाचा घडलिारोडलिींशी सुसंगत राहन दकरान ्ादयक िस्तकेीाचा ददिशेने राटाईचा्याय करत आिे.

63. या ्ाया्याययाचा घटाईनाीीठानाने एस. बल ी. ीी. पँडलि क ं ीनी दररुद्ध ीटाईे्याय इंदजदनपररंग द्यायदरटाईेडलि आदण इतर [18 (2005) 8 एससीसी 618] रधी्याय 2015 ीू्यराचा सुधारणा वरसरेचे ीरीकण करताना पसे म्हटाई्याये आिे की ्यायरादि/्यायरादि ्ायादधकरणाचा पदधकारकेताशी संबल ंदधत सरर प्रारदरक दक ं रा उंबल रयाररी्याय सरसांची ्ाया्याययादारे कायदिा, 1996 चा क्यायर 11 पंतगरत तीासणी क े ्यायी जारी. दरधी आयोगाने आीला 246 वा पिरा्यायात कायद्याची िी ससरती बल दि्यायणाचा प्रयत क े ्याया िोता, ज्यारध्ये ख्या्यायी्यायप्रराणे नरू्यदि क े ्याये आिेःि "जोीयरल त िस्तकेीाचा सरू ीाचा संबल ंध आिे, तोीयरल त पशी दशफारस क े ्यायी जाते की ्यायरादि करारा्याया आवान दिेणायया युस्रादिाचा दररोधात ्ाया्यायय/्ादयक प्रादधकरणाचे सक ृ तदिशरनी सराधान झालास ते ्यायरादिाची दनयु्ी करती्याय आदण/दक ं रा ीकांना ्यायरादिाकडलिे ीाठानरती्याय. या सुधारणेरध्ये पशी कलना करणात आ्यायी आिे की, ्यायरादिाचा करार पसस्त्ात नािी दक ं रा तो रदबल ात्याय आिे पसे आढळलासच ्ादयक प्रादधकरण ीकांना ्यायरादिाकडलिे ीाठानरणार नािी. जर ्ाया्याययीन प्रादधकरणाचे पसे रत पसे्याय की सक ृ तदिशरनी ्यायरादि करार पसस्त्ात आिे, तर ते दररादि ्यायरादिाकडलिे ीाठानरे्याय आदण ्यायरादि कराराचे पसस्त् शेरटाईी ्यायरादि ्ायादधकरणादारे दनधारररत क े ्याये जार्याय. तरादी, जर ्ाया्याययीन प्रादधकरणाने पसा दनष्कषर काढ्याया की करार पसस्त्ात नािी, तर दनष्कषर पंदतर पसे्याय आदण सक ृ तदिशरनी नािी. ्यायरादिाचा करार रदबल ात्याय आिे की नािी याबल ाबल त दनणारयक दनणरय घेत्याया जार्याय, पसेिी या सुधारणेरध्ये नरू्यदि करणात आ्याये आिे. " [19 भारतीय कायदिा आयोग पिरा्याय ्रांक 246 ्यायरादि आदण सरेटाई कायदिा 1996 रधी्याय सुधारणा, ीृष. 43]

64. या पिरा्यायात, भारतीय दरधी आयोगाने पसा दनष्कषर काढ्याया आिे की ्यायरादिाचा प्रद्येती्याय ्ादयक िस्तकेी ्यायरादिाचा प्रद्येती्याय दर्यायंबल ात ्यायकणीय राढ करतो आदण शेरटाईी ्यायरादिाचा ्यायाभ नाकारतो.ीररिे दि 24 रध्ये दरधी आयोगाने ख्या्यायी्यायप्रराणे नरू्यदि क े ्यायेःि "्यायरादि कायररािीचा पगदिी उंबल रयारर ्यायरादिांचा दनयु्ीसाठानी बल राच रेळ ख्यचर क े ्याया जातो पसे ददिसू्यन आ्याये आिे". [20 ीररिे दि ्रांक 24, पिरा्याय ्रांक 246, भारतीय दरधी आयोग.]

65. दरधी आयोगाने 1996 चा कायद्याती्याय क्यायर 11 रध्ये उी-क्यायर (6 ए) सरादरि करणाची सू्यचना क े ्यायी िोती, जी दरदधरंडलिळाने 1996 चा कायद्याती्याय 2015 चा सुधारणेदारे सीकार्यायी िोती. क्यायर 11 (6 ए) दनःिसंददििीणे ताचा िेतू्यने पसे दिशरदरते की, "सरर् ्ाया्यायय दक ं रा, यराससरती, उ् ्ाया्यायय, उीक्यायर (4) दक ं रा उीक्यायर (5) दक ं रा उीक्यायर (6) पन्वये क े ्यायेला पजारची तीासणी करताना, कोणतािी ्ाया्याययाचा कोणतािी दनणरय, हक ू्य र दक ं रा आदिेश पसू्यनिी, क े रळ ्यायरादि कराराचा पसस्त्ाची तीासणी करणे रयारददित ठाने रे्याय".

66. क्यायर 11 (6 ए) सि 2015 ची सुधारणा आदण तानंतरचा सुधारणा ्यायरादि ्ायशाताचा या उत्क्रांतीशी सुसंगत आिेत.प्ररुख्य कायदिा, 1996 रधी्याय सुधारणांचा शंख्य्यायेसि, िे पगदिी स्पि आिे की दरदधरंडलिळ भारताती्याय रेगाने दरकदसत िोत पस्यायेला ्यायरादि वरसरेशी सतत सं्यायग आिे आदण ्यायरादि प्रद्येत ्ाया्याययांचा िस्तकेीाची वायी करी करणाचा उदेशाने दरदरध आवाने ता्याया जोडलित आिेत. भारतीय पन रिारंडलिळाचा (उीरो्) प्रकरणात ्ायरू्यता सवसाची रुख्यजा यांनी व् क े ्यायेला ख्या्यायी्याय रतांनुसार भारताती्याय ्यायरादि चा्यायर्याया जार्याय पशी पीेका क े ्यायी जाऊ शकतेःि "7. आीण ्यायरादिाचा कायदिा सोीा, करी तांदतक आदण ससरदतदरशेषचा रास्तदरकतेसाठानी पदधक जबल ाबल दिार बल नर्याया ीादिजे, ीरंतु ्ाय आदण दनिकतेचा दनयरांना प्रदतसादि ददि्याया ीादिजे आदण ्यायरादिा्याया पशा प्रद्या आदण दनकषांचे ीा्यायन करणास भाग ीाडलि्याये ीादिजे जे क े रळ ीकांरध्ये ्ाय करू नच नवे तर ्ाय झा्याया आिे पशी भारना दनरारण करू न आतदररास दनरारण करे्याय". दरदधरंडलिळाचा ररी्याय प्रराणे चचार क े ्याये्याया दिीकोन या ्ाया्याययाने रा् क े ्याया आिे.

67. ाू्यरो फ े ्यायगुएरा, एस. ए. दर. गंगाररर ीोटाईर द्यायदरटाईेडलि [21 (2017) 9 एससीसी 729] चा प्रकरणात, या ्ाया्याययाने 2015 चा सुधारणेदारे आण्यायेला बल दि्यायांची वायी आदण ीररणार ख्या्यायी्याय शबात स्पि क े ्याया: "48. क्यायर 11 (6-प) चा राचनातू्यन, दरदधरंडलिळाचा िेतू्य स्पि आिे तो म्हणजे ्ाया्याययाने ्यायरादि कराराचे पसस्त् या क े रळ एका ीै्यायू्यरर ्यायक ददि्याये ीादिजे आदण ताची आरशकता आिे. ्यायरादि करार आिे की नािी िे ठानररणासाठानी कोणते घटाईक आिेत िा ीुढचा प्रश्न आिे.ताररचा ठानरार/दनणरय सोीा आिे-कराराती्याय ीकांरध्ये उदर्यायेला दररादिांशी संबल ंदधत ्यायरादिाची तरतू्यदि करणारे ख्यंडलि करारारध्ये आिे का िे ीािणे आरशक आिे.

59. एस. बल ी. ीी. आदण क ं ीनी [एस. बल ी. ीी. आदण क ं ीनी दररुद्ध ीटाईे्याय इं. द्याय. (2005) 8 एस. सी. सी. 618 ] आदण बल ोघारा ीॉ्यायीफ ॅ बल [राि् ीय दररा क ं ीनी द्यायदरटाईेडलि दररुद्ध बल ोघारा ीॉ्यायीफ ॅ बल (ीी) द्यायदरटाईेडलि, (2009) 1 एस. सी. सी. 267 या प्रकरणांरधी्याय दनणरयांचा दिीने 1996 चा कायद्याचा क्यायर 11 (6) पंतगरत पदधकाराची वायी ्यायकणीयरीता दरस्तृत िोती. 2015 रध्ये करणात आ्यायेला सुधारणेीयरल त िी ससरती कायर रादि्यायी. सुधारणेनंतर, ्ाया्याययांना फ् िे ीािणाची गरज आिे की ्यायरादि करार पसस्त्ात आिे की नािी- ना जास्त, ना करी. ्यायरादिाचा दनयु्ीचा टाईप्ारर ्ाया्याययाचा िस्तकेी करी करणे िे दरदधरंडलिळाचे धोरण आदण उदेश आिे आदण क्यायर 11 (6-प) रध्ये सरादरि क े ्यायेला या िेतू्यचा आदिर क े ्याया ीादिजे."

68. रायारती टाई्ेदडलिंग प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलि दररुद्ध प्रदि् य ु त दिेर बल ररन [22 (2019) 8 एससीसी 714] या ख्यटाईलाती्याय तीन ्ायाधीशांचा ख्यंडलिीीठानाने या ससरती्याया दिुजोरा ददि्यायाःि "10. िी ससरती पसलाने, िे स्पि आिे की या ्ाया्याययाने 2015 चा सुधारणेीू्यरा ददि्याये्याया कायदिा, ज्यारध्ये करार झा्याया आिे की नािी आदण सराधान झा्याये आिे की नािी िे तीासणे सरादरि िोते, तो आता कायदिेशीररीता रद करणात आ्याया आिे. िी ससरती पसलाने, [युनायटाईेडलि इंदडलिया इनशुर् क ं ीनी द्यायदरटाईेडलि दररुद्ध पँदटाईक आटाईर एक्सीोटाई्रस (ीी) द्यायदरटाईेडलि, (2019) 5 एस. सी. सी. 362] या उीरो् दनका्यायाती्याय तकारल शी सिरत िोणे कठानीण आिे, कारण क्यायर 11 (6-ए) ्यायरादि कराराचा पसस्त्ाचा तीासणीीुरते रयारददित आिे आदण ाू्यरो फ े ्यायगुएरा, एस. ए. रधी्याय दनका्यायात नरू्यदि क े लाप्रराणे संक ु दचत परारने सरजू्यन घेत्याये ीादिजे".

69. पशा प्रकारे, 2015 चा सुधारणेचे उददि ्यायरादि कायररािीचा संदिभर- ीू्यरर टाईप्ारर ्यायरादि कराराची रैधता नवे तर पसस्त्ाचे दकरान ीरीकण करणाीयरल त ्ाया्याययांचा िस्तकेी रयारददित करणे िे आिे.

70. कायदिा, 1996 चे क्यायर 11 (6 ए) ख्या्यायी्यायप्रराणे आिेःि "सरर् ्ाया्यायय दक ं रा, ीररससरतीनुसार, उ् ्ाया्यायय, उीक्यायर (4) दक ं रा उीक्यायर (5) दक ं रा उीक्यायर (6) पंतगरत कोणतािी पजारचा दरचार करताना, कोणतािी ्ाया्याययाचा कोणतािी दनणरय, हक ू्य र दक ं रा आदिेश पसू्यनिी, ्यायरादि कराराचा पसस्त्ाचा तीासणीीुरते रयारददित रािी्याय".

71. क्यायर 11 (6 ए) पंतगरत चौकशीची वायी "्यायरादि कराराचे पसस्त्" तीासणाीुरती रयारददित आिे. '्यायरादि कराराचे पसस्त्' िा राकांश 2015 ची सुधारणा सादिर क े लानंतर दरदधरंडलिळाचा िेतू्य ्यायकात घेऊन शबशःि परारने सरजू्यन घेत्याया ीादिजे. 2015 चा सुधारणेचा सरारेशानंतर कायद्याची ससरती पशी आिे की ्ाया्याययांचा दकरान िस्तकेी पसारा. संदिभर -ीू्यरर टाईप्ारर ीरीकण करणासाठानी ्ाया्याययाची रयारददित वायी िी आिे की कायदिा, 1996 चा क्यायर 7 पंतगरत संदिदभरत रध्यसरी करार सक ृ तदिशरनी पसस्त्ात आिे की नािी ज्यारध्ये ख्या्यायी्याय घटाईकांचा दनधारररत सारारेश आिेःि (i) ्यायरादिाचा करार ्यायेख्यी आिे की नािी; (ii ) ्यायरादिाचा रुख्य कराराचे घटाईक ीू्यणर झा्याये आिेत का ? (iii) दिुदररळ प्रसंगी, गंभीर आकेी पसलास, दररादिाचा दरषय रध्यसरीयोग आिे की नािी िे ते तीासू्य शकते.

72. सक ृ तदिशरनी कोणतािी रैध ्यायरादि करार पसस्त्ात नािी पसा दनष्कषर येर ीयरल त ्ाया्याययीन प्रादधकरण क्यायर 8 (1), ज्याची जागा 2015 चा सुधारणेने घेत्यायी िोती तानुसार ीकांना ्यायरादिाकडलिे ीाठानरणाचे आदिेश दिेते. तरतुदिीत राीर्याये्यायी भाषा ख्या्यायी्यायप्रराणे आिेःि "8. ्यायरादि करार पसणायया ीररससरतीत ीकांना ्यायरादिाकडलिे ीाठानरणाचा पदधकार.- (1) ज्या ्ाया्याययीन प्रादधकरणासरोर ्यायरादि कराराचा दरषय पस्यायेला प्रकरणात काररार क े ्यायी जाते, ते ्ाया्यायय, जर ्यायरादि कराराचा ीककार दक ं रा ताचादारे दक ं रा ताचा पंतगरत दिारा करणारी कोणतीिी व्ी, दररादिाचा दरषयाबल ाबल त ताचे ीदि्याये दनरेदिन सादिर करणाचा तारख्येनंतर सरर् ्ाया्याययाचा दक ं रा कोणतािी ्ाया्याययाचा कोणतािी दनणरय, हक ू्य र दक ं रा आदिेश पसू्यनिी, सक ृ तदिशरनी कोणतािी रैध ्यायरादि करार पसस्त्ात नािी पसे पढळू्य न आलास, ीकांना ्यायरादिाकडलिे ीाठानरे्याय. (2) जोीयरल त तो रू्यळ ्यायरादि करार दक ं रा ताची योगररता प्ररादणत प्रत सोबल त नसे्याय तोीयरल त उीक्यायर (1) रध्ये दनददिरि क े ्यायेला पजारची दिख्य्याय घेत्यायी जाणार नािी: [ीरंतु, जेरे रू्यळ ्यायरादि करार दक ं रा ताची प्ररादणत प्रत उीक्यायर (1) पंतगरत ्यायरादिाचा संदिभारसाठानी पजर करणायया ीकाकडलिे उी्यायब् नसे्याय आदण उ् करार दक ं रा प्ररादणत प्रत ता कराराचा दिुसयया ीकाकडलिे ठाने र्यायी पसे्याय, तेरे पशा प्रकारे पजर करणारा ीक ्यायरादि कराराचा प्रतीसि पसा पजर दिाख्य्याय करे्याय आदण ्ाया्यायया्याया रागणी करणारी यादचका दिाख्य्याय करे्याय की ताने दिुसयया ीका्याया रू्यळ ्यायरादि करार दक ं रा ताची योगररता प्ररादणत प्रत ता ्ाया्याययासरोर सादिर करणास सांगारे.] (3) उीक्यायर (1) पन्वये पजर करणात आ्याया पस्याया आदण िा रुदा ्ादयक प्रादधकरणासरोर प्र्यायंदबल त पस्याया तरी, ्यायरादि सुरू क े ्याया जाऊ शकतो दक ं रा चा्यायू्य ठाने र्याया जाऊ शकतो आदण ्यायरादिाचा दनणरय ददि्याया जाऊ शकतो.

73. या क्यायरात पशी तरतू्यदि आिे की सक ृ तदिशरनी ्यायरादि करार पसस्त्ात आिे की नािी िे ्ाया्यायय तीासू्य शकते.या क्यायराची वायी दरधी आयोगाचा 246 वा पिरा्याय [23 भारतीय कायदिा आयोग पिरा्याय ्रांक 246 ्यायरादि आदण सरेटाई कायदिा 1996 रधी्याय सुधारणा, ीृष. 43] या ररू न ीादि्यायी जाऊ शकते, ज्याने क्यायर 8 रध्ये सुधारणा सुचरताना ख्या्यायी्याय टाईीी क े ्यायी आिेःि " ्यायरादिाकडलिे प्र्यायंदबल त काररारचा संदिभर रागणायया पजारचा दरचार करताना ्ादयक प्रादधकरणाने सीकार्यायेला दिोन-चरणीय प्रद्येचा या सुधारणेरध्ये दरचार क े ्याया आिे. ्यायरादि करार पसस्त्ात नािी दक ं रा तो रदबल ात्याय आिे पसे आढळ्याये तरच ्ादयक प्रादधकरण ीकांना ्यायरादिाकडलिे ीाठानरणार नािी, पसे या सुधारणेरध्ये नरू्यदि क े ्याये आिे. जर ्ाया्याययीन प्रादधकरणाचे पसे रत पसे्याय की सक ृ तदिशरनी ्यायरादि करार पसस्त्ात आिे, तर ते दररादि ्यायरादिाकडलिे ीाठानरे्याय आदण ्यायरादि कराराचे पसस्त् शेरटाईी ्यायरादि ्ायादधकरणादारे दनधारररत क े ्याये जार्याय. तरादी, जर ्ाया्याययीन प्रादधकरणाने पसा दनष्कषर काढ्याया की करार पसस्त्ात नािी, तर दनष्कषर पंदतर पसे्याय आदण सक ृ तदिशरनी नािी. ्यायरादि करार रदबल ात्याय आिे की नािी याबल ाबल त दनणारयक दनणरय घेत्याया जार्याय, पसेिी या सुधारणेरध्ये नरू्यदि करणात आ्याये आिे."

74. क्यायर 8 चे साधे राचन पसे सू्यदचत करते की ते ्ाया्याययाचा िस्तकेीा्याया क े रळ एका ीै्यायू्यीुरते रयारददित करते, म्हणजे जेवा सक ृ तदिशरनी कोणतािी रैध ्यायरादि करार पसस्त्ात नािी दक ं रा तो रदबल ात्याय आिे पसे आढळते.

75. कायदिा, 1996 ची योजना स्पि करते की क्यायर 8 आदण 11 िे ीू्यरक सरू ीाचे आिेत आदण दिोन्ही ्यायरादिाचा संदिभारत संबल ंदधत आिेत आदण ्ादयक िस्तकेीाचा संदिभारत सरान वायी आदण कका आिे.क्यायर 8 आदण 11 पंतगरत ्ाया्यायया्याया िे प्रकरण ्यायरादिाकडलिे दक ं रा ्यायरादिाची दनयु्ी करणासाठानी ीाठानरारे ्यायागते, ीरंतु ीकाने ्यायरादि कराराचे सक ृ तदिशरनी पसस्त् सरादीत क े ्याये आिे, ना जास्त ना करी. ताच रेळी, जर ्यायरादि कराराची रैधता रर नरू्यदि क े लाप्रराणे सक ृ तदिशरनी आधारारर दनदशत क े ्यायी जाऊ शकत नसे्याय तर ्ाया्याययाने या प्रकरणाचा संदिभर ददि्याया ीादिजे, म्हणजे "जेवा शंका पसे्याय, तेवा संदिभर घा".

76. या टाईप्ारर, आम्ही िे दनरीकण करू इसितो की ्यायरादिाचा दनयु्ीसाठानी दरदरध उ् ्ाया्याययांनी रैधादनक योजना तयार क े ्यायी आिे आदण या ्ाया्याययाने दिेख्यी्याय-ज्या्याया Chief Justice of India Scheme, 1996, दारे ्यायरादिांची दनयु्ी म्हणतात, ताचा संबल ंदधत भाग ख्या्यायी ददि्याया आिेःि -

1. संदकय शीषरक.- या योजने्याया Chief Justice of India Scheme, 1996, दारे ्यायरादिांची दनयु्ी म्हटाई्याये जाऊ शकते.

2. दरनंती सादिर - क्यायर 11 चे उीक्यायर (4) दक ं रा उीक्यायर (6) पन्वये रुख्य ्ायाधीशांना दरनंती ्यायेख्यी क े ्यायी जार्याय आदण तासोबल त - (प) रू्यळ ्यायरादि करार दक ं रा ताची योगररता प्ररादणत प्रत; (बल ) ्यायरादि कराराचा ीककारांची नारे आदण ीत्ते; (क) आधीच दनयु् क े ्यायेला ्यायरादिांची नारे आदण ीत्ते, पसलास; (डलि) ज्या व्ीचे दक ं रा संसरेचे नार आदण ीत्ता, ज्यांचारर ीककारांनी रध्यसरी कराराचे कोणतेिी कार सोीर्याये आिे, तांनी रा् क े ्यायेला दनयु्ी प्रद्येनुसार; पसलास, (र) ीकांचा करारानुसार ्यायरादिांना आरशक पस्याये्यायी ीातता, जर पसे्याय तर,; (फ) रादिाचे सररसाधारण सरू ी आदण सरसेचे रुदे यांचे रणरन करणारे संदकय ्यायेख्यी दनरेदिन; (ग) रादगत्याये्याया ददि्यायासा दक ं रा उीाय; आदण (ि) रुख्य ्ायरू्यतरकडलिे दरनंती करणाीू्यरा, यराससरती, क्यायर 11 चे उीक्यायर (4) दक ं रा उीक्यायर (6) पन्वये ीू्यणर करणाची पटाई ीू्यणर झा्यायी आिे, पसे संबल ंदधत दिस्तऐरजाने सरदररत क े ्याये्याये प्रदतजाीत.

77. ज्या योजनेचा संदिभर दिेणात आ्याया आिे ताररू न िे स्पि िोते की पजरदिार ्यायरादिाचा दनयु्ीसाठानी ्ाया्याययात जात पसताना, ताने रू्यळ ्यायरादि करार दिाख्य्याय करणे पीेदकत नािी आदण कराराची प्ररादणत प्रत जी प्रतकात कायदिा, 1899 चा क्यायर 2 (14) पंतगरत संदिदभरत सं्यायेख्य नािी, ती संदिभर-ीू्यरर टाईप्ारर जोडलि्यायी जाऊ शकते.

78. ्यायरादि कराराची प्ररादणत प्रत सादिर करणाचा संदिभारत, पसे म्हणणे ीुरेसे आिे की वरसाय/वारसादयक वरिारांशी संबल ंदधत ीकांरध्ये पंर्यायात आण्याये्याया ्यायरादि करार िा कायदिा, 1908 पंतगरत पदनरायरीणे नोंदिणीक ृ त पसणे आरशक नािी. दिस्तऐरजाची नोंदिणी करणाचे बल ंधन रा्यायरत्ता िस्तांतरण कायदिा, 1882 या रू्यळ कायद्याचा तरतुदिींनुसार ्यायागू्य क े ्याये जाते, तर कायदिा, 1908 चे क्यायर 17 पसे आदिेश दिेते की सरारर संीदत्त Rs.100-दक ं रा ताहन पदधक रू्यलाचा कोणतािी पदधकार, िि दक ं रा वाज दनरारण करणारे रृतुीतीय नस्याये्याया सं्यायेख्य पदनरायरीणे नोंदिणीक ृ त पसणे आरशक आिे.दिस्तऐरज नोंदिणीक ृ त नसलास, िस्तांतरण रदबल ात्याय आिे, कोणतेिी रैध िस्तांतरण नािी आदण सं्यायेख्यारध्ये रणरन क े ्याये्यायी रा्यायरत्ता सं्ादरत िोत नािी, उदिािरणारर, 1908 चा कायद्यांतगरत नोंदिणी िोरीयरल त गिाण प्रद्या ीू्यणर आदण पंर्यायबल जारणी करणायोग िोत नािी.

79. दनःिसंददििीणे, ्यायरादि करार िा एक साररजदनक दिस्तऐरज नािी ज्यासाठानी कायदिा, 1908 चा क्यायर 17 पंतगरत संदिदभरत पदनरायर नोंदिणी आरशक आिे आदण ीुरारा कायदिा, 1872 चा क्यायर 74 दक ं रा 75 पंतगरत साररजदनक दिस्तऐरजाची प्ररादणत प्रत दरळू्य शकते. साररजदनक दिस्तऐरजाचा ताबल ा पस्याये्याया सरकारी पदधकारी ीुरारा कायदिा, 1872 चा क्यायर 76 पंतगरत संदिदभरत ताची प्ररादणत प्रत उी्यायब् करू न दिेऊ शकतो.्यायरादिाचा करार पदनरायरीणे नोंदिणीक ृ त करणे आरशक नसलास, कायदिा, 1908 चा क्यायर 17 चा वायी आदण ककेत, पसा ्यायरादिाचा करार/दिस्तऐरज ीसलक डलिोरेन रध्ये उी्यायब् नािी आदण तो साररजदनक दिस्तऐरज नािी ज्याची प्ररादणत प्रत ीुरारा कायदिा, 1872 चा क्यायर 74 पंतगरत संदिदभरत क े ्यायी जाऊ शकते, ज्यारध्ये पयशसी झालास ीुरारा कायदिा, 1872 चा क्यायर 79 पंतगरत संदिदभरत दिस्तऐरजाची प्ररादणत प्रत पसलाचे गृिीत धरणाचा प्रश्न उदरू्य शकत नािी.

80. दिुसयया शबांत, जेवा कायदिा, 1908 चा क्यायर 17 पंतगरत संदिदभरत ्यायरादि कराराची पदनरायर नोंदिणी करणे आरशक नसते, तेवा दनयर, 1996 चा योजनेपंतगरत प्ररादणत प्रतचा संदिभर ्यायरादि कराराची प्ररादणत प्रत पसलाचे ददिसते, जी कायदिा, 1996 चा क्यायर 11 (6 ए) पंतगरत ्यायरादिाचा दनयु्ीचा उदेशाने संदिभर-ीू्यरर टाईप्ारर कायदिा, 1996 चा क्यायर 7 ची आरशकता दसद्ध करते. तारुळे ्यायरादि करारारर दशिारोतरबल न करणाबल ाबल त दक ं रा संदिभर - ीू्यरर टाईप्ारर पधुरा दशिारोतरबल क े लाबल द्याय आकेी घेणाचा प्रश्न उदरू्य शकत नािी.

