MIB v. Medium Broadcasting Limited

આવ્યું છે." (ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે) ૯. એમબીએલે મીવિડયા વનને અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગની મંજૂરીને 'રદ' કરવાના એમઆઈબી ના આદેશને પડકારવા મા*ે કેરળ હાઈઅદાલત સમક્ષ બંધારણની અનુચ્છેદ ૨૨૬ હેઠળ કાય-વાહી શરૂ કરી હતી. અરજદારોએ અરજીઓમાં વિવનંતી કરી હતીઃ ( ) i ૩૧ જા4યુઆરી ૨૦૨૨ ના રોજ મીવિડયા- વનને આપવામાં આવેલી મંજૂરીને રદ કરવાના આદેશને રદ કરવો; ( ) ii એમઆઇબી અને ગૃહ મંત્રાલયને એમબીએલને મંજૂરી રદ કરતા પહેલા સુનાવણીની તક પ્રદાન કરવા સૂચના; અને ( ) iii એવી જાહેરાત કે એમબીએલ દ્વારા કોઈ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવ્યું ન હોવાથી અથવા રાષ્ટ્રવિવરોધી પ્રવૃવિત્તમાં સામેલ ન હોવાથી સુરક્ષા મંજૂરીનો ઇનકાર કરવા અથવા લાઇસ4સ રદ કરવાની બાંયધરી આપતા કોઈ સંજોગો નથી. ૧૦. ભારતના સહાયક સૉવિલસિસ*ર જનરલ (૬ "એએસજી") એ ઉચ્ચ અદાલત સમક્ષ વિનવેદન દાખલ કયુ” હતું કે ગુપ્તચર મારિહતીના આધારે સુરક્ષા મંજૂરી નકારવામાં આવી હતી, જે "સંવેદનશીલ અને ગુપ્ત પ્રકૃ મિતના છે".એમએચએ "નીમિત અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં" અ)વીકારના કારણોનો ખુલાસો કરી શકતું નથી. ૧૧. તારીખ ૮મી ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ ના ચુકાદા દ્વારા, કેરળ હાઈઅદાલતના સિંસગલ જજે રિર* અરજીને ફગાવી દીધી હતી.એકલ 4યાયાધીશે જણાવ્યું હતું કેઃ

(૧) અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાનો ફકરો ૧૦.૪ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાનો ફકરો ૯.૪ વિનયત કરે છે કે જ્યારે પરવાનગીના નવીકરણ મા*ેની અરજીને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે, ત્યારે કંપનીની ને*વથ- અને *ોચના મેનેજમે4*ના અનુભવને વિનધા-રિરત કરતા પાત્રતા માપદંડો લાગુ થશે નહીં.જો કે, અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ મા*ેની પરવાનગીને લાગુ પડતા અ4ય વિનયમો અને શરતો રિર4યૂઅલને લાગુ પડે છે. આમ, સુરક્ષા મંજૂરી એ એક પરિરબળ છે જેને હાલની પરવાનગીના નવીકરણ સમયે પણ ધ્યાનમાં લેવું આવશ્યક છે; (૨) કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતો રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને લગતી બાબતોમાં લાગુ પડતા નથી (ભૂતપૂવ- આમ•મે4સ પ્રો*ેક્શન સર્વિવસીસ પ્રાઇવે* વિલમિમ*ેડ વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા (૭ (૨૦૧૪) ૫ એસસીસી ૪૦૯) અને વિડવિજ કેબલ ને*વક- (ઇવિ4ડયા) પ્રાઇવે* વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા [૮ એઆઇઆર ૨૦૧૯ એસસી ૪૫૫]) પર આધારિરત છે; અને (૩) ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી ફાઇલો સૂચવે છે કે અવિધકારીઓની સમિમમિત (૯ "સીઓઓ") એ ગુપ્તચર એજ4સીઓ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા ઇનપુટ્સની નોંધ લીધી હતી અને "શોધી કાઢ્યું હતું કે ઇનપુટ્સ ગંભીર પ્રકૃ મિતના છે અને સુરક્ષા રેરિ*ંગ માપદંડો હેઠળ આવે છે. તે સંજોગોમાં, અવિધકારીઓની સમિમમિતએ લાઇસ4સનું નવીકરણ ન કરવાની સલાહ આપી હતી.અવિધકારીઓની સમિમમિતની ભલામણોને એમએચએ દ્વારા )વીકારવામાં આવી હતી અને સહાયક સામગ્રી દ્વારા તેને મજબૂત બનાવવામાં આવી છે.

૧૨. હાઈઅદાલતની વિડવિવઝન બેંચે વિનદmશ આપ્યો હતો કે એમએચએ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી ફાઇલો તેની સમક્ષ મૂકવામાં આવશે કારણ કે સિંસગલ જજે 'ફાઇલો પર આધાર રાખીને' અરજીને ફગાવી દીધી હતી. ફાઇલોને ધ્યાનમાં રાખીને વિડવિવઝન બે4ચે જણાવ્યું હતું કેઃ (૧)જો કે આ મુદ્દાની પ્રકૃ મિત અને ગંભીરતા ફાઇલોમાંથી )પષ્ટ નથી, પરંતુ એવા )પષ્ટ સંકેતો છે કે જો એમબીએલને ચેનલના સંચાલન મા*ે આપવામાં આવેલી મંજૂરીને નવીકરણ કરવામાં આવે તો રાજ્ય અને જાહેર વ્યવ)થાની સુરક્ષાને અસર થશે; (૨) રાજ્ય સામા4ય રીતે પ્રેસની )વતંત્રતામાં હ)તક્ષેપ કરી શકે નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને લગતી બાબતોમાં 4યાવિયક સમીક્ષાનો અવકાશ મયા-રિદત છે; (૩) ભારત સંઘ જ્યારે "બંધારણીય વિવચારણાઓ અવિ)તત્વમાં હોય, જેમ કે રાજ્યની સુરક્ષાને લગતી બાબતો, અથવા જ્યારે કોઈ ચોક્કસ કાયદા હેઠળ ચોક્કસ પ્રમિતરક્ષા હોય ત્યારે" મારિહતી પૂરી પાડવાનો ઇનકાર કરી શકે છે. રાજ્ય મા*ે પ્રમિતરક્ષાની અરજી કરવી તે પૂરતું નથી અને તે અદાલતમાં સોગંદનામા પર તેને યોગ્ય ઠેરવવા મા*ે સક્ષમ હોવું જોઈએ (એમ.એલ. શમા- વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા [૧૦ એઆઈઆર ૨૦૨૧ એસસી ૫૩૯૬ ] પર આધાર રાખે છે); અને (૪) સિંસગલ જજ સમક્ષ ભારત સંઘ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલા વિનવેદનથી રાજ્યએ બિબન-જાહેરાતની અરજીને વાજબી ઠેરવી છે, જે સૂચવે છે કે "ગૃહ

મંત્રાલયે જાણ કરી છે કે હાથ પરના કેસમાં સુરક્ષા મંજૂરીનો ઇનકાર ગુપ્તચર ઇનપુટ્સ પર આધારિરત છે, જે સંવેદનશીલ અને ગુપ્ત પ્રકૃ મિતના છે, તેથી, નીમિતની બાબત તરીકે અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં, એમએચએ ઇનકારના કારણો જાહેર કરતું નથી." ૧૩ અપીલકતા-ઓએ હાઈઅદાલતની વિડવિવઝન બે4ચના ચુકાદા સામે બંધારણની અનુચ્છેદ ૧૩૬ હેઠળ કાય-વાહી શરૂ કરી હતી. 15 માચ- 2022 ના આદેશ દ્વારા, આ અદાલતે સીલબંધ કવરમાં હાઇઅદાલત સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલી સંબંવિધત ફાઇલોનો ઉપયોગ કયા- પછી, ૩૧ જા4યુઆરી ૨૦૨૨ ના એમઆઈબીના આદેશ પર વચગાળાનો )*ે આપ્યો હતો, જેના દ્વારા મીવિડયા વન ચેનલને ચલાવવાની મંજૂરી રદ કરવામાં આવી હતી. આદેશનો સંબંવિધત ભાગ નીચે કાઢવામાં આવ્યો છેઃ "૬ . અગાઉના વિનદmશના અનુસંધાનમાં, ફાઇલોને અદાલતમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી. ૭ . અરજદારો વતી હાજર રહેલા વિવદ્વાન વરિરષ્ઠ વકીલ શ્રી દુષ્યંત એ દવેએ અરજદારો સમક્ષ ફાઇલોની સામગ્રી જાહેર કરવાનો ઇનકાર કરીને હાઇઅદાલતના અબિભગમને આડે હાથ લીધો હતો. શ્રી દવેએ વચગાળાની રાહત મા*ેની અરજી પર ભાર મૂક્યો હતો અને રજૂઆત કરી હતી કે આ અદાલતને ફાઇલોની તપાસ કરવામાં કોઈ વાંધો નથી. તદનુસાર, સુનાવણી દરમિમયાન, અદાલત દ્વારા

ફાઇલોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે. ૮ . હાલના તબક્કે, અમારો અબિભપ્રાય એવો છે કે અદાલતે જે ફાઈલોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે તેને ધ્યાનમાં રાખીને અરજદારો વતી વચગાળાની રાહત આપવા મા*ેનો કેસ કરવામાં આવ્યો છે. ૯. અમે તદનુસાર આદેશ આપીએ છીએ અને વિનદmશ આપીએ છીએ કે આગળના આદેશો સુધી, કે4દ્ર સરકારના ૩૧ જા4યુઆરી ૨૦૨૨ ના રોજ અરજદાર, મધ્યમમ બ્રોડકાસ્ટિં)*ગ વિલમિમ*ેડને આપવામાં આવેલી સુરક્ષા મંજૂરીને રદ કરવાના આદેશો પર )*ે રહેશે. અરજદારોને ૩૧ જા4યુઆરી ૨૦૨૨ ના રોજ મંજૂરી રદ કરતા પહેલા તરત જ જે આધારે ચેનલનું સંચાલન કરવામાં આવી રહ્યું હતું તે જ આધારે મીવિડયા વન નામની સમાચાર અને વત-માન બાબતોની *ીવી ચેનલનું સંચાલન ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે." આ અદાલતે એવું પણ અવલોકન કયુ” હતું કે ફાઇલોની સામગ્રી અપીલકતા-ઓ સમક્ષ જાહેર કરવી જોઈએ કે કેમ તે મુદ્દો )પષ્ટપણે ખુલ્લો રાખવામાં આવ્યો છે: "૧૧ . અરજદારોને આ કાય-વાહીમાં તેમના પડકારને અસરકારક રીતે આગળ ધપાવવા મા*ે સક્ષમ બનાવવા મા*ે ફાઇલોની સામગ્રી જાહેર કરવી જોઈએ કે કેમ તે અંગેનો મુદ્દો )પષ્ટપણે ખુલ્લો રાખવામાં આવ્યો છે, જે અરજીઓ અંમિતમ વિનકાલ મા*ે લેવામાં આવે તે પહેલાં ઉકેલવા મા*ે ખુલ્લો રાખવામાં આવ્યો છે.[...]૧૩ અમે )પષ્ટ કરીએ છીએ કે આ તબક્કે અદાલત દ્વારા ફાઇલોનો અભ્યાસ અરજદારોની દલીલોના *કાઉપણું પર અબિભવ્યવિક્ત નથી

કે તેઓ ફાઇલોનું વિનરીક્ષણ કરવાનો હકદાર હશે.અંમિતમ વિનકાલના તબક્કે આ મુદ્દાને હલ કરવા મા*ે ખુલ્લો રાખવામાં આવ્યો છે.". બી. રજુુઆત ૧૪. એમ.બી.એલ. વતી હાજર રહેલા વરિરષ્ઠ કાઉ4સેલ શ્રી દુષ્યંત દવેએ નીચેની રજૂઆતો કરી હતીઃ (૧) મીવિડયા વન નામની ચેનલને અપસ્ટિંલક કરવા અને ડાઉનસ્ટિંલક કરવા મા*ે અપાયેલી મંજૂરીને રદ કરતો એમઆઇબી દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલો આદેશ નીચેના કારણોસર ગેરબંધારણીય છેઃ (અ) સુરક્ષા મંજૂરી એ ફક્ત ચેનલ ચલાવવાની પરવાનગી આપવા મા*ેની પૂવ- શરત છે અને હાલની પરવાનગીના નવીકરણ મા*ે નહીં. અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાની અનુચ્છેદ ૧૦ હેઠળ, હાલની પરવાનગીનું નવીકરણ ફક્ત ચેનલને જ આધીન છે કે તે પાંચ કે તેથી વધુ પ્રસંગોએ કાય-Iમ અને જાહેરાત સંરિહતાની શરતો અને વિનયમોનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ દોષી ઠેરવવામાં આવી નથી; (બ) ઉપરોક્ત દલીલને પૂવ-ગ્રહ વિવના, બંધારણની અનુચ્છેદ ૧૯ (૨) હેઠળ વિનધા-રિરત પ્રેસની )વતંત્રતા પર વાજબી પ્રમિતબંધો કરતાં વધુ આધારો પર સુરક્ષા મંજૂરીને નકારી શકાતી નથી. પરવાનગી રદ કરવાનો આદેશ અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ

માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૯.૨ નો સંદભ- આપે છે. ફકરો ૯.૨ એ 'પરવાનગી મેળવવાની પ્રવિIયા'નો એક ભાગ છે, જેમાં જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે પરવાનગી મા*ેની અરજી સુરક્ષા મંજૂરી મા*ે ગૃહ મંત્રાલયને મોકલવામાં આવશે. સુરક્ષા મંજૂરી આપવાની કે નકારવાની પ્રવિIયા કેબલ *ેવિલવિવઝન ને*વક્સ- (રેગ્યુલેશ4સ) એક્* ૧૯૯૫ ની અનુચ્છેદ ૪(૬) સાથે વંચાતી બંધારણની અનુચ્છેદ ૧૯(૨)માં સૂસિચત મયા-દાઓને આવિધન હોવી જોઈએ. અને (ક) અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૫.૨ અને ૫.૯ માં ચોક્કસ સમયગાળા મા*ે આપવામાં આવેલી મંજૂરીને )થમિગત કરવા મા*ે જાહેર રિહત અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મયા-રિદત આધારો સૂચવવામાં આવ્યા છે. (૨) 2011 માં, એમઆઇબીએએ મીવિડયા વન ચલાવવાની મંજૂરી આપી હતી. તે પૂવ- ધારણા કરે છે કે અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૯.૩ અને ૯.૪ હેઠળ જરૂરી સુરક્ષા મંજૂરી મંજૂરી આપવામાં આવી તે પહેલાં આપવામાં આવી હતી.૨૦૧૧ અને ૨૦૨૨ વચ્ચે સુરક્ષા મંજૂરી પાછી ખેંચવામાં આવી ન હતી. આ નવીકરણ આપોઆપ મંજૂર થઈ જવું જોઈતું હતું, ખાસ કરીને કારણદશ-ક નોરિ*સમાં અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૧૦.૨ હેઠળ વિનધા-રિરત શરતોના કોઈ પણ પ્રકારના ઉલ્લંઘનનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો ન હોવાથી; અને (૩) એમ.બી.એલ.ને કારણદશ-ક નોરિ*સમાં કરવામાં આવેલા આક્ષેપોને *ેકો આપવા મા*ે એમ.આઈ.બી.એ હાઈઅદાલત સમક્ષ રજૂ કરેલી સામગ્રીની એક્સેસ આપવામાં આવી ન હતી. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા, 'સીલબંધ કવર'માં સામગ્રી

રજૂ કરીને અને ઉચ્ચ અદાલતે, તેના ચુકાદા દરમિમયાન તેના પર આધાર રાખીને, કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને નકારી કાઢ્યા. આ પ્રવિIયા ખુલ્લી અદાલતના સિસદ્ધાંત અને પક્ષકારો મા*ે વાજબીપણાના સિસદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન કરે છે. ૧૫. મીવિડયા વનના સંપાદક, વરિરષ્ઠ વેબ વિડઝાઇનર અને વરિરષ્ઠ કેમેરા મેન વતી શ્રી હુઝેફા અહમદી, વરિરષ્ઠ કાઉ4સેલ દ્વારા નીચે મુજબની રજૂઆત કરવામાં આવી (એસએલપી (સી) નં. ૪૩૩૧/૨૯૨૨) : ( ) i એમ.આઇ.બી. દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ આદેશ બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૯ (૧) (એ) હેઠળ સંરસિક્ષત એમ.બી.એલ. ની )વતંત્રતાનું ઉલ્લંઘન કરે છે.પરવાનગીના રી4યુઅલને નકારવાની એમ. આઈ. બી. ની કાય-વાહી અનુચ્છેદ ૧૯ (૨) માં સૂચવવામાં આવેલા વાજબી વિનયંત્રણો દ્વારા સુરસિક્ષત નથી. એમબીએલના મૂળભૂત અવિધકારોને મન)વી પૂવ-ધારણા પર ઘ*ાડી શકાય નરિહ. (ક) કારણદશ-ક નોરિ*સ અને પરવાનગી રદ કરવાનો આદેશ, કારણો અને વિવગતોથી વંસિચત છે; (ખ) આ બાબતે ઉચ્ચ અદાલત સમક્ષ દાખલ કરેલા સોગંદનામામાં, એમ.આઇ.બી. એ માત્ર એવી દલીલ કરી હતી કે સામગ્રી સંવેદનશીલ છે અને

'નીમિતવિવષયક બાબત તરીકે, અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં, ગૃહ મંત્રાલય અ)વીકારના કારણો જાહેર કરતું નથી'; (ગ) ઉચ્ચ 4યાયાલયની ખંડપીઠે )વીકાયુ” છે કે આ મુદ્દાની 'ગંભીરતા', 'અસર', 'પ્રકૃ મિત' અને 'ઊંડાઈ' એમ. આઈ. બી. દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી ફાઇલોમાંથી જાણી શકાતી નથી. એવું પણ જોવામાં આવ્યું હતું કે 'અમારી સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલી ફાઇલ્સમાં ઘણી બધી વિવગતો ઉપલબ્ધ નથી "; અને (ઘ) આ અદાલતે મૂળભૂત અવિધકારોને ઘ*ાડવા મા*ે "રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા" ના વ્યાપક ઉપયોગ પર સતત વાંધો ઉઠાવ્યો છે. ( ) ii પ્રમાણસરતાના સિસદ્ધાંતમાં એવી વિવભાવના છે કે મૂળભૂત અવિધકારોને ઘ*ાડવા મા*ે ઓછામાં ઓછા પ્રમિતબંવિધત માધ્યમોનો ઉપયોગ થવો જોઈએ. (અનુરાધા ભસીન વિવરુદ્ધ ભારત સંઘ {(૨૦૨૦) ૩ એસસીસી ૬૩૭)} અને કે. એસ. પુટ્ટા)વામી (૯જે) વિવરુદ્ધ ભારત સંઘ {(૨૦૧૭) ૧૦ એસસીસી ૧)}.અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકામાં વિવવિવધ સમયગાળા મા*ે લાઇસ4સને સ)પે4ડ કરવાની વિવભાવના છે.પરવાનગી રદ કરવી એ એમ.આઇ.બી. પાસે ઉપલબ્ધ 4યુનતમ પ્રમિતબંવિધત સાધન ન હતું; અને

( ) iii ઉચ્ચ અદાલતે રદ કરવાના હુકમના પડકારને નકારવા મા*ે સીલબંધ કવરમાં મુકવામાં આવેલી સામગ્રી પર આધાર રાખ્યો હતો.ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી આ કાય-વાહી કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. ૧૬. કેરળ યુવિનયન ઓફ વર્કિંકગ જના-વિલ)ટ્સ (એસએલપી (સી) નં. ૪૬૭૮/૨૦૨૨) વતી વરિરષ્ઠ કાઉ4સેલ શ્રી મુકુલ રોહતગી એ રજૂઆત કરી કે બંધારણની અનુચ્છેદ ૧૯ (૧) (એ) હેઠળ સુરસિક્ષત, પ્રેસની )વતંત્રતા એ સૌથી સ્ટિંકમતી )વતંત્રતાઓમાંની એક છે અને તેનું અસંવેદનશીલ રીતે ઉલ્લંઘન થવું જોઈએ નહીં. તેમણે દલીલ કરી હતી કે પરવાનગીના રી4યુઅલ મા*ેની શરતો, પરવાનગીની મંજૂરી મા*ેની શરતોથી અલગ હોવા છતાં, ઉચ્ચ અદાલતે પરવાનગીની મંજૂરી અને લાઇસ4સના રી4યુઅલ બંને મા*ે સમાન ધોરણ લાગુ કયુ” હતું. સીલબંધ કવરમાં ઉચ્ચ અદાલતમાં સંબંવિધત સામગ્રીના ખુલાસા પર, એવી રજુઆત કરવામાં આવી હતી કે જો સામગ્રીમાં સંવેદનશીલ મારિહતી હોય, તો અપીલકતા-ઓને ફાઇલનો અભ્યાસ કરવાની મંજૂરી આપતા પહેલા સામાવાળાઓએ તેને સુધારીને ફરીથી રજૂ કરી હોત.એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે સામગ્રીની સંવેદનશીલતા અસરગ્ર)ત પક્ષને બાકીના ભાગો જોવાથી રોકી શકતી નથી.