81. कायदिा, 1996 चे क्यायर 16 ख्या्यायी नरू्यदि क े ्याये आिेःि - "16. ्यायरादि ्ायादधकरणाची ताचा पदधकारकेतारर दनणरय घेणाची करता.- (1) ्यायरादि ्ायादधकरण ्यायरादि कराराचा पसस्त्ाशी संबल ंदधत दक ं रा रैधतेशी संबल ंदधत कोणतािी आकेीांररी्याय दनणरयासि सतःिचा पदधकारकेतारर दनणरय दिेऊ शक े ्याय आदण ता उदेशासाठानी- (प) कराराचा भाग पस्याये्याया ्यायरादि ख्यंडलि िा कराराचा इतर पटाईींीासू्यन सतंत करार रान्याया जार्याय; आदण (बल ) करार रदबल ात्याय आिे या ्यायरादि ्ायादधकरणाने घेत्यायेला दनणरयारुळे ्यायरादि ख्यंडलि परैध ठानरतो. (2) ्यायरादि ्ायादधकरणा्याया पदधकारकेत नािी पशी यादचका बल चार दनरेदिन सादिर क े लानंतर करता येणार नािी; तरादी, एख्याद्या ीककारा्याया ताने ्यायरादिाची दनयु्ी क े ्यायी आिे दक ं रा ताचा दनयु्ीरध्ये भाग घेत्याया आिे या क े रळ कारणास्तर पशी यादचका दिाख्य्याय करणाीासू्यन रोख्य्याये जाणार नािी. (3) ्यायरादि ्ायादधकरण ताचा पदधकाराचा वायीचा ी्यायीकडलिे जात आिे, पशी यादचका ्यायरादिाचा कायररािीदिरमान ताचा पदधकाराचा वायीचा ी्यायीकडलिे पसलाचे आरोी क े ्याये्याये प्रकरण उीससरत िोताच उीससरत क े ्यायी जार्याय. (4) ्यायरादि ्ायादधकरण, उीक्यायर (2) दक ं रा उीक्यायर (3) रध्ये दनददिरि क े ्यायेला प्रकरणांीैकी कोणतािी एका प्रकरणात, दर्यायंबल ्ाय राटाईत पसलास, नंतरची यादचका सीकारू शक े ्याय. (5) ्यायरादि ्ायादधकरण उी-क्यायर (2) दक ं रा उी-क्यायर (3) रध्ये दनददिरि क े ्यायेला यादचक े रर दनणरय घेर्याय आदण जेरे ्यायरादि ्ायादधकरण यादचका फ े टाईाळणाचा दनणरय घेर्याय, तेरे ्यायरादि कायररािी सुरू ठाने रे्याय आदण ्यायरादि दनणरय दिेर्याय. (6) पशा ्यायरादिाचा दनणरयारुळे वदरत झा्याये्याया ीक क्यायर 34 नुसार पसा ्यायरादिाचा दनणरय बल ाजू्य्याया ठाने रणासाठानी पजर करू शकतो."

82. कायदिा, 1996 चा क्यायर 16 (1) रध्ये पशी कलना करणात आ्यायी आिे की ्यायरादि ्ायादधकरण सतःिचा पदधकारकेतारर दनणरय घेऊ शकते, ज्यारध्ये ्यायरादि कराराचा पसस्त्ाचा दक ं रा रैधतेचा संदिभारत कोणतािी आकेीारर दनणरय दिेणे सरादरि आिे. िी तरतू्यदि कॉमेटाईेझ-कॉमेटाईेझचा दसद्धांतारर आदण दर्यायगनशी्यायतेचा दसद्धांतारर आधाररत आिे. कोमेटाईेझ-कॉमेटाईेझचा दसद्धांताचा परर पसा आिे की ्यायरादि ्ायादधकरण ताचा सतःिचा पदधकारकेतारर दनणरय घेणासाठानी ीुरेसे सकर आिे. ताच रेळी, दर्यायगनशी्यायतेचा दसद्धांत ्यायरादि ख्यंडलिास वारसादयक करारातू्यन रेगळे करतो.क्यायर 16 (1) (प) रध्ये ्यायरादिाचा क्यायराचे पसस्त् गृिीत धर्याये आिे आदण ते कराराचा इतर पटाईींीेका सतंत रान्याये जाणे पदनरायर क े ्याये आिे.क्यायर 16 पंतगरत, ्यायरादि कराराची रैधता दनदशत करणाचे पदधकारकेत ्यायरादि ्ायादधकरणाकडलिे पसे्याय.

83. उत्तराख्यंडलि ीू्यरर सैदनक कलाण दनगर द्यायदरटाईेडलि दररुद्ध नॉदिरनर को्याय फीि द्यायदरटाईेडलि [24 (2020) 2 एससीसी 455] या ख्यटाईलाती्याय या ्ाया्याययाचा घटाईनाीीठानाने ाू्यरो फ े ्यायगुएरा (उीरो् ) या प्रकरणाती्याय दनणरयारर भर दिेताना पसे म्हटाई्याये आिे की रयारदिेशी संबल ंदधत रुदे ्यायरादिासरोर उीससरत क े ्याये ीादिजेत. ्ाया्याययाने ीुढी्याय दनरीकण नोंदिर्यायेःि "7.8. क्यायर 11 (6-प) रध्ये सरादरि क े ्यायेला पदधभारी ख्यंडलिाचा आधारारर, ीटाईे्याय इंदजदनपररंग [एस. बल ी. ीी. पँडलि क ं ीनी दररुद्ध ीटाईे्याय इंग. द्यायदरटाईेडलि, (2005) 8 एस. सी. सी. 618] आदण बल ोघारा ीॉ्यायीफ ॅ बल [राि् ीय दररा क ं ीनी द्यायदरटाईेडलि दररुद्ध बल ोघारा ीॉ्यायीफ ॅ बल (ीी) द्यायदरटाईेडलि, (2009) 1 एस. सी. सी. 267] या प्रकरणात ीू्यराचे दिेणात आ्याये्याये दनणरय कायदिेशीररीता रद करणात आ्याये. तीासणीची वायी आता क े रळ क्यायर 11 चा टाईप्ाती्याय ्यायरादि कराराचा पसस्त्ाीुरती रयारददित आिे आदण ताहन पदधक कािी नािी".

84. संदिभर-ीू्यरर टाईप्ारर ्ाया्यायये क्यायर 11 (6 ए) पंतगरत ज्याचे ीरीकण करू शकतात ते क े रळ ्यायरादि कराराचे 'पसस्त्' आिे, तर ्यायरादि ्ायादधकरणा्याया '्यायरादि कराराचा पसस्त्ाशी संबल ंदधत दक ं रा रैधतेशी संबल ंदधत कोणतािी उदेशांचे' ीरीकण करणाचे पदधकारकेत पसे्याय.

85. कायदिा, 1996 चा क्यायर 45 रध्ये पशी तरतू्यदि आिे कीःि "ीकांना ्यायरादिाकडलिे ीाठानरणाचा ्ादयक प्रादधकरणाचा पदधकार.- भाग 1 रध्ये दक ं रा ददिराणी प्रद्या संदिता, 1908 (5/1908) रध्ये कािीिी सरादरि पस्याये तरी, ्ाया्याययीन प्रादधकरण, जेवा क्यायर 44 रध्ये ज्या संदिभारत ीककारांनी करार क े ्याया आिे पशा प्रकरणाती्याय काररार जय करते, तेवा, ीकांीैकी एकाचा दक ं रा ताचा राध्यरातू्यन दक ं रा ताचा पंतगरत दिारा करणायया कोणतािी व्ीचा दरनंतीररू न, ीककारांना ्यायरादिाकडलिे ीाठानरे्याय, [जोीयरल त सक ृ तदिशरनी पसे आढळत नािी] की िा करार दनरररक, पकायरकर दक ं रा पंर्यायात आणणास पसररर आिे."

86. क्यायर 11 (6 ए) आदण क्यायर 45 रधी्याय साधी तु्यायना दिशररते की क्यायर 45 ख्यू्यी वाीक आिे.क्यायर 45 पंतगरत, करार 'परा्', 'दनसष्क्रिय' दक ं रा 'पंर्यायात आणणास पसररर' आिे की नािी िे ्ादयक प्रादधकरणा्याया तीासारे ्यायागते.

87. रिर स्पोटाईर गुी (रॉररशस) द्यायदरटाईेडलि दर. एर. एस. एर. सॅटाईे्यायारटाई (दसंगाीू्यर) ीीटाईीर द्यायदरटाईेडलि [25 (2014) 11 एस. सी. सी. 639] प्रकरणात या ्ाया्याययाने ीररिे दि 33 ते 35 रध्ये 'शू्य् आदण ीोकळ', 'दनसष्क्रिय' आदण 'पंर्यायात आणणात पकर' या संजांरधी्याय फरक ख्या्यायी स्पि क े ्याया आिेःि "33. तरादी, शी. गोीा्याय सुबरणर यांचा पसा युस्रादि आिे की ्यायरादिाचा करार दनसष्क्रिय िोता दक ं रा तो पंर्यायात आणणास पसररर िोता कारण फसरणुकीचा आरोीांची चौकशी ्यायरादिादारे नवे तर ्ाया्याययादारे क े ्यायी जाऊ शकते."पकायरकर दक ं रा पंर्यायात आणणास पसररर" या शबांचा परारररी्याय पदधकारी शी. सुबरणर यांचा या युस्रादिाचे सरररन करत नािीत. कायद्याचा क्यायर 45 रधी्याय "दनसष्क्रिय दक ं रा पंर्यायात आणणास पसररर" िे शब या दनणरयाचा ीररिे दि 27 रध्ये नरू्यदि क े लाप्रराणे ्ू्ययॉक र कनवेनशन चा क्यायर 2 (3) रधू्यन घेत्याये गे्याये आिेत. ऑक्सफडलिर युदनवदसरटाईी प्रेसने प्रकादशत क े ्यायेला रेडलिफनर पँडलि िंटाईर ऑन इंटाईरनॅशन्याय आदबल रटाई्ेशन (5 री आरृत्ती) ने ्ू्ययॉक र कनवेनशनरध्ये राीरला गे्यायेला या शबांचा परर ीररिे दि 148 रध्ये स्पि क े ्याया आिे., तो ीुढी्याय प्रकारेःि "ीदिला दिीकेीात 'दनसष्क्रिय' आदण 'पंर्यायात आणणात पसररर' या संजांरधी्याय फरक ीािणे कठानीण आिे.तरादी, ्यायरादि ख्यंडलि दनसष्क्रिय आिे जेरे ताचा ीररणार म्हणू्यन ीररणार िोणे बल ंदि झा्याये आिे, उदिािरणारर, ीकांदारे का्यायरयारदिेचे ीा्यायन करणात पयशसी िोणे दक ं रा ीकांनी तांचा ्यायरादि ख्यंडलि पप्रतकीणे रद क े ्याया आिे. याउ्यायटाई, 'पंर्यायात आणणास पसररर' िी पदभव्ी संभाव ्यायरादि कायररािीचा पदधक वारिाररक ीै्यायू्यंचा संदिभर दिेते पसे ददिसते. उदिािरणारर, जर कािी कारणास्तर ्यायरादि ्ायादधकरण सराीन करणे पशक पसे्याय तर ते ्यायागू्य िोते".

34. पल्बटाईर जा एन वॅन डलिेन बल गर यांनी आय. सी. सी. ए. चा संक े तसरळारर (www. arbitrationicca. org/media/0/12125884227980/new_yo rk_convention_of- 1958_overview. pdf) प्रकादशत झा्यायेला 'दि ्ू्ययॉक र कनवेनशन, 1958-एन ओवव्रय ू्य ' या शीषरकाचा ्यायेख्यात ्ू्ययॉक र कनवेनशनचा क्यायर II(3) चा संदिभर दिेत पसे म्हटाई्याये आिेःि "'शू्य् आदण ीोकळ ' या शबांचा परर ता प्रकरणांचा संदिभर म्हणू्यन ्यायार्याया जाऊ शकतो दजरे ्यायरादि करारारर सुरुरातीीासू्यनच कािी परैधतेचा ीररणार िोतो, जसे की चुकीचे सादिरीकरण, दिबल ार, फसरणू्यक दक ं रा पनुदचत प्रभारारुळे संरतीचा पभार. 'दनसष्क्रिय' िा शब पशा प्रकरणांचा सरारेश करतो दजरे ्यायरादि कराराचा प्रभार करी झा्याया आिे, जसे की ीकांकडलि ू्य न रद करणे. 'पंर्यायात आणणास पसररर' िे शब ता प्रकरणांना ्यायागू्य िोतात पसे ददिसते जेरे ्यायरादि प्रभारीीणे सुरू क े ्याया जाऊ शकत नािी. दजरे ्यायरादि ख्यंडलि ख्यू्यी पस्पिीणे द्यायदि्याये्याये पसे्याय दक ं रा कराराचा इतर पटाईी तराकदरत सि-सरान रंच ्यायरादि ख्यंडलि करणाचा ीकांचा िेतू्यशी दरसंगत पसती्याय दतरे िे घडलि ू्य शकते.या प्रकरणांरध्येिी, ्ाया्यायये ्यायरादिाचा बल ाजू्यने कराराचा तरतुदिींचा परर ्यायारतात."

35. 'ररकदगशन पँडलि कॉ्र् ऑफ फॉरेन आदबल रटाई््याय परॉडलि्रस' िे ीुस्तकःिए ग्लोबल ्याय कॉरेटाईरी ऑन दि ्ू्ययॉक र कनवेनशन बल ाय ्ोंक े, नॅदसदरएं टाईो, एटाई प्याय. (आरृत्ती.) (2010) ीी. 82 पसे सांगते की: "बल हतेक पदधकाययांचे पसे रत आिे की शू्य् आदण ीोकळ या संजेशी संबल ंदधत सरान दरचारधारा आदण दिीकोन दनसष्क्रिय आदण पंर्यायात आणणास पसररर या पटाईींना दिेख्यी्याय ्यायागू्य िोतात. ीररणारी, बल हसंख्य पदधकारी या संजांचा एकसरान परर ्यायारत नािीत, ीररणारी एकसरानतेचा दिुदिररी पभार दनरारण िोतो. ता सारधानीतासि, आम्ही दरदशि उदिािरणांचे दरिंगार्यायोकन दिेऊ दजरे ्यायरादि करार दनसष्क्रिय (दक ं रा नसारेत) दक ं रा पंर्यायात आणणास पसररर पसलाचे रान्याये गे्याये िोते. दनसष्क्रियतेचा पटाईींचा संदिभर पशा प्रकरणांशी आिे जेरे ्ाया्यायया्याया ीकांना ्यायरादिाकडलिे ीाठानरणास सांदगत्याये जाते तोीयरल त ्यायरादि कराराचा प्रभार संीुिात आ्याया आिे.उदिािरणारर, ्यायरादिाचा दनणरय दक ं रा ताच दरषयाशी आदण ीकांशी संबल ंदधत ्ायदनराााचा प्रभारासि ्ाया्याययाचा दनणरय आधीच झा्याया पसे्याय तर ्यायरादिाचा करार प्रभारी िोत नािी.तरादी, ्यायरादिाचा करार दनसष्क्रिय करणासाठानी क े रळ पनेक कायररािीचे पसस्त् ीुरेसे नािी. यावदतरर्, ्यायरादि सुरू करणासाठानी दक ं रा दनराडलिा सादिर करणाची रेळ-रयारदिा का्यायबल ाह झा्यायी पसलास, ्यायरादि करार संीुिात येऊ शकतो, ीरंतु या रेळे ची रुदित संीलारुळे याीुढे ्यायरादिाचा करारा्याया बल ांधी्याय रािणाचा ीकांचा िेतू्य िोता. शेरटाईी, पनेक पदधकाययांनी पसे रत रांडलि्याये आिे की जर ीक रध्यसरी राफ करतात तर ्यायरादि कराराचा ीररणार िोणार नािी.्यायरादिाचा पदधकार राफ करणाचे पनेक संभाव रागर आिेत.सारा्त:, एख्याद्या ीकाने, ्ाया्याययीन कायररािीरध्ये, ्यायरादि कराराचे योग प्रकारे आरािन न क े लास दक ं रा तो ्यायरादि करारादारे सरादरि पस्यायेला दिावांचा सद्यीणे ीाठानीुरारा करत पसलास, रध्यसरी करणाचा पदधकार सोडलि ू्य न दिेर्याय. "

88. ररी्याय स्पि क े ्याये्याये ीरीकण क्यायर 11 (6 ए) चा भाषेत उदरत नािी.म्हणजेच, दरदधरंडलिळाने क्यायर 11 (6 ए) रधी्याय क्यायर 45 ची भाषा घेत्यायी नािी, जी ्यायरादि कराराचा 'पसस्त्ाीुरती' रयारददित आिे.

89. कायदिा, 1996 चा क्यायर 11 (6 ए) ची रयारददित वायी या राननीय ्ाया्याययाचा तीन ्ायाधीशांचा ख्यंडलिीीठानाने प्ररीण इ्यायेसक्कस प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलि दररुद्ध गॅ्यायेक्सी इन्ा पँडलि इंदजदनपररंग प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलि [26 (2021) 5 एससीसी 671] या प्रकरणात ीररिे दि 17 रध्ये दरद्या दोद्यायया आदण इतर (उीरो्) या प्रकरणात आी्याये पर्यायंदबल ् ठाने रू्यन स्पि क े ्यायी आिे, ज्यारध्ये पसे म्हटाई्याये गे्याये िोते की ्यायरादि कराराचे पसस्त् म्हणजे पसा करार आिे जो कायदिा, 1996 आदण संदरदिा पदधदनयर, 1872 या दिोन्हीचा आरशकता ीू्यणर करतो आदण जेवा तो कायद्याने ्यायागू्य करता येतो. युनायटाईेडलि इंदडलिया इनशुर् क ं ीनी द्यायदरटाईेडलि आदण इतर दर. ि्य ुं दिार इंदजदनपररंग पँडलि कन्कन क ं ीनी द्यायदरटाईेडलि आदण इतर [27 (2018) 17 एससीसी 607 ] रधी्याय दनका्यायारर दिेख्यी्याय प्ररीण इ्यायेसक्कस प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलि (उीरो्) या प्रकरणारध्ये दररास ठाने र्याया गे्याया िोता की क्यायर 11 (6 ए) िे क्यायर 16 आदण क्यायर 45 चा बल रोबल रीने 'पसस्त्' शी संबल ंदधत आिे, जे ्यायरादि कराराचा 'रैधते' शी संबल ंदधत आिे. ्यायरादि कराराचे 'पसस्त्' आदण 'रैधता' यात ख्यरोख्यरच फरक आिे.

90. The UNCITRAL Model Law दिेख्यी्याय ्यायरादि कराराचे कदरत पसस्त् नसणे, परैधता दक ं रा बल ेकायदिेशीरीणा यारर आधाररत पदधकारकेताती्याय आकेी आदण रा् रैध ्यायरादि कराराचा वायीरर आधाररत पदधकारकेताती्याय आकेी यांचाती्याय फरकाचे सरररन करतो. [28 आंतरराि् ीय वारसादयक ्यायरादिाररी्याय UNCITRAL Model Law (1985), 2006 रध्ये सीकार्यायेला सुधारणांसि, येरे उी्यायब् आिेःिhttps: //uncitral. un. org/sites/ uncitral. un. org/files/media- documents/uncitral/en/19-09955_e_ebook. pdf ] ्यायरादि कराराचे पसस्त् दक ं रा रैधतेसि पदधकारकेताचे सरर रुदे ्यायरादि ्ायादधकरणादारे ठानरर्याये जाऊ शकतात, रग ते कायदिा, 1996 चा क्यायर 16 पंतगरत ्ाया्याययाचा िस्तकेीादारे दनयु् क े ्याये गे्याये पसोत दक ं रा नसोत.

91. क्यायर 11 (6 ए) पंतगरत '्यायरादि कराराचे पसस्त्' दनदशत करणासाठानी, संदिभर- ीू्यरर टाईप्ारर, जर दिस्तऐरजारर योगररता दशिारोतरबल क े ्याये्याये नसे्याय दक ं रा तारर ीुरेशी दशिारोतरबल क े ्याये्यायी नसे्याय, ज्यारुळे ्यायरादि करार आधी चचार क े लाप्रराणे आदण दनदशत क े लाप्रराणे पसस्त्ात नािी, या कारणारुळे कायदिा, 1899 चा ीररणार िोऊ शकत नािी. संदिभर- ीू्यरर टाईप्ारर ्ाया्यायये/्ादयक प्रादधकरणाने ज्याचे ीा्यायन करणे आरशक आिे तो एकरेर दरचार म्हणजे कायदिा, 1996 चा क्यायर 7 पंतगरत संदिदभरत ्यायरादि कराराचे सक ृ तदिशरनी पसस्त् आिे ज्यारध्ये पशी तरतू्यदि आिे: "7. ्यायरादिाचा करार.- (1) या भागात, "्यायरादि करार" म्हणजे करारातक पसो रा नसो, दनधारररत कायदिेशीर संबल ंधांचा संदिभारत तांचात दनरारण झा्याये्याये दक ं रा तांचात उदरू्य शकणारे सरर दक ं रा कािी दररादि ्यायरादिाकडलिे सादिर करणासाठानी ीकांकडलि ू्य न क े ्याये्याया करार. (2) ्यायरादिाचा करार िा कराराती्याय ्यायरादि ख्यंडलि सरू ीात दक ं रा रेगळा कराराचा सरू ीात पसू्य शकतो. (3) ्यायरादिाचा करार ्यायेख्यी पसे्याय. (4) ्यायरादिाचा करार ्यायेख्यी पसे्याय, जर तो -- (प) ीककारांनी साकरी क े ्यायेला दिस्तऐरजात पसे्याय; (बल ) ीतांची दिेराणघेराण, दिू्य रधनी, तार दक ं रा दिू्य रसंचारचा इतर राध्यरांची दिेराणघेराण (इ्यायेक्ॉदनक राध्यरांदारे संरादिासि) की जी कराराचा पदभ्यायेख्य प्रदिान करते; दक ं रा (क) दिारा आदण बल चार दरधानांची दिेराणघेराण ज्यारध्ये कराराचा पसस्त्ारर एका ीकाकडलि ू्य न आरोी क े ्याये जातात आदण दिुसयया ीकाकडलि ू्य न नाकार्याये जात नािीत. (5) ्यायरादि ख्यंडलि पस्यायेला दिस्तऐरजाती्याय कराराती्याय संदिभर िा ्यायरादि करार पसतो, जर करार ्यायेख्यी पसे्याय आदण संदिभर पसा पसे्याय की तो ्यायरादि ख्यंडलि कराराचा भाग िोर्याय."

92. म्हणजेच, संदिभर- ीू्यरर टाईप्ारर क्यायर 11 (6 ए) पंतगरत ्ाया्याययाची रयारददित वायी म्हणजे कायदिा, 1996 चा क्यायर 7 पंतगरत संदिदभरत ्यायरादि करार सक ृ तदिशरनी पसस्त्ात आिे की नािी िे तीासणे, ज्यारध्ये क े रळ ख्या्यायी्याय घटाईक दनधारररत आिेत: (i) ्यायरादिाचा करार ्यायेख्यी आिे का? (ii) ्यायरादि कराराचे रुख्य कराराचे घटाईक ीू्यणर झा्याये आिेत का? (iii) दिुदररळ प्रसंगी, गंभीर आकेी पसलास, दररादिाचा दरषय रध्यसरीयोग आिे की नािी िे ते तीासू्य शकते.

93. संदिभर आदिेशात आदण दरशेषतःि ीररिे दि 20,24 आदण 58 रध्ये, पसा संदिभर दिेणात आ्याया आिे की रिाराि् रुदांक कायदिा, 1958 रुदांक शुल भरणासाठानी ्यायरादि कराराचा पधीन नािी. रेससर एन. एन. ग्लोबल ्याय रक रल टाईाइ्याय प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलि (ररी्याय) [29 (2021) 4 एससीसी 379] चे संबल ंदधत ीररिे दि ख्या्यायी्यायप्रराणे आिेतःि "20. आम्ही रिाराि् रुदांक कायदिा, 1958 आदण तात सं्यायग क े ्यायेला पनुसू्यची 1 चा तरतुदिींचा काळजीीू्यररक पभास क े ्याया आिे, ज्यात क्यायर 3 रध्ये दनददिरि क े ्यायेला सं्यायेख्यांची यादिी आिे, ज्यारर रुदांक शुल आकार्याये जाते. आम्हा्याया आढळ्याये आिे की ्यायरादिाचा करार रुदांक शुल आकारणायोग सं्यायेख्य म्हणू्यन पनुसू्यचीरध्ये सरादरि क े ्याये्याया नािी. रिाराि् रुदांक कायदिा, 1958 चा पनुसू्यची 1 चा रुदा ्. 12 रध्ये रुदांक शुल भरणासाठानी शुल आकारणासाठानी ्यायरादिाने ददि्याये्याया दनणरय सरादरि आिे. शीरार र. ीी. सी. द्यायदरटाईेडलि दररुद्ध ररओग्लास सो्यायर एस. ए. [शीरार र. ीी. सी. द्यायदरटाईेडलि दररुद्ध ररओग्लास सो्यायर एस. ए., (2018) 18 एस. सी. सी. 313] या प्रकरणात, या ्ाया्याययाने पसे म्हटाई्याये आिे की रुदांक शुल भरणे भारतात क े ्यायेला आदिेशांना ्यायागू्य िोते, ीरंतु तात रुदांक कायदिा, 1899 चा पनुसू्यचीरध्ये सरादरि न क े ्यायेला "बल ाह दनराााचा " सरारेश नािी.

24. रिाराि् रुदांक कायद्याचा क्यायर 3 रध्ये रुदांक शुल भरणासाठानी ्यायरादिाचा करार क े ्याया जात नािी, जो कायद्याचा पनुसू्यचीरध्ये नरू्यदि क े ्यायेला इतर करारांप्रराणे नािी. िे स्पि कारण आिे की ्यायरादि करार िा वारसादयक करारातू्यन उदरणारे दररादि ्यायरादिाचा राध्यरातू्यन सोडलिरणाचा करार आिे. दर्यायगनशी्यायतेचा दसद्धांताचा आधारे, ्यायरादि करार िा पंतदनरदित वारसादयक कराराीेका रेगळा आदण दभन करार पसलाने, रू्यळ कराराीासू्यन सतंतीणे दटाईक ू्य न रािी्याय.जरी रू्यळ करार ीुरावारध्ये सीकारािर नस्याया, दक ं रा रुदांक शुल न भरलारुळे काररार क े ्यायी जाऊ शकत नस्यायी तरीिी ्यायरादिाचा करार परैध, पंर्यायात आणणायोग दक ं रा पसस्त्ात नस्याये्याया रान्याया जाणार नािी.