૧૭. સામાવાળાઓ વતી, શ્રી કે. એમ. ન*રાજ, એવિડશનલ સોવિલસિસ*ર જનરલ, નીચે મુજબની રજૂઆતો કરી હતીઃ ( ) i અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૯.૨ અને ૧૦ દશા-વે છે કે સુરક્ષા મંજૂરી, લાઇસ4સના રી4યુઅલ મા*ેની પૂવ- શરત છે; ( ) ii એમ. આઇ. બી. ને મીવિડયા વનને આપવામાં આવેલી પરવાનગી રદ કરવામાં વાજબી ઠેરવવામાં આવી હતી કારણ કે ગૃહ મંત્રાલયે સુરક્ષા મંજૂરી નકારી હતી; અને ( ) iii જ્યારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મુદ્દાઓ સામેલ હોય ત્યારે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને બાકાત રાખવામાં આવે છે (એક્સ આમ•મેન (સુપ્રા) અને વિડવિજ કેબલ (સુપ્રા)). સી. મુદ્દાઓ ૧૮. *ેવિલવિવઝન ચેનલ મીવિડયા વન ચલાવવા મા*ે એમબીએલને અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ પરવાનગીને રી4યુ કરવાનો ઇનકાર કરતા, એમઆઈબી દ્વારા

જારી કરાયેલા આદેશની મા4યતા નક્કી કરતી વખતે નીચેના મુદ્દાઓ ઉપવિ)થત થાય છેઃ ( ) i અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકા હેઠળ પરવાનગીના રી4યુઅલ મા*ે સુરક્ષા મંજૂરી, એક આવશ્યક શરત છે કે નહીં; ( ) ii લાઇસ4સના રી4યુઅલ નો ઇનકાર કરવો અને હાઇઅદાલતની વિડવિવઝન બેંચ દ્વારા અપનાવવામાં આવેલી કાય-વાહી બંધારણ હેઠળ અપીલકતા-ઓની પ્રવિIયાગત બાંયધરીનું ઉલ્લંઘન કરે છે કે નહીં; અને ( ) iii લાઇસ4સના રી4યુઅલને નકારવાનો આદેશ, બંધારણની અનુચ્છેદ ૧૯ (૧) (એ) હેઠળ એમબીએલના, વાણી અને અબિભવ્યવિક્તની )વતંત્રતાના અવિધકાર પર મન)વી પ્રમિતબંધ છે કે કેમ. ૧૯. વિવશ્લેષણ પર આગળ વધતા પહેલા, કે*લાક વા)તવિવક પાસાઓ પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.૩ મે ૨૦૨૧ના રોજ, એમ.બી.એલ. દ્વારા એમ.આઇ.બી. ને અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ પરવાનગીના રી4યુઅલ મા*ે અરજી રજૂ કરવામાં આવી હતી. અરજીમાં જણાવાયું હતુ કે મીવિડયા વનને આપવામાં આવેલી અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ પરવાનગીઓ અનુIમે ૩૦

સપ્*ેમ્બર ૨૦૨૧ અને ૨૯ સપ્*ેમ્બર ૨૦૨૧ ના રોજ સમાપ્ત થશે.કેરળ ઉચ્ચ અદાલત સમક્ષ એએસજી દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલા વિનવેદનમાં, રજૂઆત કરવામાં આવી હતી કેઃ ( ) i એમ.બી.એલ. દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી 'રી4યુઅલ' મા*ેની અરજી એમ.આઇ.બી. દ્વારા એમ.એચ.એ. ને મોકલવામાં આવી હતી; અને ( ) ii ૨૯ વિડસેમ્બર, ૨૦૨૧ ના પત્ર દ્વારા, એમ.એચ.એ. એ અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગની પરવાનગીના 'રી4યુઅલ' મા*ે એમ.બી.એલ. ને સુરક્ષા મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કય હતો. ૨૦. એમ.આઇ.બી. એ કારણદશ-ક નોરિ*સ બહાર પાડીને જણાવ્યું હતું કે, સુરક્ષા મંજૂરીના ઇનકારને કારણે એમ.બી.એલ. "અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ મા*ેની પરવાનગીના 'રી4યુઅલ" મા*ેની પાત્રતા ધરાવતુ નથી". એમબીએલને કારણ બતાવવા મા*ે જણાવવામાં આવ્યું હતું કે 'તેમને આપવામાં આવેલી પરવાનગી શા મા*ે રદ કરવી જોઈએ નહીં'. ૩૧ જા4યુઆરી ૨૦૨૨ ના તેના પત્ર દ્વારા, એમ.આઇ.બી. એ આદેશ આપ્યો હતો કે મીવિડયા વનને અપસ્ટિંલક અને ડાઉનસ્ટિંલક કરવા મા*ે એમબીએલને આપવામાં આવેલી પરવાનગી 'રદ' કરવામાં આવે.કારણદશ-ક નોરિ*સમાં જણાવાયું હતું કે લાયસ4સના 'રી4યુઅલ' મા*ે

જરૂરી સુરક્ષા મંજૂરી નકારવામાં આવી છે અને એમ. આઈ. બી. ને કારણ દશા-વવા મા*ે જણાવવામાં આવ્યું હતું કે તેનું લાઇસ4સ શા મા*ે 'રદ' ન કરવું જોઈએ.૩૧ જા4યુઆરી ૨૦૨૨ ના એમ. આઈ. બી. ના આદેશમાં 'રદબાતલ' જેવી શબ્દાવલી નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.હાઈઅદાલતની વિડવિવઝન બેંચે ૨ માચ- ૨૦૨૨ ના રોજ તેના ચુકાદામાં, 'રી4યુઅલ' અરજી અને 'રદબાતલ' આદેશમાં વપરાયેલી વાક્યરચના વચ્ચેની અસંગતતાની નોંધ લીધી હતી. ૨૧. કારણ દશા-વવાની નોરિ*સ અને રદ કરવાનો આદેશ 'લાઇસ4સ રદ કરવા' નો સંદભ- આપે છે.જો કે, આ બંનેમાં નોંધ છે કે એમ.બી.એલ. એ લાઇસ4સના રી4યુઅલ મા*ેની એક શરત પૂરી કરી નથી કારણ કે તેને એમ.એચ.એ. દ્વારા સુરક્ષા મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો. અપીલકતા-ઓના વકીલે 'રી4યુઅલ' અને 'રદબાતલ' શબ્દસમૂહોના પર)પર ઉપયોગથી ઉદ્ભવતી અસંગતતા પર રજૂઆતો કરી નથી.આમ, અમે તે સમજણ પર આગળ વધીશું કે ૩૧ જા4યુઆરી ૨૦૨૨ ના એમ. આઈ. બી. ના આદેશે, ચેનલ ચલાવવા મા*ે લાઇસ4સના રી4યુઅલ મા*ેની અરજીને નકારી કાઢી હતી. ડી. પરવાનગીના રી4યુઅલ મા*ે સુરક્ષા મંજૂરીની આવશ્યકતા

૨૨. અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાનો ફકરો ૧૦, હાલની પરવાનગીઓના રી4યુઅલ મા*ેની શરતો નક્કી કરે છે.ફકરા ૧૦ મુજબ, મંજૂરીના નવીકરણ પર દસ વષ- મા*ે વિવચાર કરવામાં આવે છે, જે આ શરતને આવિધન છે કે ચેનલને મંજૂરીની શરતો અને વિનયમોનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ દોષી ઠેરવવામાં ન આવે, જેમાં પાંચ કે તેથી વધુ પ્રસંગોએ કાય-Iમ અને જાહેરાત સંરિહતાના કોઈપણ ઉલ્લંઘનનો સમાવેશ થાય છે. ફકરો ૧૦.૪ એ વિનધા-રિરત કરે છે કે પરવાનગી આપવામાં આવે તે સમયે લાગુ પડતા વિનયમો અને શરતો, પરવાનગીની શરતો દ્વારા કરવામાં આવેલા ફેરફારોને આવિધન, રી4યુઅલ સમયે લાગુ થશે.જોગવાઈના સંબંવિધત ફકરા નીચે મુજબ છેઃ "૧૦. હાલની પરવાનગીઓનું રી4યુઅલ ૧૦.૨ મંજૂરીના રી4યુઅલ પર દસ વષ- મા*ે વિવચાર કરવામાં આવે છે, જે આ શરતને આવિધન છે કે ચેનલને મંજૂરીની શરતો અને વિનયમોનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ દોષી ઠેરવવામાં ન આવે, જેમાં પાંચ કે તેથી વધુ પ્રસંગોએ કાય-Iમ અને જાહેરાત સંરિહતાના કોઈપણ ઉલ્લંઘનનો સમાવેશ થાય છે.ઉલ્લંઘન કોને કહી શકાય, તે )થામિપત )વ-વિનયમન પદ્ધમિતઓ ના પરામશ- દ્વારા નક્કી કરવામાં આવશે.

[...] ૧૦.૪ વત-માન પરવાનગીધારકોની પરવાનગીના રી4યુઅલ પર વિવચાર કરતી વખતે, કંપનીની કુલ સંપવિત્ત અને *ોચના મેનેજમે4*ના અનુભવની પાત્રતાના માપદંડ લાગુ પડશે નહીં.જો કે, અ4ય શરતો અને બોલીઓ, પરવાનગીની સુધારેલી શરતો અને બોલીઓ અનુસાર લાગુ થશે.” ૨૩ ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાનો ફકરો ૯, જે ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ મા*ે હાલની પરવાનગીઓના રી4યુઅલ મા*ેની પ્રવિIયા નક્કી કરે છે તે અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૧૦ ની દ્રષ્ટિષ્ટએ સમાન છે.આ જોગવાઈ સૂચવે છે કે હાલની પરવાનગીનું રી4યુઅલ એ વિનરિહત અવિધકાર નથી. ફકરા ૧૦.૨ માં ઉલ્લેખ છે કે 'પરવાનગીના રી4યુઅલને...શરતોને આવિધન ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે.....' જે ત્યારબાદ દશા-વવામાં આવી છે.અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગના રી4યુઅલ મા*ે ફકરા ૧૦ માં વિનધા-રિરત શરતો આ મુજબ છેઃ ( ) i ચેનલે પાંચ કે તેથી વધુ પ્રસંગોએ કાય-Iમ અને જાહેરાત સંરિહતાનું ઉલ્લંઘન ન કયુ” હોય;

( ) ii ચેનલને પરવાનગીની શરતો અને બોલીઓનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ દોષી ઠેરવવામાં આવી ન હોવી જોઈએ; અને ( ) iii ચેનલે પરવાનગી પત્ર દ્વારા સુધારેલ પરવાનગી આપવા પર લાગુ થતી તમામ શરતો અને બોલીઓને પૂણ- કરવી આવશ્યક છે. શરત ૧:પ્રોગ્રામ કોડનું ઉલ્લંઘન ૨૪ મીવિડયા વનને પાંચ કે તેથી વધુ પ્રસંગોએ કાય-Iમ અને જાહેરાત સંરિહતાના ઉલ્લંઘન બદલ દોમિષત ઠેરવવામાં આવ્યો નથી.૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦ના રોજ, એમ.આઇ.બી. દ્વારા કેબલ *ેવિલવિવઝન ને*વક- વિનયમો ૧૯૯૪ અને કેબલ *ેવિલવિવઝન ને*વક્સ- (વિનયમન) એક્* ૧૯૯૫ ના પ્રોગ્રામ કોડના ઉલ્લંઘનનો આરોપ લગાવતી કારણદશ-ક નોરિ*સ જારી કરવામાં આવી હતી, જ્યારે નાગરિરકત્વ (સુધારા) અવિધવિનયમ ૨૦૧૯ સામે યોજાયેલા વિવરોધ પ્રદશ-નો દરમિમયાન ઉત્તર-પૂવ- રિદલ્હીમાં થયેલી રિહંસા અંગેના અહેવાલોનું પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું હતું.

૨૫. ૬ માચ- ૨૦૨૦ આદેશ દ્વારા, કેબલ *ેવિલવિવઝન ને*વક્સ- (વિનયમન) અવિધવિનયમ ૧૯૯૫ ની અનુચ્છેદ ૨૦ (૨) અને ૨૦ (૩) દ્વારા આપવામાં આવેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને અને અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૮.૧ અને ૮.૨ થકી, એમ.આઇ.બી. એ ૪૮ કલાક મા*ે મીવિડયા-વન ચેનલના પ્રસારણ અને પુનઃ પ્રસારણ પર પ્રમિતબંધ મૂકવાનો આદેશ આપ્યો હતો. ૨૬. જો કે, ૭ માચ- ૨૦૨૦ ના આદેશ દ્વારા, એમ.આઇ.બી. એ વિનદmશ આપ્યો હતો કે એમ.બી.એલ. એ જ રિદવસે સવારે ૯.૩૦ વાગ્યાથી ચેનલ મીવિડયા વનને અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ ફરી શરૂ કરી શકે છે.આ ઉદાહરણ સિસવાય, એવું સૂચવવા મા*ે રેકોડ- પર કંઈ નથી કે મીવિડયા વનએ પ્રોગ્રામ કોડનું ઉલ્લંઘન કયુ” છે.અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૧૦.૨ માં જણાવાયું છે કે ચેનલે પાંચથી વધુ પ્રસંગોએ કાય-Iમ સંરિહતાનું ઉલ્લંઘન ન કરેલુ હોવુ જોઈએ.કાય-Iમ સંરિહતાના કથિથત ઉલ્લંઘનની એકમાત્ર ઘ*ના માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૧૦ ની પ્રથમ શરતને પૂણ- કરતી નથી. શરત ૨ અને ૩:લાયસ4સના રી4યુઅલ મા*ે સુરક્ષા મંજૂરીની જરૂરિરયાત ૨૭ અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૧૦.૪ માં જણાવાયું છે કે રી4યુઅલ મા*ેની અરજી પર વિવચારણા કરતી વખતે, ચેનલે પરવાનગી પત્ર દ્વારા સુધારેલ

પરવાનગી આપવા પર લાગુ થતી તમામ વિનયમો અને શરતો પૂણ- કરવી જોઈએ.પરવાનગી આપવા મા*ે લાગુ પડતા વિનયમો અને શરતો અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકામાં પ્ર)તુત છે અને તે ચોક્કસ ફકરા અથવા અનુચ્છેદમાં કેવિ4દ્રત નથી.અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાનો ફકરો ૨ (અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાનો ફકરો ૧) અરજદાર કંપનીઓને લાગુ પાત્રતાના માપદંડ સૂચવે છે.શરતોમાં, અ4ય બાબતોની સાથે, લઘુતમ ને*વથ- અને અગાઉના સંચાલકીય અનુભવનો સમાવેશ થાય છે.અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાનો ફકરો ૩ (અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાનો ફકરો ૨) સમાચાર અને વત-માન બાબતોની *ીવી ચેનલને અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ મા*ે પાત્રતાના માપદંડ સૂચવે છે.અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૯ (અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૮) "ચેનલોને મંજૂરી આપવાની પ્રવિIયા" સૂચવે છે.આ જોગવાઈ નીચે પ્રમાણે છે. "૯. ચેનલને પરવાનગી આપવા મા*ેની પ્રવિIયા ૯.૧ અરજદાર કંપની સૂચના અને પ્રસારણ મંત્રાલયના સસિચવને, ત્રણ નઅનુચ્છેદાં, વિનધા-રિરત ફોમm* "ફોમ- ૧" માં, તમામ જરૂરી દ)તાવેજો સાથે, જ્યાં પણ વિનધા-રિરત હોય ત્યાં પ્રવિIયા ફીની રકમ મા*ે, પગાર અને રિહસાબ અવિધકારી, મારિહતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય, શા)ત્રી ભવન, નવી

રિદલ્હીની તરફેણમાં, નવી રિદલ્હી ખાતે સમાન રકમની ચુકવણી મા*ેના વિડમા4ડ ડ્રાફ્* સરિહત, અરજી કરી શકે છે.૯.૨ અરજીપત્રકમાં આપવામાં આવેલી મારિહતીના આધારે, જો અરજદાર પાત્ર જણાય તો તેની અરજી સુરક્ષા મંજૂરી મા*ે ગૃહ મંત્રાલયને અને સે*ેલાઈ* ઉપયોગની મંજૂરી મા*ે અવકાશ વિવભાગને (જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં) મોકલવામાં આવશે.[...] "(ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે) ૨૮ ફકરા ૯.૨ માં જણાવાયું છે કે જે અરજી પાત્ર હોવાનું જણાય છે તેને સુરક્ષા મંજૂરી મા*ે ગૃહ મંત્રાલયને મોકલવામાં આવશે.ફકરા ૩ અને ૯ સૂચવે છે કે અરજી ફોમ-ની રસીદ પર, એમ.આઇ.બી. એ નક્કી કરવા મા*ે કવાયત હાથ ધરશે કે ફકરા ૨ અને ૩ માં સૂચવવામાં આવેલી લાયકાતની શરતો પૂણ- થઈ છે કે નહીં.જો શરતો પૂણ- થાય, તો અરજી સુરક્ષા મંજૂરી મા*ે એમએચએને મોકલવામાં આવે છે.આમ, ફકરા ૯.૨ માં અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના ફકરા ૨ અને ૩ માં વિનધા-રિરત ઉપરાંત એક શરત સૂચવેલ છે. ૨૯ પરિરચ્છેદ ૯નું શીષ-ક એ*લે કે, “મંજૂરી મેળવવા મા*ેની પ્રવિIયા’ મૂળશરતના વિનધા-રણને ઘ*ાડતી નથી. પરિરચ્છેદ ૧૦.૪ કંપનીની ચોખ્ખી સ્ટિંકમતના અને વ્યવ)થાપકીય અનુભવના પાત્રતા માપદંડને રિર4યૂઅલ

અરજીની વિવચારણામાંથી બાકાત રાખે છે. મંજૂરી મા*ેની માગ-દર્વિશકા દ્વારા સૂસિચત અ4ય તમામ શરતો પરવાનગીના નવીનીકરણ મા*ે લાગુ પડે છે. ફકરા ૨ અને ૩ હેઠળ સૂસિચત શરતોને પૂણ- કયા- પછી સુરક્ષા મંજૂરીની જરૂરિરયાત ઉભી થાય છે. જો રિર4યૂઅલના સમયે સૂસિચત પ્રાથમિમક શરતો લાગુ પડતી હોય તો મંજૂરીના રિર4યૂઅલ મા*ે સુરક્ષા મંજૂરીની જરૂરિરયાતની અરજીને બાકાત રાખવાનું કોઈ કારણ નથી. ૩૦ વધુમાં, અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના પરિરચ્છેદ ૧૦.૪ મુજબ લાયસ4સના નવીનીકરણના સમયે 'મંજૂરી પત્ર દ્વારા સુધારેલી' શરતો લાગુ પડે છે. ‘મંજૂરી પત્ર’ સાથેના પરિરવિશષ્ટમાં સુરક્ષા મંજૂરીની શરતોમાં સુધારો કરતી કે તેને દૂર કરતી કોઈ શરત દશા-વવામાં આવી નથી. તેના બદલે, પરિરવિશષ્ટમાં જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે ‘જાહેર વ્યવ)થા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા’ના આધારે લાઇસ4સ રદ કરવામાં આવશે. જોકે, અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાના પરિરચ્છેદ ૧૦ને ધ્યાનમાં રાખતા લાયસ4સધારકનું પરવાનગીનું નવીનીકરણ કરવા મા*ે કોઈ )થામિપત રિહત હોતું નથી, પરંતુ લાઇસ4સ રદ કરવા મા*ેના કારણોથી લાઇસ4સ રિર4યૂ કરવાનો ઇનકાર કરવાના કારણો ભૌમિતક રીતે અલગ હોઈ શકે નહીં. આનું કારણ એ છે કે લાઇસ4સ રિર4યૂ ન કરવું અને લાઇસ4સ રદ કરવું એ બંને પ્રેસની )વતંત્રતાના અવિધકાર પર પ્રમિતબંધ છે. નવીનીકરણ અરજીના ઉદ્દેશ મા*ે

ચોખ્ખી સ્ટિંકમત અને વ્યવ)થાપકીય અનુભવના પાત્રતા માપદંડને બાકાત રાખવા પાછળનો હેતુ એ છે કે બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૯(૨) હેઠળની જોગવાઈઓ સિસવાય અ4ય કારણોસર પ્રેસની )વતંત્રતાને મયા-રિદત કરી શકાય નહીં. આમ, ‘પરવાનગી પત્ર’ દ્વારા સુધારવામાં આવેલી અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાનો પરિરચ્છેદ ૧૦.૪ સૂચવે છે કે એમ.એચ.એ. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને જાહેર વ્યવ)થાના કારણોસર સુરક્ષા મંજૂરીનો ઇનકાર કરી શકે છે. આમ, અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગની માગ-દર્વિશકા મુજબ 4યૂઝ ચેનલોની અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગની પરવાનગીના નવીનીકરણ મા*ે એમ.એચ.એ.ની સુરક્ષા મંજૂરી એક શરત છે, જે પૂણ- કરવાની જરૂર છે. ઇ. પ્રવિIયાગત આધાર પર 4યાવિયક સમીક્ષા ૩૧ બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૩માં જણાવવામાં આવ્યું છે કે બંધારણના ભાગ III માં જણાવેલા મૂળભૂત અવિધકારો સાથે અસંગત હોય તેવા તમામ કાયદા રદબાતલ ગણવામાં આવશે. અનુચ્છેદ ૧૩(૩)(ક) જણાવે છે કે આ જોગવાઈના હેતુ મા*ે કાયદામાં ‘કોઇ પણ વ*હુકમ, આદેશ, પે*ા - કાયદો, વિનયમ, વિનયમન, અવિધસૂચના, ભારતના રાજ્યક્ષેત્રમાં કાયદાનું બળધરાવતા કોઈ રિરવાજ અથવા ઉપયોગ'નો સમાવેશ થાય છે. આમ, તે કાયદાની )થામિપત વિ)થમિત છે કે વહીવ*ી કાય-વાહીને મૂળભૂત અવિધકારોના

ઉલ્લંઘનના આધાર પર પડકારી શકાય છે. બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૪ હેઠળ સમાનતાના અવિધકારની સામગ્રીનું આપખુદી સામે બાંયધરી સામેલ કરવા મા*ે વિવ)તરણ કયા- પછી વહીવ*ી કાય-વાહીની 4યાવિયક સમીક્ષાના કારણો વિવ)તયા- છે. વહીવ*ી કાય-વાહીની 4યાવિયક સમીક્ષા ( ) i ગેરવાજબીપણું અથવા અતાર્વિકકતા, ( ) ii ગેરકાયદેસરતા અને ( ) iii પ્રવિIયાગત અનૌસિચત્યના આધારે કરી શકાય છે.[જુઓ, )*ે* ઓફ આંધ્રપ્રદેશ વિવ. મેકડોવેલ, (૧૯૯૬) ૩ એસસીસી ૭૦૯; *ા*ા સેલ્યુલર વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા, (૧૯૯૪) ૬ એસસીસી ૬૫૧; અને કાઉવિ4સલ ઓફ સિસવિવલ સર્વિવસ યુવિનય4સ વિવ. મિમવિન)*ર ફોર સિસવિવલ સર્વિવસ, (૧૯૮૫) એ.સી. ૩૭૪] આ અદાલતે એવું પણ ઠરાવ્યું છે કે ઉપરોક્ત આધાર ઉપરાંત જો બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૯ અને ૨૧ હેઠળ બાંયધરી આપવામાં આવેલી )વતંત્રતાને અસર કરે તો પ્રમાણના આધારે વહીવ*ી કાય-વાહીની સમીક્ષા કરી શકાય છે. [જુઓ ઓમ કુમાર વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા, (૨૦૦૧) ૨ એસસીસી ૩૮૬; યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા વિવ. જી.ગણાયુથમ, (૧૯૯૭) ૭ એસસીસી ૪૬૩] ૩૨ સામા4ય કાયદામાંથી પ્રાપ્ત થતા કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતના બે પ્રાથમિમક પાસાઓ છે - ઓડી અલ્*ેરમ પા*mમ અને નેમો જુડેક્સ ઇન કોઝા સુઆ. ઓડી અલ્*ેરમ પા*mમ વિનષ્પક્ષ સુનાવણીના વિનયમને સમાવી લે છે. નેમો

જુડેક્સ ઇન કૌઝા સુઆમાં પક્ષપાત વિવરુદ્ધના વિનયમને સમાવી લેવામાં આવ્યો છે, એ*લે કે કોઇપણ વ્યવિક્તએ પોતાના કેસમાં 4યાયાધીશ બનવું જોઈએ નહીં. એમબીએલનો એવો કેસ છે કે એમઆઈબીએ ઓડી અલ્*ેરમ પા*mમના સિસદ્ધાંતનું પાલન કરેલ નથી, કારણ કે સુરક્ષા મંજૂરી ન આપવાના કારણો અને રદ કરવાના વિનણ-ય સાથે સંબંવિધત સામગ્રી જાહેર કરવામાં આવી નહોતી. એવી દલીલ કરવામાં આવી છે કે આ એમબીએલના વિનષ્પક્ષ સુનાવણીના અવિધકારનો ભંગ કરે છે. બીજી તરફ, એમઆઈબી એવી દલીલ કરે છે કે તેને કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું પાલન કરવાની જરૂર ન હતી કારણ કે સુરક્ષા મંજૂરીનો ઇનકાર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સંકળાયેલી બાબતમાં સમાવિવષ્ટ છે, જે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોના અમલીકરણનો )થામિપત અપવાદ છે. ૩૩ આ સંદભ-માં ત્રણ મહત્વની બાબતોનો જવાબ આપવો જરૂરી છેઃ ( ) i સુરક્ષા મંજૂરીનો ઇનકાર કરવાના વિનણ-ય મા*ેના કારણો અને સંબંવિધત સામગ્રીનો ખુલાસો ન થવાથી અનુચ્છેદ ૧૪ અને ૨૧ હેઠળ રક્ષાયેલા વિનષ્પક્ષ સુનાવણીના અવિધકારનું ઉલ્લંઘન થાય છે કે કેમ;

( ) ii વિનષ્પક્ષ સુનાવણીના અવિધકારનું ઉલ્લંઘન વિનણ-યને રદબાતલ બનાવશે કે કેમ; અને ( ) iii જો રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો વિવચાર કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનો )થામિપત અપવાદ હોય તો કુદરતી 4યાય અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના સિસદ્ધાંતો દ્વારા રજુ થતા )પધા-ત્મક રિહતોને અદાલતે કેવી રીતે ઉકેલવા જોઇએ. ૩૪ આ કેસ અદાલતને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મુદ્દાઓ સમાવિવષ્ટ હોય ત્યારે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોની ઉપયુક્તતા પર )પષ્ટતા કરવા અને કાયદો વિનયત કરવાની તક આપે છે. અદાલતે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને સંપૂણ-પણે રદ કરવાની મંજૂરી આપવાના અથવા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની સિંચતાઓ સાથે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને સંતુવિલત કરવાનો પ્રયાસ કરવાના બે દ્રષ્ટિષ્ટકોણમાંથી એકની પસંદગી કરવી જ પડશે. આ બંને )પધા-ત્મક દ્રષ્ટિષ્ટકોણમાંથી પસંદગી કરતા પહેલા આપણે કુદરતી 4યાય જે હેતુ પુરો પાડે છે તે અને પ્રવિIયાગત યોગ્ય પ્રવિIયાના 4યાયશા)ત્રીય વિવકાસ અંગે વિવશ્લેષણ કરવું જરૂરી છે.