58. या ्ाया्याययाचा ीाच ्ायाधीशांचा घटाईनाीीठानाने पदधक ृ तीणे तोडलिगा काढणासाठानी ख्या्यायी्याय रुदा संदिदभरत करणे आम्हा्याया योग राटाईतेःि "रुदांक कायदिा, 1899 चा क्यायर 35 रध्ये सरादरि पस्याये्यायी रैधादनक बल ंदिी, कायद्याचा पनुसू्यचीसि राचन क े ्यायेला क्यायर 3 पंतगरत रुदांक शुल आकारणायोग सं्यायेख्यांना ्यायागू्य िोते का, पशा साधनांरध्ये सरादरि पस्याये्याया ्यायरादि करार, जो रुदांक शुल भरणासाठानी आकारणायोग नािी, तो पसस्त्ात नािी, पंर्यायात आणणायोग नािी दक ं रा परैध आिे, रू्यळ करार/सं्यायेख्यांरर रुदांक शुल भरणे प्र्यायंदबल त आिे"?

94. 3 ्ायाधीशांचा ख्यंडलिीीठानाने घेत्यायेला ददिकोनात तुटाईी पसलाचे ददिसते.कायदिा, 1899 चा पनुसू्यची 1 रध्ये ताचा क्यायर 5 रध्ये "करार दक ं रा करारनारा" या शीषरकाख्या्यायी एक परदशि (residuary) जाीन आिे ज्यारध्ये पसे म्हटाई्याये आिे की (क) प्रा प्रदिान क े ्याये नसलास-आठान आणे. क्यायर 5 रध्ये पसे दिशरदर्याये गे्याये आिेःि

5. कराराचा करार दक ं रा जाीन (प) जर दरदनरय ीताचा दर्ीशी संबल ंदधत पसे्याय तर; दिोन आणे (बल ) सरकारी रोख्ये दक ं रा दनगदरत क ं ीनीती्याय दक ं रा इतर दनगदरत संसरेती्याय सरभागांचा दर्ीशी संबल ंदधत पसलास जास्तीत जास्त दििा रुीयांचा पधीन राहन, प्रतेक रु. साठानी एक पन. 10, 000/- दक ं रा रोख्ये दक ं रा सरभागाचा रू्यलाचा कािी भाग (क) प्रा तरतू्यदि क े ्यायी नसलास आठान आणे सर्यायती करार दक ं रा करारनारा-(प) क े रळ रस्तू्य दक ं रा रस्तू्यंचा दर्ीसाठानी दक ं रा ताचाशी संबल ंदधत, जो ्रांक 43 पंतगरत आकारणायोग टाईीी दक ं रा जाीन नािी; (बल ) कोणतािी कजारसाठानी दक ं रा ताचाशी संबल ंदधत क े द सरकार्याया दनदरदिा सरू ीात क े ्याये्याये;

95. ्ाया्याययीन िस्तकेीासाठानी रागर रोकळा करू न तरतुदिींरागी्याय कायदिेशीर िेतू्यचे उलंघन िोणार नािी पशा प्रकारे क्यायर 11 (संदिभर- ीू्यरर टाईपा) चा टाईप्ारर ्यायरादि कराराची तीासणी सारधदगरीने क े ्यायी ीादिजे.

96. तरादी, आम्ही कायदिा, 1996 चा क्यायर 9 ची वायी आदण कका यासंबल ंधीचा प्रश्नाचे ीरीकण करणाीासू्यन सतःि्याया ीरारृत्त करतो, ज्याचा संदिभर रेससर एन. एन. ग्लोबल ्याय रक रल टाईाइ्याय प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलि (उीरो्) रधी्याय तीन ्ायाधीशांचा ख्यंडलिीीठानाने ददि्याया आिे, कारण सध्याचा संदिभर कायदिा, 1996 चा क्यायर 9 चा वायीचे ीरीकण करणाशी संबल ंदधत नािी आदण तो योग कायररािीत तीासणासाठानी ख्यु्याया ठाने रतो.

97. शेरटाईी, आरचा रतेःि i) तानुसार आम्ही पसे रानतो की ्यायरादि कराराची प्रत/प्ररादणत प्रत, जरी संदिभर - ीू्यरर टाईप्ारर छाी्याये्यायी पसो दक ं रा ीुरेशी रुदांदकत क े ्याये्यायी पसो, ती कायदिा, 1996 चा क्यायर 11 (6 ए) पंतगरत ्यायरादिाचा दनयु्ीचा उदेशाने पंर्यायबल जारणी करणायोग दिस्तऐरज आिे, जेरे ्ाया्याययीन िस्तकेी दकरान 2015 चा सुधारणेचा उदेश ्यायकात घेऊन क े रळ '्यायरादि कराराचा पसस्त्ाचा' सक ृ तदिशरनी तीासणीीुरता रयारददित पसे्याय आदण ्ाया्याययांनी कायदिा, 1996 चा क्यायर 11 (13) पंतगरत दरदित क े ्यायेला ्यायरादिाचा दनयु्ीसाठानीचा पनुसू्यचीचे काटाईेकोरीणे ीा्यायन क े ्याये ीादिजे. ii) ्यायरादि कराराची पीुरी दशिारोतरबल /पनारशक दशिारोतरबल दक ं रा रैधता इतादिींसि सरर प्रारदरक /रादिगस्त रुदे कायदिा, 1996 चा क्यायर 16 पंतगरत ्यायरादि/्यायरादि ्ायादधकरणाकडलिे ीाठानरता येतात, ज्या्याया कॉमेटाईेझ-कॉमेटाईेझचा दसद्धांतानुसार पसे करणाचा पदधकार आिे. iii) एस. एर. एस. टाईी एसेटाई्स प्रायवेटाई द्यायदरटाईेडलि (उीरो्) रधी्याय दनणरय फ े टाईाळणात आ्याया आिे. गररारे रॉ्याय रोप द्यायदरटाईेडलि (उीरो् ) चे ीररिे दि 22 आदण 29, जे दरद्या दोद्यायया आदण इतर (उीरो् ) रधी्याय ीररिे दि 146 आदण 147 रध्ये रंजू्यर आिेत, ते ता रयारदिेीयरल त रद क े ्याये जातात.

98. संदिभार्याया पनुसरू न उत्तर ददि्याये आिे.

99. या ्ाया्यायया्याया ददि्यायेला संदिभार्याया उत्तर दिेताना ्ायदरत शी. गौरर बल ॅनजा यांनी ददि्यायेला योगदिानाची आम्ही प्रशंसा करतो. -------------------------्ायरू्यता (पजय रस्तोगी) नरी ददिली; 25 एदप्र्याय 2023. X-X-X-X [प्रकाशन योग्य ] भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात दिर्वाणी अपीलीय न्यायादिकार क्षेत्र दिर्वाणी अपील क्र. ३८०२-३८०३ /२०२० मेससस एन. एन. ग्लोबल मक ं टाइल पी. व्ही. टी. लललमटेड. यालिकाकर्ास लिरुद्ध मेससस इंडो युलनक फ्लेम लललमटेड आलि ईर्र उत्तरिादी न्यायदिणणय न्यायमूती, हृदिक े श रॉय. ए. प्रस्तािना बी. घटनापीठाकडे संदलभसर् होिे सी. एन. एन. ग्लोबल प्रकरिार्ील र्थ्ये डी. संदलभसर् प्रश्नार् बदलई. िलकलांिी लनिेदने एफ. मुद्ांक कायदा, १८९९ िी िैधालनक योजना जी. लिाद कायदा, १९६६ िी िैधालनक योजना i) लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११(६) अंर्र्सर् कायद्यािी उत्क्ांर्ी. ii) ii) २०१५ नंर्रिे कालखंड: कलम ११ (६ अ ) समालिष्ट करिे iii ) २०१९ नंर्रिी दुरुस्ती आलि भारर्ार्ील लिादाच्या संस्थात्मककरिािा आढािा घेण्यासाठी उच्चस्तरीय सलमर्ीिा अहिाल. एि. एस. एम. एस. टी. प्रकरिािर ििास आय. र्रिारे िर ििास जे. मुद्ांक कायदा, लिाद कायदा आलि संलिदा अलधलनयम यांच्यार्ील सहसंबंध १) लिाद कायदा हा एक लिशेष कायदा आहे. २) सुसंिादी रिना क े. र्ंत्रज्ञानािे आर्मन आलि व्यिहारांिे बदलर्े स्वरूप. एल. िेर्ळे पिािा लसद्धांर् एम. कॉम्पेटेंझ कॉम्पेटेंझ आलि भारर्ार्ील न्यायालयीन कोंडीिा मुद्दाएन. लिद्या द्ोललयािर ििास ओ. लनष्कषस ए. प्रस्तार्विा १. माझे लिद्वान बंधू, न्यायमूर्ी क े. एम. जोसेफ (स्वर्ःसाठी आलि न्यायमूर्ी अलनरुद्ध बोस यांच्यासाठी) यांिे लिद्वत्तापूिस मर् आलि लिद्वान बंधू न्यायमूर्ी सी. टी. रलिक ु मार यांिा िेर्ळा लनकाल िािण्यािा मला फायदा झाला.मात्र, बहुमर्ाच्या मर्ाशी आलि एकमर्ाने लदलेल्या लनिसयाशी सहमर् होण्यास मी असमथस ठरल्याबद्दल मला खेद आहे.िार्ल्स इव्हान्स ह्यूजेस १ [१ िार्ल्स इव्हान्स ह्यूजेस, द सुप्रीम कोटस ऑफ युनायटेड स्टेट्सिे इट्स फाऊ ं डेशन, मेथड्स अँड अलिव्हमेंट्स, (कोलंलबया युलनव्हलससटी प्रेस) ६८ (१९२८)] यांनी कोलंलबया लिद्यापीठार् लदलेल्या त्ांच्या एका व्याख्यानार्ील शब्ांिा पुनरुच्चार करर्ाना, आमिे अल्पसंख्याक मर् (मी स्वर्ः आलि लिद्वान बंधू न्यायमूर्ी अजय रस्तोर्ी, ज्ांनी िेर्ळे मर् लललहले आहे), भलिष्यार्ील लिंर्ाक्ांर् भािनेला र्सेि लिाद आलि समेट कायदा, १९९६ (थोडक्यार् 'लिाद कायदा,१९९६') आलि भारर्ीय मुद्ांक कायदा, १८९९ (थोडक्यार् 'मुद्ांक कायदा,१८९९') यांच्यार्ील सहसंबंधािे परीक्षि करण्यासाठी आलि लिादाच्या क्षेत्रार्ील भार्धारकांच्या मनार् कोिर्ाही संभ्रम होऊ नये यासाठी र्ुंर्ार्ुंर्ीिे लनराकरि करण्यासाठी लिलधमंडळाच्या अलधकारांना आिाहन करूया. २. लिादाच्या कायसिाहीर् न्यायालयांच्या भूलमक े िर अनेक िषांपासून बरीि ििास होर् आहे.लििालदर् पक्षािी स्वायत्तर्ा हा लिाद प्रलक्येिा मुख्य र्ाभा आहे, परंर्ु जर पक्ष एकमर् होण्यार् अपयशी ठरले र्र न्यायालयांिी पयसिेक्षी भूलमका अत्ािश्यक बनर्े. आंर्रराष्टर ीय व्यािसालयक लिाद २ [२ अॅलन रेडफनस आलि मालटसन हंटर, रेडफनस आलि हंटर ऑन इंटरनॅशनल आलबसटरेशन (६ िी आिृत्ती, २०१५, ऑक्सफडस युलनव्हलससटी प्रेस), अध्याय ७, पररच्छे द ७. ०३] िरील रेडफनस आलि हंटर यांनी राष्टर ीय न्यायालये आलि लिाद न्यायालधकरिांमधील संबंधांिे ििसन खालीलप्रमािे क े ले आहेः "राष्टर ीय न्यायालये आलि लिाद न्यायालधकरिांमधील संबंध 'भार्ीदारी' असल्यािे म्हटले जार् असले र्री र्ी समानर्ेिी भार्ीदारी नाही.लिाद पक्षांच्या करारािर अिलंबून असू शकर्ो, परंर्ु र्ी कायद्यािर आधाररर् एक प्रिाली देखील आहे, जी राष्टर ीय आलि आंर्रराष्टर ीय स्तरािर प्रभािी होण्यासाठी त्ा कायद्यािर अिलंबून असर्े.लिादालशिाय राष्टर ीय न्यायालये अस्तस्तत्वार् असू शकर्ार्, परंर्ु न्यायालयांलशिाय लिाद अस्तस्तत्वार् राहू शकर् नाही.राष्टर ीय न्यायालयांिरील लिादािे हे अिलंलबत्व कोित्ा टप्प्यािर सुरू होर्े आलि कोित्ा टप्प्यािर संपर्े हे पररभालषर् करिे हा खरा मुद्दा आहे." [भर देण्यार् येर् आहे.] ३. लिाद कायदा, १९९६ अंर्र्सर् न्यायालयांिी पयसिेक्षी भूलमक े िे व्यापकपिे र्ीन भार्ांमध्ये िर्ीकरि क े ले जाऊ शकर्े, म्हिजे, लिाद कायसिाहीच्या प्रारंभापूिी, लिाद कायसिाही दरम्यान आलि लिादोत्तर टप्प्यािर. लिाद कायदा, १९९६ च्या भार् १ मधील कलम ८ आलि कलम ११ आलि लिाद कायदा, १९९६ च्या भार् २ मधील कलम ४५ लिशेषर्ः लिाद कायसिाही सुरू करण्यापूिी न्यायालयांच्या भूलमक े शी संबंलधर् आहेर्. जेथे लिादािा करार आहे र्ेथे कलम ८ "पक्षांना लिादाकडे पाठिण्याच्या अलधकाराशी" संबंलधर् आहे; कोित्ाही िैध लिादािा करार अस्तस्तत्वार् नाही असे प्रथमदशसनी न्यायालयािे समाधान होर् नाही र्ोपयंर् त्ार् लिादाच्या अलनिायस संदभाससाठी र्रर्ूद आहे. दुसरीकडे, कलम ११ (६), जेव्हा पक्ष लिादाच्या नािािर परस्पर सहमर्ी दशसिण्यार् लक ं िा लिाद कराराच्या संदभासर् लिादािी लनयुक्ती करण्यार् अयशस्वी ठरर्ार् र्ेव्हा 'लिादांिी लनयुक्ती' करण्यािी र्रर्ूद करर्े. लिाद कायदा, १९९६ च्या भार् २ मधील कलम ४५ हा "पक्षांना लिादाकडे पाठलिण्याच्या न्यालयक प्रालधकरिाच्या अलधकारािा" संदभस देर्ो. ४. येथे या संदभासर्, लिादािी कायसिाही सुरू होण्यापूिी न्यायालयीन हस्तक्षेपािी व्याप्ती र्पासली जार् आहे. मुद्ांक शुल्क भरण्याच्या अधीन राहून, लिाद करारांच्या अंमलबजाििीर्ील लिलंब आलि संबंलधर् मुद्ांक कायद्यानुसार, अंर्लनसलहर् दस्तऐिज मुद्ांलकर् क े लेले नसल्यास /पुरेसे मुद्ांलकर् क े लेले नसल्यास, लिाद करार अस्तस्तत्त्वार् नसलेला, लिलधबाह्य / रद्दबार्ल लक ं िा कायद्यानुसार अंमलार् आिण्यायोग्य असेल की नाही हे महत्त्वािे मुद्दे यार् उपस्तस्थर् क े ले जार्ार्. ५. लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११(६) अंर्र्सर् लिादािा करार सादर क े ला जार्ो र्ेव्हा मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३५ अंर्र्सर् 'रीर्सर मुद्ांलकर् नसलेले संलेख हे पुराव्यार् अस्वीकायस असिे ' या शीषसकाखालील िैधालनक प्रलर्बंध आकलषसर् होईल का, हा या संदभासर्ील लििाद्य प्रश्न (मुख्य प्रश्न) आहे. पररिामी, हा संदभस लिशेषर्ः लिाद कायदा, १९६६ च्या कलम ११ अंर्र्सर् लिादाच्या लनयुक्तीच्या टप्प्यािर न्यायालयाच्या हस्तक्षेपािी व्याप्ती आलि स्वरूप देखील र्पासर्ो. न्यालयक पुनरािलोकनाच्या व्याप्तीिरील र्ुंर्ार्ुंर् आलि अंर्लनसलहर् करारार् समालिष्ट असलेल्या अमुद्ांलकर् /अपुयास मुद्ांलकर् लिाद करारािी िैधर्ा/अंमलबजाििी क्षमर्ा या संदभासर् सोडिली जािे अपेलक्षर् आहे. बी. घटिापीठाकडे संिदभणत होणे ६. मेससस एन. एन. ग्लोबल मक ं टाइल प्रायव्हेट लललमटेड लिरुद्ध मेससस इंडो युलनक फ्लेम लललमटेड आलि इर्र ३ (थोडक्यार् 'एन. एन. ग्लोबल') [३ (२०२१) ४ एस एस सी ३७९] या प्रकरिार्ील र्ीन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने लिद्या द्ोललया आलि इर्र लिरुद्ध दुर्ास व्यापार कॉपोरेशन ४ (थोडक्यार् 'लिद्या द्ोललया') [ ४ (२०२१) २ एस एस सी १ ] या प्रकरिार्ील न्यायालयाच्या समन्वय खंडपीठाच्या पररच्छे द १४६ आलि १४७ मधील र्कासिर शंका घेर् या प्रकरिािी पाि न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने िौकशी करिे योग्य असल्यािे मानले. येथील न्यायालयासमोरील उपरोक्त लिद्या द्ोललया प्रकरि हे लिषयिस्तू लिादाशी संबंलधर् होर्े, परंर्ु या प्रश्नािा लनिसय घेर्ाना, त्ांनी र्रिारे िॉल टरॉप्स लललमटेड लिरुद्ध कोस्टल मरीन कन्स्ट्रक्शन्स अँड इंलजलनअररंर् लललमटेड ५ (थोडक्यार् "र्रिारे") [५ (२०१९) ९ एस एस सी २०९] मधील २- न्यायाधीशांच्या खंडपीठाच्या लनिसयाच्या पररच्छे द २२ आलि २९ िा मंजुरीसह उल्लेख क े ला. ७. एस. एम. एस. टी एस्टेट्स (पी) लललमटेड लिरुद्ध िांदमारी टी क ं पनी (पी) लललमटेड ६ (थोडक्यार् "एस. एम. एस. टी") [६ (२०११) १४ एस एस सी ६६] मधील लनिसयानंर्र, र्रिारे (उपरोक्त) मध्ये असे म्हटले र्ेले होर्े की व्यािसालयक करारािर मुद्ांक शुल्क न भरल्यास लिादािा करारही अिैध ठरेल आलि र्ो कायद्याने अस्तस्तत्वार् नसेल आलि अंमलार् आिर्ा येिार नाही. ८. एन. एन. ग्लोबल (उपरोक्त) प्रकरिार् या न्यायालयाने एस. एम. एस. टी. (उपरोक्त) मधील २ न्यायाधीशांच्या खंडपीठािा लनिसय रद्दबार्ल ठरिला, जो र्रिारे (उपरोक्त) मध्ये मान्यर्ेसह उद् धृर् करण्यार् आला होर्ा. ९. एन. एन. ग्लोबल (उपरोक्त) ने इर्र र्ोष्टींबरोबरि, कॉम्पेटेंझ कॉम्पेटेंझच्या च्या र्त्त्वािर आलि लिाद आलि समेट कायदा, १९९६ च्या कलम १६ अन्वये अंर्भूसर् क े लेल्या लिलर्नशीलर्ेच्या लसद्धांर्ािर (लिभक्तर्ेच्या लसद्धांर्ािर) लिद्या द्ोललया (उपरोक्त) आलि र्रिारे (उपरोक्त) मध्ये घेर्लेल्या मर्ाच्या योग्यर्ेिर शंका घेर्ली. या संदभासिी व्याप्ती पररभालषर् करिारे संबंलधर् पररच्छे द खाली नोंदिलेले आहेर्ः "३४. लिद्या द्ोललया [लिद्या द्ोललया लि. दुर्ास व्यापार कॉपोरेशन, (२०२१) २ एस. सी. सी. १ मधील र्ीन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाच्या पररच्छे द १४६ आलि १४७ मध्ये घेर्लेल्या दृलष्टकोनाच्या योग्यर्ेबद्दल आम्हाला शंका आहेः (२०२१) १ एस. सी. सी. (सी. आय. व्ही.) ५४९] र्ारिरे िॉल रोप्स लललमटेडच्या पररच्छे द २२ आलि २९ मधील लनष्कषांिा संदभस घेिे योग्य असल्यािे आम्ही मानर्ो.[ र्ारिरे िॉल रोप्स लललमटेड, व्ही कोस्टल मराईन क ं सटरकशनस.अँड एं जी. लललमटेड (२०१९) ९ एस. सी. सी. २०९: (२०१९) ४ एस. सी. सी. (सीव्ही. ) ३२४] ज्ािी लिद्या द्ोललया [लिद्या द्ोललया लिरुद्ध दुर्ास व्यापार कॉपोरेशन., (२०२१) २ एस. सी. सी १: (२०२१) १ एस. सी. सी (सीव्ही. ) ५४९ ] च्या पररच्छे द १४६ आलि १४७ मध्ये पाि न्यायाधीशांच्या घटनापीठािी पुष्टी करण्यार् आली आहे. ५६. एस. एम. एस. टी एस्टेट्स [एस. एम. एस. टी एस्टेट्स (पी) लललमटेड लिरुद्ध िांदमारी टी क ं पनी (पी) लललमटेड, (२०११) १४ एस. सी. सी. ६६: (२०१२) ४ एस. सी. सी. (सी. आय. व्ही.) ७७७] आलि र्रिारे [र्रिारे िॉल रोप्स लललमटेड लिरुद्ध कोस्टल मरीन कन्स्ट्रक्शन्स अँड एं जी. लललमटेड, (२०१९) ९ एस. सी. सी. २०९: (२०१९) ४ एस. सी. सी. (सी. आय. व्ही.) ३२४] व्यािसालयक करारािर मुद्ांक शुल्क न भरल्याने लिाद करारही अिैध ठरेल आलि र्ो कायद्याने अस्तस्तत्वार् नसेल आलि अंमलार् आिर्ा येिार नाही, ही कायद्यार्ील योग्य स्तस्थर्ी नाही. ५७. लिद्या द्ोललया [लिद्या द्ोललया लि. दुर्ास व्यापार कॉपोरेशन] मधील लनकालाच्या पररच्छे द १४६ आलि १४७ मधील लनष्कषस लक्षार् घेर्ा., (२०२१) २ एस. सी. सी. १: (२०२१) १ एस. सी. सी. (सी. आय. व्ही.) ५४९] एका समन्वय खंडपीठाने, ज्ाने र्रिारे [र्रिारे िॉल रोप्स लललमटेड लिरुद्ध कोस्टल मरीन कन्स्ट्रक्शन्स अँड इंलज. लललमटेड (२०१९) ४ एस. सी. सी. (सी. आय. व्ही.) ३२४], मधील लनकालाला दुजोरा लदला आहे. िरील मुद्दा या न्यायालयाच्या घटनापीठाद्वारे अलधक ृ र्पिे लनकाली काढिे आिश्यक आहे. ५८. या न्यायालयाच्या पाि न्यायाधीशांच्या घटनापीठाद्वारे अलधक ृ र्पिे लनकाली काढण्यासाठी खालील मुद्द्यािा संदभस घेिे आम्ही योग्य मानर्ो: "मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३५ मध्ये समालिष्ट असलेली िैधालनक रोध, कायद्याच्या अनुसूिीसह िािन क े लेल्या कलम ३ अंर्र्सर् मुद्ांक शुल्क आकारण्यायोग्य संलेखाना लार्ू होर्े का, त्ामुळे मुद्ांक शुल्क भरण्यासाठी आकारण्यायोग्य नसलेल्या, अस्तस्तत्वार् नसलेल्या, अंमलार् आिण्यायोग्य नसलेल्या लक ं िा अिैध असलेल्या, मूळ संलिदा / संलेखांिर मुद्ांक शुल्क भरण्यासाठी प्रलंलबर् असलेल्या अशा संलेखामध्ये असलेल्या लिाद कराराला देखील लार्ू होईल का?" १०. अशा प्रकारे, संदभासदरम्यान एस. एम. एस. टी. (उपरोक्त ), र्िासरे (उपरोक्त ) लिद्या द्ोललया (उपरोक्त ), र्सेि इर्र संबंलधर् लनिसयांमधील लनिसयांच्या योग्यर्ेिे मूल्यांकन क े ले पालहजे. हे या न्यायालयाच्या लनदशसनास आिून देण्यार् आले आहे की, परस्परलिरोधी लनिसयांमुळे लिादाच्या कायसिाहीसाठी त्रासदायक स्तस्थलर्लिशेष लनमासि झाली आहे आलि त्ामुळे या संदभासद्वारे हा मुद्दा लनकाली लनघिे अपेलक्षर् आहे. ११. एनएन ग्लोबल (सुप्रा) मधील पार्श्सभूमी र्थ्ये ज्ाने हा संदभस लदला आहे र्े सुरुिार्ीला लक्षार् घेर्ली पालहजेर्: सी. एि. ग्लोबल ७ मिील तथ्ये [७ (२०२१) ४ एस एस सी ३७९] १२. इंडो युलनक फ्लेम लललमटेडने (थोडक्यार् 'इंडो युलनक फ्लेम') कोळशाच्या िाहर्ुकीसाठी एन. एन. ग्लोबल मक ं टाइल प्रायव्हेट लललमटेड ('एन. एन. ग्लोबल') सोबर् लदनांक २८.०९.२०१५ रोजी उप-करार कायस आदेशार् प्रिेश क े ला.िक स ऑडसरच्या कलम ९ च्या संदभासर्, एन. एन. ग्लोबलने इंडो युलनकला बँक र्ॅरंटी लदली. कायस आदेशाच्या (िक स ऑडसरच्या) कलम १० मध्ये लिादाच्या कलमासाठी र्रर्ूद क े ली आहे.मुख्य करारार्ील काही लििादांमुळे, इंडो युलनकने एन. एन. ग्लोबलने सादर क े लेल्या बँक हमीिा िापर क े ला.त्ानंर्र एन. एन. ग्लोबलने नार्पूरच्या व्यािसालयक न्यायालयार् लदिािी खटला दाखल क े ला.लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ८ अंर्र्सर् एक अजस देखील दाखल करण्यार् आला होर्ा ज्ामध्ये लििादांिा लिादाकडे संदभस मालर्र्ला र्ेला होर्ा. लदनांक १८.०१.२०१८ िरील व्यािसालयक न्यायालयाने लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ८ अंर्र्सर् बँक हमी हा एक स्वर्ंत्र करार असल्यािे सांर्र् अजस फ े टाळला.त्ानंर्र, इंडो युलनकने व्यािसालयक न्यायालयाच्या आदेशालिरोधार् रीट यालिका दाखल क े ली.लदनांक ३०. ०९. २०२० रोजी मुंबई उच्च न्यायालयाने लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ८ अंर्र्सर् अजस मंजूर क े ला. त्ार् असे म्हटले आहे की, लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११ च्या टप्प्यािर लक ं िा योग्य टप्प्यािर लिाद न्यायालधकरिासमोर कायासदेश ( िक स ऑडसर) मुद्ांलकर् न करण्यािा मुद्दा उपस्तस्थर् क े ला जाऊ शकर्ो.त्ार् लदनांक १८. ०१. २०१८ रोजीिा व्यािसालयक न्यायालयािा आदेश बाजूला सारण्यार् आला. या न्यायालयार् एक यालिका दाखल करण्यार् आली होर्ी, ज्ार् एन. एन. ग्लोबलने असा युस्तक्तिाद क े ला होर्ा की महाराष्टर मुद्ांक कायदा, १९५८ अंर्र्सर् उप- करार मुद्ांलकर् क े ले नसल्यामूळे लिादािा करार 'अंमलबजाििी अयोग्य ' ठरेल. या संदभासर् न्यायालयाने र्िारे (िर नमूद क े लेल्या) मधील पूिीच्या लनिसयांच्या शुद्धर्ेिर शंका घेर्ली, ज्ािा लिद्या द्ोललया (िर नमूद क े लेल्या) मध्ये संमर्ीने उल्लेख करण्यार् आला होर्ा आलि अशा लिादािे करार कायद्यार् अस्तस्तत्वार् नसल्यािे घोलषर् करण्यार् आले होर्े आलि या घटनापीठाकडे या मुद्द्यािा पुनलिसिार करण्यािी मार्िी करण्यार् आली होर्ी. डी. संिभण प्रश्नात बिल १३. एन. एन. ग्लोबलच्या पररच्छे द ५८ मधील मूळ संदभस प्रश्न खालीलप्रमािे मांडण्यार् आला होर्ाः " मुद्ांक अलधलनयम १८९९ कलम ३५ अलधलनयमार्ील िैधालनक रोध याि अलधलनयमाच्या कलम ३ खालील पररलशष्ठासह िािन क े ल्यास जो मुद्ांक शुल्क आकारण्यायोग्य संलेखाना लार्ू होर्ो, अशा संलेखार्ील लिाद करारासहीर् जे मुद्ांक शुल्क आकारण्यायोग्य नसर्ार् अशा लिलशष्ठ संलिदा / संलेखािर मुद्ांक शुल्क भरिे प्रलंलबर् असर्ा उपरोक्त लिाद करारांना अस्तस्तत्वहीन कायद्याद्वारे अंमलबजाििी अयोग्य लक ं िा अिैध / शून्य ठरलिल काय ? " [ भर देण्यार् आला] न्यायलमत्र म्हिून या न्यायालयाला मदर् करिारे लिद्वान ज्ेष्ठ िकील श्री. र्ौरब बॅनजी यांनी मात्र संदभस प्रश्नािी पुढीलप्रमािे पुनरसिना करण्यािा प्रस्ताि मांडला. " मुद्ांक अलधलनयम १८९९ कलम ३५ अलधलनयमार्ील िैधालनक रोध याि अलधलनयमाच्या कलम ३ खालील पररलशष्ठासह िािन क े ल्यास जो मुद्ांक शुल्क आकारण्यायोग्य संलेखाना लार्ू होर्ो, अशा संलेखार्ील लिाद करारासहीर् जे मुद्ांक शुल्क आकारण्यायोग्य नसर्ार् अशा लिलशष्ठ संलिदा / संलेखािर मुद्ांक शुल्क भरिे प्रलंलबर् असर्ा उपरोक्त लिाद करारांना अस्तस्तत्वहीन कायद्याद्वारे अंमलबजाििी अयोग्य लक ं िा अिैध / शून्य ठरलिल काय ? " [मूळ मजक ु रािर लदलेला भर] १४. असे लदसून आले की महाराष्टर मुद्ांक कायदा, १९५८ शी संबंलधर् एक िुकीिे लनरीक्षि एन. एन. ग्लोबल (उपरोक्त ) मधील पररच्छे द २०,२४ आलि ५८ मध्ये मुद्ांक शुल्कासाठी लिाद कराराच्या अधीन क े ले र्ेले नाही. न्यायमूर्ी क े. एम. जोसेफ, न्यायमूर्ी सी. टी. रलिक ु मार, न्यायमूर्ी अजय रस्तोर्ी (आलि मी स्वर्ः) या आमच्या िारी मर्ांपैकी आम्हा प्रत्ेकाला असे आढळले की, महाराष्टर मुद्ांक कायदा, १९५८ च्या लार्ू होण्याबाबर्िी ही स्तस्थर्ी लनरीक्षि योग्य नाही. भारर्ीय मुद्ांक कायदा, १८९९ हा एक लित्तीय कायदा आहे जो संलेखांच्या अंमलबजाििीिर शुल्क आकारर्ो. मुद्ांक कायदा १८९९ च्या कलम २ (१४) मध्ये "संलेख " िी व्याख्या अशी आहे की, ज्ा ज्ा दस्तऐिजांद्वारे कोिर्ाही अलधकार लक ं िा दालयत्व लनमासि करण्यार्, हस्तांर्ररर् करण्यार्, मयासलदर् करण्यार्, िाढिण्यार्, नष्ट करण्यार् लक ं िा अलभललस्तखर् करण्यार् आले असेल लक ं िा र्से क े ल्यािे लदसर् असेल, अशा प्रत्ेक दस्तऐिजािा समािेश आहे " शुल्क आकारण्यास पात्र असलेले संलेख " या शीषसकाच्या कलम ३ मध्ये इर्र र्ोष्टींबरोबरि र्रर्ूद आहे की संलेख अलधलनयमाच्या अनुसूिीमध्ये नमूद क े ली र्ेली असली पालहजेर्. हे लक्षार् घेिे आिश्यक आहे की, लिाद करारांिा लिशेषर्: मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या अनुसूिी I मध्ये ज्ांिा "संलेख " म्हिून उल्लेख क े लेला नाही त्ाला मुद्ांलकर् करिे आिश्यक आहे. र्थालप, मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या अनुसूिी १ च्या कलम ५ (सी) मधील " जर अन्यथा उपबंलधर् करण्यार् आले नसेल र्र " या शीषसकाच्या अिलशष्ट नोंदींनुसार (residuary entry ) मुद्ांक शुल्क देय होर्े. ही अिलशष्ट नोंद मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या अनुसूिी १ मधील सुधारिांमध्ये र्सेि लिलिध राज् मुद्ांक कायद्यांमध्ये समालिष्ट आहे.मी या आधारािर पुढे जाऊ इस्तच्छर्ो की, लिाद करार मुद्ांक कायदा, १८९९ अंर्र्सर् लनधासररर् क े लेल्या "संलेख " च्या व्याख्येर् येर्ो आलि मुद्ांक शुल्काच्या अधीन असेल. ई. र्वदकलाचे दिर्वेििः १५. न्यायलमत्र म्हिून या न्यायालयाला सहाय्य करिारे लिद्वान िररष्ठ िकील श्री. र्ौरि बॅनजी, श्री. र्र्न सांघी, अपीलकत्ासिे लिद्वान िकील; सुश्री माललिका लत्रिेदी, २०२२ च्या आय. ए. १८५१६ मध्ये मध्यस्तीसाठी लिद्वान िररष्ठ िकील, श्री रमाकांर् रेड्डी, प्रलर्िादी क्मांक १ िे लिद्वान िररष्ठ िकील आलि श्री देबेश पांडा, २०२२ च्या IA १९९९६९ मध्ये मध्यस्थीसाठी लिद्वान िकील यांच्याकड ू न आम्ही र्पशीलिार लनिेदने ऐकली आहेर्. लिस्तृर् लनिेदने ऐकल्या आहेर्. त्ांनी या न्यायालयािे र्सेि इर्र अलधकारक्षेत्रार्ील न्यायालयांिे लिलिध लनिसय उद् धृर् क े ले आहेर्.

16. लिद्वान न्यायलमत्र खालील लिलशष्ट लनिेदने सादर करर्ोः १६.१. लिाद करार योग्यररत्ा मुद्ांलकर् क े ले आहे की नाही हे ठरििे लिादािर सोडले पालहजे. लिाद कायदा, १९९६ िे कलम ११ (६ ए) लनयुक्ती प्रालधकरिािी व्याप्ती मयासलदर् करर्े. यािी सुरुिार् अलधभािी ( Non- obstante clause) खंडाने होर्े आलि लिशेषर्ः एस. बी. पी. अँड क ं पनी लिरुद्ध पटेल इंर् लललमटेड प्रकरिार्ील ७ न्यायाधीशांच्या खंडलपठाच्या न्यायलनिसयाला परास्त (over रूल ) करण्यासाठी होर्े. एस. बी. पी. अँड क ं पनी लिरुद्ध पटेल इंर्. लललमटेड. ८ [ ८ (२००५) ८ एस एस सी ६१८] (थोडक्यार् 'एस. बी. पी.') आलि राष्टर ीय लिमा क ं पनी लललमटेड लिरुद्ध बोघारा पॉलीफ ॅ ब (पी) लललमटेड ९ [९ (२००९) १ एस एस सी २६७ ] (थोडक्यार् 'बोघारा पॉलीफ ॅ ब'). लशिाय, लिाद न्यायालधकरिाच्या अलधकारक्षेत्रािर लनिसय घेण्याच्या क्षमर्ेशी संबंलधर् असलेल्या लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम १६ िी व्याप्ती, श्री. र्ौराब बॅनजी यांच्या मर्े, लिादाला संलेखाला मुद्ांलकर् करण्याच्या संदभासर् लनिसय घेिे शक्य करण्यासाठी पुरेशी लिस्तृर् आहे. १६.२. भारर्ीय लिधी आयोर्ाच्या २४६ व्या अहिालार् १० (थोडक्यार् '२४६ िा एल. सी. आय. अहिाल') [१० भारर्ीय लिधी आयोर्, 'लिाद आलि समेट कायदा १९९६ मधील सुधारिा' (२४६िा अहिाल, ऑर्स्ट २०१४) (https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3ca0daec69b5adc880fb464895726dbdf/uploads/ 2022/0 8/2022081615. पी. डी. एफ.) येथे उपलब्ध आहे] अशी लशफारस करण्यार् आली आहे की अलधकारािी व्याप्ती लिाद कराराच्या 'अस्तस्तत्व' आलि 'िैधर्े' पयंर् मयासलदर् असािी. लिलधमंडळाने एक पाऊल पुढे टाकर् आलि लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११ (६ ए) अंर्र्सर् लनयुक्ती प्रालधकरिािी व्याप्ती क े िळ लिाद कराराच्या क े िळ "अस्तस्तत्वाच्या" आलि अर्दी "िैधर्ेच्या" र्पासिीपुरर्ी मयासलदर् ठे िली. असा दृष्टीकोन लिादाच्या लििादांिे जलद लनराकरि करण्याच्या उद्देशाशी सुसंर्र् आहे.लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११ (६) अंर्र्सर् न्यायालय हे लिाद सुलभ करण्यासाठी आलि मदर् करण्यासाठी लनयुक्ती प्रालधकरिािे स्वरूप आहे. १६. ३ मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३५ मधील िैधालनक रोध क े िळ र्ेव्हाि लार्ू होईल जेव्हा दस्तऐिज रीर्सर मुद्ांलकर् क े लेले नाही असा लनष्कषस येईल. त्ासाठी मुद्ांकनािी िौकशी व्हायला हिी.मुद्ांक कायदा, १८९९ िे कलम ३३ (२), ज्ािे शीषसक 'संलेखािी र्पासिी करिे ि र्े अिरुद्ध करून ठे ििे असे आहे, ज्ाला िालना लदल्यािरि कलम ३५ लार्ू होईल मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३३ (२) अंर्र्सर् परीक्षि लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११ (६ ए) अंर्र्सर् न्यायालयाद्वारे घेर्ली जाऊ नये, र्र लनयुक्त लिादाद्वारे घेर्ली जािी. १६.४. लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११ अन्वये न्यायालयाला असे आढळले की कोिर्ाही करार नाही, र्र र्े अंलर्म दृलष्टकोन ठरिू शकर्े. र्थालप, जर न्यायालयाला असे िाटर् असेल की सखोल लििार होिे आिश्यक आहे, र्र र्े लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम १६ अंर्र्सर् त्ािर लनिसय घेण्यासाठी लिाद न्यायालधकरिाकडे सोपिले जाऊ शकर्े. लिद्वान िररष्ठ िकील श्री. र्ौराब बॅनजी यांच्या मर्े, लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम १६ सह कलम ११ (६ ए) सुसंर्र् करण्यािा हा योग्य मार्स आहे. १६. ५. मुद्ांकनािा अभाि लक ं िा अपुरे मुद्ांकन असलेल्या साधनािा अभाि हा स्वीकाराहसर्ेिा मुद्दा असेल, परंर्ु अलधकारक्षेत्रािा नाही.मुद्ांक कायदा, १८९९ हा लिलशष्ट प्रकारच्या संलेखांसाठी राज्ािा महसूल सुरलक्षर् करण्यासाठी लार्ू क े लेला एक लित्तीय उपाय आहे.त्ामुळे, पक्षकारला प्रलर्स्पध्यासच्या खटल्याला र्ोंड देण्यासाठी र्ांलत्रकर्ेच्या शस्त्राने सुसज्ज करण्यासाठी कायदा क े ला र्ेला नाही. १६.६ लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११ (६ए) अंर्र्सर् अलधकारांिा िापर करिारे न्यायालय हे लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम २ (१) (ई) मध्ये पररभालषर् क े ल्यानुसार न्यायालय नाही, ज्ाला 'पुरािा प्राप्त करण्यािा' अलधकार आहे, असे लिद्वान न्यायलमत्रांनी लनदशसनास आिून लदले आहे. काही अथासने, कलम ११ (६ए) अंर्र्सर्, न्यायालयाला क े िळ प्रथमदशसनी मर् र्यार करायिे आहे. १६.७. महत्त्वािे म्हिजे, पक्षांना मूळ लिाद करार दाखल करण्यािे बंधन नाही आलि क े िळ र्ी प्रर् जोडली जाऊ शकर्े जी मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम २ (१४) मध्ये प्रदान क े ल्याप्रमािे "संलेख " नाही.मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३३ लक ं िा ३५ िे िािन स्पष्टपिे सूलिर् करर्े की या र्रर्ुदी संलेखाच्या प्रर्ीशी संबंलधर् नाहीर्. संदभीर् क े ल्या नंर्रच्या टप्प्यािर िैधर्ा नेहमी र्पासिीसाठी खुली असर्े.जुपुडी क े शि राि लिरुद्ध पुलिथी िेंकट सुब्बाराि आलि इर्र ११ [(११ (१९७१) १ एस एस सी ५४५)], हररओम अग्रिाल लिरुद्ध प्रकाश िंद मालिीय १२ (१२ (२००७) ८ एस एस सी ५१४) ] १७. लिरोधी दृलष्टकोन ठे िर्ाना, अपीलकत्ासिे लिद्वान िकील श्री. र्र्न सांघी खालील बाबी मांडर्ार्ः १७. १. भारर्ीय मुद्ांक कायदा, १८९९ िे कलम ३५ "कोित्ाही प्रयोजनाकररर्ा " आलि "त्ािर क ृ र्ी करण्यासाठी" पुराव्यामध्ये अनािश्यक मुद्ांलकर् "संलेख " समािेश करण्यास मनाई करर्े. आंध्र प्रदेश सरकार लिरुद्ध पी. लक्ष्मी देिी १३[१३ (२००८)४ एस एस सी ७२०] या प्रकरिार् असे म्हटले र्ेले होर्े की मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३३ मधील "असेल" हे अलनिायस आहे आलि मुद्ांक नसलेले दस्तऐिज अिरुद्ध क े ले जािे आिश्यक आहे. १७. २. जरी मुद्ांक कायदा, १८९९ अंर्र्सर् लिाद करारािर मुद्ांक शुल्क देय नाही असे र्ृहीर् धरले र्री, जेव्हा लिाद करार हा मुद्ांक शुल्क देय असलेल्या संलेखार्ील कलम म्हिून समालिष्ट असर्ो, र्ेव्हा एक संलेख म्हिून असा लिाद करार मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३५ च्या रोधांना आकलषसर् करर्ो. १७. ३. लिद्वान िकील असा युस्तक्तिाद करर्ार् की मूळ संलिदेपासून करार िेर्ळे करिे ही लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम १६ द्वारे र्यार क े लेली लिधीक कल्पना आहे. लिाद कायदा, १९९६ िे कलम १६ हे भारर्ीय मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३५ ला अपिाद असू शकर् नाही. [बंर्ाल इम्युलनटी क ं पनी लिरुद्ध लबहार राज् १४ (१४ (१९५५) २ एस सी आर ६०३), भारर् सरकार लिरुद्ध िेदांर् १५ (१५ (२०२०) १० एस एस सी १) िा पररच्छे द ६९,७०; अमेझॉन व्ही फ्युिर ररटेल १६ (१६ (२०२२) १ एस सी सी २०९)] १७.४. श्री. सांघी यांच्या म्हिण्यानुसार, लिाद करार असलेल्या साधनांिर योग्य मुद्ांक शुल्क लदले जार् नसल्यास लिाद कराराच्या अंमलबजाििीच्या मुद्द्यािर लिलर्नर्ेिा लसद्धांर् आलि कॉम्पेटेंझ कॉम्पेटेंझिा लसद्धांर् यांिा कोिर्ाही संबंध नाही. लिद्वान िलकलाने एन्का इन्साट लिरुद्ध ओ. ओ. ओ. लिमा क ं पनी १७[ (१७ (२०२०) यु क े एस सी ३८] मधील यू. क े. सिोच्च न्यायालयाच्या लनिसयािर भर लदला, ज्ामध्ये असे म्हटले र्ेले होर्े की " र्रीही लिाद कलम क ं त्राटी दस्तऐिजार् नोंदिलेल्या अलधकार आलि जबाबदाऱयांिा एक भार् आहे". १७. ५. जरी र्ो लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११ (६ए) िा िापर करर् असला र्री मुद्ांकनाच्या मुद्द्याकडे अर्दी प्रारंभापासून पालहले पालहजे, म्हिजे त्ा िेळी लिादाच्या लनयुक्तीबाबर् लििार क े ला जार्ो. लिद्वान िलकलानुसार, एखादे संलेख कायद्यार् र्ेव्हाि अस्तस्तत्वार् असेल जेव्हा र्े अंमलबजाििी करण्यायोग्य असेल.त्ामुळे, जेव्हा लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११ (६ए) अंर्र्सर् न्यायालय लिाद कराराच्या अस्तस्तत्वािा लििार करर् असेल, र्ेव्हा र्े त्ा टप्प्यािरि मुद्ांकन न करण्याच्या लक ं िा अपुऱया मुद्ांकनाच्या समस्येिे परीक्षि करू शकर्े. १७. ६. एन. एन. ग्लोबल (िर नमूद क े ल्याप्रमािे ) मध्ये जप्ती, मुद्ांक शुल्क भरिे आलि नंर्र लिादािी लनयुक्ती या र्ीन पद्धर्ी प्रदान क े ल्या आहेर् हे अधोरेस्तखर् करून, असा युस्तक्तिाद क े ला जार्ो की जेव्हा कलम ११ च्या अजासमध्ये लिादािी लनयुक्ती क े ली जार्े, र्ेव्हा न्यायालय लनलिर्पिे लिाद खंडािर "क ृ र्ी" करर् असर्े, ज्ाला मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३५ च्या स्पष्ट शब्ांद्वारे प्रलर्बंलधर् क े ले आहे. "अंमलबजाििी करण्यायोग्य" असल्यालशिाय करार "अस्तस्तत्वार्" नसर्ो. १८. िररष्ठ िकील माललिका लत्रिेदी यांनी अपीलकत्ासच्या िर्ीने मध्यस्ती करर् पुढील बाबी मांडल्याः १८.१ मुद्ांक कायदा, १८९९ आलि नोंदिी कायदा, १९०८ हे पूिसपिे िेर्ळे आहेर्. एन. एन. ग्लोबलने (उपरोक्त ) दस्तऐिजािर मुद्ांलकर् करण्याच्या र्रजेनुसार दस्तऐिजाच्या नोंदिीिी र्त्त्वे िुकीच्या पद्धर्ीने लार्ू क े ली. पलहला दोष बरा करर्ा येण्याजोर्ा असला र्री, नंर्रिा दस्तऐिज/संलेखािे अस्तस्तत्व आलि पूिसत्व लनलिर् करर्ो. नोंदिीच्या अनुपस्तस्थर्ीर्, एक संलेख अजूनही अस्तस्तत्वार् आहे परंर्ु मुद्ांकनालशिाय, संलेख अपूिस/अप्रर्ल्भ आहे. १८.२. मुद्ांक कायदा, १८९९ मध्ये मुद्ांक शुल्क भरण्यािा लििार मांडण्यार् आला आहे, ज्ामध्ये अयशस्वी झाल्यास श्रीमर्ी लत्रिेदी यांच्या म्हिण्यानुसार संलेखािर कोित्ाही कारिासाठी कारिाई क े ली जाऊ शकर् नाही. कायद्याच्या भाषेर् कोिर्ीही संलदग्धर्ा नाही आलि सरळ िािनािी लनिड क े ली पालहजे. १८. ३. कायद्याच्या लिलिध र्रर्ुदींखालील न्यायालयािे अलधकार, र्सेि मुद्ांक कायदा, १८९९ मध्ये लनमासि क े लेले लनबंध लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ९ नुसार िालिल्या जािाऱया कायसिाहीला लार्ू होर्ार्. त्ामुळे, असा युस्तक्तिाद करण्यार् आला आहे की लिादािे कलम खंलडर् झाले असले र्री, अंर्ररम उपाय मंजूर करण्यापूिी मुख्य करार कायद्याने लार्ू करण्यायोग्य आहे की नाही यािर न्यायालयाला संक ृ र्दशसनी लनष्कषासपयंर् पोहोिािे लार्ेल. १९. उत्तरिादी क्मांक १ िे लिद्वान िकील रमाकांर् रेड्डी यांनी आम्हाला लिाद कायदा, १९९६ लार्ू होण्यापूिी संबंलधर् लोकसभेर्ील ििेकडे आमिे लक्ष िेधले आलि खालील बाबी सादर क े ल्याः १९. १ लिाद कायदा, १९९६; मुद्ांक कायदा, १८९९ आलि संलिदा अलधलनयम १८७२ च्या र्रर्ुदींमध्ये सुसंिाद साधर्ा येऊ शकर्ो. मुद्ांक कायदा, १८९९ िे कलम १७ हे मुद्ांक कायदा, १८९९ िे कलम ३१ सह िािािे लार्ेल. १९. २ लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ७ च्या साध्या भाषेर् पक्षांना करारािर मुद्ांलकर् करण्यािी आिश्यकर्ा नाही. न्यायालयाने मुद्ांक, लशक्क े आलि मूळ अशा लबर्र-मुख्य र्ांलत्रक आिश्यकर्ांिर जोर लदल्यास लिलधमंडळाच्या हेर्ूिा पराभि होईल. २०. त्ाच्या उत्तरादाखल, श्री. देबेश पांडा, मध्यस्थांिे लिद्वान िकील खालील र्ोष्टी सादर करर्ार्ः २०. १ लिाद कायदा, १९९६ िा भार् १ कलम ८,९ आलि ११ शी संबंलधर् आहे, र्र कलम ४५ हा भार् २ शी संबंलधर् आहे. कलम ४५ ला भार् २ अंर्र्सर् येिारी र्रर्ूद म्हिून मान्यर्ा देण्यार् आली आहे जी एक "संपूिस संलहर्ा" आहे. [क्लोरो क ं टरोर्ल् लिरुद्ध सेव्हनस टरेंट िॉटर युररलफक े शन इंक १८ पहा (१८ (२०१३) १ एस एस सी ६४१)] कलम ४५ मधील "जोपयंर् र्े सापडर् नाही" या अलभव्यक्तीिा अथस लशन-एटसू क े लमकल क ं पनी लललमटेड लिरुद्ध अक्ष ऑलिफायबर लललमटेड १९ (१९ (२००५)७ एस सी सी २३४ (थोडक्यार् "लशन-एटसू") मध्ये बहुमर्ानुसार क े िळ "प्रथमदशसनी आधारािर" लििार म्हिून लािला र्ेला होर्ा. २०१९ मध्ये संसदेने कलम ४५ मध्ये सुधारिा क े ली. त्ानुसार “जोपयंर् र्े सापडर् नाही. " ही अलभव्यक्ती 'जोपयंर् र्े प्रथमदशसनी सापडर् नाही र्ोपयंर्"अशी बदलली. अशा प्रकारे लशन एत्सु (उपरोक्त ) मध्ये स्थालयक झालेल्या स्तस्थर्ीनुसार हा कायदा येर्ो. या पार्श्सभूमीिर, मुद्ांक कायदा, १८९९ दंडासह लक ं िा दंडालिना (यथास्तस्थर्ी) मुद्ांक शुल्क िसूल होईपयंर् क े िळ र्ात्पुरर्ा दंड लनमासि करर्ो. व्याधी ही फक्त संलेखाशी संबंलधर् असर्े, व्यिहाराशी नाही. २०. २ लिाद कायदा, १९६६ हा संपूिस संलहर्ेच्या स्वरूपार् नेहमीि एक पररपूिस कायदा मानला र्ेला आहे. [फ्युएस्टस डे लॉसन लललमटेड लिरुद्ध लजंदाल एक्सपोट्सस लललमटेड २० (२० (२०११) ८ एस एस सी ३३३) मधील पररच्छे द ८३-८४,८९] श्री. पांडा यांच्या मर्े, लिाद करार समालिष्ट असलेल्या पालक संलेखाल पररपूिस संपूिस संलहर्ेच्या अंर्र्सर् शक्तीिा िापर करिाऱया मंिाने अिरोलधर् करिे मर् र्े एकर्र भार् १ मधील कलम ८,९ आलि ११ अंर्र्सर् लक ं िा भार् २ मधील कलम ४५ अंर्र्सर् असो, स्वर्ः पररपूिस संलहर्ा असलेल्या लिाद कायदा, १९९६ च्या स्वरूपाशी लिसंर्र् आहे. २१. लिद्वान न्यायलमत्र आलि इर्र सल्लार्ारांनी क े लेल्या संबंलधर् अंदाजाकडे पाहर्ाना, खालील प्रश्न आमच्या लििारार् आले: १) मूळ संलिदा /संलेखािे मुद्ांलकर् नसिे लिाद अलधलनयम १९९६ च्या कलम ११ च्या टप्पयािर प्रकरि लिादासाठी संदलभसर् करण्यासाठी कायद्याच्या दृष्टीने अस्तस्तत्वहीन, शून्य आलि अंमलबजाििी अयोग्य ठरिू शक े ल का ? २) मुद्ांकन आलि अिरोधािे परीक्षि प्रारंभीि कलम ११ अन्वये न्यायाधीशाने करािे की र्े लिादािर सोडािे ? एफ.) मुद्ांक कायिा, १८९९ ची र्वैिादिक चौकट २२. मुद्ांक कायदा, १८९९ लार्ू करण्यामार्ील उद्देशािे परीक्षि करून आपि सुरुिार् करूया. ६७ व्या लिधी आयोर्ाच्या २१ (२१ भारर्ीय लिधी आयोर्, 'भारर्ीय मुद्ांक कायदा' (६७ िा अहिाल, फ े ब्रुिारी, १९९७) https://lawcommissionofindia.nic.in/report_seventh/accessed on 11 March 2023 येथे उपलब्ध आहेः ) व्या अहिालार् असे सुििले आहे की राज्ासाठी महसूल र्ोळा करण्याच्या उद्देशाने लित्तीय अलधलनयमािी कल्पना प्रथम उर्म पािली. हॉलंड आलि त्ानंर्र, १७९७ िा ६ िा बंर्ाल रेर्ुलेशन भारर्ार् लार्ू करण्यार् आला. सुरुिार्ीला हे बंर्ाल, लबहार, ओररसा आलि बनारसपुरर्े मयासलदर् होर्े.त्ानंर्र, मुंबई आलि मद्ासमध्ये मुद्ांकलिषयक लिलिध लनयम लार्ू करण्यार् आले.मुद्ांक शुल्क लार्ू करण्यािा प्रारंलभक उद्देश हा पोलीस आस्थापनांच्या देखभालीसाठी 'भारर्ीय व्यापारी आलि लिक् े त्ांिर" आकारला जािारा कर रद्द क े ल्यामुळे सरकारी महसुलार्ील कमर्रर्ा भरून काढिे हा होर्ा. र्थालप, या लनयमनामुळे मुद्ांक शुल्काशी संबंलधर् नंर्रच्या कायद्यांसाठी मार्स मोकळा झाला.१८६० मध्ये मुद्ांक शुल्काशी संबंलधर् पलहला कायदा भारर्ार् लार्ू करण्यार् आला. हे १८६२,१८६९,१८७९ च्या कायद्याद्वारे रद्द करण्यार् आले आलि त्ानंर्र, १८९९ िा कायदा लार्ू करण्यार् आला जो सध्यािा कायदा आहे. २३. मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या उद्देशािर लििार करर्ाना, लहंदुस्तान स्टील लललमटेड लिरुद्ध लदलीप कन्स्ट्रक्शन क ं पनी २२ (२२ (१९६९) १ एस सी सी ५९७ )(थोडक्यार् "लहंदुस्तान स्टील") या खटल्यार्ील या न्यायालयाच्या ३ न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने जे. सी. शाह जे. यांच्यामाफ स र् बोलर्ाना खालील प्रासंलर्क लनरीक्षि क े लेः "७. मुद्ांक कायदा हा लिलशष्ट प्रकारच्या साधनांिर राज्ािा महसूल सुरलक्षर् करण्यासाठी लार्ू क े लेला एक लित्तीय उपाय आहेः पक्षकाराला त्ाच्या प्रलर्स्पध्यासच्या खटल्यािी पूर्सर्ा करण्यासाठी र्ांलत्रक शस्त्राने सुसज्ज करण्यासाठी कायदा क े ला जार् नाही. " २४. लिद्वान न्यायलमत्र, श्री. र्ौराब बॅनजी यांनी युलनयन इन्शुरन्स क ं पनी ऑफ पालकस्तान लललमटेड लिरुद्ध हाफीज मुहम्मद लसद्दीकी २३ (२३ १९७८ पी एल डी एस सी २७९) मधील पालकस्तानच्या सिोच्च न्यायालयाच्या लनिसयािा हिाला लदला, ज्ाने लहंदुस्थान स्टील (उपरोक्त ) मधील र्ुिोत्तरानुसार १९७८ च्या सुरुिार्ीलाि हा मुद्दा हार्ाळला होर्ा. लिाद करार रीर्सर मुद्ांलकर् न झाल्यास आलि त्ामुळे मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३५ अन्वये पुराव्यांमध्ये स्वीकाराहस नसल्यास कोिर्ीही िैध लिाद कायसिाही होईल का या प्रश्नािा सामना करर्ाना न्यायालयाने मुद्ांकनािा लनव्वळ आलथसक हेर्ू असल्यािे नमूद क े ले, आलि असे मर् व्यक्त क े ले की मुद्ांक हा व्यािसालयक जीिनार् हस्तक्षेप करण्यासाठी नाही. मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या र्रर्ुदींिर ििास करर्ाना, ज्ार् कलम ६१ समालिष्ट आहे, जे अपील न्यायालयांना मुद्ांकांच्या "पयासप्तर्ा " िरील लनिसयांमध्ये सुधारिा करण्यािे अलधकार देर्े, न्यायाधीश दोराब पटेल यांनी असा लनष्कषस काढला कीः “मुद्ांक कायदा लार्ू करण्यािा लिलधमंडळािा उद्देश सरकारी महसूल संरक्षि करिे हा होर्ा आलि व्यापार आलि लिक्ीच्या सुरळीर् प्रिाहासाठी महत्वािी संलेख अिैध करून व्यािसालयक जीिनार् हस्तक्षेप करिे हा नव्हर्ा. " [भर देण्यार् आला ] २५. अशा प्रकारे, राज्ािा महसूल जास्तीर् जास्त प्रमािार् िसूल व्हािा २४ [२४ जे. एम. ए. राजू लि. क ृ ष्णमूर्ी भट्ट, ए. आय. आर. १९७६ र्ुजरार् ७२; लिरंजीलाल (डॉ.) लि. हरर दास (२००५) १० एस. सी. सी. ७४६; जर्दीश नारायि लि. मुख्य लनयंत्रक महसूल प्रालधकरि, ए. आय. आर. १९९४ ऑल ३७१]. आलि दस्तऐिजाच्या िैधर्ेिर पररिाम होऊ नये, हे पाहिे हा उद्देश आहे. त्ाच्या र्रर्ुदींिा त्ा मयासदेपयंर् संक ु लिर् अथस लािला र्ेला पालहजे.त्ाि लनकालार्, पालकस्तानच्या सिोच्च न्यायालयाने र्े खालीलप्रमािे स्पष्ट क े लेः "उदाहरिाथस, एखादे संलेख जेव्हा त्ालिषयी िाद असेल र्ेव्हाि पुराव्याच्या स्वरूपार् सादर क े ले र्ेले असर्े, म्हिून जर लिलधमंडळािा हेर्ू योग्यररत्ा मुद्ांलकर् नसलेली सिस संलेख अिैध ठरिण्यािा असर्ा, र्र त्ांनी या संदभासर् स्पष्ट र्रर्ूद क े ली असर्ी आलि ज्ा प्रकरिांमध्ये पक्षांना कलमार् लनलदसष्ट क े लेल्या व्यक्तींसमोर रीर्सर मुलद्र् न क े लेली संलेख सादर करण्यािी संधी लमळाली नसर्ी अशा प्रकरिांमध्ये आपल्या आदेशािी अंमलबजाििी करण्यासाठी काही यंत्रिा देखील पुरिली र्ेली असर्ी. " २६. हे न्यायालय आर. आय. ओ. ग्लास सोलर एस. ए. लिरुद्ध श्रीराम ई. पी. सी. लललमटेड आलि अन्य २५ [ २५ (२०१८) १८ एस एस सी ३१३] प्रकरिांमध्ये लिदेशी लनिाडे मुद्ांलकर् करण्यािी र्रज नाही असे नमूद करर्ाना हे लक्षार् घेर्ले की मुद्ांक कायदा, १८९९ भारर्ीय कायद्यािे मूलभूर् धोरि प्रलर्लबंलबर् करर्ो. न्यायमूर्ी नरीमन यांच्यामाफ स र् बोलिाऱया 2 न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने खाली नमूद क े लेः "३४….. रेनुसार्र पॉिर क ं पनीमध्ये नमूद क े ल्याप्रमािे भारर्ीय कायद्यािे मूलभूर् धोरि. लललमटेड लिरुद्ध जनरल इलेस्तररक क ं पनी, १९९४ पररलशष्ट (१) एस. सी. सी. ६४४, आलि सहयोर्ी लबल्डर लिरुद्ध लदल्ली लिकास प्रालधकरि, (२०१५) ३ एस. सी. सी. ४९ मध्ये असे स्पष्ट क े ले आहे की जर परकीय िलन लनयमन कायदा, १९७३ सारख्या देशाच्या अथसव्यिस्थेशी संबंलधर् कायद्यािा संबंध असेल र्र र्ो लनलिर्पिे "भारर्ीय कायद्याच्या मूलभूर् धोरि" या अलभव्यक्तीमध्ये येईल. भारर्ीय मुद्ांक कायदा, १८९९, हा संलेखांिर मुद्ांक शुल्क आकारिारा लित्तीय कायदा असल्याने, र्ो देखील भारर्ीय अथसव्यिस्थेशी संबंलधर् एक कायदा आहे आलि र्क स बुद्धीच्या समानर्ेिर, भारर्ीय कायद्याच्या मूलभूर् धोरिाला प्रलर्लबंलबर् करिारा कायदा असेल." २७. मुद्ांक कायद्यािा उद्देश एस. क ृ ष्णमूर्ी अय्यर यांच्या मुद्ांक कायदा, १८९९ िरील भाष्य २६ [२६ एस. क ृ ष्णमूर्ी अय्यर, भारर्ीय मुद्ांक कायदा, राज् सुधारिांसह एक लिस्तृर् सारांश; ७ िी आिृत्ती, पी. २२] िरून अलधक समजू शकर्ो, ज्ामध्ये लहंदुस्तान स्टील (उपरोक्त ) आलि जे. एम. ए. राजू लिरुद्ध क ृ ष्णमूर्ी भट्ट २७ [२७ ए आई आर १९७६ र्ुजरार् ७२] मधील लनकालांिर ििास करर्ाना, खालील उद्देश नमूद क े ला आहेः "मुद्ांक कायद्यािा उद्देश लनव्वळ लित्तीय लनयमन हा आहे.महसूल िाढििे हा त्ािा एकमेि उद्देश आहे आलि त्ाच्या सिस र्रर्ुदी महसुलािे संरक्षि लक्षार् घेऊन क े ल्या पालहजेर्.पक्षकारला त्ाच्या प्रलर्स्पध्यासच्या खटल्यािी पूर्सर्ा करण्यासाठी र्ांलत्रकर्ेच्या शस्त्राने सुसज्ज करण्यासाठी कायदा क े ला जार् नाही.ह्यािा संपूिस उद्देश राज्ािा महसूल जास्तीर् जास्त प्रमािार् साध्य होईल हे पाहिे आहे " हे स्पष्ट आहे की,मुद्ांक कायदा, १८९९ यामार्ील कायदेशीर हेर्ू आलि उद्देश राज्ासाठी महसूल सुरलक्षर् करिे हा आहे आलि र्ो भारर्ीय कायद्याच्या मूलभूर् धोरिाला प्रलर्लबंलबर् करिारा कायदा आहे. अशा प्रकारे मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या र्रर्ुदींिा अथस लािर्ाना धोरिात्मक लििार आलि महसूल सुरलक्षर् करिे हे देखील लक्षार् ठे िले पालहजे. २७.१. आय. टी. िे आयुक्त लिरुद्ध िंदनबेन मर्नलाल २८ [२८ (२०००) २४५ आई टी आर १८२] या प्रकरिार् असे म्हटले र्ेले होर्े की कर कायद्याशी संबंलधर् कोित्ाही र्रर्ुदीिा अथस लािला जािे आिश्यक आहे जेिेकरून अशा र्रर्ुदीिा अथस कायद्यामार्ील लिलधमंडळाच्या हेर्ूशी सुसंर्र् असािा. आर्ा आपि मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३५ आलि ३६ िा लििार करूया, ज्ाशी आपि थेट संबंलधर् आहोर्. र्े खाली नमुद क े ले आहेर्ः “३५.