ઇ.૧ કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોઃ હેતુ અને વિવષયવ)તુ ૩૫ કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતો વિનષ્પક્ષતા જાળવવાના ઉદ્દેશ સાથે કાયદા અને 4યાવિયક તથા વહીવ*ી કાય-વાહીની કામગીરીમાં વાંચવામાં આવતા હતા. આ સિસદ્ધાંતો નીચેના ચાર મહત્વપૂણ- હેતુઓને સાકાર કરવા પ્રયત્ન છેઃ ૩૬ વિનષ્પક્ષ પરિરણામઃ વિનણ-ય લેવાની પ્રવિIયામાં પક્ષપાત અને અ4યાયને રોકવા મા*ે પ્રવિIયાગત વિનયમો )થામિપત કરવામાં આવ્યા છે. પ્રવિIયાગત વિનયમોનું પાલન કયા- પછી જે વિનણ-ય લેવાય છે તે વિનષ્પક્ષ હોવો અપેસિક્ષત છે. એક વિનષ્પક્ષ પ્રવિIયા દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલું પરિરણામ ભરોસાપાત્ર અને સચો* હોય છે. ફોજદારી કાય-વાહીના સંદભ-માં 'સાચા' પરિરણામો મેળવવા અને 'સત્ય'ને ઓળખવા મા*ે ભારતીય પુરાવા અવિધવિનયમ, ૧૮૭૨ અને ફોજદારી પ્રવિIયા સંરિહતા, ૧૯૭૩માં પ્રવિIયાત્મક વિનયમો સૂચવવામાં આવ્યા છે. ૩૭ ચીફ કો4)*ેબલ ઓફ નોથ- વેલ્સ પોલીસ વિવ. ઇવા4સ [(૧૯૮૨) ૧ ડબલ્યુએલઆર ૧૧૫૫]માં અપીલકતા- નોથ- વેલ્સ પોલીસ ફોસ-ના અજમાયશી સભ્ય હતા. તેમના પર આરોપ લગાવ્યા વગર તેમને ફોસ-માંથી હ*ાવી દેવામાં આવેલ. હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસm આ વિનણ-યને એ આધાર પર રદ કય કે આરોપોનો ખુલાસો ન કરવો એ કુદરતી 4યાયના

સિસદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન છે. અદાલતે ચેતવણી આપેલ કે તેમની સામે આક્ષેપો કયા- વિવના કાય-વાહી હાથ ધરવામાં ગંભીર જોખમ છે, કારણ કે આરોપોની સત્યતા ક્યારેય ચકાસી શકાતી નથીઃ “આ રીતે કાય-વાહી હાથ ધરવામાં રહેલા અત્યંત જોખમનું ઉદાહરણ આપતા એ બાબત ખાસ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે કે, આ બે ગંભીર બાબતોમાંથી એક કે જેણે તેમને પ્રભાવિવત કય હોય તેવું લાગતું હોઈ, અપીલકતા-એ પોતાના સોગંદનામામાં કહેલ છે કે: "વધુમાં, વરિરષ્ઠ અવિધકારીઓને જાણવા મળેલ" (એસઆઇસી) "કે અરજદાર અને તેની પત્ની બેંગોરના *ાઇવિડન માઇનીવિડગ ફામ-માં ‘રિહપ્પી’ પ્રકારની જીવનશૈલી જીવતા હતા.” આ બાબત સામાવાળાને ક્યારેય જણાવવામાં આવેલ ન હતી અને જો અપીલકતા- અથવા તેમના ડેપ્યુ*ી, કે જેમને તેમણે તપાસ સોંપી હતી, તેમણે સામાવાળાને આ વિવશે પૂછવાની ત)દી વિલધી હોત તો તેમને તરત જ ખબર પડી હોત કે આ કથિથત સચો* આરોપ )પષ્ટ રીતે ખો*ો છે અને માત્ર ખો*ા સરનામાનું પરિરણામ છે. *ૂંકમાં કહીએ તો આ એક

તદ્દન ખો*ું વિનવેદન હતું કે જે કુદરતી 4યાયની વિનષ્ફળતાને કારણે જે ફરિરયાદ કરવામાં આવેલ છે તેના પર ચોક્કસ આધાર રાખે છે." ૩૮ વિનષ્પક્ષ પ્રવિIયામાં અંતર્વિનરિહત મૂલ્યઃ વિનષ્પક્ષ પ્રવિIયા એ માત્ર વિનષ્પક્ષ પરિરણામ મેળવવા મા*ેનું એક સાધન નથી, પરંતુ તે પોતાનામાં જ એક ઉદ્દેશ છે. વિનષ્પક્ષ પ્રવિIયાથી કાય-વાહીમાં સમાનતા આવે છે. કાય-વાહીઓ વિનષ્પક્ષ ‘લાગે છે’ અને દેખાય છે. કાંડા વિવ. મલાયા સરકાર [(૧૯૬૨) ૨૮ એમએલજે ૧૬૯]માં એક પોલીસ ઇ4)પેક્*રે તેમની બરતરફીને એ આધાર પર પડકારી હતી કે વિશ)તભંગની કાય-વાહી કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતો અનુસાર હાથ ધરવામાં આવેલ નથી. એવી દલીલ કરવામાં આવેલ કે, તેને 4યાય આપનાર અવિધકારી સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલ તપાસ અહેવાલની વિવગતોની જાણકારી ન હતી. આ કેસની મુખ્ય વાત એ હતી કે, અહેવાલની વિવગતો અંગે તેમની જાણકારીનો અભાવ સભાન અને અભાન એમ બંને પક્ષપાતની શક્યતા તરફ દોરી જાય છે કે કેમ. અદાલતે ઠરાવેલ કે, પક્ષપાતની સંભાવનાના પરીક્ષણનો ઉપયોગ માત્ર કુદરતી 4યાયના ઉલ્લંઘનનું વિનધા-રણ કરવા મા*ે ન કરી શકાય. અદાલતે ઠરાવેલ કે, આરોપીએ પક્ષપાત અથવા પૂવ-ગ્રહ સાબિબત કરવો જરૂરી નથી. તેના બદલે, જો ખુલાસો ન થવાથી પક્ષપાત અને પૂવ-ગ્રહની શક્યતા ઊભી

થાય તો તે પૂરતું છે, કારણ કે “જો બીજો પક્ષ તેની જાણકારી વિવના 4યાયાધીશ સુધી પહોંચેલ હોય તો કોઈપણ વ્યવિક્ત કે જે કેસ હારી ગઈ છે તે માનશે નહીં કે તેની સાથે વિનષ્પક્ષ વ્યવહાર કરવામાં આવ્યો છે.” હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસm ઠરાવેલ કે મારિહતીનો ખુલાસો ન કરવો એ )વતઃ વિનષ્પક્ષ સુનાવણીના સિસદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન છે. ૩૯ વિનણ-ય અને વિનણ-ય લેનાર સત્તાની કાયદેસરતાઃ જ્યારે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં રાખીને કોઈ વિનણ-ય લેવામાં આવે છે ત્યારે એવું માનવામાં આવે છે કે આ વિનણ-ય સચો* અને 4યાયપૂણ- છે. તે વ્યવ)થાની પ્રામાવિણકતાને જાળવી રાખે છે કારણ કે વિનણ-યો વિનષ્પક્ષ હોવાઉપરાંત વિનષ્પક્ષ ‘દેખાય’ પણ છે. આ વિનણ-યો વિનષ્પક્ષ જણાય છે એવી સામા4ય જનતાની ધારણા સં)થાઓમાં લોકોનો વિવશ્વાસ વધારવા મા*ે મહત્વપૂણ- છે, જે અદાલતો અને અ4ય વિનણ-ય લેનારી સં)થાઓની કાયદેસરતાને સુરસિક્ષત કરવામાં મદદ કરે છે. [માક- ઇવિલયટ્સ, જેક બી*સન, માર્ટિ*ન મેથ્યુઝ, એડમિમવિન)*્રેરિ*વ લો: *ેક્સ*્ એ4ડ મ*ીરિરયલ (૩જી આવૃવિત્ત, ઓક્સફડ- યુવિનવર્સિસ*ી પ્રેસ)] ૪૦ વ્યવિક્તની ગરિરમા: બિબન-પરીણામ મૂલ્ય, એ*લે કે, જે મૂલ્ય ચુકાદાની ચોકસાઈ અને વિ)થરતાથી )વતંત્ર છે તે આંતરિરક રીતે મહત્વપૂણ- છે.

વિનષ્પક્ષતાના સિસદ્ધાંતો ‘એ પ્રાથમિમક વિવચારને વ્યક્ત કરે છે કે વ)તુને બદલે વ્યવિક્ત બનવા મા*ે ઓછામાં ઓછ ુ ં તેની સાથે જે કરવામાં આવે છે તે વિવશે સલાહ લેવી જોઈએ.’ [લોરે4સ *્રાઇબ, અમેરિરકન કોવિ4)*ટ્યુશન લો (બીજુ સં)કરણ) પૃ.૬૬૬] "ડ્યૂ પ્રોસેસ એ4ડ ફેર પ્રોસિસજસ-: અ )*ડી ઓફ એડમિમવિન)*્રેરિ*વ પ્રોસિસજસ-" [ડીજે ગેલીગન, ડ્યૂ પ્રોસેસ એ4ડ ફેર પ્રોસિસજસ-: અ )*ડી ઓફ એડમિમવિન)*્રેરિ*વ પ્રોસિસજસ- (ક્લેરે4ડન પ્રેસ ૧૯૯૬)] નામના તેમના પુ)તકમાં ડી. જે.ગેવિલગન સમજાવે છે કે વિનષ્પક્ષ વ્યવહારનો આગ્રહ રાખવો એ નાગરિરકો અને રાજ્ય વચ્ચેના સંબંધની નવી સમજણમાં ગર્ભિભત છે: “તે સંપૂણ-પણે તાર્વિકક પ્રવૃવિત્તને બદલે સામાવિજક પ્રવિIયા તરીકે વિનણ-ય લેવાના વિવચાર પર, ધોરણોની અંતર્વિનરિહત અવિનવિ¯તતા અને આકવિ)મક વિ)થમિત પર આધારિરત છે....વહીવ*ી સં)થાઓ દ્વારા વ્યવિક્તઓ સાથે વિનષ્પક્ષ વ્યવહાર કરવા પર ભાર મૂકવાનો અથ- નાગરિરક અને રાજ્ય વચ્ચેના સંબંધોના મૂળમાં રહેલી તે ગર્ભિભત પ્રમિતબદ્ધતાઓ અને સમજણ પર ભાર મૂકવો એવો છે."

*ીઆરએસ એલન દલીલ કરે છે કે, ઘણી વાર યોગ્ય પરિરણામ પોતે જ વિવવાદનો વિવષય બની જાય છે. એવા બિભન્ન દ્રષ્ટિષ્ટકોણો પર પહોંચવું શક્ય છે, જે બંને વાજબી હોય. તેઓ દલીલ કરે છે કે જ્યારે પ્રવિIયાઓ વિવચારોની વા)તવિવક ભાગીદારી અને પ્રમિત)પધા-ની મંજૂરી આપે છે ત્યારે નાગરિરકો સાથે આદર અને ગરિરમાપૂવ-ક વ્યવહાર કરવામાં આવે છે, જેના મા*ે તેઓ કાયદાના શાસન દ્વારા સંચાવિલત સમાજમાં હકદાર છે. [*ીઆરએસ એલન, પ્રોસિસડ્યુરલ ફેરનેસ એ4ડ ડ્યુ*ી ઓફ રિર)પેક્* (ઓક્સફડ- જન-લ ઓફ લીગલ )*ડીઝ) પૃ.૫૧૦] ૪૧ ભારતીય અદાલતો કુદરતી 4યાયના અથ-ઘ*ન, ઉપયોગ અને સામગ્રી પર ઇંગ્લે4ડની અદાલતો દ્વારા નોંધપાત્ર રીતે પ્રભાવિવત થઇ છે, મુખ્યત્વે એ*લા મા*ે કે સિસદ્ધાંતો સામા4ય કાયદામાંથી લેવામાં આવ્યા છે અને તે કાયદાના શાસન પર આધારિરત છે. કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતો સાથે સંબંવિધત અ4ય સામા4ય કાયદાકીય અવિધકારક્ષેત્રોમાં 4યાયશા)ત્રનો વિવકાસ, જો હંમેશા નહીં તો, સામા4ય રીતે ભારતીય અવિધકારક્ષેત્ર સુધી પહોંચે છે. જ્યારે ઇંગ્લે4ડની અદાલતો કારોબારી અને બિબન-અદાલતી[ધ સ્ટિંકગ વસmસ ઇ4)પેક્*ર ઓફ લેમન )*્રી* પોલીસ )*ેશન, એક્સ પા*m વેવિનકોફ, (૧૯૨૦) ૩ કે.બી. ૭૨] કાય-વાહી અને અવિધકારોથી વંસિચત રાખતી અને

વિવશેષાવિધકારથી વંસિચત રાખતી કાય-વાહી [નક્કુ ડા અલી વિવ. એમએફ ડી એસ જયરત્ને, [૧૯૫૧] એસી ૬૬] વચ્ચે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોના અમલીકરણનો વિનણ-ય કરવા કાયા-ત્મક તફાવત કરેલ ત્યારે આપણી અદાલતોએ *ૂંક સમયમાં જ તેનું પાલન કરેલ. રિરજ વિવ. બાલ્ડવિવન [(૧૯૬૪) એ.સી ૪૦]માં હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસm 4યાય આપનાર સં)થાના )વરૂપને આધારે કાયા-ત્મક તફાવતને નકારી કાઢેલ અને ઠરાવેલ કે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું પાલન કરીને 4યાવિયક રીતે કાય- કરવાની ફરજ વિનણ-યની પ્રકૃ મિત પરથી અનુમાવિનત થઇ શકે છે, નરિહં કે વિનણ-ય લેતી સં)થાના )વભાવથી. સમયની સાથે અદાલતોએ કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોના પારિરભામિષક શબ્દના ઉપયોગને ‘વિનષ્પક્ષતા’ના સિસદ્ધાંત સાથે બદલ્યો છે, કારણ કે કુદરતી 4યાય ‘વિનષ્પક્ષતા’ના સિસદ્ધાંતમાં સમાવિવષ્ટ થયેલ છે; 4યાયમૂર્તિત ભગવતીએ તેને ‘વિનષ્પક્ષ કાય-’ તરીકે વણ-વ્યું છે. [મેનકા ગાંધી વિવ. ભારત સંઘ, (૧૯૭૮) ૧ એસસીસી ૨૪૮ (ફકરો ૯)માં 4યાયમૂર્તિત ભગવતી.] ૪૨ સામા4ય કાયદામાંથી પ્રાપ્ત થયેલ વિનષ્પક્ષ રીતે કાય- કરવાની ફરજ નક્કર સિસદ્ધાંતોના સમૂહમાં સંપૂણ- રીતે વ્યાખ્યાવિયત થયેલ નથી. ભારત અને વિવદેશની અદાલતોએ કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને પરિરવિ)થમિતગત બિભન્નતાઓ મા*ે સુઘડ બનાવીને લાગું કરવામાં નોંધપાત્ર લવચીકતા દશા-વેલ છે. આ અદાલતે અગાઉ નોંધ્યું છે કે, કુદરતી 4યાયની

વિવભાવનાને ‘)*્રે*જેકે* ફોમ્યુ-લા’ [(એન કે પ્રસાદ વિવ. ભારત સરકાર, (૨૦૦૪) ૬ એસસીસી ૨૯૯)]માં મૂકી શકાય નહીં અને તે ‘સચો* વ્યાખ્યા’ [(ઓ*ોમોરિ*વ *ાયર મે4યુફેક્ચરસ- એસોસિસએશન વિવ. ડેવિજગ્ને*ેડ ઓથોરિર*ી, (૨૦૧૧) ૨ એસસીસી ૨૫૮)] મા*ે અક્ષમ છે. અદાલતોએ આ પગલું સામા4ય કાયદાના કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન કરે છે કે નહીં તે ચકાસવા મા*ે સાધ્ય-આધારિરત તક- હાથ ધયા- છે [રઈસા વકીલ, કોવિ4)*ટ્યુશનલાઇસ્ટિંજગ એડમિમવિન)*્રેરિ*વ લૉ ઇન દ ઇવિ4ડયન સુપ્રીમ અદાલતઃ નેચરલ જવિ)*સ એ4ડ ફંડામે4*લ રાઇટ્સ (વોલ્યુમ ૧૬, ઈ)યુ ૨, ઇ4*રનેશનલ જન-લ ઓફ ક4)*ીટ્યુશનલ લૉ, ૨૦૧૮, પૃ.૪૭૫-૫૦૨)] કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કરવાનો આરોપ લગાવનાર પક્ષે સાબિબત કરવું પડશે કે વહીવ*ી કાય-વાહીએ કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કયુ” છે અને કુદરતી 4યાયનું પાલન ન કરવાથી પક્ષને નુકસાન થયું છે. [એન.કે.પ્રસાદ (એન ૨૭)] પૂવ-ગ્રહનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે અદાલતો નક્કી કરે છે કે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું પાલન પક્ષને 4યાયપૂણ- પરિરણામ પ્રાપ્ત કરવામાં ફાયદો કરી શક્યું હોત કે કેમ. એ જોવું જરૂરી છે કે મેનકા ગાંધી વિવ. યુવિનયન ઓફઇવિ4ડયા [મેનકા ગાંધી (એન ૨૭)]માં કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતો બંધારણીય બ4યા પછી કુદરતી 4યાયની આ સામગ્રી અને અપાલન મા*ેના 4યાવિયક સમીક્ષાના ધોરણોમાં ફેરફાર થયો છે કે કેમ.

ઇ.૨ કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું સંવૈધાવિનકરણઃ મેનકા ગાંધીની અસર ૪૩ બંધારણના ભાગ III ના અથ-ઘ*ન વિવશેના બે 4યાયશા)ત્રીય ઘ*નાIમોને કુ દરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને બંધારણીય બનાવવાની અસરને સમજવા મા*ે ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ. પ્રથમ છે 'કાયદા દ્વારા )થામિપત પ્રવિIયા' અબિભવ્યવિક્તના અથ-નું વિવ)તરણ છે, કારણ કે બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૧માં પ્રવિIયાગત યોગ્ય પ્રવિIયાને સામેલ કરવા મા*ે તેને )થાન આપવામાં આવ્યું છે. બીજુ છે મૂળભૂત અવિધકારોની બેવડાતી વૃવિત્તઓને સમજવા બંધારણના ભાગ III ની જોગવાઈઓને અલગ-થલગ તરીકે વાંચવામાં પરિરવત-ન. ૪૪ એ. કે. ગોપાલન વિવ. મદ્રાસ રાજ્ય [એઆઇઆર ૧૯૫૦ એસસી ૨૭]માં અપીલકતા-એ એવી દલીલ કરેલ કે અનુચ્છેદ ૨૧માં )થાન પામેલ હોવાથી ‘કાયદા દ્વારા )થામિપત પ્રવિIયા’ વાક્યાંશમાં કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે બહુમતીએ આ દલીલને નકારી કાઢેલ ત્યારે 4યાયમૂર્તિત ફઝલ અલીએ પોતાની સુપ્રસિસદ્ધ અસહમમિતમાં કહ્યું હતું કે, ‘કાયદા દ્વારા )થામિપત પ્રવિIયા’ અબિભવ્યવિક્તનો મયા-રિદત અથ- કરી શકાય નહીં. વિવદ્વાન 4યાયવિધશે નોંધેલ કે આ વાક્યાંશમાં પ્રવિIયાગત યોગ્ય પ્રવિIયાનો સમાવેશ થવો

જોઈએ, જેમાં ( ) i નોરિ*સ પાઠવવી ( ) ii સુનાવણીની તક ( ) iii ત*)થ 4યાયપંચ અને ( ) iv પ્રવિIયાનો વ્યવવિ)થત Iમ સામેલ છે. આ અદાલતે મેનકા ગાંધી (સુપ્રા)માં 4યાયમૂર્તિત ફઝલ અલીના અબિભપ્રાયને અનુસય હતો. મેનકા ગાંધી (સુપ્રા)માં એવું ઠરાવવામાં આવેલ કે, વ્યવિક્તના જીવન અને )વતંત્રતા પર કાયદાથી )થામિપત હોય તેવી કોઈપણ પ્રવિIયા દ્વારા નહીં પરંતુ માત્ર એક એવી પ્રવિIયા દ્વારા પ્રમિતબંધ મૂકી શકાય જે 4યાયી, વિનષ્પક્ષ અને વાજબી હોય. તે કેસમાં અપીલકતા-એ પોતાનો પાસપો*- જપ્ત કરવાના પ્રાદેવિશક પાસપો*- અવિધકારીના આદેશને પડકાય હતો. જપ્તીના હુકમમાં આ પ્રકારના પગલાં લેવાના કારણો જણાવેલ નહીં. ભારત સરકારે પાસપો*- અવિધવિનયમ, ૧૯૬૭ની અનુચ્છેદ ૧૦ (૫) પર આધાર રાખીને આ પગલાં લેવા પાછળનું કારણ જણાવવાનો ઇનકાર કરેલ, જેમાં જણાવવામાં આવેલ છે કે, જ્યાં પાસપો*- અવિધકારીનું એવું મંતવ્ય હોય કે કારણોનો ખુલાસો ભારતની સંપ્રભુતા અને અખંવિડતતા, ભારતની સુરક્ષા, કોઈ પણ દેશ સાથે ભારતના મૈત્રીપૂણ- સંબંધો અથવા સામા4ય જનતાના રિહતમાં નથી, ત્યાં પાસપો*- જપ્ત કરવાનું કારણ જણાવી શકાય નહીં. અપીલકતા-એ અ4ય બાબતોની સાથો સાથ ભારત સરકારની કારણો જણાવવાનો ઇનકાર કરતી કાય-વાહીને પડકારતી એક રિર* અરજી દાખલ કરેલ.

૪૫ આ અદાલતે નોંધેલ કે વિવદેશ જવાનો અવિધકાર એ બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળ સંરસિક્ષત જીવન અને વ્યવિક્તગત )વતંત્રતાના અવિધકારનો વિવ)તાર છે. એવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું કે, આ અવિધકાર માત્ર એવી પ્રવિIયા દ્વારા જ છીનવી શકાય છે જે અનુસિચત, મન)વી અને અતાર્વિકક ન હોય. જેમાં એવું ઠરાવવામાં આવ્યું હતું કે મૂળભૂત અવિધકારો વો*ર-*ાઈ* કમ્પા*-મે4* નથી તેવા આર સી કૂપર વિવ. ભારત સંઘ [(૧૯૭૦) ૧ એસસીસી ૨૪૮]માં આ અદાલતની બંધારણીય ખંડપીઠે આપેલા ચુકાદા પર આધાર રાખીને એવું અવલોકન કરવામાં આવેલ કે, જેની બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૪ હેઠળ બાંયધરી આપવામાં આવેલ છે તે તક-સંગતતાનો સિસદ્ધાંત અનુચ્છેદ ૨૧ દ્વારા વિવચારણા કરવામાં આવેલી પ્રવિIયા પર પ્રકાશ પાડે છે. આમ, દરેક વ્યવિક્તને વાજબી સુનાવણીનો અવિધકાર છેઃ "" "[.".]અમે જોયું છે કે, સૈદ્ધાંમિતક રીતે પણ વાજબીતાનો ખ્યાલ અનુચ્છેદ ૨૧ પર અનુચ્છેદ ૧૪ ની અસરને ધ્યાનમાં રાખીને, અનુચ્છેદ ૨૧ દ્વારા વિવચારવામાં આવેલી પ્રવિIયામાં રજૂ થવો જોઈએ. [.] વાજબીપણાનો સિસદ્ધાંત, જે કાયદાકીય તેમજ દાશ-વિનક રીતે સમાનતા અથવા બિબન-મન)વીપણાનું આવશ્યક તત્વ છે, તે સવ-વ્યાપી સવ-વ્યાપકતા જેવી અનુચ્છેદ ૧૪ માં

વ્યાપ્ત છે અને અનુચ્છેદ ૨૧ દ્વારા વિવચારવામાં આવેલી પ્રવિIયાએ અનુચ્છેદ ૧૪ સાથે સુસંગત બનવા મા*ે વાજબીપણાની કસો*ીનો જવાબ આપવો આવશ્યક છે. તે યોગ્ય, 4યાયી અને વાજબી હોવી જોઈએ અને મન)વીપણે , કાલ્પવિનક કે દમનકારી ન હોવી જોઈએ.નરિહતર, આ કોઈ પણ પ્રકારની પ્રવિIયા નહીં હોય અને અનુચ્છેદ ૨૧ ની આવશ્યકતા સંતોષાશે નહીં. ". આ અદાલતે ચુકાદો આપ્યો હતો કે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતો પ્રવિIયામાં વાજબીપણું ભળે છે.જોકે, અદાલતે નોંધ્યું હતું કે, કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતો પથ્થરમાં બાંધેલા નથી અને તેમની પ્રકૃ મિત સુધારી શકાય તેવી છે. તેથી, કુદરતી 4યાયની દરેક વિવભાવનાનું ઉલ્લંઘન પ્રવિIયાને ગેરવાજબી અને અનુચ્છેદ ૨૧ અને ૧૪ નું ઉલ્લંઘન કરે તે જરૂરી નથી અદાલતે ચુકાદો આપ્યો હતો કે, કુદરતી 4યાયનું પાલન ન કરવાથી ગેરવાજબી પ્રવિIયા થઈ છે કે કેમ તે નક્કી કરવા મા*ે જે કસો*ીનું પાલન કરવું આવશ્યક છે તે એ છે કે જે પ્રવિIયાનું પાલન કરવામાં આવ્યું હતું (અથવા જે પ્રવિIયાનું પાલન કરવામાં આવ્યું ન હતું) તે કુદરતી 4યાયના પ્રાથમિમક સિસદ્ધાંતોના હાદ-નું ઉલ્લંઘન કરે છે કે કેમ - 4યાયી સુનાવણીના અવિધકાર (૩૪ જુઓ ઝહીરા હબીબુલ્લા એચ. શેખ વિવ. )*ે* ઓફ ગુજરાત, (૨૦૦૪ )૪ એસસીસી ૧૫૮ , જ્યાં આ અદાલતે 4યાયી સુનાવણીના અવિધકારને મા4યતા આપી હતી) અને પૂવ-ગ્રહ સામેના અવિધકારને મા4યતા આપી હતી.

૪૬ આ કેસની હકીકતો પર, 4યાયમૂર્તિત ભગવતીએ ચુકાદો આપ્યો હતો કે પાસપો*- અવિધવિનયમ, ૧૯૬૭ ની જોગવાઈઓ હેઠળ પાસપો*- જપ્ત કરવાની પ્રવિIયા વાજબી અને 4યાયી હતી. વિવદ્વાન 4યાયાધીશે ચુકાદો આપ્યો હતો કે, અગાઉથી વિનણ-ય લેવાની સુનાવણીનો ઇનકાર વાજબી હતો, કારણ કે અ4યથા, પાસપો*-ને જપ્ત કરવાનો હેતુ કે જે તાત્કાવિલક પગલાં લેવાનો છે તે વિનષ્ફળ જશે અને અપવાદરૂપ સંજોગોમાં અગાઉથી વિનણ-ય લેવાની સુનાવણીના )થામિપત સિસદ્ધાંતથી વિવચલન વાજબી છે. ૪૭ મેનકા ગાંધી (સુપ્રા ) માં આ અદાલતે કુદરતી 4યાયના બંધારણને કારણે પ્રવિIયાગત વિનષ્પક્ષતા પર બે સૈદ્ધાંમિતક ફેરફારોનું નેતૃત્વ કયુ” હતું.પહેલું, પ્રવિIયાગત વિનષ્પક્ષતાને હવે માત્ર 4યાયપૂણ- પરિરણામ પ્રાપ્ત કરવા મા*ેના સાધન તરીકે જોવામાં આવતી નહોતી, પરંતુ એક એવી જરૂરિરયાત તરીકે જોવામાં આવતી હતી, જે પોતાનામાં જ એક )વાભાવિવક મૂલ્ય ધરાવે છે. આ ફેરફારોને ધ્યાનમાં રાખીને, અદાલતોને હવે પ્રવિIયાગત ઉલ્લંઘનોનું એકમાત્ર મૂલ્યાંકન કરવા પર પ્રમિતબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે, જે આ પ્રવિIયાથી કેસના પરિરણામને પૂવ-ગ્રહ મળ્યો હોત કે નહીં તેના પર આધારિરત છે.(૩૫ એસ.એલ.કપૂર વિવ. જગમોહન, (૧૯૮૦) ૪ એસસીસી ૩૭૯ ; "કુદરતી 4યાયનું પાલન ન કરવું એ પોતે જ કોઈ પણ માણસ મા*ે પૂવ-ગ્રહ છે અને કુદરતી 4યાયના ઇનકારના પુરાવાથી )વતંત્ર રીતે પૂવ-ગ્રહની સાબિબતી બિબનજરૂરી છે; )વદેશી કો*ન મિમલ્સ

વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા, એઆઈઆર ૧૯૮૧ એસસી ૮૧૮ . તેના બદલે, અદાલતોએ નક્કી કરવું પડશે કે જે પ્રવિIયાનું પાલન કરવામાં આવ્યું છે તે પરિરણામોથી )વતંત્ર, 4યાયી અને વાજબી પ્રવિIયાના અવિધકારનું ઉલ્લંઘન કરે છે કે નહીં. આ વિવચારધારાના પાલનમાં, અદાલતોએ કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને પ્રવિIયાગત આધારો પર ગેરબંધારણીય જાહેર થવાથી બચાવવા મા*ે એક અવિધવિનયમમાં વાંચ્યા છે.(૩૬ ઓલ્ગા *ેવિલસ વિવ. બોમ્બે મ્યુવિનસિસપલ કોપ રેશન (૧૯૮૫) ૩ એસસીસી ૫૪૫) સી. બી. ગૌતમ વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા (૧૯૯૩) ૧ એસસીસી ૭૮ એ4*રપ્રાઇઝ, સહારા ઇવિ4ડયા (ફમ-), લખનૌ વિવ. કમિમશનર ઓફ ઇ4કમ *ેક્સ, સે4*્રલ-૧ (૨૦૦૮) ૧૪ એસસીસી ૧૫૧ ચેલે4જર કેસર એ4*રપ્રાઇઝ વિલમિમ*ેડ વિવ. ઉત્તરપ્રદેશ રાજ્ય (૨૦૧૧) ૧૩ એસસીસી ૭૩૩ ) બીજુ ં, કુદરતી 4યાય સિસદ્ધાંતો પ્રવિIયામાં વાજબીપણાનો શ્વાસ લે છે. કુ દરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતો વિ)થર નથી પરંતુ સંજોગોને અનુકૂળ થવા મા*ે સક્ષમ છે તેવી દલીલના જવાબમાં એવું ઠરાવવામાં આવ્યું હતું કે કુદરતી 4યાયનું હાદ- વાજબી પ્રવિIયાની બાંયધરી આપે છે જે અનુચ્છેદ ૧૪,૧૯ અને ૨૧ માં )થામિપત બંધારણીય આવશ્યકતા છે.ઔડી આલ્*મ- પા*-મના પાસા નોરિ*સના ઘ*કો, નોરિ*સની સામગ્રી, પૂછપરછના અહેવાલો અને અવલોકન મા*ે ઉપલબ્ધ સામગ્રીનો સમાવેશ કરે છે.જ્યારે પરિરવિ)થમિતગત ફેરફારો મા4ય છે, ત્યારે પરિરવિ)થમિતની જરૂરિરયાતોને અનુરૂપ કુદરતી 4યાયના વિનયમોમાં એ*લી હદે ફેરફાર કરી શકાતો નથી કે સિસદ્ધાંતના હાદ-ને નાબૂદ કરવામાં આવે છે કારણ કે તે મુખ્ય

છે જે પ્રવિIયાગત વાજબીપણું લાવે છે.અરજદાર પર એ સાબિબત કરવાનો ભાર છે કે 4યાવિયક સત્તા દ્વારા અનુસરવામાં આવેલી (અથવા અનુસરવામાં ન આવી હોય તેવી) પ્રવિIયા, અસરકારક રીતે, વાજબી અને વાજબી સુનાવણીના અવિધકારના મૂળનું ઉલ્લંઘન કરે છે. (જુઓ મેનકા ગાંધીમાં 4યાયમૂર્તિત ભગવતીના વિનણ-યનો ફકરો ૧૨ ) ઇ.૩ પ્રવિIયાની વાજબીપણાની ચકાસણી કરવા મા*ેનું ધોરણ વાજબીપણું તરીકે પ્રમાણતા ૪૮ એક વખત અરજદાર એવું સાબિબત કરે કે જે પ્રવિIયાનું પાલન કરવામાં આવ્યું હતું તે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોના હાદ-ના સંદભ-માં તક-સંગત ન હતું, પછી અવિધકારની મયા-દા વાજબી અને તક-સંગત છે તે પુરવાર કરવા મા*ે રાજ્ય પર બોજો બદલાય છે. રાજ્ય સામા4ય રીતે એવો દાવો કરે છે કે અવિધકારની મયા-દા વાજબી છે કારણ કે વિનષ્પક્ષ પ્રવિIયાનું પાલન કરવું અ4ય બાબતો ઉપરાંત જાહેર રિહત મા*ે નુકસાનકારક છે.મયા-દાની વાજબીતાની ચકાસણી કરવા મા*ે અદાલતોએ કયા માપદંડનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ?બંધારણીય લોકશાહીમાં અવિધકારો સંપૂણ- નથી હોતા.આ અદાલતમાંથી જે 4યાયશા)ત્ર બહાર આવ્યું છે તે એ છે કે અવિધકારો મયા-રિદત કરી શકાય છે પરંતુ આવી મયા-દા વાજબીપણાના આધારે 4યાયોસિચત હોવી જોઈએ.જો કે, બંધારણની માત્ર અનુચ્છેદ ૧૯ )પષ્ટપણે સૂચવે છે કે મયા-દા વાજબી હોવી જોઈએ, આર.સી.કૂપર (સુપ્રા) અને

મેનકા ગાંધી (સુપ્રા)માં આ અદાલતના ચુકાદાઓ પછી તે વિનણા-યક છે કે વાજબીપણાનો દોર પ્રવિIયાગત અને નક્કર મયા-દાઓના ઉપયોગને માગ-દશ-ન આપતા મૂળભૂત અવિધકારો પરના સમગ્ર પ્રકરણમાં પસાર થાય છે. તે આપણને મયા-દાના 'વાજબીપણા' નું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે ઉપયોગમાં લેવાતા ધોરણના પ્રશ્નનો જવાબ આપવા મા*ે છોડી દે છે. બંધારણનો પાઠ સમીક્ષાનો માપદંડ નક્કી કરતો નથી.તક-ક્ષમતાને ચકાસવા મા*ે વિવવિવધ ધોરણો નક્કી કરવામાં આ અદાલતમાંથી ઘણી શાહી વહી છે: તક-સંગતતા, વેડનેસબરી ગેરવાજબીપણું, પ્રમાણસરતા અને કડક ચકાસણી. ૪૯ વાજબીપણું એ એક પ્રમાણભૂત વિવભાવના છે જે પ્ર)તુત વિવચારણાઓનું મૂલ્યાંકન કરીને અને તેમના વજનને અનુરૂપ સંતુલન કરીને ઓળખી કાઢવામાં આવે છે.(૩૮ અહેરોન બરાક, આનુપામિતક:બંધારણીય અવિધકારો અને તેમની મયા-દાઓ (કેવિમ્બ્રજ યુવિનવર્સિસ*ી પ્રેસ, ૨૦૧૨ )૩૭૪) તે મૂલ્યલક્ષી છે, હેતુલક્ષી નથી.એ*લા મા*ે અદાલતોએ આ પગલું વાજબી છે કે નહીં તે ઓળખવાને બદલે આ પગલું અતાર્વિકક છે તે ઓળખવા મા*ે વધુ ખુલ્લું વલણ અપનાવ્યું છે.૩૯. વિજઆસિસ4*ો ડેલા કેનેવિનયા, એડમિમવિન)*્રેરિ*વ લો ઇન ડ્યુએબિબવિલ*ી ઇન ડ્યુએબિબવિલ*ી એ4ડ ઍ4ડ ઍ4ડ લૉ (જ્યોર્વિજયો બોવિનઓવાન્ની, જીઓવાન્ની સરતાર, સિચયારા વેલેવિ4*ની દ્વારા)] આ જ કારણ છે કે મૂળભૂત અવિધકારો પરની મયા-દાઓની વાજબીપણાની આકારણી કરતી વખતે

અદાલતોએ પ્રમાણસરતાના )વરૂપમાં ચકાસણીના ઊંચા ધોરણને અપનાવ્યું છે (૪૦ મોડન- ડે4*લ કોલેજ એ4ડ રિરસચ- સે4*ર વિવ. )*ે* ઓફ મધ્યપ્રદેશ, (૨૦૧૬) ૪ એસસીસી ૩૪૬, જવિ)*સ કે.એસ.પુટ્ટા)વામી વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા, (૨૦૧૭) ૧૦ એસસીસી ૧ . ) વાજબીપણા અને પ્રમાણસરતા અને મૂળભૂત અવિધકારો પરની મયા-દાને ચકાસવા મા*ે પ્રમાણસરતા ધોરણનો ઉપયોગ કરવાની જરૂરિરયાત વચ્ચેની કડીને જવિ)*સ જેક્સને કેનેડાની સવ ચ્ચ અદાલતના આર વી ઓક્સ માં આપેલા ચુકાદા દરમિમયાન ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે [(૧૯૮૬) ૧ એસસીઆર ૧૦૩ ; આ ફકરાને આધુવિનક ડે4*લમાં બંધારણીય બે4ચના ચુકાદામાં સમથ-ન સાથે *ાંકવામાં આવ્યો હતો : મુક્ત અને લોકશાહી સમાજમાં મયા-દા વાજબી અને દેખીતી રીતે વાજબી છે તે )થામિપત કરવા મા*ે, બે કે4દ્રીય માપદંડોને સંતોષવા આવશ્યક છે.પ્રથમ, ધ્યેય, જે ચા*-ર અવિધકાર અથવા )વતંત્રતા પરની મયા-દા મા*ે જવાબદાર છે, તે બંધારણીય રીતે સંરસિક્ષત અવિધકાર અથવા )વતંત્રતાને ઓવરરાઇડ કરવાની બાંયધરી આપવા મા*ે "પૂરતા મહત્વના" હોવા જોઈએ ... બીજુ ં ... અનુચ્છેદ ૧ નો ઉપયોગ કરનાર પક્ષે બતાવવું આવશ્યક છે કે પસંદ કરેલા માધ્યમો વાજબી અને દેખીતી રીતે 4યાયી છે. આમાં ‘પ્રમાણસરતા પરીક્ષણ’નો સમાવેશ થાય છે".

(ભાર મુકવા માં આવ્યો છે) ૫૦ પ્રમાણસરતા વિવશ્લેષણ હેતુ અને ઉપયોગમાં લેવાતા સાધનો બંનેનું મૂલ્યાંકન કરે છે, જે મૂળભૂત અવિધકારોના ઉલ્લંઘનનું પરીક્ષણ કરતી વખતે પ્રાસંમિગક જરૂરિરયાતો છે. આ અદાલતે ચુકાદો આપ્યો છે કે પ્રમાણસરતા ધોરણનો ઉપયોગ મૂળભૂત )વતંત્રતાઓનું ઉલ્લંઘન કરતી વહીવ*ી કાય-વાહીની મા4યતાનું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે થઈ શકે છે.(૪૨ ઓમ કુમાર (એન ૧૬) *ેરી ઓ* એ)*ે* (પી) વિલમિમ*ેડ વી. યુ*ી, ચંદીગઢ, (૨૦૦૪) ૨ એસસીસી ૧૩૦ )જોકે, અત્યાર સુધી અદાલતોએ અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળ સુરસિક્ષત ગોપનીયતાનો અવિધકાર અને અનુચ્છેદ ૧૯ હેઠળ સુરસિક્ષત )વતંત્રતા જેવા મૂળભૂત અવિધકારોના ઉલ્લંઘનનું પરીક્ષણ કરવા મા*ે પ્રમાણભૂત માપદંડોનો ઉપયોગ કય છે.અદાલતો પ્રવિIયાગત વિનયત પ્રવિIયા પર મયા-દાઓની મા4યતાનું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે તક-સંગતતા પરીક્ષણના અ)પષ્ટ અને અસંગરિઠત ધોરણોનો ઉપયોગ કરી રહી છે. ૫૧. અમારો અબિભપ્રાય એવો છે કે પ્રવિIયાગત અવિધકારોની મયા-દાની વાજબીપણાની આકારણી કરવા મા*ે પણ પ્રમાણસરતાના ધોરણનો ઉપયોગ થવો જોઈએ.અદાલતોએ અવિધકાર પર મયા-દા મા4ય છે કે નહીં તે નક્કી કરતી વખતે સંતુલનની કવાયત હાથ ધરવી પડશે.એમ. એચ. હોસકો* વિવ. મહારાષ્ટ્ર

રાજ્ય (૪૩ (૧૯૭૮) ૩ એસ. સી. સી. ૫૪૪ ) માં આ અદાલતની ત્રણ જજોની ખંડપીઠે નોંધ્યું હતું કે, પ્રવિIયાગત તક-સંગતતા પાસે તક-સંગતતાનો કોઈ અમૂત- માપદંડ નથી.તેનું મૂલ્યાંકન સંખ્યાબંધ પરિરબળોના આધાર પર થવું જોઈએ.આ પરિરબળો સંતુવિલત તબક્કામાં હાથ ધરવામાં આવેલી વિવચારણાઓની યાદી આપે છે.સંબંવિધત અવલોકનો નીચે મુજબ છેઃ ૨૮. [...] ઉલ્લંઘન કરવામાં આવેલા અવિધકારનો પ્રકાર, લાદવામાં આવેલા વિનયંત્રણોનો મૂળ હેતુ, અવિનષ્ટની હદ અને તાકીદનો ઉપાય કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો, આમ, લાદવાની અસમાનતા, તે સમયની પ્રવત-માન પરિરવિ)થમિતઓ, આ બધા ચોક્કસ જોગવાઈની વાજબીપણાને ધ્યાનમાં લેવા મા*ેનો આધાર પૂરો પાડે છે. કાયદામાં સમાવિવષ્ટ પ્રવિIયાને તાકીદ અને સમ)યાની તીવ્રતા, વિનયંત્રણોના અંતગ-ત હેતુ અને પ્રવત-માન પરિરવિ)થમિતઓના સંદભ-માં નક્કી કરવાની રહેશે.". ૫૨ જ)*ીસ કે. એસ. પુટ્ટા)વામી (૯ જે) (સુપરા) અને મોડન- ડે4*લ કોલેજ એ4ડ રિરસચ- સે4*ર વિવ. મધ્યપ્રદેશ રાજ્ય (૪૪ (૨૦૧૬) ૭ એસસીસી ૩૫૩ ) માં આ અદાલતના ચુકાદામાં મૂળભૂત અવિધકારો પરના ઉલ્લંઘનની વાજબીતાની ચકાસણી કરવા મા*ે પ્રમાણભૂત માપદંડની )થાપના કરવામાં આવી હતી, જે પ્રવિIયાગત બાંયધરી પરની મયા-દાની વાજબીતાની ચકાસણી કરવા મા*ે પ્રમાણભૂત માપદંડના ઉપયોગને અ*કાવતું નથી.. પ્રમાણસરતાનું ધોરણ વાજબીપણાની સં)કૃ મિતને પ્રેરિરત કરે છે, જ્યાં રાજ્યએ તેની વિIયા વાજબી હતી

અને મન)વી નહીં પણ વાજબી હોવાનો દાવો કરવાનો ભાર ઉપાડવો પડે છે.( પુટ્ટા)વામી (૫જે ) વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા (૫જે ) , (૨૦૧૯) ૧ ઐસએસસી ૧ (પેરા ૩૧૦ ) માં જ)*ીસ ચંદ્રચુડનો અબિભપ્રાય જુઓ.) એકવાર વાજબીતાના સિસદ્ધાંતને પ્રવિIયાગત આવશ્યકતાઓમાં વાંચી લેવામાં આવે, પછી અદાલત દ્વારા વા)તવિવક અને પ્રવિIયાગત વિIયાઓની વાજબીતા ચકાસવા મા*ે વિવવિવધ ધોરણોનો ઉપયોગ કરવાનું કોઈ કારણ નથી. એફ. વિનષ્પક્ષ સુનાવણી મા*ેના એમબીએલના અવિધકારનું ઉલ્લંઘન ૫૩. એમબીએલની દલીલ છે કે એમઆઇબીના આદેશ અને હાઇઅદાલતના ચુકાદા દ્વારા તક-સંગત આદેશ, સંબંવિધત સામગ્રીની જાહેરાત અને ખુલ્લા 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવ્યું છે. એવી દલીલ કરવામાં આવી છે કે, આ ત્રણ સિસદ્ધાંતો રદ કરવાથી વિનષ્પક્ષ સુનાવણીના અવિધકારનો ભંગ થાય છે, જે અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળ સંરસિક્ષત પ્રવિIયાગત જરૂરિરયાતોનું મૂળ છેઃ તાર્વિકક આદેશ હાલના વિક)સામાં, કારણ બતાવવાની નોરિ*સમાં જણાવાયું છે કે એમએચએએ તેની ચેનલ, મીવિડયા વનને સંચાવિલત કરવા મા*ે એમબીએલને સુરક્ષા મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કય છે. જો કે તેમાં સિસક્યોરિર*ી વિક્લયર4સ નકારવાના કારણોનો ઉલ્લેખ નથી.વધુમાં, ૩૧ જા4યુઆરી ૨૦૨૨ ના રોજના આદેશમાં લાઇસ4સ નવીકરણ મા*ેની મંજૂરીનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં સુરક્ષા મંજૂરીનો ઇનકાર કરવાના કારણો પણ પૂરા પાડવામાં આવ્યા નથી. આવા સંજોગોમાં એમઆઈબીને તેમની સામે ચાલી રહેલા કેસનો બચાવ કરવા