रीर्सर मुद्ांलकर् नसलेले संलेख हे पुराव्यार् अस्वीकाराहस असिे इत्ादी - शुल्कआकारिीला पात्र असा कोिर्ाही संलेख रीर्सर मुद्ांलकर् क े लेला नसेल र्र, लिलधर्ः लक ं िा पक्षकारांच्या संमर्ीने पुरािा घेण्यास प्राधीक ृ र् असलेली कोिर्ीही व्यक्ती, कोित्ाही प्रयोजनाकररर्ा र्ो पुरािा म्हिून स्वीकारिार नाही, लक ं िा अशी कोिर्ीही व्यक्ती लक ं िा कोिर्ाही लोक कायसपदालधकारी त्ाच्या आधारािर कोिर्ीही कायसिाही करिार नाही लक ं िा त्ांिी नोंदिी करिार नाही लक ं िा र्ो अलधप्रमालिर् करिार नाही. परंर्ु – (क ) असे कोिर्ेही संलेख, ज्ा शुल्कासह र्े आकारण्यायोग्य आहे त्ा शुल्कािी परर्फ े ड क े ल्यािर लक ं िा, अपुऱया शुल्कािा मुद्ांक लािलेल्या संलेखाच्या बाबर्ीर्, अशा शुल्कािी रक्कम पुरी करण्यास आिश्यक लर्र्की रक्कम ि सोबर् पाि रुपये इर्का अथिा योग्य शुल्क रकमेच्या लक ं िा लर्च्यार् कमी पडिाऱया भार्ाच्या दहा पटीइर्की रक्क्म पाि रुपयांहून अलधक असेल र्ेव्हा अशा शुल्काच्या लक ं िा अशा दहा पट रकमेइर्का दंड भरण्यार् आल्यािर पुराव्यार् स्वीक ृ र् क े ले जार्ील; (ख ) ज्ा व्यक्तीकडे मुद्ांलकर् पािर्ीिी मार्िी करर्ा आली असर्ी त्ा व्यक्तीने अमुद्ांलकर् पािर्ी लदली असेल आलि अशी पािर्ी जर मुद्ांलकर् करण्यार् आली र्र र्ी त्ा व्यक्तीच्या लिरोधी पुराव्यार् स्वीकायस झाली असर्ी असे असेल र्ेंव्हा, अशी पािर्ी, र्ी देिाऱया व्यक्तीने एक रुपया दंड भरल्यािर लर्च्या लिरोधी पुराव्यार् स्वीक ृ र् करण्यार् येईल; (र् ) जेंव्हा कोण्यार्ही प्रकारिी संलिदा लक ं िा करार दोन लक ं िा अलधक पत्रांिा समािेश असलेल्या पत्रव्यिहाराद्वारे करण्यार् आला असेल, आलि त्ा पत्रांपैकी कोित्ाही एका पत्रािर योग्य मुद्ांक लािलेला असेल र्ेंव्हा, र्ी संलिदा लक ं िा र्ो करार रीर्सर मुद्ांलकर् असल्यािे मानले जाईल; (घ ) फौजदारी प्रलक्या संलहर्ा, १८९८ (१८९८ िा ५) िे प्रकरि १२ लक ं िा प्रकरि ३६ या खालील कायसिाहीहून अन्य अशा फौजदारी न्यायालयार्ील कोित्ाही कायसिाहीर् कोित्ाही संलेख पुराव्यार् स्वीकारण्यास यार् अंर्भूसर् असलेल्या कोित्ाही र्ोष्टीमुळे प्रलर्बंध होिार नाही. (ङ) जेव्हा कोिर्ाही संलेख [ शासनाने लक ं िा शासनाच्या ] िर्ीने लनष्पालदर् करण्यार् आला असेल र्ेव्हा लक ं िा अशा संलेखाला या अलधलनयमाच्या कलम ३२ खाली लक ं िा अन्य उपबंधाखाली र्रर्ूद क े ल्याप्रमािे लजल्हालधकाऱयािे प्रमािपत्र लािलेले असेल र्ेव्हा, असा संलेख कोित्ाही न्यायालयार् स्वीकारला जाण्यास यार् अंर्भूसर् असलेल्या कोित्ाही र्ोष्टीमुळे प्रलर्बंध होिार नाही. " "३६. संलेखािा स्वीकार क ें व्हा प्रश्नास्पद कराियािा नाही - एखादा संलेख पुराव्यार् स्वीकारण्यार् आला असेल र्ेंव्हा, कलम ६१ मध्ये उपबंलधर् क े ले र्ेिढे सोड ू न इर्र बाबर्ीर् अशी स्वीक ृ र्ी, र्ो संलेख रीर्सर मुद्ांलकर् क े लेला नाही या कारिािरून त्ाि दाव्याच्या लक ं िा कायसिाहीच्या कोित्ाही टप्प्यािर प्रश्नास्पद क े ली जािार नाही. " २८. कलम ३५ अलधकाऱयांना अमुद्ांलकर् कार्दपत्रांिा लििार करण्यास प्रलर्बंलधर् करर्े, परंर्ु कलम ३५ (क ), (ख ), (घ ) आलि (ङ) आलि कलम ३६ मध्ये प्रदान क े ल्यानुसार कलम ३५ अंर्र्सर् िैधालनक रोधािे अपिाद स्पष्टपिे सूलिर् करर्ील की मुद्ांक शुल्क न भरिे हा एक लनिारिीय दोष आहे आलि प्रथमर्ः आिश्यक मुद्ांक शुल्क न भरल्यास दस्तऐिज रद्द क े ला जािार नाही. अशा प्रकारे, कोिर्ाही लनरपेक्ष रोध नाही.हे देखील कायद्याने सुस्थालपर् आहे की, एखाद्या दस्तऐिज मुद्ांलकर् करण्यार् अयशस्वी झाल्यास दस्तऐिजार् अंर्भूसर् असलेल्या व्यिहाराच्या िैधर्ेिर पररिाम होर् नाही; र्े क े िळ पुराव्यामध्ये अस्वीकायस दस्तऐिज प्रस्तुर् करर्े. (२९. र्ुलजारी लाल मालिारी लिरुद्ध राम र्ोपाल ए. आय. आर. १९३७ क ॅ ल ७६५; मत्तेर्ुंर्ा धनलक्ष्मी लिरुद्ध कांर्म राजू सारदांबा, ए. आय. आर. १९७७ ए. पी. ३२८; हे देखील पहाः पुरनिंद् लिरुद्ध कल्लीपदा रॉय, ए. आय. आर. १९४२ क ॅ ल ३८६; बूटर्म लपलिया लिरुद्ध बोयापर्ी कोटेर्श्र राि ए. आय. आर. १९६४ ए. पी. ५१९) २८.१. क े. क ृ ष्णमूर्ी ३० (क े. क ृ ष्णमूर्ी, भारर्ीय मुद्ांक कायदा, राज् सुधारिांसह एक लिस्तृर् सारांश; १२ िी आिृत्ती पी. ३७२-३७३) यांनी भारर्ीय मुद्ांक कायदा, १८९९ िरील लटप्पिीमध्ये मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३५ च्या र्रर्ुदीिर खालीलप्रमािे ििास क े ली आहेः “या र्रर्ुदीमुळे न्यायालये आलि लिादांना योग्य शुल्क आलि दंडािा भरिा क े ल्यािर अमुद्ांलकर् लक ं िा सदोष मुद्ांलकर् क े लेल्या दस्तऐिजांिा पुराव्याच्या कार्दपत्रांमध्ये दाखल करून घेण्यास सक्षम करर्े. रीर्सर मुद्ांलकर् न क े लेल्या संलेखाला शुल्क आलि दंड भरल्यानंर्र पुराव्यामध्ये दाखल क े ले जाईल. ज्ा संलेखाला रीर्सर मुद्ांलकर् क े ले र्ेले नाही, र्े ज्ा आकारण्यायोग्य शुल्कासह आहे त्ा शुल्काििा भरिा क े ल्यािर लक ं िा जो संलेख पुरेशा मुद्ांलकर् क े लेला नसेल, त्ा संलेखािी भरपाई करण्यासाठी आिश्यक असलेल्या रकमेिा दंडासह पुरािा म्हिून समािेश क े ला जाईल. (३१ ओमप्रकाश लिरुद्ध लक्ष्मीनारायि २०१४ (१) एस. सी. सी. ६१८)असा लनिाडा जो मुद्ांलकर् कार्दािर अंलकर् क े लेला नाही लक ं िा र्ो पुरेशा मुद्ांलकर् न क े लेल्या कार्दािर अंलकर् क े लेला असल्यास र्ो लनिडा पूिसलक्षी प्रभािाने शुल्क लक ं िा र्ूट शुल्क भरून प्रमालिर् क े ला जाऊ शकर्ो. (३२ पट्टूलाल शमास लिरुद्ध राजालधराज उमराि लसंर् ए. आय. आर. १९५५ एन. यू. सी. २६२१) जेथे लनिाड्याला मुद्ांलकर् क े ले जार् नाही, र्ेथे दस्तऐिज अिरुद्ध करून लनिाड्यार्ील दोष दू र क े ला जाऊ शकर्ो आलि दोष दू र क े ल्यानंर्र र्ो अलभलेखिून न्यायालयािा लनयम बनिला जाऊ शकर्ो.(३३ लिर्ल्न अँड क ं पनी. प्रा. लल. व्ही. क े. एस. लोकलिनायकम ए. आय. आर. १९९२ मॅड १००)"33 " २९. त्ािप्रमािे, मुद्ांक कायदा, १८९९ िे कलम ४२ (२) जे अमुद्ांकनाच्या पररिामाशी संबंलधर् आहे र्े खालीलप्रमािे: "४२. ज्ांिर कलम ३५, ४० लक ं िा ४१ खाली शुल्क भरलेले असेल अशा संलेखांिर पृष्ठांकन करिे - (१) एखाद्या संलेखाच्या बाबर्ीर्, काही शुल्क ि दंड बसर् असल्यास कलम ३५, कलम ४०, लक ं िा कलम ४१ खाली र्े भरण्यार् आल्यास र्ो संलेख पुराव्यार् स्वीकारिारी व्यक्ती, लक ं िा,प्रकरिपरत्वे, लजल्हालधकारी त्ा संलेखाबाबर् योग्य शुल्क लक ं िा प्रकरिपरत्वे, योग्य शुल्क ि दंड (प्रत्ेकािी रक्कम नमूद करून ) िसूल झाले आहेर् असे, र्े भरिाऱया व्यक्तीिे नाि ि राहण्यािे लठकाि ललहून पृष्ठांकनादिारे प्रमालिर् करील. (२) याप्रमािे पृष्ठांलकर् क े लेला प्रत्ेक संलेख पुराव्यार् स्वीकायस असेल आलि र्ो जिू काही रीर्सर मुद्ांलकर् करण्यार् आलेला असािा त्ाप्रमािे त्ािी नोंद करर्ा येईल ि त्ाच्या अधारे कायसिाही करर्ा येईल, र्सेि र्ो अलधप्रमालिर् करर्ा येईल आलि र्ो अिरुद्ध करून ठे ििाऱया अलधकाऱयाच्या हार्ी र्ो ज्ा व्यक्तीच्या र्ाब्यार्ून आला असेल त्ा व्यक्तीने त्ाबाबर् अजस क े ल्यािर लर्च्याकडे लक ं िा र्ी सांर्ेल त्ाप्रमािे सुपूदस करण्यार् येईल: परंर्ु – (क ) कलम ३५ खाली शुल्क आलि दंड भरल्यािर जो पुराियार् स्वीकारण्यार् आला आहे असा कोिर्ाही संलेख, र्ो अशा प्रकारे अिरुद्ध क े ल्याच्या लदनांकापासून एक मलहना संपण्यापूिी लक ं िा जर र्ो आिखी काळ अिरुद्ध करून ठे ििे आिश्यक आहे असे लजल्हालधकाऱयाने प्रमालिर् क े ले असून र्े प्रमािपत्र त्ाने रद्द क े ले नसेल र्र, याप्रमािे सुपूदस क े ला जािार नाही; (ख ) या कलमार्ील कोित्ाही र्ोष्टीमुळे " लदिािी प्रलक्या संलहर्ा " (१८८२ िा १४), कलम १४४, खंड ३ िर पररिाम होिार नाही. ३०. मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३६,३५ आलि ४२ च्या िाक्यांशशास्त्रािा लििार लहंदुस्तान स्टीलमध्ये (उपरोक्त) करण्यार् आला होर्ा. िास्तलिक पार्श्सभूमी अशी होर्ी की, लहंदुस्थान स्टीलने भारर्ीय लिाद कायदा, १९४० च्या कलम ३० आलि ३३ अन्वये हा लनिाडा रद्द करण्यासाठी अजस क े ला होर्ा, कारि त्ािर मुद्ांलकर् क े ले र्ेले नव्हर्े आलि त्ामुळे र्ो सुरुिार्ीपासूनि रद्द झाला होर्ा. र्थालप, या न्यायालयाने असे म्हटले आहे की कायद्यार् लिलहर् क े लेल्या प्रलक्येनुसार मुद्ांक शुल्क आलि दंड भरल्यानंर्र, रीर्सर मुद्ांलकर् न क े लेल्या संलेखािर "कारिाई" करण्यािर कोिर्ाही रोध नाही. हे खालीलप्रमािे योग्यररत्ा पाळले र्ेलेः "६. कलम ३५ आलि ३६ मधील िाक्प्रिारशास्त्रार्ील फरकािर अिलंबून राहून अशी र्ळ घालण्यार् आली होर्ी की, ज्ा संलेखाना रीर्सर मुद्ांलकर् क े लेले नाही अशा संलेखाना शुल्क आलि दंड भरल्यािर पुराव्यार् स्वीक ृ र् क े ले जाऊ शकर्े, परंर्ु त्ािर कारिाई क े ली जाऊ शकर् नाही कारि कलम ३५ हे संलेखािर रीर्सर मुद्ांलकर् न क े ल्याच्या र्सेि त्ािर कारिाई क े ल्याच्या पुराव्याच्या प्रिेशाला प्रलर्बंध म्हिून कायस करर्े. लिलधमंडळाने कलम ३६ द्वारे त्ार् नमूद क े लेल्या अटींनुसार क े िळ संलेखािा पुराव्यार् स्वीक ृ र्ीलिरूद्धिा रोध काढू न टाकला आहे. हा युस्तक्तिाद कलम ३६ च्या खऱया अथासकडे दुलसक्ष करर्ो. -- त्ा कलमान्वये, एकदा पुराव्यामध्ये स्वीक ृ र् क े लेल्या संलेखािर रीर्सर े ले र्ेले नाही या कारिािरून त्ाि दाव्याच्या लक ं िा कायसिाहीच्या कोित्ाही टप्प्यािर प्रश्न उपस्तस्थर् क े ला जािार नाही.कलम ३६ एखाद्या संलेखाला आव्हान देण्यास मनाई करर् नाही की त्ािर रीर्सर े ले जार् नसल्यामुळे त्ािर कारिाई क े ली जािार नाही, परंर्ु त्ा कारिास्ति कायद्याने लनधासररर् क े लेल्या प्रलक्येनुसार मुद्ांक शुल्क आलि दंड भरल्यानंर्र रीर्सर मुद्ांलकर् न क े लेल्या दस्तऐिजािर कारिाई करण्यास कोिर्ाही रोध नाही. कलम ४२ (२) च्या अटींनुसार, जर काही शंका असेल र्र र्ी दू र क े ली जार्े, ज्ामध्ये कलम ४२ (१) अंर्र्सर् लजल्हालधकारी यांनी मान्यर्ा लदलेले प्रत्ेक संलेख पुराव्याच्या स्वरूपार् स्वीकाराहस असेल आदण त्यार्वर रीतसर मुद्ांदकत क े ल्याप्रमाणे कारर्वाई क े ली जाऊ शकते, असे स्पष्ट क े ले आहे. (भर देण्यार् आला ) ३१. िरील र्ोष्टी सूलिर् करर्ील की, ज्ा संलेखािर 'कारिाई' क े ली जार् आहे त्ािर कोिर्ाही लनरपेक्ष रोध नाही कारि नंर्रच्या टप्प्यािर दोषािे लनिारि होऊ शकर्े. ३१.१. िरील मार्स (ओघ ) उपलब्ध नाही असा युस्तक्तिाद करर्ाना, मध्यस्थीसाठीच्या लिद्वान िररष्ठ िकील माललिका लत्रिेदी यांनी असा युस्तक्तिाद क े ला होर्ा की कलम ३५ मध्ये िैधालनक रोधािी र्रर्ूद आहे, ज्ामध्ये करार कोित्ाही हेर्ूसाठी पुराव्यार् स्वीकारला जािार नाही लक ं िा अशा कोित्ाही व्यक्तीद्वारे लक ं िा कोित्ाही सरकारी अलधकाऱयाद्वारे त्ािर कारिाई, नोंदिी लक ं िा प्रमािीकरि क े ले जािार नाही. म्हिूनि, असे सादर क े ले जार्े की जेव्हा न्यायालय लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११ अंर्र्सर् लिादािी लनयुक्ती करर्े, र्ेव्हा र्े लनलिर्पिे लिाद खंड "क ृ र्ी" करर् असर्े, ज्ाला मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३५ अन्वये स्पष्ट भाषेर् प्रलर्बंलधर् क े ले आहे. आर्ा आपि िरील युस्तक्तिाद र्पासण्यासाठी पुढे जाऊ या. ३१.२ हमीद जोहारन लिरुद्ध अब्ुल सलाम [३४ (२००१) ७ एस. सी. सी. ५७३] या खटल्यार्, िाटिीच्या आदेशाच्या संदभासर्, या न्यायालयाच्या 2 न्यायाधीशांना मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३५ आलि मुदर् कायदा, १९६३ च्या कलम १३६ शी सहसंबंधािा अथस लािण्यािी संधी लमळाली. त्ा प्रकरिार् असा युस्तक्तिाद करण्यार् आला होर्ा की जे संलेख रीर्सर े ले र्ेले नाही, त्ािर 'कारिाई' क े ली जाऊ शकर् नाही. त्ार् मुद्दा हा होर्ा की, िाटिीच्या खटल्यार् संमर् क े लेल्या हुक ू मनाम्यािर मुद्ांक कार्द अंलकर्क े ल्यालशिाय कारिाई क े ली जाऊ शकर्े/त्ािी अंमलबजाििी क े ली जाऊ शकर्े का? असा युस्तक्तिादही करण्यार् आला की हुक ू मनामा लार्ू करण्यायोग्य होण्याच्या र्ारखेपासून म्हिजे जेव्हा हुक ू मनामा मुद्ांक कार्दािर अंलकर् क े लेला असर्ो त्ा र्ारखेपासून मुदर् मयासदेिा कालािधी सुरू होर्ो. या संदभासर्, न्यायालयाने असे मर् व्यक्त क े ले कीः "३८... लनःसंशयपिे, कलम २ (१५) मध्ये िाटिीिा हुक ू मनामा समालिष्ट आहे आलि १८९९ च्या कायद्याच्या कलम ३५ मध्ये आमुद्ांलकर् लक ं िा अपुरे े लेले पुराव्यामध्ये दाखल करण्याच्या लक ं िा त्ािर कारिाई करण्याच्या प्रकरिार् एक रोध ठे िला आहे-परंर्ु यािा अथस असा होर्ो का ? की, मुद्ांक कार्द सादर होईपयंर् आलि त्ािर िाटिीिा हुक ू मनामा काढला जाईपयंर् आलि त्ानंर्र न्यायाधीशांनी स्वाक्षरी करेपयंर् लिलहर् कालािधी लनलंलबर् राहील? र्थालप, पररिाम पूिसपिे मूखसपिािा असेल. खरे र्र, जर कोिी त्ार् लनलदसष्ट क े लेल्या िेळे च्या आर् मुद्ांक कार्द सादर करू इस्तच्छर् नसेल आलि िाटिी आदेश र्यार करण्यासाठी लदिािी न्यायालयाने आिश्यक क े ल्यानुसार लक ं िा जर कोिी मुद्ांक कार्द अलजबार् सादर क े ला नाही, र्र यािा अथस असा होर्ो का? की, अंमलबजाििीसाठी कोित्ाही मुदर्मयासदेिा कालािधी आकलषसर् क े ला जाऊ शकर् नाही लक ं िा मुदर्मयासदेिा अमयासद कालािधी उपलब्ध आहे.मुदर् कायदा र्यार करण्याच्या लिलधमंडळाच्या हेर्ूला त्ािे योग्य महत्त्व द्यािे लार्ेल. लनरथसकर्ा हा न्यायालयाच्या आदेशाद्वारे क े लेल्या व्याख्येिा पररिाम असू शकर् नाही आलि लजथे अशा लनरथसकपिािी शक्यर्ा असर्े लर्थे त्ाला प्रोत्साहन देण्याऐिजी त्ाला मार्े हटििे हा न्यायालयीन अलधकारािा सौम्य िापर असेल. भारर्ीय मुद्ांक कायद्यािा संपूिस उद्देश काही देयक े उपलब्ध करून देिे आलि महसूल र्ोळा करिे हा आहे, परंर्ु यािा अथस पूिसपिे लभन्न क्षेत्रार् कायसरर् असलेल्या दुसऱ‍ या कायद्यािर होिारा पररिाम अलधभालिर् करिे असा होर् नाही. " ३१.३. अशा प्रकारे, असा लनिसय घेण्यार् आला की, मुद्ांक कायदा, १८९९ पूिसपिे लभन्न क्षेत्रार् कायसरर् असलेल्या मुदर् कायदा, १९६३ सारख्या दुसऱ‍ या कायद्याच्या प्रभािाला अलधभालिर् करू शकर् नाही. पुढे, ' लनष्पादर्ा ' आलि 'अंमलबजाििी करण्यायोग्यर्ा' या अलभव्यक्तीिा अथस असा होर्ा की 'अंमलबजाििी करण्यायोग्यर्ा' ही मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कलम ३५ िा लिषय असू शकर् नाही. मुद्ांक कार्द सादर क े ल्यालशिाय अंमलबजाििीिी क्षमर्ा प्रलंलबर् क े ली जाऊ शकर् नाही, असा लनिासयक लनिसय घेण्यार् आला. जास्तीर् जास्त, दस्तऐिज लनष्पालदर् न करर्ा येण्याजोर्ा क े ला जाऊ शकर्ो. ३१.४. त्ानंर्र, या न्यायालयाच्या ३ न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने लिरंजी लाल (डॉ.) लिरुद्ध हरी दास ३५ [३५ (२००५) १० एस सी सी ७४६] मध्ये हमीद जोहरन (िर नमूद क े लेल्या) मध्ये मुद्ांक कार्दािर अंलकर् क े लेल्या हुक ू मनामाच्या र्ारखेपासून सुरू होिाऱया मुदर्मयासदा कालािधीच्या प्रश्नािर िरील लनकालािर ििास क े ल्यानंर्र, समपसकपिे खालील लनिसय लदला: "२३. भारर्ीय मुद्ांक कायदा, १८९९ िा उद्देश आलि योजना लक्षार् घेऊन असा अथस लािण्यास परिानर्ी नाही. मुद्ांक कायदा हा संलेखाच्या लिलशष्ट िर्ांच्या राज्ािा महसूल सुरलक्षर् करण्याच्या उद्देशाने लार्ू क े लेला एक लित्तीय उपाय आहे. पक्षकाराला त्ाच्या प्रलर्स्पध्यासच्या खटल्याला र्ोंड देर्ा यािे यासाठी र्ांलत्रकर्ेच्या शस्त्राने सुसज्ज करण्यासाठी कायदा क े ला जार् नाही. कायद्याच्या कठोर र्रर्ुदींिी लनलमसर्ी महसुलाच्या लहर्ासाठी करण्यार् आली आहे.एकदा का र्ी उलद्दष्टे कायद्यानुसार सुरलक्षर् झाली की, संलेखािर आपला दािा करिारा पक्ष संलेखार्ील प्रारंलभक सदोषपिाच्या आधारािर पराभूर् होिार नाही (लहंदुस्तान स्टील लललमटेड लिरुद्ध लदलीप कन्स्ट्रक्शन क ं पनी. [(१९६९) १ एस. सी. सी. ५९७] ". ३१.५. हे लिशेषर्ः असे म्हटले र्ेले होर्े की "िाटिी हुक ू मनामाच्या अंमलबजाििीसाठी मुदर् मयासदेच्या कालािधीिी सुरुिार् मुद्ांक कार्दािर अंलकर् हुक ू मनाम्यािर समालश्रर् क े ली जाऊ शकर् नाही". ३१.६. अशा प्रकारे, अमुद्ांलकर्/अपुरे मुद्ांलकर् क े लेले दस्तऐिज दस्तऐिजाच्या अंमलबजाििीिर पररिाम करर् नाही लक ं िा दस्तऐिज अिैध ठरिर् नाही. [३६ र्ुलजारी लाल मालिारी लिरुद्ध राम र्ोपाल ए. आय. आर. १९३७ क ॅ ल ७६५; मत्तेर्ुंर्ा धनलक्ष्मी लिरुद्ध कांर्म राजू सारदांबा, ए. आय. आर. १९७७ ए. पी. ३२८; पुरनिंद् लिरुद्ध कल्लीपदा रॉय, ए. आय. आर. १९४२ क ॅ ल ३८६; बूटर्म लपलिया लिरुद्ध बोयापर्ी कोटेर्श्र राि ए. आय. आर. १९६४ ए. पी. ५१९ हेही पहा.] र्रर्ुदींिे सरळ िािन क े ल्यास हे देखील स्पष्ट होईल की एखाद्या दस्तऐिजािर नंर्रच्या टप्प्यािर 'कारिाई' क े ली जाऊ शकर्े. त्ामुळे हा एक लनिारिीय दोष आहे. ३२. अपीलकत्ासिे लिद्वान िकील, श्री. र्र्न सांघी यांनी असा युस्तक्तिाद क े ला की कलम ३५ आलि ३३ ही अलनिायस र्रर्ुदी आहेर् कारि त्ार् ‘शॉल’‍(shall) हा शब् िापरला आहे आलि एक अमुद्ांलकर् दस्तऐिज सुरिार्ीलाि अिरूध करिे आिश्यक आहे. न्यायमूर्ी जी. पी. लसंर् [३७ न्यायमूर्ी जी. पी. लसंर्ः पी. ४५०-४५१ िर िैधालनक व्याख्येिी र्त्त्वे (लेस्तक्ससनेस्तक्सस, २०१६); बुजोर आलि भिानी प्रसाद लिरुद्ध भर्ाना आयएलआर १० क ॅ ल ५५७ सैलनक मोटसस लिरुद्ध राजस्थान राज् १९६२ (१) एस. सी. आर. ५१७; उत्तर प्रदेश राज् लिरुद्ध बाबू राम ए. आय. आर. १९६१ एस. सी. ७५१ ] यांनी क े लेल्या िैधालनक व्याख्येच्या र्त्त्वांमध्ये, ‘शॉल’‍(shall) या शब्ािा िापर आलि हा शब् अलनिायस आहे असे र्ृहीर् धरिे, असे म्हटले आहेः ".र्रर्ुदी अत्ािश्यक असल्‍ यािा हा प्रथमदशसनी अंदाज अशा सरंिनेर्ून येिाऱया इर्र लििारांद्वारे खंलडर् क े ला जाऊ शकर्ो. अशी अनेक प्रकरिे आहेर् लजथे "शॉल" या शब्ािा अथस क े िळ लनदेलशका असा लािला र्ेला आहे.न्यायमूर्ी लहदायर्उल्लाह यांनी लनरीक्षि क े ले की " शॉल" हा शब् सामान्यर्ः अलनिायस असर्ो परंर्ु संदभस लक ं िा हेर्ू अन्यथा आिश्यक असल्यास कधीकधी त्ािा अथस लािला जार् नाही. न्यायमूर्ी सुब्बाराि िे असे लनरीक्षि आहे की, "जेव्हा एखादा कायदा होईल ' (शॉल ) ' हा शब् िापरर्ो र्ेव्हा प्रथमदशसनी र्ो अलनिायस असर्ो., परंर्ु कायद्याच्या संपूिस व्याप्तीकडे काळजीपूिसक लक्ष देऊन न्यायालय कायदेमंडळािा खरा हेर्ू र्पासू शकर्े. " ३२.१. पी. बी. मॅक्सिेल यांनी 'कॉमेंटरी ऑन इंटरलप्रटेशन ऑफ स्टॅट्यूट्स ' [३८. पी. सेंट जे. लांर्न, मॅक्सिेल ऑन द इंटरलप्रटेशन ऑफ स्टॅट्यूट्स (एन. एम. लत्रपाठी प्रायव्हेट लललमटेड, १९७६)]; मध्ये नमूद क े ले आहे की एखाद्या कायद्यािा संपूिस लििार क े ला पालहजे आलि लनिसिनाच्या पुढील र्ीन पद्धर्ींिर ििास क े ली पालहजेः "कायद्याच्या बाह्य पैलूंपासून र्े त्ार्ील मजक ु रापयंर् जार् असर्ाना, हा एक प्राथलमक लनयम आहे की संरिनेिे सिस भार् एकत्र क े ले पालहजे, आलि क े िळ एका भार्ािे नाही" १) िैयस्तक्तक शब्ांिा िेर्ळा लििार क े ला जार् नाही, परंर्ु ज्ा लिभार्ार् र्े येर्ार् त्ा लिभार्ार्ील इर्र शब्ांद्वारे त्ांिा अथस लनधासररर् क े ला जाऊ शकर्ार्. २) एखाद्या कलमािा अथस त्ाि कायद्यार्ील इर्र स्वर्ंत्र कलमांद्वारे लनयंलत्रर् क े ला जाऊ शकर्ो. ३) शेिटी, एखाद्या कलमािा अथस लनधासररर् क े ला जाऊ शकर्ो, कायद्यार्ील इर्र िैयस्तक्तक र्रर्ुदींच्या संदभासर् नाही, जी सिससाधारिपिे कायद्यािी योजना मानली जार्े. ३२.२. न्यायमूर्ी जी. पी. लसंर् यांनी कायद्यांच्या स्पष्टीकरिार् पुढे नमूद क े ले आहे की ३९: न्यायमूर्ी जी. पी. लसंर्ः पी. ४६ िर िैधालनक व्याख्येिी र्त्त्वे (लेस्तक्ससनेस्तक्सस, २०१६); "हा कायदा संपूिसर्ः िािला पालहजे हे र्त्त्व एकाि कलमाच्या िेर्िेर्ळ्या भार्ांना लर्र्क े ि लार्ू होर्े. भार्ांपैकी एक भार् हा बिर् खंड आहे की परंर्ुक, यािा संपूिस अथस लािला र्ेला पालहजे.न्यायाधीश सुब्बाराि याला म्हिर्ार्, "एक प्राथलमक लनयम आहे की एका भार्ािे लििेिन सिस भार् लमळू न क े ले पालहजे" ३२.३ अशा प्रकारे, कलम ३५,३६ िे एकलत्रर् िािन आलि कलम ३५ आलि ४२ च्या र्रर्ुदीिर; मुद्ांक कायदा १८९९ च्या िस्तुलनष्ठ आलि कायदेशीर हेर्ूने िािलेल्या या सिस कलमांमध्ये लक ं िा अर्दी त्ाि कलमार् 'क ृ र्ी' या शब्ािा िापर क े ल्यािर, हे स्पष्ट होर्े की कलम ३५ अंर्र्सर् असलेली बंदी पररपूिस असण्यािा हेर्ू नाही; मुद्ांक शुल्क न भरिे हा एक लनिारिीय दोष आहे कारि त्ािा उद्देश महसुलािे संरक्षि करिे हा आहे.लशिाय, मुद्ांक कायदा, १८९९ च्या कोित्ाही र्रर्ुदींिा एखाद्या दस्तऐिजाला आरंभर्ः ि शून्य ठरिण्यािर पररिाम होर् नाही. जी. लर्वाि कायिा, १९६६ ची र्वैिादिक योजिा ३३. लिाद कायदा, १९९६ लार्ू करण्यामार्ील संसदीय हेर्ूिा संदभस देिे योग्य आहे, ज्ाने लिाद कायदा, १९४० िी जार्ा घेर्ली. लिाद कायदा, १८९९ हा या लिषयािरील पलहला कायदा होर्ा, ज्ािा कलकत्ता, मुंबई आलि मद्ास या प्रेलसडेन्सी शहरांमध्ये मयासलदर् िापर होर्ा. त्ानंर्र, लदिािी प्रलक्या संलहर्ा, १९०८ च्या र्रर्ुदींिी दुसरी अनुसूिी लिादाशी संबंलधर् होर्ी. लिाद कायदा, १९४० हा प्रमुख एकलत्रर् कायदा होर्ा, जो (इंग्रजी) लिाद कायदा, १९४० िर आधाररर् होर्ा. लिधी आयोर्ाने आपल्या २४६ व्या एल. सी. आय. अहिालार् (िर नमूद क े लेल्या) नमूद क े ले आहे की ही लिाद व्यिस्था लिाद प्रसंभालिक प्रलक्या अलिर्श्ासािर आधाररर् होर्ी आलि "१९९६ िा कायदा आंर्रराष्टर ीय व्यािसालयक लिादािरील यु एन सी आई टी आर ए एल( UNCITRAL) मॉडेल कायदा, १९८५ आलि UNCITRAL र्डजोड लनयम, १९८० िर आधाररर् आहे. उद्देश आलि कारिांच्या लिधानािा संबंलधर् भार् खाली नमूद क े ला आहे: (i) आंर्रराष्टर ीय व्यािसालयक लिाद आलि र्डजोडी र्सेि देशांर्र्सर् लिाद आलि र्डजोडीिा सिससमािेशक समािेश करिे; \ (ii) न्याय्य, कायसक्षम आलि लिलशष्ट लिादाच्या र्रजा पूिस करण्यास सक्षम असलेल्या लिाद प्रलक्येिी र्रर्ूद करिे; iii ) लिाद न्यायालधकरि त्ाच्या लिादाच्या लनिसयािी कारिे देईल अशी र्रर्ूद करिे; iv ) लिाद न्यायालधकरि त्ाच्या अलधकारक्षेत्राच्या मयासदेर् राहील यािी खात्री करिे; (v) लिाद प्रलक्येर् न्यायालयांिी पयसिेक्षी भूलमका कमी करिे; (vi) लििादांिे लनराकरि करण्यास प्रोत्साहन देण्यासाठी लिादाच्या कायसिाहीदरम्यान लिाद न्यायालधकरिाला मध्यस्थी, र्डजोड लक ं िा इर्र कायसपद्धर्ी िापरण्यािी परिानर्ी देिे; (vii) प्रत्ेक अंलर्म लिादािा लनिसय न्यायालयािा हुक ू म असल्यासारखा त्ाि पद्धर्ीने अंमलार् आिला जाईल अशी र्रर्ूद करिे; (viii) र्डजोडीच्या कायसिाहीच्या पररिामी पक्षकारांनी क े लेल्या र्डजोडीच्या कराराला लिाद न्यायालधकरिाने लदलेल्या िादाच्या मुळाशी मान्य क े लेल्या अटींिर लिादाच्या लनिसयाएिढाि दजास आलि प्रभाि असेल अशी र्रर्ूद करिे; आलि (ix) अशी र्रर्ूद करिे की, परदेशी लनिसयांच्या अंमलबजाििीच्या उद्देशाने, ज्ा देशार् भारर् पक्षकार असलेल्या परदेशी लिादाच्या लनिसयांशी संबंलधर् दोन आंर्रराष्टर ीय करारांपैकी एक असलेल्या देशार् क े लेला प्रत्ेक लिादािा लनिसय परदेशी पुरस्कार मानला जाईल.