મા*ે કોઈ વા)તવિવક માગ- અપનાવ્યા વગર અવિનવિ¯ત વિ)થમિતમાં મૂકવામાં આવી હતી ( ) ii વિનણ-ય સાથે સંબંવિધત સામગ્રી જાહેર કરવીઃએમ.એચ.એ. એ તેના વિનણ-ય સાથે સંબંવિધત કોઈપણ સામગ્રીને જાહેર કરવાનો ઇનકાર કય હતો.ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા પ્ર)તુત દ)તાવેજોનો ખુલાસો ન કરવાનો દાવો કે*લાક ‘*ોપ સિસઅદાલત’ દ)તાવેજો સુધી મયા-રિદત નહોતો.તેના બદલે, વિનણ-ય સાથે સંબંવિધત તમામ દ)તાવેજો જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી. ( ) iii મુક્ત 4યાયઃ ગૃહ મંત્રાલયે આ દ)તાવેજો સીલબંધ કવરમાં ઉચ્ચ અદાલતમાં જાહેર કયા- હતા.હાઇઅદાલતે સીલબંધ કવરમાં ફક્ત તેને જાહેર કરવામાં આવેલી સામગ્રી પર આધાર રાખીને રિર* અરજીને ફગાવી દીધી હતી. સંબંવિધત સામગ્રીને કાય-વાહીમાંથી દૂર કરવામાં આવતી નથી.આ સામગ્રી અસરગ્ર)ત પક્ષના ડોકે*માંથી જ દૂર કરવામાં આવે છે.પક્ષકાર પોતાના કાય નો બચાવ કરે છે, જે મો*ે ભાગે રાજ્ય હોય છે અને 4યાય આપનાર સત્તામંડળ દલીલો કરતી વખતે અને કોઈ વિનષ્કષ- પર પહોંચતી વખતે અનુIમે સામગ્રી પર આધાર રાખે છે. ૫૪. આ તબક્કે એક આનુષંમિગક પ્રશ્નનો જવાબ આપવો જ જોઇએ કે શું ત્રણ કથિથત પ્રવિIયાગત ઉલ્લંઘનોનું વ્યવિક્તગત અથવા સામૂરિહક મૂલ્યાંકન કરવું પડશે કે જેથી 4યાયી અને વાજબી સુનાવણીના અવિધકારનું ઉલ્લંઘન થયું છે કે કેમ તે

નક્કી કરી શકાય.અમારો અબિભપ્રાય એવો છે કે અદાલતે નક્કી કરવું જ જોઇએ કે જે પ્રવિIયાનું સમગ્રપણે પાલન કરવામાં આવ્યું હતું તે વાજબી અને વાજબી છે કે નહીં. મેનકા ગાંધી (સુપ્રા)માં આ અદાલતના ચુકાદા પછી, જ્યાં આ અદાલતે પરિરણામ (અને પરિરણામના ઉદ્દેશ્ય)થી વિવપરીત પ્રવિIયા (અને પ્રવિIયાની અસર)ને પ્રાધા4ય આપ્યું હતું, તે પૂરતું છે જો અસરગ્ર)ત પક્ષ સાબિબત કરે કે 4યાવિયક સત્તા દ્વારા અનુસરવામાં આવેલી પ્રવિIયા બિબન-પાલનને કારણે પરિરણામ પર અસરના કોઈ સંદભ- વિવના પ્રવિIયાગત રીતે વાજબી અને વાજબી ન હતી. આમ કરતી વખતે, તે દાવેદારની સત્તામાં સારી રીતે છે કે દલીલ કરવી કે 4યાયી સુનાવણીના અવિધકારના બહુવિવધ પાસાઓનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે, આ પ્રકારનાં દાવાઓની મા4યતા ચકાસવાની કવાયત હાથ ધરતી વખતે અદાલતે ઉલ્લંઘનનાં દાવાઓને સવ-ગ્રાહી પ્રવિIયાગત દ્રષ્ટિષ્ટકોણથી જોવાં જોઈએ. આ સરળ કારણોસર છે કે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને ઢાળી શકાય તેવા છે.પ્રવિIયાગત વાજબીપણાની આવશ્યકતા "સંદભ-, તથ્યો અને સંજોગોને ધ્યાનમાં લીધા વિવના લાગુ કરવા મા*ે એક સમાન, અવ્યવવિ)થત ધોરણો લાદતી નથી. (૪૬ એ અને ઓસ- વી. યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમ, એવિપ્લકેશન નંબર ૩૪૫૫/૦૫) 4યાવિયક સં)થાઓને પ્રવિIયાગત જરૂરિરયાતો નક્કી કરવામાં પૂરતી પરિરવતનશીલતા પ્રદાન કરવી જોઈએ.ઉપરોક્ત અવલોકન મુજબ, કુદરતી 4યાયના દરેક પાસા અને ઘ*કનું પાલન ન થવું એ પ્રવિIયાને અયોગ્ય નથી બનાવતું. ઉપર દશા-વ્યા મુજબ, કુદરતી 4યાયના દરેક પાસા અને ઘ*કનું પાલન

ન થવું એ પ્રવિIયાને અયોગ્ય નથી બનાવતું. દાવેદારે સાબિબત કરવું જોઈએ કે કુદરતી 4યાયના ઘ*કનું પાલન ન કરવાની અસર એ*લી ગંભીર છે કે ઘ*ક- પાસાના પરિરપ્રેક્ષ્યથી દલીલ કરતી વખતે 4યાયી સુનાવણીના અવિધકારના મૂળનું ઉલ્લંઘન થાય છે.આ પ્રવિIયાનું પાલન કરવાથી પ્રવિIયાની વાજબીપણાની ખાતરી મળે છે, તેના મૂળમાં અવરોધ ન આવવો જોઈએ. ૫૫. અપીલકતા-ઓએ ઉપરોક્ત ત્રણ સિસદ્ધાંતોનું પાલન ન થવાથી કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન થતું હોવાનું પુરવાર કરીને તેમનો બોજો ઓછો કય છેઃવિનષ્પક્ષ અને વાજબી સુનાવણીનો અવિધકાર. ૫૬. કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતો એ બાબતની ખાતરી આપે છે કે 4યાય ફક્ત કરવામાં આવે જ નહીં પરંતુ તે થતું જોવા મળે છે.તક-બદ્ધ હુકમ એ 4યાયી વહીવ*ની મૂળભૂત આવશ્યકતાઓમાંની એક છે.તે વિનષ્પક્ષતા સુવિનવિ¯ત કરવામાં સૌથી વધુ મહત્વ ધરાવે છે. વિવદ્વાનો અને અદાલતો હવે તેને કુદરતી 4યાયનો ત્રીજો સિસદ્ધાંત માને છે.(૪૭ જુઓ એસ. એન. મુખરજી વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા, (૧૯૯૦) ૪ એસ. સી. સી. ૫૯૪ એવિ4જવિનયરિરંગ એ4ડ મે4યુફેક્ચરિરંગ કંપની વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા, (૧૯૭૬) ૨ એસ. સી. સી. ૯૮૧ સીસીઆઈ વિવ. સેલ (૨૦૧૦) ૧૦ એસ. સી. સી. ૭૪૪; Iાંમિત એસોસિસએટ્સ વિવ. મસૂદ અહમદ ખાન, ૨૦૧૦ ૯ એસસીસી ૪૯૬) તક-સંગત

હુકમનો વિનયમ પાંચ મહત્ત્વના હેતુઓ પૂરા કરે છે. પ્રથમ, તે પારદશ-કતા અને જવાબદારી સુવિનવિ¯ત કરે છે.તે સત્તાના મનમાની ઉપયોગ પર અંકુશ લગાવે છે.લોડ- ડેસ્ટિંનગે અવલોકન કયુ” હતું કે, કારણો આપવામાં 4યાવિયક વિનણ-ય અને મનમાની વચ્ચે સંપૂણ- તફાવત રહેલો છે.[૪૮ સર આલ્ફ્રેડ ડેસ્ટિંનગ, ફ્રીડમ અંડર ધ લો ()*ીવ4સ એ4ડ સ4સ ૧૯૪૯ ) પા .૯૨]4યાયમૂર્તિત ભગવતીએ મેનકા ગાંધીમાં (સુપરા ) નોંધ્યું હતું કે, આ વિનયમ "કાયદાના શાસનને સુરસિક્ષત કરવા મા*ે રચાયેલ છે અને અદાલતે આપેલ કેસમાં તેની અરજીમાં તેને *ાળવા મા*ે તૈયાર ન હોવી જોઈએ. બીજુ ં, બિબન-તાર્વિકક આદેશો વિનણ-યને 4યાવિયક સમીક્ષાના કાય-ક્ષેત્રમાંથી બહાર રાખવાની વ્યવહારિરક અસર ધરાવે છે.બિબન- તક-સંગત આદેશ 4યાવિયક સમીક્ષાનો ઉપયોગ કરવાની અદાલતોની સત્તાને મયા-રિદત કરે છે કારણ કે 4યાવિયક સમીક્ષાનો અવકાશ કાયદા અથવા તથ્યો પરના અંમિતમ તારણ સુધી મયા-રિદત નથી, પરંતુ તે શોધ પર પહોંચવાના કારણો સુધી વિવ)તૃત છે. અપીલ કરવાનો અવિધકાર મયા-રિદત હોવાનો અથ- એ થાય કે 4યાવિયક સમીક્ષાનો અવકાશ મયા-રિદત છે.ત્રીજુ ં, રાજ્યની મનમાની કાય-વાહીની સિંચતાઓને ઓછામાં ઓછી કરીને યોગ્ય વિનણ-ય લેવામાં કારણોની )પષ્ટતા મદદરૂપ થાય છે.(૪૯ રાણી લક્ષ્મીબાઈ ક્ષેત્રીયા ગ્રામિમણ બેંક વિવ. જગદીશ ધરણ વાષ્ણmય, (૨૦૦૯) ૪ એસસીસી ૨૪૦) તે વિવચારોની )પષ્ટતા રજૂ કરે છે (૫૦ પવિ¯મ બંગાળ રાજ્ય વિવ. અલ્પના રોય, (૨૦૦૫) ૮ એસસીસી ૨૯૬) અને અપ્રાસંમિગક અને બાહ્ય વિવચારણાઓથી દૂર રહે છે.ચોથું, તે સં)થાની

કાયદેસરતાને વધારે છે કારણ કે વિનણ-યો વાજબી દેખાશે.એક વધુ સંભાવના છે કે તાર્વિકક Iમ દ્વારા તારણો 4યાયી છે.પાંચમું, તાર્વિકક આદેશો મારિહતીના અવિધકાર અને ખુલ્લી સરકારનાં બંધારણીય લક્ષ્યને આગળ વધારવા મા*ે છે.ગુપ્તતા પક્ષપાત, ભ્રષ્ટાચાર અને અ4ય દુગુ-ણોને રજૂ કરે છે જે કાયદાના શાસન પર આધારિરત શાસન મોડેલની વિવરુદ્ધ છે. ૫૭. કેસની હકીકતો પર, એમઆઇબીએ સુરક્ષા મંજૂરીને નકારતા તક-નો સારાંશ પણ જાહેર કરવાનો ઇનકાર કય છે. આનાથી આવશ્યકપણે એમબીએલ પાસે કોઈ ઉપાય નથી. અહીં નોંધનીય છે કે, અનુચ્છેદ ૧૯(૧)(એ) હેઠળ સંરસિક્ષત પ્રેસની )વતંત્રતાને આ વિનણ-યને પડકારવા મા*ે અસરકારક અને વાજબી માગ- પ્રદાન કયા- વગર અસરકારક રીતે છીનવી લેવામાં આવી છે. આ વિનષ્પક્ષ સુનાવણીના અવિધકારનું ઉલ્લંઘન કરે છે. અપીલકતા-ઓએ સાબિબત કયુ” છે કે તેમના મા*ે વ્યાજબી સુનાવણી થાય તે મા*ે કારણોનો ખુલાસો જરૂરી છે. કારણ બતાવો નોરિ*સનો જવાબ અને રદબાતલ હુકમની મા4યતાને પડકારતી રિર* મિપરિ*શન પણ સૂચવે છે કે અપીલકતા-ઓ એવી પરિરવિ)થમિતમાં વિવવશ છે કે જ્યાં તેઓ વિનણ-યને અસરકારક રીતે પડકારી શકતા નથી.

૫૮. ગૃહ મંત્રાલયે માત્ર ઉચ્ચ અદાલતને જ સુરક્ષા મંજૂરી નકારવા મા*ે અબિભપ્રાય તૈયાર કરનારી સામગ્રી જાહેર કરી હતી. ઉચ્ચ અદાલતે એવો વિનણ-ય લેવાને બદલે કે જો કોઈ અ4ય ઓછા પ્રમિતબંધાત્મક પરંતુ એ*લા જ અસરકારક માધ્યમોનો ઉપયોગ કરી શકાયો હોત તો તરત જ આ સામગ્રીને કોઇપણ પ્રકારની વિવચારણા કયા- વગર સીલબંધ કવરમાં મેળવી લીધી હતી. તે હવે કુદરતી 4યાયનો એક )થામિપત સિસદ્ધાંત છે કે સંબંવિધત સામગ્રી અસરગ્ર)ત પક્ષને જાહેર કરવી આવશ્યક છે. આ વિનયમ એ બાબતની ખાતરી આપે છે કે અસરગ્ર)ત પક્ષ તેમના અપીલના અવિધકારનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરી શકે છે. જ્યારે રાજ્ય સરકાર પુરાવા અવિધવિનયમની અનુચ્છેદ ૧૨૪ હેઠળ જાહેર રિહતનાં આધારે ખુલાસો ન કરવાનો દાવો કરે છે, ત્યારે આ સામગ્રીને *્રાયલમાંથી જ દૂર કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધમિતથી વિવપરિરત, જ્યારે સંબંવિધત સામગ્રીનો સીલબંધ કવરમાં જાહેર કરવામાં આવે છે, ત્યારે ત્યાં બે ખામીઓ છે જે કાયમી રહે છે. પ્રથમ, અસરગ્ર)ત પક્ષને દ)તાવેજો ઉપલબ્ધ થતા નથી. બીજુ ં, દલીલો દરમિમયાન વિવરોધી પક્ષ (જે મો*ાભાગે રાજ્ય હોય છે) દ્વારા દ)તાવેજો પર આધાર રાખવામાં આવે છે, અને 4યાયાલય સામગ્રી પર આધાર રાખીને વિનષ્કષ- પર પહોંચે છે. આવા વિક)સામાં, અસરગ્ર)ત પક્ષ પાસે કાનૂની ઉપાયોનો કોઈ આશ્રય હોતો નથી કારણ કે તે

વિનણા-યક સત્તામંડળ સમક્ષ સામગ્રીમાંથી કોઈપણ તારણો પુરવાર કરવામાં અસમથ- હોય છે. ૫૯ 4યાયવિનણ-યનું આ )વરૂપ ગુપ્તતા અને અપારદશ-કતાની સં)કૃ મિતને જાળવી રાખે છે અને ચુકાદાને પડકારની પહોંચની બહાર રાખે છે. અસરગ્ર)ત પક્ષ "ભૂલોનો વિવરોધાભાસ કરવા, ભૂલોને ઓળખવા, મારિહતી આપનારની વિવશ્વસનીયતાને પડકારવા અથવા ખો*ા આરોપોનું ખંડન કરવામાં" અસમથ- હશે [ચારકોવી વિવ. કેનેડા (સિસરિ*ઝનવિશપ એ4ડ ઇમિમગ્રેશન), (૨૦૦૭) ૧ એસ.સી.આર. ૩૫૦]. હવે અનુચ્છેદ ૧૪ અને ૨૧માં વાંચવામાં આવેલા 4યાવિયક સમીક્ષાનો અવિધકાર પ્રમિતબંવિધત છે. સીલબંધ કવરની પ્રવિIયાની અનુરૂપ અસર એ બિબન- વાજબી હુકમ છે. કમા4ડર અમિમત કુમાર શમા- વિવરુદ્ધ યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા [(૨૦૨૨) એસ.સી.સી. ઓનલાઇન એસસી ૧૫૭૦]માં અમારામાંથી એક (ડી. વાય. ચંદ્રચુડ, જે) એ અદાલત વતી વાત કરતાં પ્રવિIયાગત ખામીઓ પર રિ*પ્પણી કરી હતી, જે સીલબંધ કવરની પ્રવિIયાને કાયમ રાખે છે: "૨૭. કાયદાનો મૂળભૂત સિસદ્ધાંત એ છે કે 4યાવિયક કાય-વાહી દરમિમયાન કોઈપણ પક્ષ દ્વારા જે સામગ્રી પર આધાર રાખવામાં આવે છે તે તમામ સામગ્રી જાહેર કરવી આવશ્યક છે. જો 4યાય

આપનાર સત્તામંડળ કોઈ વિનષ્કષ- પર પહોંચતી વખતે સામગ્રી પર આધાર રાખતો નથી, તો વિવવાદ સાથે સંબંવિધત મારિહતી, જે 'વાજબી સંભાવના' સાથે સત્તામંડળના વિનણ-યને પ્રભાવિવત કરશે, તે જાહેર કરવી આવશ્યક છે. સામગ્રીની એકતરફી રજૂઆત જે અ4ય પક્ષને બાકાત રાખીને 4યાવિયક વિનણ-યની વિવષય વ)તુ બનાવે છે તે કુદરતી 4યાયનું ગંભીર ઉલ્લંઘન કરે છે. હાલના વિક)સામાં જેમની કારવિકદ• પર સીધી અસર થઈ છે તેવા અવિધકારીઓને આનાથી ગંભીર નુકશાન થયું છે. ૨૮. અસરગ્ર)ત પક્ષને સંબંવિધત સામગ્રીનો ખુલાસો ન કરવો અને 4યાવિયક સત્તામંડળને સીલબંધ કવરમાં તેનો ખુલાસો કરવો (આ વિક)સામાં એએફ*ી) એક જોખમી ઉદાહરણ )થામિપત કરે છે. સીલબંધ કવરમાં 4યાય આપનાર સત્તામંડળને પ્ર)તુત સામગ્રીનો ખુલાસો 4યાય આપવાની પ્રવિIયાને અ)પષ્ટ અને અપારદશ-ક બનાવે છે. સીલ કરેલા કવરમાં ખુલાસો બે સમ)યાઓ પેદા કરે છે. પહેલું, તે પીવિડત પક્ષને આદેશને અસરકારક રીતે પડકારવાનો કાયદેસર અવિધકાર આપતો નથી, કારણ કે મુદ્દાઓનો 4યાય સીલબંધ કવરમાં ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવેલી વણવહેચાયેલી સામગ્રીના આધારે કરવામાં

આવ્યો છે. 4યાય આપનાર સત્તામંડળ સીલબંધ કવરમાં પૂરી પાડવામાં આવેલી સામગ્રી પર આધાર રાખીને એક વિનષ્કષ- પર આવે છે, જે પછી અસરકારક રીતે પડકારની પહોંચથી બહાર રાખવામાં આવે છે. બીજુ ં, તે અપારદશ-કતા અને ગુપ્તતાની સં)કૃ મિતને જાળવી રાખે છે. તે વિનણા-યક સત્તાના હાથમાં સંપૂણ- સત્તા આપે છે. તે મારિહતી પર વિનયંત્રણ ધરાવતા પ્રબળ પક્ષની તરફેણમાં દાવાઓમાં સત્તાનું સંતુલન પણ જાળવી રાખે છે. મો*ાભાગના વિક)સાઓમાં આ રાજ્ય નથી. કારણ સાથે 4યાવિયક આદેશ એ 4યાય વ્યવ)થાની ઓળખ છે. તે કાયદાના શાસનનું સમથ-ન કરે છે. જો કે, સીલ કવર પ્રેવિક્*સ એ પ્રવિIયાને )થામિપત કરે છે જેના દ્વારા વિનણ-ય ચકાસણીની બહાર આવે છે. સીલ કરેલી કવર પ્રવિIયા વ્યવિક્તગત અને સં)થાકીય એમ બંને )તરે 4યાય પ્રદાન કરવાની પ્રણાલીની કામગીરીને અસર કરે છે. ૬૦. સીલબંધ કવરમાં સામગ્રીની ચકાસણી કયા- પછી, ઉચ્ચ અદાલતના સિંસગલ જજે નોંધ્યું હતું કે, ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી ફાઇલો સૂચવે છે કે, અવિધકારીઓની સમિમમિતએ ગુપ્તચર એજ4સીઓ દ્વારા પ્રદાન કરવામાં આવેલા ઇનપુટ્સની નોંધ લીધી હતી અને જાણ્યું હતું કે, આ ઇનપુટ્સ ગંભીર )વરૂપનાં છે અને સુરક્ષા રેરિ*ંગ માપદંડો હેઠળ આવે

છે. સિંસગલ જજે અવલોકન કયુ” કે "તે સંજોગોમાં, અવિધકારીઓની સમિમમિતએ લાયસ4સ રિર4યુ ન કરવાની સલાહ આપી હતી". સિંસગલ જજ 'ઇનપુટ્સ કે જે ગંભીર પ્રકૃ મિતના હતા' તે અંગે કોઈ )પષ્ટતા કરી નથી. વધુમાં, ત્યાં સુરક્ષા રેરિ*ંગ માપદંડોનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી કે જેના પર આધાર રાખવામાં આવ્યો છે. એક બિબન-તક-સંગત આદેશ ઇનપુ*ની સત્યતાનું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે 4યાવિયક બુવિદ્ધનો ઉપયોગ ન કરવા પર ભાર મૂકે છે. જો કારણો જાહેર ન કરવામાં આવે તો ઓડ-ર સાથેના જોડાણને આધારે વિનણ-ય કરી શકાતો નથી. ૬૧. અપીલ પર ઉચ્ચ અદાલતની ખંડપીઠે નોંધ્યું હતું કે, ફાઇલોમાંથી મુદ્દાની પ્રકૃ મિત અને ગંભીરતા સમજી શકાતી નથી તેમ છતાં, જો એમબીએલને ચેનલ ચલાવવા મા*ે આપવામાં આવેલી મંજૂરી રિર4યૂ કરવામાં આવે તો રાજ્યની સુરક્ષા અને જાહેર વ્યવ)થા પર અસર પડશે તેવા )પષ્ટ સંકેતો છે. ખંડપીઠે સુરક્ષા મંજૂરી નકારવાના કારણો પણ જાહેર કયા- નથી. અદાલતના મનમાં શું ચાલી રહ્યું છે તે અંગે કોઈ )પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી, જેના કારણે અદાલતે કહ્યું હતું કે, આ મુદ્દાની પ્રકૃ મિત અને ગંભીરતા સમજી શકાતી નથી તેમ છતાં મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર વાજબી છે. સિંસગલ જજ અને ખંડપીઠ દ્વારા અનુસરવામાં આવેલી સીલબંધ કવર પ્રવિIયાએ અપીલકતા-ના રિર*

ઉપાયોનો અવિધકાર પ્રદાન કય છે, જેને બંધારણના 'હૃદય અને આત્મા' [ડૉ. બી. આર. આંબેડકર, ભારતીય બંધારણ સભા વિડબેટ્સ (વોલ્યુમ , VII ૯ વિડસેમ્બર ૧૯૪૮) અને બંધારણની મૂળભૂત વિવશેષતા [એલ. ચંદ્ર કુમાર વિવ. યુવિનયન ઓફ ઈવિ4ડયા, (૧૯૯૫) ૧ એસ.સી.સી.],એક શુષ્ક ચમ-પત્ર તરીકે વણ-વવામાં આવ્યો છે. લાયસ4સનું નવીનીકરણ કરવાની મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કરવા મા*ેનું એકમાત્ર કારણ સિસક્યોરિર*ી ક્લીઅર4સ નહીં આપવાનું કારણ ન જણાવવાથી અને સીલ કરેલા કવરમાં માત્ર અદાલતમાં પ્ર)તુત સામગ્રીનો ખુલાસો કરવાથી બંધારણ અંતગ-ત અપીલકતા-ની પ્રવિIયાગત બાંયધરી આપવામાં આવી છે. અપીલકતા-ઓના રિર* ઉપાયોના અવિધકારને ઉચ્ચ અદાલતે ઔપચારિરક આદેશ દ્વારા નકારવામાં આવ્યો છે. ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા અનુસરવામાં આવેલી પ્રવિIયાએ અપીલકતા-ઓને એક ચIવ્યૂહમાં મૂકી દીધા છે જ્યાં તેઓ અંધારામાં લડવા મા*ે સખત પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. અપીલકતા-ઓને સુરક્ષા ક્લીઅર4સથી વંસિચત રાખવા મા*ેના કારણોનો ખુલાસો ન કરવો અને સીલબંધ કવરમાં ફક્ત અદાલતમાં ખુલાસો કરવો એ 4યાયી અને વાજબી કાય-વાહીનો અવિધકારના કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોના મૂળને મયા-રિદત કરે છે.

જી. શું એમબીએલના વિનષ્પક્ષ સુનાવણીના અવિધકારનું ઉલ્લંઘન વાજબી છે કે કેમ. ૬૨. એએસજીએ ઉચ્ચ અદાલતમાં દાખલ કરેલા વિનવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે, સુરક્ષા મંજૂરી નકારવાના કારણોનો ખુલાસો કરી શકાતો નથી કારણ કે ( ) i ગુપ્ત મારિહતી જેના આધારે સુરક્ષા મંજૂરી નકારવામાં આવી હતી તે 'ગુપ્ત અને સંવેદનશીલ' છે; અને ( ) ii રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં છે. આમ, એવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતો રદબાતલ છે કારણકેઃ પહેલું, આ વિનણ-ય સુરક્ષા અને ગુપ્તચર એજ4સીઓ તરફથી મળેલા સંવેદનશીલ ઇ4પુટ્સ પર આધારિરત છે અને બીજુ ં, આ ઇ4પુટ્સ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં છે. ભારતીય સંઘે એક્સ- આમ•મે4સ પ્રો*ેક્શન સર્વિવસીસ (સુપ્રા) અને ડીજી કેબલ ને*વક- (સુપ્રા) માં આ અદાલતના ચુકાદાઓ પર આધાર રાખ્યો છે અને દલીલ કરી છે કે જ્યારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની વિવચારણાઓ સામેલ હોય ત્યારે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતો લાગુ થશે નહીં. પ્રવિIયાગત બાંયધરી પરના ઉલ્લંઘનો વાજબી હોવા અંગે રાજ્ય સરકારે પોતાનો બોજો ઉઠાવ્યો છે કે નહીં તે નક્કી કરતા પહેલા આ દલીલની કાયદેસરતા ચકાસવી પડશે. જી.૧ કુદરતી 4યાય અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાઃ વિડજી અને ભૂતપૂવ- સૈવિનકોમાં વિનણ-યો 63 એક્સ-આમ•મે4સ પ્રો*ેક્શન સર્વિવસીસ (સુપ્રા)માં, અપીલકતા-ને ગ્રાઉ4ડ હે4ડસ્ટિંલગ સેવાઓનો વ્યવસાય આપવામાં આવ્યો હતો. એરIાફ્* રૂલ્સ ૧૯૩૭ના વિનયમ ૯૨માં જણાવવામાં આવ્યું છે કે સુરક્ષા

મંજૂરીને આવિધન બિબઝનેસ પૂરો પાડવામાં આવશે. અપીલકતા-ને જાણ કરવામાં આવી હતી કે 'રાષ્ટ્રીય રિહત'ના આધારે સુરક્ષા મંજૂરી પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી. અપીલકતા-એ પ*ના ઉચ્ચ 4યાયાલય સમક્ષ બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૨૬ હેઠળ કાય-વાહી શરૂ કરી હતી. રિર* અરજીનો વિનકાલ એ વિનદmશ સાથે કરવામાં આવ્યો હતો કે અપીલકતા-ને એવી સામગ્રી પૂરી પાડવી જોઈએ, જેના પર કે4દ્ર સરકારે સુરક્ષા મંજૂરી પાછી ખેંચવા મા*ે આધાર રાખ્યો હતો. જોકે, કે4દ્ર સરકારે એક આદેશ પસાર કય હતો કે ફાઈલમાં રહેલા દ)તાવેજોને ‘ગુપ્ત’ તરીકે વગ•કૃ ત કરવામાં આવ્યા છે અને તેને અપીલકતા-ની સાથે વહેંચી શકાશે નહીં. આ દ)તાવેજો ઉચ્ચ અદાલતના સિંસગલ જજની સમક્ષ ‘સીલબંધ કવર’માં મૂકવામાં આવ્યા હતા. દ)તાવેજોના અવલોકન પર સિંસગલ જજે આક્ષેપોના સારાંશનો ખુલાસો કરવાનો વિનદmશ આપ્યો હતો. ઉચ્ચ અદાલતની ખંડપીઠે અપીલને મંજૂરી આપી હતી અને ચુકાદો આપ્યો હતો કે, રાષ્ટ્રીય રિહતમાં અપીલકતા-ને સામગ્રી જાહેર કરી શકાતી નથી. અપીલકતા-એ અનુચ્છેદ ૧૩૬ હેઠળ કાય-વાહી શરૂ કરી હતી. આ અદાલતની બે જજોની ખંડપીઠે આ કાય-વાહીને ફગાવી દીધી હતી. 4યાયમૂર્તિત કુ રિરયન જોસેફે ખંડપીઠ મા*ે લખતા અવલોકન કયુ” હતું કે જો રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની બાબત સામેલ હોય, તો પક્ષ 'કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોના ચુ)ત પાલન કરવા પર ભાર ન મૂકી શકે. વધુમાં એવું પણ

જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સામેલ હોવાનો સરકારનો દાવો સાચો હોવાની ખાતરી કરવા મા*ે અદાલત )વતંત્ર છે. આ અદાલતે ઝામોરા [(૧૯૧૬) ૨ એસી ૭૭(પીસી)] અને ગૃહ વિવભાગના સસિચવ વિવ. રહેમાન [(૨૦૦૩) ૧ એસી ૧૫૩] ના ચુકાદાઓ પર આધાર રાખ્યો હતો કે જ્યારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મુદ્દા સામેલ હેાય ત્યારે સરકારના વિનણ-યને માન આપવું આવશ્યક છે. જોકે, એવું માનવામાં આવ્યું હતું કે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મુદ્દાઓ સામેલ છે તેની સંતુષ્ટિષ્ટ કરવા મા*ે અદાલત રેકોડ- મંગાવી શકે છે. વધુમાં, કાઉવિ4સલ ઓફ સિસવિવલ સર્વિવસ યુવિનય4સ વિવ. મિમવિન)*ર ઓફ સિસવિવલ સર્વિવસ [૧૯૮૫ એસી ૩૭૪] ના ચુકાદાનો આધાર લેવાયો હતો કે જ્યારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સામેલ હોય ત્યારે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું ચુ)તપણે પાલન શક્ય નથી. અહીં નોંધનીય છે કે, આ અદાલતે આ બાબતમાં હકીકતલક્ષી વિવચારણાઓ પર વિનણ-ય કય ન હતો કારણ કે અપીલકતા-ને આપવામાં આવેલી સુરક્ષા મંજૂરીની સમયસીમા પહેલાથી જ સમાપ્ત થઈ ગઈ હતી.સંબંવિધત અવલોકન નીચે મુજબ છેઃ “૧૬. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં શું છે તે કાયદાનો પ્રશ્ન નથી. તે નીમિતની બાબત છે. કોઈ બાબત રાજ્યનાં રિહતમાં છે કે નહીં એ નક્કી કરવાનું કામ અદાલતનું નથી. તે એવિક્ઝક્યુરિ*વ પર છોડી દેવું જોઈએ. લોડ- હોફમેન,

સેઅદાલતરી ઓફ )*ે* ફોર હોમ વિડપા*-મે4*, વિવ. રહેમાન [(૨૦૦૩) ૧ એસી ૧૫૩: (૨૦૦૧) 3 ડબલ્યુએલઆર ૮૭૭: (૨૦૦૨) ૧ આેલ ઇઆર ૧૨૨ (એલ)]: (એસી પેજ ૧૯૨સી). “... રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો [મામલો] કાયદાનો પ્રશ્ન નથી. તે વિનણ-ય અને નીમિતની બાબત છે. યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમ અને મો*ાભાગના અ4ય દેશોના બંધારણ હેઠળ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં કંઈક છે કે નહીં તે અંગેના વિનણ-યો 4યાવિયક વિનણ-યની બાબત નથી. તેમને વહીવ*ી તંત્રને સોંપવામાં આવ્યા છે.” ૧૭. આમ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની વિ)થમિતમાં કોઈ પક્ષ કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું ચુ)ત પાલન કરવા મા*ે આગ્રહ કરી શકે નહીં. આવા વિક)સાઓમાં, આ ક્ષેત્રને સંચાવિલત કરતા વિનયમોમાં )પષ્ટપણે જોગવાઈ ન કરવામાં આવી હોય તો, કાયદેસર બાકાત રાખવાની જોગવાઈ કરવી એ અદાલતની ફરજ છે. જોકે, ચોક્કસ કેસની હકીકતોને આધારે અદાલત પોતાને સંતુષ્ટ કરી શકે છે કે શું ત્યાં વાજબી તથ્યો છે અને તે સંદભm, અદાલત ફાઇલો મંગાવવાનો અને જોવાનો અવિધકાર ધરાવે છે કે શું આ એવો કેસ છે જેમાં રાષ્ટ્રીય

સુરક્ષાનું રિહત સામેલ છે.એકવાર રાજ્ય રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સંબંવિધત મુદ્દો ઉઠાવે તો અદાલત અસરગ્ર)ત પક્ષને કારણ જણાવશે નહીં. ૧૮. તે ગમે તે હોય, હકીકતોના આધારે અમને જાણવા મળ્યું છે કે ૧૭-૦૪-૨૦૦૭ના રોજ અપીલકતા-ને પાંચ વષ-ના સમયગાળા મા*ે આપેલી સુરક્ષા મંજૂરીની મુદત પૂરી થઈ ગઈ છે.અવતરણ *ાંકતા : "મને તમને જણાવવાનો વિનદmશ આપવામાં આવ્યો છે કે કંપની પર પૃષ્ઠભૂમિમ તપાસ હાથ ધરવામાં આવી છે અને તેમાં કંઈપણ પ્રમિતકૂળ બાબત જોવા મળી નથી. કંપનીની સુરક્ષા મંજૂરી આ પત્રની તારીખથી પાંચ વષ-ના સમયગાળા મા*ે મા4ય રહેશે, જેના અંતે આ બ્યૂરોની નવી મંજૂરી ફરવિજયાત છે.” (ભારપૂવ-ક) ૧૯. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને, આ અદાલત મા*ે વધુ તથ્યાત્મક વિવગતો અને ગુણવત્તાના ગુણદોષ પર અપીલની વિવચારણા કરવાની જરૂર નથી. તે મુજબ તેનો વિનકાલ કરવામાં આવે છે.ખચ- સબંવિધત કોઈ હુકમ નથી. (ભારપૂવ-ક)

૬૪. વિડજી કેબલ ને*વક- (સુપ્રા)માં, વિડવિજ*લ એડ્રેસેબલ સિસ)*મમાં મવિલ્*- સિસ)*મ ઓપરે*ર તરીકે કામ કરવા મા*ે અપીલકતા-ને આપવામાં આવેલી મંજૂરી એ આધાર પર રદ કરવામાં આવી હતી કે ગૃહ મંત્રાલયે અપીલકતા-ને સુરક્ષા મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કય હતેા. ઉચ્ચ અદાલતે આ આદેશને પડકારતી અરજીને ફગાવી દીધી હતી. એવિડશનલ સોવિલસિસ*ર જનરલે આ અદાલત સમક્ષ સીલબંધ કવરમાં સુરક્ષા મંજૂરીની ના આપવાના કારણોની નકલ દાખલ કરી હતી. આ અદાલતની બે જજોની ખંડપીઠે એક્સ-આમ•મે4સ પ્રો*ેક્શન સર્વિવસીસ (સુપ્રા)ના ચુકાદા પર આધાર રાખીને અપીલ ફગાવી દીધી હતી કે અપીલકતા- પરવાનગી રદ કરતો હુકમ પસાર થાય તે પહેલાં કોઈપણ પૂવ- સૂચનાનો દાવો કરવા મા*ે હકદાર નથી : “૧૬. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી નોંધ, જેના પરિરણામે પરવાનગી રદ કરવામાં આવી હતી, તેના પર વિવચાર કયા- પછી, અમારુ ં માનવું છે કે આ કેસની હકીકતોમાં, રદ કરવાનો આદેશ આપતા પહેલા અપીલકતા- કોઈ પૂવ- નોરિ*સ મેળવવાનો હકદાર નહોતો. ૧૭. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, અમારુ ં માનવું છે કે એક્સ- આમ•મેન પ્રો*ેક્શન સર્વિવસીસ (પી) વિલમિમ*ેડમાં આ અદાલત દ્વારા વિનધા-રિરત કાયદાના પ્રકાશમાં આ કેસમાં

કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન થયું નથી, કારણ કે પરવાનગી રદ કરતા પહેલા અપીલકતા- કોઈપણ પૂવ- સૂચનાનો દાવો કરવા મા*ે હકદાર નથી.” ૬૫. એક્સ-આમ•મે4સ પ્રો*ેક્શન સર્વિવસીસ (સુપ્રા) માં કરવામા આવેલ અવલોકન કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષામાં શું છે તે નીમિતનો પ્રશ્ન છે અને અદાલતોએ વિનણ-ય લેવા મા*ે કાયદાનો નહીં તે સંદભ-માં આધાર અવિધવિનયમની અનુચ્છેદ-૩૩ની બંધારણીય મા4યતા પર વિનણ-ય લેતા જવિ)*સ કે.એસ.પુટ્ટા)વામી (૫ જે) વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા [(૨૦૧૯) ૧ એસ.સી.સી. ૧] માં બહુમતીના અબિભપ્રાયમાં પુષ્ટિષ્ટ કરવામાં આવી હતી કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષામાં જે છે તે નીમિતનો સવાલ છે, કાયદાનો નહીં. ૬૬. એ નોંધવું આવશ્યક છે કે, આ અદાલતે એક્સ-આમ•મે4સ પ્રો*ેક્શન સર્વિવસીસ (સુપ્રા)માં યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમની અદાલતોના ચુકાદાઓની શ્રેણીનો સંદભ- આપ્યો હતો, જેથી આ સિસદ્ધાંતને )પષ્ટ કરી શકાય કે સરકાર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની સિંચતાઓ સામેલ છે કે નહીં અને જ્યારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મુદ્દાઓ સામેલ હોય ત્યારે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું પાલન ન થઈ શકે. યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમની અદાલતો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા પુરાવાના સિસદ્ધાંતને સમજવાની જરૂર છે, જેથી એક્સ-આમ•મે4સ પ્રો*ેક્શન સર્વિવસીસ (સુપ્રા) માં અવલોકનોના વ્યાપને સમજી શકાય.

૬૭. ઝમોરા (સુપ્રા) - એક વહાણ કે જે પકડાયું હતું તેમાં માલસામાનમાં પ્રમિતબંવિધત સામગ્રી હતી. આ માલસામાન ઓવિ)*્રયા સરકારનો હતો અને તેને )વીડનમાં આયાત કરવામાં આવ્યો હતો. આ જહાજ એક જમ-નને ભાડે આપવામાં આવ્યું હતું, જે ઓવિ)*્રયા સરકારના એજ4* તરીકે કામ કરી રહ્યા હતા અને )વીવિડશ ક4સાઇનરો આ સોદામાં માત્ર ભાગ લઈ રહ્યા હતા. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદામાં માંગણી (રિરવિક્વવિઝશન) નો અવિધકાર અવિ)તત્વમાં છે, એ*લે કે માત્ર જહાજોની માંગણી કરવાનો અવિધકાર છે, જેમાં તેને સેવાવિનવ્રુત કરવું જોઈએ કે તેને મુક્ત કરવું જોઈએ તે અંગેનો વિનણ-ય બાકી છે. માંગણી કરવાના અવિધકારની મયા-દાઓમાં એક મયા-દા એ છે કે રાજ્યની સુરક્ષામાં અથવા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને લગતી બાબતોમાં જહાજોની તાત્કાવિલક જરૂર હોવી જોઈએ. આ સંદભ-માં મિપ્રવી કાઉવિ4સલે વ્યાપકપણે *ાંકવામાં આવેલા અવલોકનમાં જણાવ્યું હતું કેઃ "આ મયા-દાઓમાંથી પ્રથમ મયા-દાના સંબંધમાં, તેમના 4યાયમૂર્તિતઓનું મંતવ્ય એક 4યાયાધીશનો હોવો જોઈએ તે એ છે કે , એક વિનયમ તરીકે, તાજના યોગ્ય અવિધકારીના શપથ પરના વિનવેદનને આ રીતે ગણવું જોઈએ કે જહાજ અથવા માલસામાન કે જેની માંગણી કરવામાં આવે છે તે રાજ્યની સુરક્ષા, યુદ્ધની કાય-વાહી અથવા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સંકળાયેલી અ4ય બાબતોના સંબંધમાં ઉપયોગ કરવા મા*ે તાત્કાવિલક જરૂરી છે. [....] જે લોકો રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મા*ે જવાબદાર છે, તેમણે જ રાષ્ટ્રીય

સુરક્ષાની જરૂરિરયાતોના એકમાત્ર 4યાયાવિધશ બનવું જોઈએ. )વાભાવિવક છે કે આ પ્રકારની બાબતોને અદાલતમાં પુરાવાનો વિવષય બનાવવામાં આવે અથવા તો જાહેરમાં ચચા- કરવામાં આવે તે ઇચ્છનીય નથી." જોકે, અદાલતે લશ્કરી કરારોના વિનયામક (ડાયરેક્*ર ઑફ આમ• કો4*્રાક્ટ્સ) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલ સોગંદનામું રજૂ કયુ” હતું, જેમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના આધારે માંગણીના અવિધકારને અપવાદરૂપ ગણાવ્યો હતો. એવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું કે, આ પ્રકારનાં અવિધકારનો ઉપયોગ થઈ શકે તેવા ‘કોઈ સંતોષકારક પુરાવા નથી’: " તે 4યાયમૂર્તિતઓના મંતવ્ય મુજબ અપીલ કરવામાં આવેલો આદેશ ખો*ો હતો, એ*લા મા*ે નહીં કે, અપીલકતા-ઓ દ્વારા દલીલ કરવામાં આવી હતી કે, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદામાં અદાલતની ક)*ડીમાં જહાજો અથવા સામાનની માંગણી કરવાનો કોઈ અવિધકાર નથી, પરંતુ 4યાયાધીશની સમક્ષ કોઈ સંતોષકારક પુરાવા નથી કે આવો અવિધકાર ચલાવી શકાય છે." ઓડ-ર-૨૯ ના શબ્દોને અનુસરીને લશ્કરી કરારોના વિનયામકે (આમ• કો4*્રાક્ટ્સના ડાયરેક્*રે) સોગંદનામું આપ્યું છે કે, મહારાજ (રિહઝ મેજે)*ી) તરફથી વિવવારિદત તાંબા(કોપર)ની માંગ કરવાની ઇચ્છા છે. તેમાં એવું જણાવવામાં આવ્યું નથી કે તાંબુ રાષ્ટ્રીય હેતુઓ મા*ે તાત્કાવિલક જરૂરી છે. વધુમાં, )વેન હોગ્લ4ડનું સોગંદનામું, જેનો હજુ સુધી કોઈ જવાબ મળ્યો નથી, તે દશા-વે છે કે કોઈ વા)તવિવક કેસ પર સુનાવણી થયેલ

હોવી જોઈએ, જે તાત્કાવિલક મુક્ત કરવા મા*ેની બાબતનું સૂચન કરે છે." (ભાર પૂરો પાડવામાં આવ્યો છે) ૬૮. મુલ્કી સેવા સંગઠનોના પરિરષદ (ઉપર મુજબ) – (કાઉ4સીલ ઓફ સિસવિવલ સર્વિવસ યુવિનય4સ) માં મુલ્કી સેવા મંત્રીએ સૂચના જાહેર કરી હતી કે સરકારી સંચાર મુખ્યાલયના કમ-ચારીઓ વ્યાપાર સંગઠન (*્રેડ યુવિનયન)નો ભાગ ન હોઈ શકે. આ વિનણ-યને એવા આધાર પર પડકારવામાં આવ્યો હતો કે, સૂચનાઓ બહાર પાડતા પહેલા કમ-ચારીઓ અને વ્યાપાર સંગઠનોની સલાહ લેવામાં આવી નહોતી. એવી રજૂઆત કરવામાં આવી હતી કે, સેવાની શરતોમાં ફેરફાર કરતા પહેલા વ્યાપાર સંગઠનો સાથે ચચા- કરવાની એક સુ)થામિપત પ્રથા હતી. ૬૯. સરકારી સંચાર મુખ્યાલય (ગવમm4* કોમ્યુવિનકેશન હેડક્વા*-સ-) એ ફોરેન એ4ડ કોમન વેલ્થ ઓવિફસની શાખા છે જે યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમની સેનાની સુરક્ષા સુવિનવિ¯ત કરે છે અને સરકાર મા*ે ઇ4*ેવિલજ4સ સંકેતો (સિસગ્નલ) પ્રદાન કરે છે. પ્રમિતવાદીઓએ પોતાની કાય-વાહીનો એવા આધાર પર બચાવ કય હતો કે, “અગાઉની ચચા-માં વા)તવિવક જોખમનો સમાવેશ થતો હોવાથી [જી.સી.એચ.ક્યુ.ખાતે] તે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મા*ે જોખમરૂપ બની રહેશે અને તેનાથી બચવાનો તેનો આશય હતો.” હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસm અવલોકન કયુ” હતું કે

સામા4ય રીતે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની જરૂરિરયાતો વિનષ્પક્ષતાની ફરજ કરતાં વધુ મહત્ત્વપૂણ- છે કે નહીં તે વિનણ-ય અદાલતોએ લેવો જોઈએ નહીં. જોકે, આ અવલોકન યોગ્ય હતું. એવું માનવામાં આવ્યું હતું કે, આ વિનણ-ય રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનાં આધાર પર લેવાયો હતો, જે વાજબીપણાનાં વિનયમોથી વિવચલન કરવા મા*ે જરૂરી હતો, જો કે આ વિનણ-ય રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનાં આધાર પર લેવાયો હતો, એનો પુરાવો રજૂ કરવાની જવાબદારી સરકારની છે. આ વિનણ-યને આ આધાર પર સફળતાપૂવ-ક પડકારવામાં આવ્યો છે કે, આ વિનણ-ય અયોગ્ય પ્રવિIયા દ્વારા લેવામાં આવ્યો છેઃ "પ્રશ્ન એક પુરાવો છે. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની જરૂરિરયાતો કોઇપણ ચોક્કસ કેસમાં વિનષ્પક્ષતાની ફરજ કરતાં વધુ મહત્વની છે કે નહીં તે અંગેનો વિનણ-ય સરકાર મા*ે છે અને અદાલતો મા*ે નથી. માત્ર સરકાર પાસે જ જરૂરી મારિહતી ઉપલબ્ધ છે અને કોઈ પણ સંજોગોમાં 4યાવિયક પ્રવિIયા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પર વિનણ-યો લેવા મા*ે અયોગ્ય છે. પરંતુ જો આ વિનણ-યને સફળતાપૂવ-ક પડકારવામાં આવે તો, કે આ વિનણ-ય એક એવી પ્રવિIયા દ્વારા લેવામાં આવ્યો છે જે અ4યાયપૂણ- છે, તો સરકાર આ વિનણ-ય વા)તવમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના આધાર પર લેવામાં આવ્યો હોવાના પુરાવા રજૂ કરવાની જવાબદારી હેઠળ છે. આ બંને મુદ્દાઓ મા*ેનો અવિધકાર ધ ઝમોરા [૧૯૧૬] ૨ એ. સી. ૭૭માં જોવા મળે છે." રેકોડ- પરના પુરાવાઓના અવલોકન પર અદાલત સંતુષ્ટ હતી કે આ દેશવિનકાલ 4યાયોસિચત હતું કારણ કે તેમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની બાબતો સામેલ હતી.