[ भर देण्यार् आला] ३४. पुढे, आदशस कायद्यािे कलम ५ आलि लिाद कायदा, १९९६ िे कलम ५ िािल्यािर, ज्ामध्ये लिाद कायसिाहीमध्ये न्यालयक हस्तक्षेपाच्या र्रर्ुदींिा समािेश आहे, हे स्पष्ट होर्े की संसदेने UNCITRAL मॉडेल कायद्याच्या कलम ५ च्या पलीकडे जाऊन एक अबालधर् कलम जोडले. हा मुद्दा लसद्ध करण्यासाठी, र्रर्ुदींिा संपूिस उल्लेख करिे योग्य आहे. UNCITRAL मॉडेल कायदा, १९८५िे कलम ५ खालीलप्रमािे आहेः "कलम ५. न्यायालयीन हस्तक्षेपािी व्याप्ती-या कायद्याने शालसर् असलेल्या बाबींमध्ये, या कायद्यार् अशा प्रकारे र्रर्ूद क े ल्याखेरीज कोिर्ेही न्यायालय हस्तक्षेप करिार नाही. लिाद कायदा, १९९६ िे कलम ५ खालीलप्रमािे आहेः "५. न्यायालयीन हस्तक्षेपािी व्याप्ती-सध्या अंमलार् असलेला असलेल्या इर्र कोित्ाही कायद्यार् काहीही असले र्री, या भार्ाद्वारे शालसर् बाबींमध्ये, या भार्ार् अशा प्रकारे र्रर्ूद क े ल्याखेरीज कोिर्ाही न्यालयक प्रालधकरि हस्तक्षेप करिार नाही. " ३५. याव्यलर्ररक्त, कलम ५ िा उद्देश प्रलर्लबंलबर् करर्ाना, डॉ. पीटर बाइंडर यांनी आंर्रराष्टर ीय व्यािसालयक लिादािरील UNCITRAL मॉडेल लॉ, १९८५ मध्ये नमूद क े ले आहेः [४० पी. बाइंडर, इंटरनॅशनल कमलशसयल आलबसटरेशन अँड कॉस्तन्सललएशन इन UNCITRAL मॉडेल लॉ ज्ुररस्तस्डक्शन २७४ (दुसरी आिृत्ती, स्वीट अँड मॅक्सिेल लंडन २००५) पी. ५०-५१] "१-१०७: आयोर्ाच्या अहिालानुसार, कलम 5५िा उद्देश" आंर्रराष्टर ीय व्यािसालयक लिादार्ील सहाय्यासह, न्यायालयीन हस्तक्षेपािी सिस प्रकरिे आंर्रराष्टर ीय व्यािसालयक लिादािरील (मॉडेल) कायद्यार् सूिीबद्ध करण्यासाठी मसुद्यकत्ांना भार् पाड ू न, जास्तीर् जास्त प्रमािार् न्यालयक हस्तक्षेपािी खात्री लमळििे हा होर्ा. लिश्लेषिात्मक भाष्याने कलम ५ च्या पररिामािे ििसन "आदशस कायद्यार् सूिीबद्ध नसलेल्या देशांर्र्सर् प्रिालीमध्ये न्यायालयांना लदलेले कोिर्ेही सामान्य लक ं िा अिलशष्ट अलधकार िर्ळिे" असे क े ले आहे. कायद्यािी स्पष्टर्ा प्रदान करण्याच्या मोठ्या फायद्याव्यलर्ररक्त, जे लिदेशी पक्षांसाठी लिशेषर्ः महत्वािे आहे (अिांलिर् कायदेशीर आियांपासून त्ांिे संरक्षि करिे,) कलम ५ हे जािूनबुजून आलि लिलंबकारी न्यायालयीन कायसिाहीमुळे होिाऱया उलशरािी शक्यर्ा कमी करण्यासाठी लिाद प्रलक्येला र्र्ी देण्यािे कायस करर्े. ३६. लिाद कायदा, १९९६ कलम ५ सह आलि मॉडेल कायद्याच्या कलम ५ च्या उद्देश आलि कारिांिे लनिेदन यांिे एकलत्रर् िािन क े ल्यास हे प्रािुयासने स्पष्ट होईल की, या कायद्यामार्ील कायदेशीर हेर्ू इर्र र्ोष्टींबरोबरि, न्यायालयांिा हस्तक्षेप कमी करिे आलि लििादांिे िेळे िर लनराकरि करिे हा होर्ा. सिोपरर खंड जोड ू न, संसदेने कलम ५ च्या माध्यमार्ून अनुच्छे द 5 पासून लक्षिीय लििलन क े ले आलि सध्या अंमलार् असलेल्या इर्र कोित्ाही कायद्याच्या र्रर्ुदींिर अलधभािी प्रभाि पाडला. लिशेषर्ः कोित्ाही कायद्यार्ील कोित्ाही र्रर्ुदीद्वारे त्ांना लमळू शकिाऱया कोित्ाही अिलशष्ट अलधकारािा िापर करिाऱया न्यायालयांच्या संदभासर्, त्ाने न्यालयक प्रालधकरिाच्या भूलमक े ला मयासदा घार्ल्या. ३७. आर्ा आपि लिाद कायदा, १९९६ च्या अप्रयुक्त (मूळ ) कलम ११(६) िा संदभस घेऊया जो UNCITRAL मॉडेल कायद्याच्या कलम ११ िर आधाररर् आहे: “११. लिादांिी लनयुक्ती. - असे. (६) जेथे, पक्षांनी प्रलक्येअंर्र्सर् मान्य क े लेल्या लनयुक्ती (अ) पक्ष त्ा प्रलक्येअंर्र्सर् आिश्यकर्ेनुसार कायस करण्यार् अयशस्वी ठरर्ो; लक ं िा (ख) पक्ष लक ं िा लनयुक्त क े लेले दोन लिाद, त्ा प्रलक्येअंर्र्सर् त्ांच्याकड ू न अपेलक्षर् असलेल्या करारािर पोहोिण्यार् अयशस्वी ठरर्ार्; लक ं िा (क) एखाद्या संस्थेसह एखादी व्यक्ती, त्ा प्रलक्येअंर्र्सर् त्ाला लक ं िा त्ाला सोपिलेले कोिर्ेही कायस पार पाडण्यार् अयशस्वी झाल्यास, एखादा पक्ष मुख्य न्यायाधीशांना लक ं िा त्ाने लनयुक्त क े लेल्या कोित्ाही व्यक्तीला लक ं िा संस्थेला आिश्यक र्ी पािले उिलण्यािी लिनंर्ी करू शकर्ो, जोपयंर् लनयुक्ती प्रलक्येिरील करारार् लनयुक्ती लमळलिण्यासाठी इर्र मार्स उपलब्ध होर् नाहीर्." ३८. जरी लिाद कायदा, १९९६ मधील प्रमुख र्रर्ुदी प्रामुख्याने UNCITRAL आदशस कायद्यािर आधाररर् असल्या, र्री लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११ आलि कलम ८ मध्ये सुधारिा करर्ाना लिलधमंडळाने देखील महत्त्वपूिस बदल क े ले आहेर्. ३९. पुढे, या संदभाससाठी लिाद कायदा, १९९६च्या कलम ११(६) च्या न्यायशास्त्रीय इलर्हासािा थोडक्यार् मार्ोिा घेिे योग्य होईल. i) लर्वाि कायिा, १९९६ च्या कलम ११(६) अंतर्णत कायद्याची उत्क्ांती. ४०. आय. सी. आय. सी. आय. लललमटेड लिरुद्ध ईस्ट कोस्ट बोट लबल्डसस अँड इंलजलनअसस लललमटेड [४१ (१९९८) ९ एससीसी ७२८] या प्रकरिार्ील या न्यायालयाच्या दोन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने कलम ११ (६) अंर्र्सर् लिादांच्या लनयुक्तीर्ील लिलंब लििारार् घेऊन, कलम ११ न्यायाधीशांच्या अलधकारक्षेत्रािा प्रश्न लििादाच्या लिादीपिािा लििार करण्यासाठी र्ीन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाकडे पाठिला. हे नोंदिले र्ेले की, क े. आर. रिींद्नाथन लिरुद्ध क े रळ राज् [ ४२ (१९९६) १० एससीसी ३५] या प्रकरिार्, या न्यायालयाच्या आिखी दोन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने यापूिीि मोठ्या खंडपीठाकडे, असाि प्रश्न पाठिला होर्ा. ४१. त्ानंर्र, सुंदरम फायनान्स लललमटेड लिरुद्ध एन. ई. पी. सी. इंलडया लललमटेड [ ४३ (१९९९) 2 एससीसी ४७९] या प्रकरिार्, दोन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने असे मर् व्यक्त क े ले कीः १२....१९९६ च्या कायद्यानुसार, लिादािी लनयुक्ती कलम ११ च्या र्रर्ुदींनुसार क े ली जार्े, ज्ासाठी न्यायालयाला लिादािी लनयुक्ती करण्यासाठी न्यालयक आदेश पाररर् करण्यािी आिश्यकर्ा नसर्े. ४२. अदोर सालमया प्रायव्हेट लललमटेड लिरुद्ध पीक े होस्तल्डंग्स लललमटेड ४४ (१९९८) ८ एस एस सी ५७२ (थोडक्यार् "अदोर सालमया") या प्रकरिार्ील दोन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने िरील आदेशाला दुजोरा लदला.भारर्ीय राज्घटनेच्या कलम १३६ अंर्र्सर् लिादािी लनयुक्ती करिाऱया उच्च न्यायालयाच्या मुख्य न्यायाधीशांनी लदलेल्या आदेशािरून अपील करण्याच्या प्रश्नािर सुनाििी करर्ाना, या न्यायालयाने असे म्हटले की, लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११ अंर्र्सर् लदलेला आदेश हा एक प्रशासकीय आदेश होर्ा. कोकि रेल्वे महामंडळ लिरुद्ध मेहूल कन्स्ट्रक्शन क ं पनी [४५(२००७) २एस सी सी ३८८] (थोडक्यार् 'कोकि रेल्वे (आय)') या प्रकरिार्ील र्ीन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने याला दुजोरा लदला, जेथे हे प्रकरि अदोर सालमया (सुप्रा) मधील र्ुिोत्तरािर पुनलिसिार करण्यासाठी आले होर्े. हे खालीलप्रमािे नोंदिले र्ेलेः "४. जेव्हा हे प्रकरि कायद्याच्या कलम ११ अंर्र्सर् मुख्य न्यायाधीश लक ं िा त्ांच्या नामलनदेलशर्ांसमोर ठे िले जार्े, र्ेव्हा मध्यस्थीिी प्रसंभालिक प्रलक्या कोित्ाही लिलंबालिना सुरू क े ली जािी आलि सिस िादग्रस्त मुद्दे लिाद न्यायालधकरिासमोरि उपस्तस्थर् क े ले जािेर्, हा लिलधमंडळािा हेर्ू लक्षार् ठे ििे उक्त मुख्य न्यायाधीश लक ं िा त्ांच्या नामलनदेलशर् व्यक्तीसाठी अत्ािश्यक आहे. त्ा टप्प्यािर मुख्य न्यायाधीश लक ं िा त्ांच्या नामलनदेलशर् व्यक्तीला पक्षांमधील कोित्ाही िादग्रस्त मुद्द्यािी दखल घेिे आलि त्ािर लनिसय घेिे योग्य ठरिार नाही.कायद्याच्या कलम १३ आलि १६ िे लनव्वळ िािन क े ल्यास हे स्पष्ट होर्े की लिादािी पात्रर्ा, स्वार्ंत्र्य आलि लनःपक्षपार्ीपिा आलि लिादाच्या अलधकारक्षेत्राशी संबंलधर् प्रश्न लिादासमोर उपस्तस्थर् क े ले जाऊ शकर्ार् जे त्ािा लनिसय घेर्ील. " "४३. त्ानंर्र कोकि रेल्वे महामंडळ लिरुद्ध मेहूल कन्स्ट्रक्शन क ं पनी ४६ (२००२) २ एस सी सी ३८८ (थोडक्यार् "कोकि रेल्वे (II)") या खटल्यार्ील पाि न्यायाधीशांनी र्ीन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाच्या लनिसयाला दुजोरा लदला. या न्यायालयाने त्ार् असे म्हटले आहे की मुख्य न्यायाधीशांनी लक ं िा त्ांनी कलम ११ अंर्र्सर् लनयुक्त क े लेल्या 'कोित्ाही व्यक्तीने लक ं िा संस्थेने' िापरलेले अलधकार न्यायलनिासयक नाहीर्. पूिसस्तस्थर्ीिा र्पशीलिार आढािा घेर्ल्यानंर्र, असे म्हटले र्ेले की कलम ११ अंर्र्सर् मुख्य न्यायाधीश लक ं िा त्ांिे लनयुक्त कायस क े िळ "उरलेली पोकळी भरून काढिे" आलि जलद रिना आलि लिाद कायसिाही सुरू करण्यासाठी लिादािी लनयुक्ती करिे हे आहे. ४४. एस. बी. पी. (िरील) मधील या न्यायालयाच्या सार् न्यायाधीशांनी कोकि रेल्वे (२) (िरील) मधील लनिसय उलटिला. त्ार् असे म्हटले र्ेले होर्े की लनयुक्तीसाठी अजस ठरििे हा 'प्रशासकीय' अलधकाराच्या लिरोधार् 'न्यालयक' अलधकारािा िापर आहे आलि न्यायालयाला पुरािे अलभलेखिण्यािा देखील अलधकार आहेः "३९. [एफ] लक ं िा या पैलूंिर लनिसय घेण्याच्या उद्देशाने, मुख्य न्यायाधीश एकर्र प्रलर्ज्ञापत्र आलि सादर क े लेल्या कार्दपत्रांच्या आधारे पुढे जाऊ शकर्ार् लक ं िा असा पुरािा घेऊ शकर्ार् लक ं िा असा पुरािा नोंदिू शकर्ार्" ४५. र्थालप, न्यायमूर्ी सी. क े. ठक्कर यांनी बहुमर्ाच्या मर्ाशी असहमर्ी दशसिली आलि पुढील पररच्छे दार् र्े प्रशासकीय अलधकार असल्यािा लनष्कषस काढलाः "८५…. माझ्या मनार् कोिर्ीही शंका नाही की त्ा टप्प्यािर, आिश्यक समाधान क े िळ प्रथमदशसनी स्वरूपािे असर्े आलि मुख्य न्यायाधीश पक्षांमधील लीस लक ं िा िादग्रस्त मुद्द्यांिा लनिसय घेर् नाहीर्. कलम 11 मध्ये र्पशीलिार िौकशी, संपरीक्षा लक ं िा िादग्रस्त लक ं िा िादग्रस्त बाबींिरील लनष्कषांिा लििार क े ला जार् नाही. " ४६. असहमर्ीमार्ील िार मुख्य कारिे खालीलप्रमािे सारांलशर् क े ली जाऊ शकर्ार्ः "१११.. सिसप्रथम, न्यायालयािे कायस र्रर्ुदीिा अथस लाििे हे आहे आलि त्ार् व्याख्यात्मक लनिसिलनय प्रलक्येद्वारे सुधारिा करिे, बदल करिे लक ं िा च्या ऐिजी बदलिे हे नाही. दुसरे म्हिजे, लिलधमंडळाने लििार क े लेल्या काही लिलशष्ट पररस्तस्थर्ींना लार्ू करिारा कायदा बनििे हे लिलधमंडळािे काम आहे आलि न्यायव्यिस्थेला 'लिलधमंडळ ज्ञान' मध्ये प्रिेश करण्यािा कोिर्ाही अलधकार नाही. लर्सरे म्हिजे, मी म्हटल्याप्रमािे, मुख्य न्यायमूर्ींिा 'लनिसय' हा क े िळ प्रथमदशसनी लनिसय आहे आलि कलम १६ िे उप-कलम (१) लिाद न्यायालधकरिाला त्ाच्या स्वर्ःच्या अलधकारक्षेत्रािर लनिसय देण्यािा अलधकार व्यक्त करर्े. िौथे, लिाद न्यायालधकरिाने लदलेल्या आदेशामुळे लनमासि झालेल्या पररस्तस्थर्ीला सामोरे जाण्यासाठी र्ो उपाय प्रदान करर्ो. कायद्यािा अथस लािण्याच्या नािाखाली न्यायालयीन कायदे करण्यास परिानर्ी नाही, हा त्ांच्या लिरोधािा मुख्य आधार आहे. " ४७. पररच्छे द ९५ आलि ९६ मधील असहमर्ीच्या मर्ामध्ये, न्यायमूर्ी ठक्कर यांनी पुढे असे म्हटलेः "९५…. आर्ा आपि कायद्याच्या कलम १६ िा लििार करूया. हे कलम निीन आहे आलि १९४० च्या जुन्या कायद्यार् त्ाला स्थान लमळाले नाही. त्ा कलमािे उपकलम (1) लिाद न्यायालधकरिाला स्वर्ःच्या अलधकारक्षेत्रािर लनिसय घेण्यास सक्षम करर्े.त्ार् पुढे अशी र्रर्ूद आहे की न्यायालधकरिाच्या अलधकारक्षेत्रार् लिाद कराराच्या अस्तस्तत्वाशी संबंलधर् लक ं िा िैधर्ेशी संबंलधर् कोित्ाही आक्षेपांिरील लनिसयािा समािेश आहे.उपकलम (२), (३) आलि (४) मध्ये लिादाच्या अलधकारक्षेत्रासंदभासर् यालिका दाखल करण्यािी आलि अशा यालिक े िर सुनाििी करण्यािी प्रलक्या नमूद करण्यार् आली आहे. उपकलम (५) असे आदेश देर्े की लिाद न्यायालधकरि अशा यालिक े िर "लनिसय घेईल" आलि "जेथे लिाद न्यायालधकरि यालिका फ े टाळण्यािा लनिसय घेर्े, र्ेथे लिाद कायसिाही सुरू ठे िा आलि लिादािा लनिसय घ्या". उपकलम (६) लर्र्काि महत्त्वािा आहे आलि स्पष्टपिे अलधलनयलमर् करर्ो की लिादाच्या लनिसयामुळे व्यलथर् झालेला पक्ष असा लनिसय रद्द करण्यासाठी कायद्याच्या कलम ३४ िा िापर करू शकर्ो. लिलंबकारी डािपेि आलि न्यायालयार् जाण्याच्या र्ात्काळ अलधकारािा र्ैरिापर रोखण्यासाठी ही र्रर्ूद करण्यार् आल्यािे लदसर्े. जर एखाद्या व्यलथर् पक्षाला न्यायालयार् जाण्यािा अलधकार असेल, र्र न्यायालयाला स्थलर्र्ी लक ं िा अंर्ररम लदलासा देण्यापासून रोखिे शक्य झाले नसर्े, ज्ामुळे लिादािी कायसिाही थांबर्े. कलम ५ सह िािलेल्या कलम १६ (६) च्या र्रर्ुदी आर्ा कायदेशीर स्तस्थर्ी स्पष्ट, असंलदग्ध आलि संशयालिरलहर् बनिर्ार्. ९६. कलम १६ (१) मध्ये कॉम्पेटेंझ-कॉम्पेटेंझ लक ं िा काम्पलटन्स डे ला काम्पलटन्स ( कायसलनिासह क्षमर्ा ) या सुप्रलसद्ध लसद्धांर्ािा समािेश आहे. हे एक महत्त्वािे र्त्त्व मान्य करर्े आलि स्थालपर् करर्े की सुरुिार्ीला आलि प्रामुख्याने, लिाद न्यायालधकरि स्वर्ःि हे ठरिर्े की या प्रकरिार् त्ािे अलधकारक्षेत्र आहे की नाही, हे लनलिर्ि अंलर्म न्यायालयाच्या लनयंत्रिाखाली आहे. अशा प्रकारे हा कालक्मानुसार प्राधान्यािा लनयम आहे. कॉम्पेटेंझ- कॉम्पेटेंझ हे आधुलनक आंर्रराष्टर ीय लिादािे व्यापकपिे स्वीकारलेले िैलशष्ट्ट्य आहे आलि लिाद कराराच्या अस्तस्तत्वाशी संबंलधर् लक ं िा िैधर्ेशी संबंलधर् कोित्ाही आक्षेपांिर लनिसय घेण्यासह लिाद न्यायालधकरिाला त्ाच्या स्वर्ःच्या अलधकारक्षेत्रािा लनिसय घेण्यास अनुमर्ी देर्े, जो कायद्याच्या सक्षम न्यायालयाद्वारे अंलर्म पुनरािलोकनाच्या अधीन आहे, म्हिजेि कायद्याच्या कलम ३४ च्या अधीन आहे. ४८. न्यायमूर्ी ठक्कर यांच्या असहमर्ीर्ील िरील युस्तक्तिाद कॉम्पेटेन्झ कॉम्प्िेन्झच्या आंर्रराष्टर ीय स्तरािर मान्यर्ाप्राप्त र्त्त्व आलि लिलर्नशीलर्ेच्या लसद्धांर्ाशी सुसंर्र् आहे. एस. बी. पी. (िर नमूद क े लेले) मधील बहुमर्ािे मर् असे सुििर्े की कलम ११ न्यायालय पूिस-संदभस टप्प्यािर लघु-खटला िालिू शकर्े. एस. बी. पी. (िर नमूद क े लेल्या) च्या न्यायशास्त्रीय शुद्धर्ेिर शंका घेर्ली र्ेली आहे आलि २४६ व्या एल. सी. आय. अहिालाद्वारे (िर नमूद क े लेल्या) र्ो अलर् न्यालयक हस्तक्षेप मानला र्ेला. लिाद कायदा, १९९६ मधील त्ानंर्रच्या सुधारिांद्वारे र्े कायदेशीररीत्ा रद्द करण्यार् आले आहे, ज्ािर या लनिसयार् नंर्र ििास क े ली जाईल. ४९. त्ानंर्र, एस. बी. पी. (िरील) िे अनुसरि करिाऱया बोघारा पॉलीफ ॅ ब (िरील) मधील दोन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने न्यायालयाला, इर्र र्ोष्टींबरोबरि, खालील मुद्द्यांिी र्पासिी करण्यािी परिानर्ी लदलीः २२. २. (अ) दािा मृर् (दीघसकाळ प्रलर्बंलधर्) दािा आहे की लजिंर् दािा आहे. ब) पक्षांनी त्ांिे परस्पर अलधकार आलि दालयत्व यांिे समाधान अलभलेखिून लक ं िा आक्षेप न घेर्ा अंलर्म भरिा प्राप्त करून संलिदा /व्यिहार पूिस क े ला आहे की नाही. " " ५०. एस. बी. पी. (उपरोक्त ) आलि बोघारा (उपरोक्त ) या दोन्ींिर ििास करिाऱया २४६ व्या एल. सी. आय. अहिालार्(उपरोक्त ) लक्षिीयरीत्ा नमूद क े ले आहे की िास्तलिक मुद्दा हा न्यायालयीन हस्तक्षेपािी "व्याप्ती" आलि "स्वरूप" आहेः "२९. सिोच्च न्यायालयाला, लिशेषर्ः कायद्याच्या कलम ११ च्या संदभासर्, पूिस- लिाद न्यालयक हस्तक्षेपािी व्याप्ती आलि स्वरूप यािर लििार करण्यािी संधी लमळाली आहे. दुदैिाने, र्थालप, सिोच्च न्यायालयासमोरिा प्रश्न असा र्यार करण्यार् आला होर्ा की असा अलधकार 'न्यालयक' आहे की 'प्रशासकीय' अलधकार-जो अशा नामकरि/ििसनामध्ये अंर्भूसर् असलेल्या िास्तलिक समस्येला अस्पष्ट करर्ोः अशा अलधकारांिी व्याप्ती-म्हिजे लिादािी लनयुक्ती करायिी की नाही हे ठरिर्ाना न्यायालय (मुख्य न्यायाधीश) ज्ा युस्तक्तिादांिी व्याप्ती लििारार् घेईल-म्हिजे लिाद करार अस्तस्तत्वार् आहे की नाही, र्ो रद्दबार्ल आहे की नाही, र्ो रद्द करण्यायोग्य आहे की नाही इ. आलि यापैकी कोिर्े लिाद न्यायालधकरिाच्या लनिसयासाठी सोडले पालहजे. अशा हस्तक्षेपािे स्वरूप- म्हिजे न्यायालय (मुख्य न्यायाधीश) र्पशीलिार संपरीक्षा नंर्र मुद्द्यांिा लििार करेल आलि त्ािा शेिटी लनिसय घेर्ला जाईल लक ं िा लिाद न्यायालधकरिाच्या लनिसयासाठी सोडला जाईल. ५१. स्वरूपाच्या संदभासर्, २४६ व्या एल. सी. आय. अहिालार् (िर नमूद क े लेले) नमूद क े ले आहे की या मुद्द्यािर कायद्यािे स्पष्टीकरि लशन एत्सु (िर नमूद क े लेले) मध्ये आढळर्े, जेथे या न्यायालयाने लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ४५ िा अथस लािर्ाना असे म्हटले आहे की या समस्येकडे क े िळ "प्रथमदशसनी" आधारािर पालहले पालहजे. व्याप्तीनुसार, अशी लशफारस करण्यार् आली होर्ी की न्यायालयाने करार "अमान्य" आहे की नाही हे र्पासण्यापुरर्े मयासलदर् राहािे आलि जर न्यायालयाला करार अस्तस्तत्वार् नसल्यािे आढळले र्र र्ो लनिसय अंलर्म असेल. लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ८ आलि ११ च्या संदभासर् त्ांनी खालील लशफारसी क े ल्याः ३३... न्यायालयीन हस्तक्षेपािी व्याप्ती क े िळ अशा पररस्तस्थर्ींपुरर्ी मयासलदर् आहे लजथे न्यायालय/न्यालयक प्रालधकरिाला लिादािा करार अस्तस्तत्वार् नाही लक ं िा र्ो रद्दबार्ल असल्यािे आढळर्े. जोपयंर् हस्तक्षेपाच्या स्वरूपािा संबंध आहे, र्ोपयंर् अशी लशफारस क े ली जार्े की लिाद कराराला आव्हान देिाऱया युस्तक्तिादाच्या लिरोधार् न्यायालय/न्यालयक प्रालधकरिािे प्रथमदशसनी समाधान झाल्यास र्े लिादािी लनयुक्ती करर्ील आलि/लक ं िा पक्षांना लिादाकडे पाठिर्ील. " ५२. २०१५ च्या दुरुस्तीने हस्तक्षेपािी व्याप्ती आिखी लक्षिीयरीत्ा मयासलदर् क े ली आहे, ज्ािी आपि खाली दखल घेिार आहोर्. ii ) २०१५ िंतरचे कालखंड: कलम ११ (६ अ ) समादर्वष्ट करणे ५३. लिाद कायदा, १९९६ मध्ये कलम ११ (६ ए) समालिष्ट करून २०१५ च्या दुरुस्तीनंर्र एक मोठा बदल झाला आहे. खाली नमूद क े लेल्या कलम ११ (६ ए) च्या सरळ िािनार् लिलधमंडळािा हेर्ू स्पष्ट आहेः सिोच्च न्यायालय लक ं िा, यथास्तस्थर्ी, उच्च न्यायालय, उपकलम (४) लक ं िा उपकलम (५) लक ं िा उपकलम (६) अंर्र्सर् कोित्ाही अजासिा लििार करर्ाना, कोित्ाही न्यायालयािा कोिर्ाही लनिसय, हुक ू म लक ं िा आदेश असूनही, लिाद कराराच्या अस्तस्तत्वाच्या र्पासिीपुरर्े मयासलदर् राहील. " ५४. २४६ व्या एल. सी. आय. अहिालार् (िर नमूद क े ल्याप्रमािे) स्पष्ट क े ल्याप्रमािे या दुरुस्तीिा आधार एस. बी. पी. (िर नमूद क े लेले) आलि बोघारा (िर नमूद क े लेले) यांिा प्रभाि पूिसिर् करिे हा होर्ा, ज्ामुळे लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ११ (६) अंर्र्सर् न्यायालयाद्वारे िौकशी आलि हस्तक्षेपािी व्याप्ती िाढली. कलम ११ (६ ए) "कोित्ाही न्यायालयािा कोिर्ाही लनिसय, हुक ू म लक ं िा आदेश असूनही" या िाक्यांशािा िापर करर्े आलि िौकशीिी व्याप्ती िाढििाऱया लनिसयांना प्रभािीपिे रद्द करर्े. कलम ११ (६ए) मध्ये लिधी आयोर्ाने लशफारस क े ल्याप्रमािे 'शून्य आलि रद्दबार्ल ' हा शब् िापरला जार् नाही. अशा प्रकारे, लिलधमंडळाने एक पाऊल पुढे टाकले आलि लिाद कराराच्या "अस्तस्तत्वापुरर्े" परीक्षि मयासलदर् ठे िले. ५५. आर्ा आपि लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ८,११ आलि ४५ मध्ये िापरलेल्या भाषेकडे लक्ष देऊया, जी सिस लिादपूिस टप्प्यािर न्यायालयांच्या अलधकारांशी संबंलधर् आहेर्. ५५.१. लिाद कायदा, १९९६ च्या कलम ८ मध्ये "लजथे लिादािा करार आहे लर्थे पक्षांना लिादाकडे पाठिण्यािा अलधकार" या शीषसकाखाली २०१५ मध्ये खालील भाषेर् सुधारिा करण्यार् आलीआहेः "जोपयंर् प्रथमदशसनी कोिर्ाही िैध लिाद करार अस्तस्तत्वार् नाही असे आढळर् नाही". ५५. २. "पक्षांना लिादाकडे पाठिण्यािा न्यालयक प्रालधकरिािा अलधकार" या शीषसकाखाली भार् २ मधील कलम ४५ मध्ये देखील २०१९ मध्ये सुधारिा करण्यार् आली आलि अलधसूलिर् करण्यार् आले. कलम ४५ मधील दुरुस्ती लशन एत्सु (उपरोक्त) मधील र्ीन न्यायाधीशांच्या लनकालानंर्र करण्यार् आली होर्ी, जेथे आंर्रराष्टर ीय लिादाच्या प्रकरिार्, या न्यायालयासमोर प्रश्न होर्ा की जेव्हा कलम ४५ अंर्र्सर् अजस दाखल क े ला जार्ो, र्ेव्हा न्यायालयाला प्रथमदशसनी लनष्कषस लक ं िा खटल्याच्या र्ुिित्तेच्या आधारे अंलर्म शोध घेिे आिश्यक आहे का, ज्ािा पररिाम पूिस सुनाििीमध्ये होईल? बहुमर्ाच्या मर्े, र्े खालीलप्रमािे होर्ेः

64. अशा प्रकारे, एक-थांबा लिाद दृलष्टकोन हे सुलनलिर् करेल की प्रारंलभक बेकायदेशीरर्ेिरील सिस मुद्दे लक ं िा करार रद्द होर्ील की नाही हे लिाद संस्थांद्वारे, लनिसय न्यायालयांच्या अंलर्म पयसिेक्षी अलधकारक्षेत्राच्या अधीन राहून घेर्ले जाऊ शकर्ार्.लिाद कायदा, 1996 च्या कलम 34 मधील लिधायी आदेशानुसार न्यायालयांद्वारे लिाद लनिाडा बाजूला सारला जाऊ शकर्ो. त्ामुळे न्यायालये आलि न्यायालधकरिांमधील बहुसंख्य कायसिाही टाळर्ा येईल आलि लकमान न्यायालयीन हस्तक्षेप सुलनलिर् होईल. 51 (2007) 1 सिस ई. आर. (कॉम) 891 (पारस 17-18)

H. SMS TEA र्वर चचाण:

65. मुद्ांक कायदा, 1899 आलि लिाद कायदा, 1996 च्या िैधालनक योजनांिर लिस्तृर् ििास क े ल्यानंर्र, आर्ा आपि एन. एन. ग्लोबल (उपरोक्त) मध्ये संदलभसर् लनिसयांच्या अिूकर्ेिे परीक्षि करूया.