૭૦. લોડ- )કારમેને તેમના અબિભપ્રાયમાં નોંધ્યું હતું કે ઝમોરા (ઉપર મુજબ) માં કરવામાં આવેલા અવલોકનો 4યાવિયક કાય-ના ત્યાગનો સંકેત નથી પરંતુ અદાલત દ્વારા પુરાવા જરૂરી છે તે સૂચવે છે. આ સંદભ-માં એવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું કે, 4યાવિયક કાય-વાહીઓમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનું રિહત ઊભું થાય છે તે સાબિબત કરવું પડશે: "એ*લે હું એવા વિનષ્કષ- પર પહોંચું છ ુ ં કે જ્યાં 4યાવિયક કાય-વાહીમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે, ત્યાં અદાલતે પુરાવાના આધારે કામગીરી કરવી પડે છે. કે*લાંક વિક)સાઓમાં 4યાયાધીશ અથવા આયોગ(જ્યુરી)એ કાયદાકીય રીતે એ સંતોષવું જરૂરી હોય છે કે રિહત અવિ)તત્વમાં હોવાનું પુરવાર થયું છેઃ અ4યમાં, કાય-કારી વિવવેકાધીન સત્તાના ઉપયોગની સમીક્ષામાં રિહત એક પરિરબળ છે. એકવાર પુરાવાઓ દ્વારા તથ્યાત્મક આધાર )થામિપત થઈ જાય કે જેથી અદાલત સંતુષ્ટ થાય કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનું રિહત એ કેસના વિનધા-રણમાં ધ્યાનમાં લેવાનું એક સુસંગત પરિરબળ છે, અદાલત તાજ અથવા તેના જવાબદાર અવિધકારીનો અબિભપ્રાય )વીકારશે કે તેને પૂણ- કરવા મા*ે શું જરૂરી છે, જ્યાં સુધી એ બતાવવું શક્ય ન હોય કે આ અબિભપ્રાય એવો હતો કે કોઈ પણ મંત્રી સંજોગોમાં તાજને વાજબી રીતે સલાહ આપી શક્યા નહોતા. 4યાવિયક કામગીરીનો કોઈ ત્યાગ નથી, પરંતુ 4યાયાધીશો દ્વારા શું વાજબી છે તે અંગે સામા4ય સમજણની મયા-દા છે. અને આ મયા-દા 4યાવિયક સમીક્ષાની આધુવિનક બાબતોમાં કાયદાના સામા4ય વિવકાસ સાથે સંપૂણ-પણે સુસંગત છે."

(ભાર પૂરો પાડવામાં આવ્યો છે) પૂરાવાના અવલોકન પર એવું માનવામાં આવ્યું હતું કે, વડામથકની કામગીરીમાં ગંભીર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની બાબતો સામેલ છે અને જો વિનણ-ય લેતા પહેલા કમ-ચારીઓ અને વ્યાપાર સંગઠનોની સલાહ લેવામાં આવી હોત તો સુરક્ષામાં બાંધછોડ કરવામાં આવી હોત. લોડ- )કારમેને નોંધ્યું હતું કે, મંત્રીશ્રીએ કમ-ચારીઓની સલાહ લીધી નહોતી કારણ કે તેણીને ડર હતો કે, યુવિનયન દ્વારા સંગઠીત રીતે સેવાઓમાં વિવક્ષેપ પડી શકે છે. એવું માનવામાં આવ્યું હતું કે, મંત્રી દ્વારા આ વિનષ્કષ- પર વાજબી રીતે પહોંચવું શક્ય હતું. ૭૧. રહેમાન (ઉપર મુજબ), અપીલકતા-, એક પાવિક)તાની નાગરિરક, જેના માતામિપતા બિબ્રરિ*શ નાગરિરક હતા, તેમણે યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમમાં રહેવા મા*ે અવિનવિ¯ત રજા (સમય) મા*ે અરજી કરી હતી. સેઅદાલતરી ઓફ )*ે*ે આતંકવાદી સંગઠન સાથે સંકળાયેલા હોવાના કારણે તેમની અરજીને નકારી કાઢી હતી. સેઅદાલતરી ઓફ )*ે*ે એમ પણ ઉમેયુ” હતું કે, યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમમાંથી તેમનું પ્રત્યાપ-ણ જાહેર રિહતમાં અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં હશે. ખાસ પરદેશગમન અપીલ આયોગ ()પેશ્યલ ઇમિમગ્રેશન અપીલ્સ કમિમશન) એ રાજ્યના સસિચવ (સેઅદાલતરી ઓફ )*ે*) ના વિનણ-ય સામેની અપીલને મંજૂરી આપી હતી અને કહ્યું હતું કે, સંભાવનાઓના નાગરિરક સંતુલનનાં ધોરણોને સંતોષવામાં આવ્યા નથી. પંચે નોંધ્યું હતું કે, અપીલકતા-એ તાલીમ મા*ે

પાવિક)તાન જતી વ્યવિક્તઓને )પો4સરવિશપ, મારિહતી અને સલાહ આપી હોવા છતાં કે જેમા આંતકવાદી તાવિલમનો પણ સમાવેશ થઈ શકે છે. આ કાય-વાહીઓ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મા*ે ખતરો છે તેવું તારણ કાઢી શકાતું નથી. અપીલની અદાલતે આયોગના વિનણ-ય સામે અપીલ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. ૭૨. હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસm અપીલ અદાલતના ચુકાદા સામેની અપીલ રદ કરી દીધી હતી. હેડલીના લોડ- )લીને તેમના અબિભપ્રાયમાં નોંધ્યું હતું કેઃ ( ) i જ્યાં વ્યવિક્તની )વતંત્રતા અને દેશમાં રહેવાની તેના પરિરવારની તક દાવ પર છે, અને જ્યારે ચોક્કસ પગલાં જે પહેલેથી જ થઈ ગયા છે તેના પર આધાર રાખે છે, તો તે વાજબી છે કે પુરાવાના નાગરીક ધોરણો લાગુ કરવામાં આવે. ( ) ii જ્યારે રાજ્યના સસિચવ એ નક્કી કરે છે કે કોઈ વ્યવિક્તને જાહેર રિહત મા*ે દેશવિનકાલ કરવી જોઈએ, ત્યારે તે સાવચેતી અને વિનવારક સિસદ્ધાંતો ધરાવવાનો હકદાર છે. એવી સામગ્રી હોવી જોઈએ જેના આધારે તે વાજબી અને પ્રમાણસર વિનષ્કષ- પર આવી શકે છે કે આ પ્રવૃવિત્તઓ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને નુકસાન પહોંચાડે તેવી વા)તવિવક સંભાવના છે. ( ) iii સુરક્ષા જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે રાજ્યના સસિચવ શ્રેષ્ઠ વિ)થમિતમાં છે. તેમના મૂલ્યાંકનને યોગ્ય વજન આપવું જોઈએ. જોકે, તેમનો વિનણ-ય ઉપરોક્ત બે આધાર પર સમીક્ષા કરવા મા*ે ખુલ્લો છે.

( ) iv મુલ્કી સેવા સંઘોની પરિરષદ (કાઉવિ4સલ ઓફ સિસવિવલ સર્વિવસ યુવિનય4સ) (ઉપરનું) માં એવું માનવામાં આવ્યું હતું કે, જો એવો દાવો કરવામાં આવે કે દેશવિનકાલ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના આધાર પર કરવામાં આવ્યો નથી, તો સરકારે આ વિનણ-ય રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના આધાર પર લેવામાં આવ્યો છે તે બાબતે અદાલતને સંતુષ્ટ કરવા મા*ે પુરાવા રજૂ કરવા પડશે. જોકે, 'હાલના કેસમાં આ મુદ્દો નથી.' ૭૩. લોડ- હોફમેને પોતાના મંતવ્યમાં અવલોકન કયુ” હતું કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મુદ્દા પર આયોગનો અભીપ્રાય રાજ્યના સસિચવના અબિભપ્રાયથી અલગ ન હોઈ શકે. એ*લે કે, ઉદાહરણ તરીકે કોઈ યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમના રહેવાસી દ્વારા વિવદેશમાં આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપવું એ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતોની વિવરુદ્ધ છે કે નહીં તે વિનણ-ય કરવાનું કામ સરકારનું છે. મુલ્કી સેવા સંઘોની પરિરષદ (કાઉવિ4સલ ઓફ સિસવિવલ સર્વિવસ યુવિનય4સ) (ઉપર મુજબ) ના ચુકાદા પર આધાર રાખીને એવો વિનણ-ય લેવામાં આવ્યો હતો કે, પ્રત્યાપ-ણની મા4યતા અંગેનો વિનણ-ય રાજ્ય સસિચવને મા4ય નથી. આયોગે નીચે મુજબના મુદ્દાઓ નક્કી કરવા પડશે :- ( ) i વહીવ*ી અબિભપ્રાય મા*ેનો તથ્યાત્મક આધાર એ છે કે દેશવિનકાલ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં હોવું જોઈએ.

( ) ii જો રાજ્યના સસિચવનો વાજબી વિનણ-ય એવો હોત કે જે મંત્રી કરી શક્યા હોત અને ( ) iii અપીલકતા-ને ઉપલબ્ધ અ4ય કોઈ કાયદાકીય બચાવ. સંબંવિધત અવલોકનો નીચે મુજબ છેઃ ૫૪. આનો અથ- એ નથી કે દેશવિનકાલ કરવો એ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં હશે કે નહીં તે અંગેનો સંપૂણ- વિનણ-ય ગૃહ સસિચવને સુપરત કરવામાં આવે છે, જેથી “જે હેતુ મા*ે આયોગની રચના કરવામાં આવી હતી તે હેતુ વિનષ્ફળ જાય.”: આયોગનો વિનણ-ય જુઓ. કાય-કારિરણીને સોંપવામાં આવેલી જવાબદારીના ક્ષેત્રની ન તો અલ્પોવિક્ત કરવી જોઈએ અને ન તો અમિતશયોવિક્ત કરવી જોઈએ. લોડ- )કમ-ન દ્વારા તેમના ભાષણમાં ચા4ડલરના કેસના સંદભ- દ્વારા કાઉવિ4સલ ઓફ સિસવિવલ સર્વિવસ યુવિનય4સ -વિવરુધ્ધ- મિમવિન)*ર ફોર ધ સિસવિવલ સર્વિવસ [૧૯૮૫] એ.સી. ૩૭૪ ના કેસમા ચોક્કસ સીમાઓનું વિવશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમનું વિવશ્લેષણ દશા-વે છે કે, આયોગ ઓછામાં ઓછા ત્રણ મહત્વપૂણ- કાય કરે છે, જે ચહલના વિનણ-યથી જરૂરી સાબિબત થયા છે. પ્રથમ, દેશવિનકાલ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં હોવો જોઈએ તેવા કાય-કારિરણીના મંતવ્ય મા*ે વા)તવિવક આધાર પુરાવા દ્વારા )થામિપત કરવો જોઈએ. એ*લે આયોગ એ કહેવા મા*ે ખુલ્લું છે કે ગૃહ સસિચવના આ મંતવ્ય મા*ે કોઈ વા)તવિવક આધાર નથી કે શ્રી રહેમાન

કાશ્મીરમાં આતંકવાદને સવિIય રીતે *ેકો આપી રહ્યા હતા. આ સંદભ-માં ગૃહ સસિચવના તારણથી અલગ પડવાની આયોગની ક્ષમતા મયા-રિદત હોઈ શકે છે, જેમ કે, અપીલની પ્રવિIયામાં અંતર્વિનરિહત વિવચારણાઓ દ્વારા પરંતુ સત્તાઓના વિવભાજનના સિસદ્ધાંત દ્વારા નહીં. પછીના સિસદ્ધાંતની અસર માત્ર આગળના મુદ્દાને આધીન છે, આયોગને એવું કહેતા અ*કાવવા મા*ે કે જોકે રેહમાન કાશ્મીરમાં આતંકવાદને સવિIય રીતે *ેકો આપી રહ્યા છે તેવો ગૃહ સસિચવનો મત યોગ્ય તથ્યાત્મક આધાર ધરાવે છે, પરંતુ તે )વીકારતું નથી કે આ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતોની વિવરુદ્ધ છે. બીજુ ં, આયોગ ગૃહ સસિચવનો અબિભપ્રાય આ આધાર પર ફગાવી શકે છે કે, “આ એક એવું પગલું છે, જે કોઈ પણ સક્ષમ મંત્રી દ્વારા તાજને સલાહ આપવામાં આવી હોય, જે સંજોગોમાં વાજબી રીતે )વીકારી શકાતી નથી”. ત્રીજુ ં, આયોગને કરેલી અપીલમાં એવા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેવિ4દ્રત કરવામાં આવી શકે છે, જે કોઈ પણ તબક્કે કાય-પાવિલકાના વિવવિશષ્ટ પ્રાંતમાં આવતા નથી. એક સારો દાખલો એ છે કે, ચહલમાં જ પ્રશ્ન ઉભો થયો હતો કે, શું કોઈને દેશવિનકાલ કરવાથી સંવિધની અનુચ્છેદ ૩ હેઠળ તેમના અવિધકારોનું ઉલ્લંઘન થશે, કારણ કે તેમને યાતના અથવા અમાનવીય અથવા અપમાનજનક વત-ણૂક સહન કરવી પડશે. યુરોપીયન 4યાયશા)ત્ર )પષ્ટ કરે છે કે શું દેશવિનકાલ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં છે તે અનુચ્છેદ ૩ હેઠળ અવિધકારો મા*ે અપ્રાસંમિગક છે.

જો ત્રાસનું જોખમ હોય, તો સરકારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મા*ે જોખમનો સામનો કરવા મા*ે અ4ય કોઈ ર)તો શોધવો જોઈએ. પૂરતું જોખમ અવિ)તત્વ ધરાવે છે કે નહીં તે પુરાવાના આધારે મૂલ્યાંકન અને આગાહીનો પ્રશ્ન છે. આવા સવાલનો જવાબ આપવાનો કોઈ બંધારણીય વિવશેષાવિધકાર કાય-પાવિલકાને નથી. (ભાર આપવામાં આવ્યો છે) ૭૪. ઉપરોક્ત ચુકાદાઓમાંથી નીચેના સિસદ્ધાંતો બહાર આવે છેઃ ( ) i આ વિનણ-યથી અસરગ્ર)ત પક્ષકારોએ એ )થામિપત કરવું જોઈએ કે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું પાલન કયા- વિવના અનુસિચત પ્રવિIયા દ્વારા વિનણ-ય લેવામાં આવ્યો હતો. ( ) ii રાજ્ય એવો દાવો કરી શકે છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સંબંવિધત મુદ્દાઓ સામેલ હોવાથી કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું પાલન થઈ શક્યું નથી. ( ) iii અદાલતોએ મૂલ્યાંકન કરવું પડશે કે શું દેશવિનકાલ વાજબી હતું. આ હેતુ મા*ે, રાજ્યએ અદાલતને સંતુષ્ટ કરવી જોઈએ કે પ્રથમ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સંકળાયેલી છે અને બીજુ ં, કેસના તથ્યોના આધારે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની જરૂરિરયાતો વિનષ્પક્ષતાની ફરજને વધુ મહત્વ આપે છે. આ તબક્કે અદાલતે કુદરતી 4યાયના જે ઘ*કને રદ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે તેના આધારે વિનણ-ય લેવો જોઈએ.

( ) iv રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના દાવાઓ પર સંતોષ વ્યક્ત કરતી વખતે, 4યાયાલયોએ રાજ્યની મુલવણી અને વિનષ્કષ-ને ઉસિચત મહત્વ આપવું જોઈએ. અદાલતો રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને લગતા મુદ્દાઓ પર વ્યાપક કાય-વાહીથી અસહમત ન હોઈ શકે – એ*લે કે સિસદ્ધાંતનો પ્રશ્ન છે, જેમ કે કોઈ વિવદેશી દેશમાં કોઈ નાગરિરક દ્વારા આતંકવાદી પ્રવૃવિત્તઓની તૈયારી કરવી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનું જોખમ છે કે નહીં. આમ છતાં, અદાલતોએ રાજ્યની આકારણીની સમીક્ષા કરવી જોઈએ, જેથી તે નક્કી કરી શકે કે શું તેણે સબળ સામગ્રી દ્વારા સાબિબત કયુ” છે કે પીવિડત વ્યવિક્તની કામગીરી ઉપરોક્ત )થામિપત સિસદ્ધાંતોની અંદર આવે છે. ૭૫. પ્રમિતવાદીની દલીલ કે ભૂતપૂવ- સૈવિનકોની સુરક્ષા સેવાઓ (ઉપર મુજબ) માં આ અદાલતના ચુકાદામાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની સામેલ સિંચતાઓ ખામીયુક્ત હોય ત્યારે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને બાકાત રાખવામાં આવશે. તે કેસમાં જે સિસદ્ધાંત )પષ્ટ કરવામાં આવ્યો હતો તે એ હતો કે જ્યારે કેસના તથ્યોના આધારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની સિંચતાઓ વિનષ્પક્ષતાની ફરજને વધુ મહત્વ આપે છે ત્યારે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને બાકાત કરી શકાય છે. આમ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા એ કે*લાક આધારો પૈકીનું એક છે, જેના પર વાજબી પ્રવિIયાગત બાંયધરી આપવાનો અવિધકાર મયા-રિદત કરી શકાય છે. માત્ર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સંબંવિધત મુદ્દાઓની સંડોવણી રાજ્યની વિનષ્પક્ષ કામગીરી

કરવાની ફરજને અ*કાવી શકે નહીં. જો રાજ્ય વિનષ્પક્ષ રીતે કામ કરવાની પોતાની ફરજને અવગણે છે, તો તે કેસના તથ્યોના આધારે અદાલત સમક્ષ 4યાયી ઠેરવવામાં આવેલ હોવું જોઈએ. પ્રથમ, રાજ્યએ અદાલતને સંતુષ્ટ કરવી જોઈએ કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની સિંચતાઓ સામેલ છે. બીજુ ં, રાજ્યએ અદાલતને સંતુષ્ટ કરવી જોઈએ કે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંત (ઓ) ને રદ કરવો વાજબી છે. વિવદેશમાં 4યાયશા)ત્રમાંથી ઊભા થયેલા આ બે ધોરણો પ્રમાણસરના ધોરણો સમાન છે. પ્રથમ પરીક્ષણ કાયદેસર ધ્યેયના અંગ જેવું છે અને ઔસિચત્યની બીજી કસો*ી જરૂરિરયાત અને સંતુલનના અંગ જેવું છે. જી.2 પ્રમાણભૂત ધારાધોરણો લાગુ કરવા ૭૬. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની સિંચતાઓ કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને સંપૂણ-પણે રદ કરવાની મંજૂરી આપતી નથી, એ*લે હવે આપણે આ મૂલ્યાંકન કરવાની જરૂર છે કે શું પ્રવિIયાગત બાંયધરી પરનો પ્રમિતબંધ પ્રમાણીકરણના માપદંડોનો ઉપયોગ કરીને વાજબી છે કે નહીં. આધુવિનક દંત સિચવિકત્સા (મોડ-ન ડે4*લ) (ઉપર મુજબ) ના કેસમાં આ અદાલતે નક્કી કરેલા પ્રમાણભૂત ધોરણો નીચે મુજબ છેઃ ( ) i અવિધકારને મયા-રિદત કરનારા માપદંડનો કાયદેસર ધ્યેય હોવો જોઈએ (કાયદેસર ધ્યેયનો તબક્કો). ( ) ii આ લક્ષ્યાંકને આગળ વધારવા મા*ેનું યોગ્ય સાધન હોવું જોઈએ.

(ઉપયુક્તતા અથવા તક-સંગત જોડાણનો તબક્કો). ( ) iii આ ઉપાય ઓછામાં ઓછો પ્રમિતબંધાત્મક અને એ*લો જ અસરકારક હોવો જોઈએ (જરૂરિરયાતનો તબક્કો). ( ) iv યોગ્ય ધારક પર આ પગલાની અપ્રમાણસર અસર ન થવી જોઈએ. (સંતુલન તબક્કો). જી.૨(એ) કાયદેસર લક્ષ્ય તબક્કો ૭૭. આ ધ્યેયની કાયદેસરતાના વિવશ્લેષણની જરૂર છે જે અવિધકારોને પ્રમિતબંવિધત કરે છે. મૂળભૂત અવિધકારોને ઉપરવ* કરવા મા*ેનું લક્ષ્ય પૂરતું મહત્વ ધરાવતું હોવું જોઈએ. આ તબક્કે, રાજ્યએ આ કામગીરી કાયદેસર હેતુને આગળ વધારવા મા*ે છે તે સાબિબત કરવાનો બોજ ઉઠાવવો જરૂરી છે. રાજ્યને એ સાબિબત કરવાનો વધારાનો બોજો પણ ઉપાડવો પડશે કે આ કામગીરી ખરેખર કાયદેસર હેતુને આગળ વધારવા મા*ે કરવામાં આવી છે, જેને પૂણ- કરવાની દલીલ કરવામાં આવી છે. ભારત સરકાર દાવો કરે છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને ગુપ્તચર માહીતીની ગુપ્તતાના રિહતમાં કારણો અને દ)તાવેજો જાહેર કરી શકાશે નહીં. આ તબક્કે રાજ્યોએ એ સાબિબત કરવું જરૂરી છે કે ગુપ્તતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા કાયદેસર હેતુઓ છે તથા ગોપનીયતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના હેતુઓ જાહેર ન કરવાથી પૂણ- થાય છે. ૭૮. આ તબક્કે, અદાલતે આ પ્રારંબિભક પ્રશ્નની ચકાસણી કરવી પડશે કે બંધારણીય લોકશાહીમાં, કાયદા અથવા કાય-વાહી હેઠળના હેતુને સાકાર કરવા

મા*ે મૂળભૂત અવિધકારને મયા-રિદત કરી શકાય છે કે નહીં.[અહેરોન બરાક (એન ૩૮) ૨૪૭ મોડન- ડે4*લ (ફકરો ૫૫) - 4યાયમૂર્તિત સીકરી ]યોગ્ય હેતુ નક્કી કરવા મા*ેના માપદંડ દરેક કાયદાકીય વ્યવ)થામાં અલગ અલગ હોય છે.ઉદાહરણ તરીકે, દસિક્ષણ આવિફ્રકાનું બંધારણ સામા4ય મયા-દાની ખંડ ધરાવે છે, જેમાં તમામ મૂળભૂત અવિધકારોને મયા-રિદત કરવા મા*ે સામા4ય આધારો વિનધા-રિરત કરવામાં આવ્યા છે. [ અનુચ્છેદ ૨૬(૧) માં જણાવવામાં આવ્યું છે કે માનવીય સ4માન, સમાનતા અને )વતંત્રતા પર આધારિરત ખુલ્લા અને લોકશાહી સમાજમાં માનવ અવિધકારોની મયા-દા વાજબી અને 4યાયોસિચત હોવી જોઈએ.]ભારતીય બંધારણમાં સામા4ય મયા-દાની ખંડ નથી.ભાગ III માંની કે*લીક જોગવાઈઓ જેમ કે અનુચ્છેદ ૧૯ અને ૨૫ ચોક્કસ હેતુ આધારિરત મયા-દાની ખંડ ધરાવે છે. આનો અથ- એ નથી કે જે જોગવાઈઓ )પષ્ટ મયા-દાની ખંડ ધરાવતી નથી તે સંપૂણ- છે.અ4ય અવિધકારો કે જેમની પાસે )પષ્ટ મયા-દાની ખંડ નથી, તેને બંધારણની જોગવાઈઓના ગર્ભિભત વાંચન દ્વારા મયા-રિદત કરી શકાય છે.આપણું બંધારણીય 4યાયશા)ત્ર એ સિસદ્ધાંતને )વીકારતું નથી કે બંધારણીય રીતે સુરસિક્ષત અવિધકારો સંદર્ભિભત અલગતામાં જીવે છે અને *કી રહે છે. દરેક એકબીજા સાથે જોડાયેલું છે. આથી, આખું લખાણ *ેપે)*્રી ધરાવતું કેનવાસ સાથે અથ- અને સામગ્રીમાં વિવકસિસત થવું જોઈએ.