66. या न्यायालयाच्या 2011 च्या एस. एम. एस. टी. ए. SMS TEA (उपरोक्त) मधील लनिसयािरून लिादाच्या करारािी अंमलबजाििी करण्यायोग्यर्ेबाबर्िी न्यायालयीन स्तस्थर्ी कळू शकर्े, जी मुद्ांलकर् नसलेल्या लक ं िा अपुऱया मुद्ांलकर् करारामध्ये समालिष्ट आहे. या प्रकरिािी िस्तुस्तस्थर्ी अशी होर्ी की, अपीलकत्ासला 30 िषांच्या कालािधीसाठी दोन िहािे मळे भाडेर्त्वार देण्यार् आले होर्े.भाडेपट्टी करारामध्ये लिाद खंड समालिष्ट होर्े.िहाच्या मळ्यांमधून प्रलर्िादीने अिानक बेदखल क े ल्यािर, अपीलकत्ासने लिादाच्या लनयुक्तीकररर्ा लिाद कायदा, 1996 च्या कलम 11 अंर्र्सर् अजस दाखल क े ला.र्ुिाहाटी उच्च न्यायालयाच्या लिद्वान मुख्य न्यायाधीशांनी कलम 11 िा अजस फ े टाळला आलि असे म्हटले की नोंदिी कायदा, 1908 च्या कलम 17 आलि मालमत्ता हस्तांर्रि कायदा, 1882 च्या कलम 106 अंर्र्सर् भाडेपट्टा करारािी नोंदिी अलनिायस आहे; आलि सदर भाडेपट्टा करार नोंदिीक ृ र् नसल्यामुळे, लिाद खंड देखील अिैध ठरेल. हे प्रकरि या न्यायालयार् पोहोिले जेथे एक प्रश्न असा होर्ा की नोंदिीक ृ र् नसलेल्या दस्तऐिजार्ील लिाद करार ज्ािर योग्यररत्ा मुद्ांकन क े लेले नाही, र्ो िैध आलि अंमलबजाििी करण्यायोग्य आहे का?मुद्ांक न लािलेल्या लक ं िा पुरेशा मुद्ांक नसलेल्या दस्तऐिजार्ील लिादािा करार अिैध आहे, असे लनरीक्षि नोंदिले र्ेले आहे, कारि मुद्ांक कायदा, 1899 िे कलम 35 अशा दस्तऐिजांिर कारिाई करण्यासाठी अशा मुद्ांक न लािलेल्या लक ं िा अपुऱया मुद्ांक असलेल्या दस्तऐिजाला ज्ा प्रालधकरिासमोर सादर क े ले जार्े त्ाला स्पष्टपिे प्रलर्बंलधर् करर्े. या टप्प्यािर, हे लक्षार् ठे ििे महत्वािे आहे की एस. एम. एस.SMS (उपरोक्त) मधील लनिसय अशा िेळी आला जेव्हा एस. बी. पी.SBP (उपरोक्त) आलि बोघारा पॉलीफ ॅ ब (उपरोक्त) हे कायद्यार् कलम 11 (6A) समालिष्ट करण्यापूिी लनयंलत्रर् करिारे होर्े. अशा प्रकारे, कलम 11 च्या टप्प्यािरही, 2015 च्या दुरुस्तीपूिी अस्तस्तत्वार् असलेल्या कायद्यांर्र्सर्, न्यायालयाला व्यापक अलधकार होर्े आलि र्े र्पशीलिार लनिसयही घेऊ शकर् होर्े.जरी या न्यायालयाने एस. एम. एस. टी. ए. SMS Tea (उपरोक्त) मध्ये नोंदिी कायदा, 1908 च्या संदभासर् लिलर्नशीलर्ेच्या लसद्धांर्ाला संलक्षप्त स्पष्ट स्वरूपार् मान्यर्ा लदली असली र्री, मुद्ांक शुल्क न भरण्याबाबर् मुद्ांक कायदा, 1899 च्या कठोर आलि अलनिायस र्रर्ुदी लिाद कायदा, 1996 च्या संबंलधर् र्रर्ुदींशी सुसंर्र्पिे िािर्ा येिार नाहीर्, असे मर् नोंदिले. र्े खालील प्रमािे आहेर्: "22.1. न्यायालयाने, कोिर्ेही दस्तऐिज पुराव्यामध्ये दाखल करण्यापूिी लक ं िा अशा दस्तऐिजािर कारिाई करण्यापूिी, त्ा नोंदिीक ृ र् दस्तऐिजािर/दस्तऐिजािर योग्यररत्ा मुद्ांकन क े ले आहे की नाही आलि र्े अलनिायसपिे नोंदिी करण्यायोग्य साधन आहे की नाही हे र्पासले पालहजे.

22. 2. जर दस्तऐिजािर योग्यररत्ा मुद्ांकन क े लेले आढळले नाही, र्र मुद्ांक कायद्यािे कलम 35 हे उक्त दस्तऐिजािर कारिाई करण्यास मनाई करर्े. पररिामी, त्ार्ील लिाद खंडािरही कारिाई क े ली जाऊ शकर् नाही. त्ानंर्र न्यायालयाने मुद्ांक कायद्याच्या कलम 33 अंर्र्सर् दस्तऐिज जप्त करण्यािी पुढील कायसिाही करािी आलि मुद्ांक कायद्याच्या कलम 35 आलि 38 अंर्र्सर् प्रलक्येिे पालन करािे.

67. नैना ठक्कर (उपरोक्त) आलि िॅक पलस हॉटेर्ल् लिरुद्ध प्लॅनेट एम. ररटेल लललमटेड 52 (संलक्षप्त 'िॅक पलस हॉटेर्ल्') या प्रकरिांमध्ये एस. एम. एस. टी. SMS Tea (उपरोक्त) मधील लनकाल कायम ठे िण्यार् आला आहे. या न्यायालयाच्या 3 न्यायाधीशांनी धमसरत्नाकरा (उपरोक्त) मधील अलीकडील लनकालार् देखील हे मान्यर्ेसह उद् धृर् क े ले आहे.आधी नमूद क े ल्याप्रमािे, र्रिारे ( उपरोक्त) मध्ये न्यायालयाने एसएमएस टी SMS Tea (उपरोक्त) िे अनुसरि क े ले जे लिद्या डर ोललया (उपरोक्त) मध्ये मान्यर्ेसह उद् धृर् क े ले र्ेले आहे. या कायदेशीर प्रस्तािािर NN Global (उपरोक्त) प्रकरिामध्ये या न्यायालयाने शंका घेर्ल्याने सदर प्रकरि आमच्याकडे संदलभसर् क े ले आहे. [52 (2017) 4 एस. सी. सी. 498 ]

68. आम्ही िर नमूद क े ल्याप्रमािे कलम 11(6A) एका अलधभािी खंडाने सुरू होर्े उदा. "कोित्ाही न्यायालयािा कोिर्ाही लनिसय, हुक ू म लक ं िा आदेश" आलि ज्ा लनिसयांमुळे र्पासिीिी व्याप्ती िाढली त्ा सिस लनिसयांना प्रभािीपिे रद्द करर्े. 69. या पैलूिर अपीलकत्ासिे लिद्वान िकील श्री. र्र्न सांघी यांनी आमच्यासमोर क े लेले पलहले लनिेदन असे होर्े की, धमसरत्नाकरा (उपरोक्त) आलि िॅक पलस हॉटेर्ल् (उपरोक्त) या प्रकरिार् र्ीन न्यायाधीशांच्या खंडपीठार्ील दोन िेर्िेर्ळ्या लनरीक्षिांिा एन. एन. ग्लोबल (उपरोक्त) या प्रकरिार् लििार क े ला र्ेला नाही, जे इर्र र्ीन न्यायाधीशांिे खंडपीठ आहे आलि यामुळे एन. एन. ग्लोबल (उपरोक्त) च्या लनष्कषासिर र्ंभीर प्रश्नलिन् उपस्तस्थर् क े ले जार्े.

70. येथे हे लक्षार् घेिे महत्त्वािे आहे की िरील दोन न्यायलनिसयामध्ये अलीकडील 11(6A) दुरुस्तीिा लििार क े ला र्ेला नाही.िॅक पलस हॉटेर्ल् (उपरोक्त) मधील न्यायलनिसय हे 11 (6A) च्या दुरुस्ती पूिी देण्यार् आला होर्ा आलि त्ामुळे र्े कायदेशीररीत्ा रद्द करण्यार् आले आहे.धमसरत्नाकरा (उपरोक्त) प्रकरिामध्ये असे लदसून येर्े की, कलम 11 (6A) मधील दुरुस्ती न्यायालयाच्या लनदशसनास आिली र्ेली नाही आलि र्रिारे (उपरोक्त) प्रकरिामध्ये आधीच्या न्यायलनिसयािा लििार क े ला र्ेला नाही. यािे कारि असेही असू शकर्े की न्यायालयाने कलम 11 (6A) लार्ू करण्यापूिी पाररर् क े लेल्या आदेशािा लििार क े ला.धमसरत्नाकरा (उपरोक्त) मध्ये, न्यायालयासमोरिा मुद्दा हा होर्ा की पक्षांदरम्यान अंमलार् आिलेला दस्तऐिज हा भाडेपट्टा लिलेख होर्ा की "भाडेपट्टा करार" आलि उक्त दस्तऐिजाअंर्र्सर् लिाद लार्ू क े ला जाऊ शकर्ो की नाही.कनासटक उच्च न्यायालयािे प्रबंधक (न्यालयक) यांनी संबंलधर् दस्तऐिज हा भाडेपट्टा लिलेख असल्यािे लनलिर् क े ल्यानंर्रही, उिसररर् मुद्ांक शुल्क भरले र्ेले नाही.न्यायालयाने SMS Tea (उपरोक्त) प्रकरिामध्ये असे मर् नोंदलिले आहे की, मुद्ांक शुल्क भरल्यालशिाय लिादाच्या करारािर कारिाई क े ली जाऊ शकर् नाही.

71. िरील ििेिरून हे स्पष्ट होर्े की धमसरत्नाकर (उपरोक्त ) हे प्रकरि 2015 नंर्रच्या दुरुस्ती पद्धर्ीलिषयी योग्य भूलमका मांडर् नाही. दुरुस्ती कायद्याच्या माध्यमार्ून, एस. एम. एस. टी.[SMS Tea] (उपरोक्त) हे कायदेशीररीत्ा रद्द करण्यार् आले आहे.

72. कलम 11 (6A ) समालिष्ट क े ल्यानंर्र कायद्यािे योग्य स्पष्टीकरि ड्यूरो फ े लर्ुएरा, एस. ए. [Duro Felguera, S.A. लिरुद्ध र्ंर्ािरम पोटस लललमटेड (संलक्षप्त "Duro Felguera") मध्ये आढळर्े, लजथे असे म्हटले र्ेले होर्े की, " (2015) च्या दुरुस्तीनंर्र, लिादािा करार अस्तस्तत्वार् आहे की नाही हे न्यायालयांना पाहिे आिश्यक आहे- र्े ना जास्त असािे, ना कमी. लिादाच्या लनयुक्तीच्या टप्प्यािर न्यायालयािा हस्तक्षेप कमी करिे हे संिैधालनक धोरि आलि उद्देश आहे आलि कलम 11 (6-A) मध्ये समालिष्ट क े लेल्या या हेर्ूिे समथसन क े ले पालहजे.मायािर्ी टरेलडंर् प्रायव्हेट लललमटेड लिरुद्ध प्रद् युर् देब बमसन या प्रकरिामध्ये 3 न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने याला पुन्ा पुष्टी लदली आहे, र्े खालीलप्रमािे स्पष्ट करण्यार् आले होर्े: "10. अशा पररस्थीमध्ये, हे स्पष्ट आहे की या न्यायालयाने 2015 च्या दुरुस्तीपूिी लदलेला कायदा, ज्ामध्ये करार झाला आहे की नाही आलि समाधान झाले आहे की नाही हे र्पासिे समालिष्ट होर्े, र्ो आर्ा कायदेशीररीत्ा रद्द करण्यार् आला आहे.अशा पररस्तस्थर्ीर्, उपरोक्त लनिसयार्ील र्कांशी सहमर् होिे कठीि आहे कारि कलम 11 (6A) हे लिाद कराराच्या अस्तस्तत्वाच्या 15 व्या र्पासिीपुरर्े मयासलदर् आहे आलि ड्युरो फ े लर्ुएरा, एस. ए. (उपरोक्त) या प्रकरिार्ील लनकालार् नमूद क े ल्याप्रमािे संलक्षप्त अथासने समजून घेर्ले पालहजे-पररच्छे द 48 आलि 59 पहा.

73. प्रिीि इलेस्तररकर्ल् (पी) लललमटेड लि. र्ॅलेक्सी इन्फ्रा आलि इंजी. (P) Ltd. मधील खालील उर्ारा हा लर्र्काि समपसक आहे जेथे न्यायालयाने कलम 11 (6A) िे स्पष्टीकरि लदले आहे की कलम 11 अन्वये न्यायाधीश त्ा टप्प्यािर लघु-संपरीक्षा घेऊ शकर् नाहीर्:

29. या प्रकरिार्ील र्थ्ये, उत्क ृ ष्ट अशा 'अॅललस इन िंडरलँड' िी आठिि करून देर्ार्. लुईस क ॅ रोलच्या या उत्क ृ ष्ट सालहत्क ृ र्ीच्या दुसऱया अध्यायार्, लहान एललस सशाच्या लिद्ार्ून खाली र्ेल्यानंर्र, र्ी "Curiouser and Curiouser !" असे म्हिर्े आलि लुईस क ॅ रोल असे म्हिर्ार् लक, "(लर्ला इर्क े आियस िाटले की, त्ा क्षिी र्ी िांर्ली इंग्रजी कशी बोलायिी हे पूिसपिे लिसरलेलीअसर्े)हे एक असे प्रकरि आहे जे दस्तऐिज पुरािा आलि उलटर्पासिीद्वारे दोन पक्षांमधील सत् बाहेर येण्यासाठी आक्ोश करर् आहे. या प्रकरिार्ील पक्षकारांमधील कार्दोपत्री पुरािे र्यार करिाऱया लजर्सॉ पझलिे मोठे र्ुकडे अपूिस रालहले. 22 जुलै, 2014 आलि 25 जुलै, 2014 रोजीिे ईमेल प्रथमि येथे सादर क े ले र्सेि एस. बी. पी. डी. सी. एल.[SBPDCL] आलि प्रलर्िादी यांच्यार्ील काही पत्रव्यिहार असे दशसिर्ार् की एस. बी. पी. डी. सी. एल. [SBPDCL] ने जारी क े लेल्या लनलिदेनुसार अपीलकर्ास आलि प्रलर्िादी यांच्यार् काही व्यिहार आहेर्, परंर्ु दोन्ी पक्षांमध्ये एक करार झाला आहे का?ि ज्ामध्ये लिाद खंड समालिष्ट आहे का? असा लनष्कषस काढण्यासाठी र्े पुरेसे नाही.ज्ा पक्षांिी नोंदिीक ृ र् कायासलये मुंबई आलि लबहार येथे आहेर् त्ांच्याकड ू न हररयािायेथे करारािर स्वाक्षरी करून CFSL द्वारे शोधािे अलनिासयक स्वरूप लक्षार् घेर्ा, लबहारमध्ये कायासस्तन्वर् क े ले जािार आहे; करारािर स्वाक्षरी करिाऱ‍ या नोटरीला र्से करण्यास अलधकार नाहीर् आलि या प्रकरिार्ील र्थ्यांिर उद्भििारे इर्र अनेक प्रश्न लक्षार् घेर्ा, पक्षांमध्ये मध्यस्थी करार अस्तस्तत्वार् असल्यािा लनष्कषस काढिे असुरलक्षर् आहे.लिद्या द्ोललया [VIDYA DROLIA] (उपरोक्त) मध्ये सांलर्र्लेल्या प्रथमदशसनी पुनरािलोकनामुळे या प्रकरिार्ील र्थ्यांिर क े िळ एकि लनष्कषस लनघू शकर्ो-की पक्षांमध्ये लिादािा करार अस्तस्तत्वार् आहे की नाही यािा सखोल लििार मध्यस्थािर सोडला पालहजे, ज्ाने साक्षीदारांिी उलटर्पासिी क े ल्यानंर्र त्ाच्यापुढे सादर क े लेल्या दस्तािेजी पुराव्यािी र्पशीलिार र्पासिी करािी.या सिस कारिांमुळे, लदल्ली उच्च न्यायालयािा आक्षेलपर् लनकाल आम्ही बाजूला ठे िर्ो, कारि त्ार्दोन्ी पक्षांमध्ये लिादािा करार असल्यािे लनिासयकपिे आढळर्े. " [भर देण्यार् आला आहे ] 53 (2017) 9 SSC 729

74. या टप्प्यािर, हे लक्षार् घेिे पुरेसे ठरेल की न्यायालयाने एस. एम. एस. टी. ए. [SMS Tea] (उपरोक्त) मध्ये असे म्हटले आहे की, जर अंर्लनसलहर् करारािर लशक्कामोर्सब क े ले नाही र्र लिादािा करार पुराव्यामध्ये अमान्य क े ला जाईल.र्थालप, नंर्रच्या न्यायलनिसयार् म्हिजेि र्रिारे (उपरोक्त) मध्ये उद् घोलषर् क े ल्याप्रमािे लशक्कामोर्सब न क े लेला लिाद करार रद्द क े ला जाईल असे नमूद क े ले नाही. एसएमएस टी [SMS Tea] (उपरोक्त) मध्ये नोंदिी कायदा, 1908 च्‍ या संदभासर् लिलर्नशीलर्ेच्या र्ृहीर्कािा लिस्तार क े ला आहे, र्र आम्प्‍ ही इथे असे नमूद करर्ो की, हे र्ृलहर्क, मुद्ांक कायदा 1899 च्‍ या संदभासर् सुसंिादी संरिनेद्वारे देखील िाढिले जाऊ शकर्े.

75. र्रिारे (उपरोक्त) मधील िस्तुस्तस्थर्ी अशी होर्ी की ओलडशार्ील पेंथा र्ािार्ील िोट्या घाटीच्या पायथ्याशी, बंधाऱयानजीक लजओ-टेक्सटाईल ट्युब (geo-textile tube ) बांधण्यासाठी उप-करार क े ला जे लनयोक्त्याने लकनारपट्टीिी धूप रोखण्यासाठी प्रदान क े ला होर्ा. पक्षांमधील िादांमुळे उप करार संपुष्टार् आला.प्रलर्िादीने कलम 11 अंर्र्सर् यालिका दाखल क े ली ज्ाला मुंबई उच्च न्यायालयाने परिानर्ी लदली आलि एकल लिाद लनयुक्त करण्यार् आला.अपील क े ल्यानंर्र, हे न्यायालय प्रामुख्याने एस. एम. एस. टी. ए. SMS Tea (उपरोक्त) िर अिलंबून होर्े की मुद्ांलकर् नसलेल्या दस्तऐिजार्ील लिाद करारािर कारिाई क े ली जाऊ शकर् नाही आलि म्हिूनि, संबंलधर् मुद्ांलकर् नसलेला करार जप्त क े ल्यालशिाय लिादािी लनयुक्ती क े ली जाऊ शकर् नाही.सुधाररर् कलम 11 (6A) आलि 246व्या एल. सी. आय.[LCI] अहिालािा (उपरोक्त ) लििार करून एस. बी. पी.[SBP] (उपरोक्त) आलि बोघारा (उपरोक्त) रद्दबार्ल ठरिण्यार् आले आहे, असे नमूद करूनही न्यायालयाने असे म्हटले की, कलम 11 (6-A) च्या दुरुस्तीने एस. एम. एस. टी. इस्टेट SMS Tea Estate ला कोित्ाही प्रकारे स्पशस क े ला र्ेला नाही, कारि र्ो 246व्या एल. सी. आय.[LCI] अहिालाद्वारे (उपरोक्त ) लक ं िा 2015च्या दुरुस्तीच्या उद्देश आलि कारिांच्या लिधानाद्वारे िर्ळण्यार् आलेला नाही. पुढे असे म्हटले र्ेले की भारर्ीय करार कायदा 1872 च्या कलम 2 (एि) नुसार, एखादा करार कायद्याने लार्ू करण्यायोग्य असेल र्रि र्ो करार होर्ो आलि त्ामुळे मुद्ांक कायदा, 1899 च्या कलम 35 अंर्र्सर् लनबंधामुळे मुद्ांक नसलेला दस्तऐिज अंमलार् आिर्ा येिार नाही. एन. एन. ग्लोबल [NN GLOBAL] (उपरोक्त) यांनी खालील पररच्छे दाबाबर् शंका व्यक्त क े ली आहेः "22. जेव्हा लिाद खंड "संलिदेमध्ये" समालिष्ट असर्ो, र्ेव्हा हा करार कायद्याने अंमलार् आिण्यायोग्य असेल र्रि र्ो संलिदा होर्ो हे महत्त्वािे असर्े.आपि पालहले आहे की, मुद्ांक कायद्यांर्र्सर्, एखाद्या संलिदेस करार म्हिर्ा येिार नाही, जोपयंर् त्ािर योग्यररत्ा लशक्कामोर्सब होर् नाही र्ोपयंर् र्ो कायद्याने अंमलार् आिर्ा येर् नाही.त्ामुळे, 1996 च्या कायद्याच्या कलम 7 (2) आलि संलिदा अलधलनयम कलम 2 (h) सह िािल्यास, कलम 11 (6-A) िे साधे िािन देखील हे स्पष्ट करेल की लिाद खंड हा अस्तस्तत्वार् नसेल जेव्हा र्ो कायद्याद्वारे लार्ू करण्यायोग्य नसेल.हे देखील एक सूिक आहे की कलम 11(6-A) च्या दुरुस्तीद्वारे एसएमएस टी इस्टेट्सला कोित्ाही प्रकारे स्पशस क े ला र्ेला नाही. "

76. र्रिारे (उ[परोक्त) मधील कायद्यािा िरील प्रस्ताि िुकीिा असल्यािे लदसर्े. आधी नमूद क े ल्याप्रमािे, SMS Tea (उपरोक्त) मधील लनकाल 2015 पूिीच्या दुरुस्तीच्या काळार् लदला र्ेला होर्ा म्हिून र्ो कायदेशीरररत्ा रद्द क े ला र्ेला आहे.246 व्या एल. सी. आय.[LCI] अहिाला (उपरोक्त) मध्ये कोिर्ाही स्पष्ट उल्लेख नसला र्री, अलहभािी खंड त्ास प्रभािीपिे रद्द करर्े.

77. आर्ा आपि भारर्ीय करार कायदा, 1872 च्या कलम 2 (जी) आलि 2 (एि) िा लििार करूया, जे खालीलप्रमािे आहेः (ि) कायद्याद्वारे बजाििी योग्य नसलेला करार शून्यिर् असल्यािे म्हटले जार्े; (ज) कायद्याद्वारे अंमलबजाििी योग्य करार म्हिज संलिदा होय; र्रिारे (उपरोक्त ) प्रकरिामध्ये हे र्त्त्व समालिष्ट करण्यािा अथस असा होईल की, संलिदा अलधलनयम, 1872 च्या कलम 2 (ि) आलि (ज) नुसार, करारािर मुद्ांकन न क े ल्यास र्ो आरंभर्ः शून्य समजला जाईल.र्थालप, हे मुद्ांक कायदा, 1899 च्या संिैधालनक योजनेच्या लिरुद्ध असेल, ज्ानुसार मुद्ांक न लाििे/अपुरा मुद्ांक लाििे हा आधी ििास क े ल्याप्रमािे दुरुस्ती करर्ा येण्याजोर्ा दोष आहे.लशिाय, मुद्ांक शुल्क हे व्यिहारािर नव्हे र्र संलेखांिर आकारले जार्े. 5677.[1] र्ुलझारी लाल मालिारी लिरुद्ध राम र्ोपाल लॉडस लिल्यम्स जे यांनी मुद्ांक कायदा, 1899 च्या कलम 35 िर ििास करर्ाना नमूद क े ले की मुद्ांक कायदा, 1899 मध्ये अशी कोिर्ीही र्रर्ूद नाही जी कार्दपत्र अिैध ठरिर्े: "कार्दपत्रांिी अिैधर्ा आलि स्वीकारहयसर्ा यार् स्पष्ट फरक क े ला पालहजे.काही कायदे आलि कलम दस्तऐिजांिर मुद्ांकन न क े ल्यास र्े अिैध ठरर्ार्.भारर्ीय मुद्ांक कायद्याच्या कोित्ाही कलमािा हा प्रभाि नाही परंर्ु मुद्ांक िर्ळल्याने कार्दपत्र अिैध ठरल्यािे उदाहरि इंग्रजी मुद्ांक कायद्यामधील कलम ९३ मध्ये समालिष्ट आहे. जे स्पष्ट करर्े की,: सार्री लिम्यािा करार (व्यापारी पररिहन अलधलनयम, दुरुस्ती कायदा, १८६२ च्या पंिािन्नव्या कलमार् संदलभसर् क े लेल्या अशा लिम्याव्यलर्ररक्त) समुद् लिम्याच्या धोरिामध्ये व्यक्त क े ल्यालशिाय िैध राहिार नाही”‍ [भर देण्यार् आला आहे]