૭૯. અહેરોન બરાક દલીલ કરે છે કે અવિધકારોની મયા-દા મા*ેના યોગ્ય હેતુના )વીકૃ ત આધારોમાંનું એક જાહેર રિહત છે. [અહેરોન બરાક (એન ૩૮) ૨૮૯]આવા હેતુનું અવિ)તત્વ ક્યારેય વિવવાદોમાં નથી, છતાં જાહેર રિહતની સામગ્રી )પષ્ટ નથી.તે દલીલ કરે છે કે, જાહેર રિહતમાં સમાજના સરિહયારા 4યાય અને સહનશીલતાની ધારણાઓ પ્રમિતબિંબબિબત થવી જોઈએ.જો હેતુ કાયદેસર હોય તો અદાલતોએ તેની ઓળખ કરતી વખતે પ્રભાવશાળી લાગણીઓની માંદગીમાં ન પડવું જોઈએ, પરંતુ તેના બદલે બંધારણીય આદશ અને મૂલ્યોને આગળ વધારવાના હેતુઓને પ્રાથમિમકતા આપવી જોઈએ.જોકે, અદાલતે 4યાવિયક વિનણ-ય અને નીમિત વિનમા-ણ વચ્ચેની પાતળી રેખાનું ઉલ્લંઘન ન થાય તે મા*ે સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.બંધારણીય લોકશાહીમાં અમુક હેતુઓ જાહેર રિહત મા*ે તદ્દન વિવરોધી છે.આપણે સૌ જાણીએ છીએ તેમ બંધારણ એક જીવંત દ)તાવેજ છે.તેનો અથ- અને તે જે મૂલ્યો ધરાવે છે તે સમયની સાથે વિવકસિસત થાય છે.હેતુ નક્કી કરતી વખતે અદાલતે આવા વિવકાસથી વાકેફ થવું જોઈએ અને બંધારણને સામાવિજક-રાજકીય સંદભ-માં વાંચવું જોઈએ - અથ-ઘ*ન સમયે ઇમિતહાસ અને સામાવિજક પરિરવત-નની સંભાવના બંનેને ધ્યાનમાં રાખવા જોઈએ. ૮૦. બંધારણમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને એક આધાર તરીકે વિનધા-રિરત કરવામાં આવી છે જેનો ઉપયોગ અનુચ્છેદ ૧૯ ના સંદભ-માં )પષ્ટપણે અવિધકારોને મયા-રિદત કરવા મા*ે કરી શકાય છે.વધુમાં, બંધારણની અ4ય જોગવાઈઓ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને

અસર કરતી ક*ોક*ીની પરિરવિ)થમિતઓ દરમિમયાન સિસદ્ધાંતોથી અલગ થવાનું સૂચવે છે. [બંધારણની અનુચ્છેદ ૩૫૯]ખાસ કરીને 4યાયમૂર્તિત કે. એસ. પુટ્ટ)વામી (૯જે) (ઉપર)ના કેસમાં નવ 4યાયાધીશની ખંડપીઠે લીધેલ વિનણ-ય અને મારિહતીનો અવિધકાર અવિધવિનયમ, ૨૦૦૫ ના અમલીકરણ ને ધ્યાનમાં રાખીને, મારિહતીની ગોપનીયતા અને ગુપ્તતા હવે એ મૂલ્યો છે કે જે બંધારણમાં વાંચવામાં આવે છે. આમ, ગોપનીયતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા એ પ્રવિIયાગત અવિધકારોને મયા-રિદત કરવાના હેતુ મા*ે બંધારણ દ્વારા મા4ય કાયદેસર લક્ષ્યો છે. ( ) I ગોપનીયતા અને આઈબીના અહેવાલો ૮૧. રાજ્યએ હવે એ સિસધ્ધ કરવાનું છે કે આ બે હેતુઓ છે જે પૂણ- કરવા મા*ે રાજ્ય પગલાં લે છે.ગૃહ મંત્રાલયે એમબીએલની સુરક્ષા મંજૂરી નકારવાના કારણો જાહેર કરવાની વિવનંતીના જવાબમાં જણાવ્યું છે કે, તપાસ એજ4સીઓના અહેવાલો ‘ગુપ્ત’ )વરૂપે હોવાથી કારણો જાહેર કરી શકાશે નહીં.ગૃહ મંત્રાલયે સામા4ય દાવો કય છે કે, તપાસ એજ4સીઓના તમામ અહેવાલો ગોપનીય છે.અમે આવી દલીલને )વીકારી શકતા નથી.સીબીઆઈ અને આઈબી જેવી તપાસ એજ4સીઓએ અનેક કારણોસર અસંખ્ય કમ-ચારીઓ અને સં)થાઓની પૃષ્ઠભૂમિમની તપાસ કરવી જરૂરી છે.ખાનગી વ્યવિક્તઓ અને રાજ્ય વચ્ચે સંપક-માં વધારો થયો છે, જેના કારણે ગુપ્તચર સં)થાઓની ભાગીદારી પણ વધી છે.ગુપ્તચર સં)થાઓના અહેવાલો માત્ર તથ્યો શોધવાના અહેવાલો નથી.નીચેની સામગ્રીના

અક- પરથી )પષ્ટ થશે કે તપાસ એજ4સીઓના અહેવાલો અવલોકનો કરે છે અને વ્યવિક્તઓના આચરણ પર અનુમાન પ્રદાન કરે છે, જેના પર વિનણ-ય લેનાર સત્તામંડળ પછી આધાર રાખે છે.ગુપ્તચર એજ4સીઓના અહેવાલોમાં ગોપનીય મારિહતી હોવાની દલીલ કરવી એ એક વાત છે પરંતુ આ પ્રકારના તમામ અહેવાલો ગોપનીય હોવાની દલીલ કરવી એ બીજી વાત છે.આ પ્રકારની દલીલ ખો*ી છે અને બંધારણીય મૂલ્યોના આધાર પર તેને )વીકારી ન શકાય.તપાસ એજ4સીઓના અહેવાલો વ્યવિક્તઓ અને સં)થાઓના જીવન, )વતંત્રતા અને વ્યવસાય પર વિનણ-યોની અસર કરે છે અને આ પ્રકારનાં અહેવાલો જાહેર કરવાથી સંપૂણ- મુવિક્ત આપવી પારદશ-ક અને જવાબદાર વ્યવ)થા મા*ે વિવરોધાભાસી છે. ( ) II રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા ૮૨. ગૃહ મંત્રાલયે એવો અબિભપ્રાય પણ વ્યક્ત કય હતો કે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં સંબંવિધત સામગ્રી જાહેર કરવી જોઈએ નહીં.અમારી સમક્ષ મુદ્દો એ છે કે શું અદાલત 4યાવિયક રીતે આ વિનષ્કષ-ની સમીક્ષા કરી શકે છે અને જો તે કરી શકે તો આવી સમીક્ષાની હદ.આપણે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનાં દાવાઓની 4યાવિયક સમીક્ષાની હદ પર કાયદાશા)ત્રનો સંદભ- લેવો જોઈએ, પછી આ પગલું રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનાં હેતુને પૂણ- કરે છે કે નહીં તેનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ.

૮૩. હવે એ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે કે, જ્યારે એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને લગતી અસરો સંકળાયેલી છે, ત્યારે અદાલતો હાથથી છ ૂ *કારો મેળવવાના અબિભગમનો આશરો લેતી નથી. મનોહર લાલ શમા- વિવરુદ્ધ ભારત સરકાર [૨૦૨૧ એસસીસી ઓનલાઈન એસસી ૯૮૫] માં આ અદાલતની ત્રણ જજોની ખંડપીઠે ઠરાવ્યું હતું કે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સંબંવિધત બાબતોમાં 4યાવિયક સમીક્ષાનો વ્યાપ મયા-રિદત હોવા છતાં, તેનો અથ- એ નથી કે દરેક વખતે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની દલીલ કરવામાં આવે ત્યારે રાજ્યને મુક્ત પ્રવેશ મળે છે.આ અદાલતે ઠરાવ્યું હતું કે, રાજ્યએ એવિફડેવિવ* પર દલીલ કરવી જોઈએ અને સાબિબત કરવું જોઈએ કે મારિહતી જાહેર કરવાથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને નુકસાન થશે.અદાલતે અવલોકન કયુ”: "૫૦. અલબત્ત, જ્યારે બંધારણીય બાબતો હોય, જેમ કે રાજ્યની સુરક્ષા સાથે સંબંવિધત બાબતો અથવા કોઈ ચોક્કસ કાયદો હેઠળ ચોક્કસ મુવિક્ત હોય ત્યારે સામાવાળા-ભારત સરકાર મારિહતી આપવાનો ઇનકાર કરી શકે છે.જોકે, આ પ્રકારની બંધારણીય બાબતો કે કાયદેસર મુવિક્તની દલીલ કરવાની સાથે સાથે સોગંદનામું દાખલ કરીને તેને અદાલતમાં સાબિબત કરવી અને યોગ્ય ઠેરવવી પણ રાજ્યની ફરજ

છે.સામાવાળા-ભારતીય સંઘે જરૂરી રીતે એવી હકીકતો સાબિબત કરવી જોઈએ, જે સૂચવે છે કે માંગવામાં આવેલી મારિહતી ગુપ્ત રાખવી જોઈએ, કારણ કે તેમના ખુલાસાથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની સિંચતાઓ પર અસર પડશે.તેમણે અદાલત સમક્ષ પોતાના વલણને યોગ્ય ઠેરવવું જોઈએ.રાજ્ય દ્વારા માત્ર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની માંગ અદાલતને મૂક દશ-ક બનાવતું નથી. મુદ્દો એ નથી કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની સિંચતાઓ સાથે સંકળાયેલ વિનષ્કષ- 4યાવિયક રીતે સમીક્ષા કરી શકાય તેવો છે કે નહીં.તેના બદલે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની સિંચતાઓ સામેલ છે તે સાબિબત કરવા મા*ે રાજ્ય દ્વારા સાબિબતીના ધોરણો પર કામ કરવાની જરૂર છે.આ મુદ્દાનું વિવશ્લેષણ શરૂ કરતા પહેલા આપણે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા શબ્દનો અથ- અને અસરો સમજવાની જરૂર છે. આ અદાલતે ઠરાવ્યું છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને કડક શબ્દોમાં વ્યાખ્યાવિયત કરવી શક્ય નથી.[એકે રોય વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા, (૧૯૮૨) ૧ એસસીસી ૨૭૧]રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનાં અનેક પાસાં છે, જેમાંથી કે*લાકને બંધારણની અનુચ્છેદ ૧૯(૨) હેઠળ મા4યતા આપવામાં આવી છે. ભૂતપૂવ- આમ•મેન પ્રો*ેક્શન સર્વિવસીસ (ઉપર) માં, આ અદાલતની બે જજોની ખંડપીઠે અવલોકન કયુ” હતું કે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષામાં સામાવિજક-રાજકીય

વિ)થરતા, પ્રાદેવિશક અખંવિડતતા, આર્થિથક વિ)થરતા અને શવિક્ત, પારિરવિ)થમિતક સંતુલન, સાં)કૃ મિતક સંકલન અને બાહ્ય શાંમિત જેવા પરિરબળોનો સમાવેશ થાય છે. 4યાયમૂર્તિત પતંજવિલ શા)ત્રીએ રોમેશ થાપર વિવરુદ્ધ મદ્રાસ રાજ્ય [૧૯૫૦ SCC ૪૩૬ ] માં બહુમતી મા*ે લખેલા લેખનમાં જાહેર વ્યવ)થા અને રાજ્યની સુરક્ષાના ક્ષેત્રોનું સીમાંકન કયુ” હતું કારણ કે તેમને બંધારણની અનુચ્છેદ ૧૯માં )થાન મળ્યું છે.આ અદાલતે એવું ઠરાવ્યું હતું કે 'રાજ્યની સુરક્ષા' અબિભવ્યવિક્તને 'જાહેર હુકમ વિવરુદ્ધના તે ગુનાઓની વિવવિશષ્ટ શ્રેણીનો સમાવેશ કરવા મા*ે વ્યાખ્યાવિયત કરવામાં આવી હતી જેનો હેતુ રાજ્યની સુરક્ષાને નબળી પાડવાનો અથવા તેને ઉથલાવી દેવાનો છે'. રામ મનોહર લોરિહયા વિવ. બિબહાર રાજ્ય [એઆઈઆર ૧૯૬૬ એસસી ૭૪૦] માં, 4યાયમૂર્તિત એમ રિહદાયતુલ્લા (તે સમયે વિવદ્વાન મુખ્ય 4યાયાધીશ તરીકે) ‘રાજ્યની સુરક્ષા’, ‘કાયદો અને વ્યવ)થા’ અને ‘જાહેર અવ્યવ)થા’ જેવા અબિભવ્યવિક્તઓને અલગ પાડયા હતા.તેમણે અવલોકન કયુ” કે, રાજ્યની સુરક્ષાને અસર કરતી વિવકૃ મિતઓ જાહેર વ્યવ)થા અને કાયદો અને વ્યવ)થાની વિ)થમિતને અસર કરતી વિવકૃ મિતઓ કરતાં વધુ ગંભીર છેઃ ૫૫. આ રીતે એવું જણાશે કે જે રીતે આ અદાલતના ચુકાદાઓમાં (અગાઉ *ાંકવામાં આવેલ) જાહેર વ્યવ)થા ‘રાજ્યની સુરક્ષા’ને અસર કરતા વિવકારોની સરખામણીમાં ઓછી ગંભીરતાનાં વિવકારોને સમજે છે,

તેવી જ રીતે કાયદો અને વ્યવ)થા ‘જાહેર વ્યવ)થા’ને અસર કરતા વિવકારોને પણ ઓછી ગંભીરતાનાં વિવકારોને સમજે છે. વ્યવિક્તએ ત્રણ કેવિ4દ્રય વતુ-ળોની કલ્પના કરવી પડે છે.કાયદો અને વ્યવ)થા સૌથી મો*ા વતુ-ળનું પ્રમિતવિનવિધત્વ કરે છે, જેની અંદર આગામી વતુ-ળ જાહેર વ્યવ)થાનું પ્રમિતવિનવિધત્વ કરે છે અને સૌથી નાનું વતુ-ળ રાજ્યની સુરક્ષાનું પ્રમિતવિનવિધત્વ કરે છે.તે પછી એ જોવાનું સરળ છે કે કોઈ કૃ ત્ય કાયદો અને વ્યવ)થાને અસર કરી શકે છે પરંતુ જાહેર વ્યવ)થાને નહીં, જેમ કે કોઈ કૃ ત્ય જાહેર વ્યવ)થાને અસર કરી શકે છે પરંતુ રાજ્યની સુરક્ષાને નહીં. "કાયદો અને વ્યવ)થાની જાળવણી" શબ્દનો ઉપયોગ કરીને વિજલ્લા મેવિજ)*્રે* પોતાના કાય-ક્ષેત્રને વિવ)તૃત કરી રહ્યા હતા અને ભારતના સંરક્ષણ વિનયમોમાં એક ખંડ ઉમેરી રહ્યા હતા.(ભાર પૂરો પાડવામાં આવ્યો છે) ૮૪. એ*લે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અબિભવ્યવિક્તનો કોઈ વિનવિ¯ત અથ- નથી.જ્યારે અદાલતોએ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને જાહેર વ્યવ)થાથી અલગ પાડવાનો પ્રયાસ કય છે,

ત્યારે આ અબિભવ્યવિક્તની પાઠ્ય-પુ)તકની વ્યાખ્યા આપવી અશક્ય (અને કદાચ મૂખ-તાપૂણ-) છે, જે 4યાયાલયોને આ વાક્યાંશના અથ-માં વા)તવિવક પરિરવિ)થમિત આવરી લેવામાં આવે છે કે નહીં તે નક્કી કરવામાં મદદ કરી શકે.આ વાક્યાંશનો અથ- સંદભ- પરથી આવે છે.રાજ્ય મા*ે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને જાહેર વ્યવ)થા જેવી વ્યાપક વિવચારધારાની દ્રષ્ટિષ્ટએ પોતાના હેતુની ઓળખ કરવી પૂરતી નથી.તેના બદલે, રાજ્ય મા*ે જરૂરી છે કે તે સબળ સામગ્રીની રજૂઆત દ્વારા એ પુરવાર કરે કે જાહેર ન કરવું એ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં છે.આ પ્રકારનો અબિભપ્રાય બનાવવા મા*ે પૂરતા પ્રમાણમાં સામગ્રી છે કે નહીં તેનું મૂલ્યાંકન કરવું અદાલતની ફરજ છે.આ પ્રકારનાં તારણ મા*ે ભૌમિતક સમથ-ન વિવના પાતળી હવામાંથી દાવો કરી શકાય નહીં.અદાલતે નક્કી કરવું જોઈએ કે, રાજ્ય સરકાર સાચા અથ-માં દાવો કરે છે કે નહીં.અદાલતે ( ) i મારિહતીનો ખુલાસો ન થવો એ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં છે કે નહીં તે વિનષ્કષ- પર આવવા મા*ે કોઈ સામગ્રી છે કે નહીં અને ( ) ii કોઈ વાજબી સમજદાર વ્યવિક્ત સામગ્રીના આધારે તે જ વિનષ્કષ- પર પહોંચશે કે નહીં તે નક્કી કરીને હેતુના દાવાની કાયદેસરતાનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ.[4યાવિયક સમીક્ષાનો આ માપદંડ રાષ્ટ્રપમિત/રાજ્યપાલને મંત્રીમંડળની સહાય અને સલાહની મયા-રિદત હદ સુધી વાજબીપણાના માપદંડોમાંથી લેવામાં આવ્યો છે. 4યાવિયક સમીક્ષાનું આ ધોરણ એ ધોરણમાંથી લેવામાં આવ્યું છે, જે રાષ્ટ્રપમિત/રાજ્યપાલને મંત્રીમંડળની સહાય અને સલાહની 4યાયસંગતતાની મયા-રિદત હદ પર વિનધા-રિરત કરવામાં આવ્યું છે. બી. પી. સિંસઘલ વિવ. ભારત સંઘ,

(૨૦૧૦) ૬ એસ. સી. સી. ૩૩૧: પરિરચ્છેદ ૭૯ માં બંધારણીય બે4ચના ચુકાદાનો સંદભ- લો.]વાજબી સમજદાર વ્યવિક્ત મા*ેના ધોરણો કે જે કાય-વાહીની વાજબીતાની ચકાસણી કરવા મા*ેના સૌથી નીચા ધોરણો પૈકીના એક છે તેનો ઉપયોગ અવિધકારક્ષેત્રોની અદાલતો દ્વારા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના દાવાઓને ચકાસવા મા*ે કરવામાં આવે છે, કારણ કે આવા દાવાઓ પ્રત્યે તેમની આદરપૂણ- ધારણા છે.કારણ કે અદાલતો એ વાતને )વીકારે છે કે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતોને ધ્યાનમાં રાખીને વિનણ-ય લેવાનો અવિધકાર રાજ્ય પાસે છે.અદાલત રાજ્યને યોગ્ય માન આપીને તેનો અબિભપ્રાય બનાવવાની મંજૂરી આપે છે, પરંતુ સામગ્રી અને વિનષ્કષ- વચ્ચે કોઈ સાંઠગાંઠ છે કે નહીં તેના મયા-રિદત આધારો પર અબિભપ્રાયની સમીક્ષા કરે છે.અદાલત રાજ્યના એ ચુકાદાનું બીજુ ં અનુમાન ન કરી શકે કે જે હેતુની ઓળખ કરવામાં આવી છે તે ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનું ઉલ્લંઘન કરશે.ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં કોઈ કામગીરી કરવામાં આવે છે કે નહીં તેનું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે ભારતના ભૂ-રાજકીય સંબંધોની જાણકારી ધરાવતી 4યાવિયક પાંખ નહીં પરંતુ કાય-કારી પાંખ છે. ૮૫. જેમ દલીલ કરવામાં આવી છે તેમ, હવે અમે મૂલ્યાંકન કરવા આગળ વધીએ છીએ કે કેસના તથ્યો પર, આ વિનષ્કષ- પર આવવા મા*ે પૂરતી સામગ્રી છે કે કાય-વાહી ગોપનીયતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતોને આગળ વધારવા મા*ે છે.

( ) III સીલ કરેલું કવર ખોલતા ૮૬. વષ- ૨૦૧૦માં એમબીએલનાએ 4યૂઝ અને અદાલત અફેસ- *ેવિલવિવઝન ચેનલ ‘મીવિડયા વન’ને અપસ્ટિંલક અને ડાઉનસ્ટિંલક કરવાની મંજૂરી મા*ે અરજી કરી હતી.અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકા અનુસાર, જો અરજદાર, આપવામાં આવેલી મારિહતી અનુસાર, લાયકાત ધરાવતો હશે તો અરજી સુરક્ષા મંજૂરી મા*ે મોકલવામાં આવશે.[અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાનો ફકરો ૯.૨ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકાનો ફકરો ૮.૨] MBL ની અરજી સુરક્ષા મંજૂરી મા*ે મોકલવામાં આવી હતી.સે4*્રલ બ્યૂરો ઓફ ઇ4વેવિ)*ગેશન (સીબીઆઇ) એ નોંધ્યું હતું કે, એમબીએલ વિવરુદ્ધ રેકોડ- પર કંઈપણ પ્રમિતકૂળ મળ્યું નથી.જોકે, ઇ4*ેવિલજ4સ બ્યૂરો (આઈબી) એ એમબીએલ સામે નીચેની પ્રમિતકૂળ રિ*પ્પણીઓ કરી હતીઃ ( ) i એમબીએલ ‘મધ્યમમ ડેઇલી’ સાથે નજીકથી સંકળાયેલી છે, જે જમાત- એ-ઇ)લામી (જેઈએલ/એચ) સાથે જોડાણ ધરાવે છે. ( ) ii સુરક્ષાની દ્રષ્ટિષ્ટએ ‘મધ્યમમ ડેઇલી 'દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા લેખોની મુદત પ્રમિતકૂળ પ્રકૃ મિતની હતી.

( ) iii અરજદારના કે*લાક મુખ્ય એવિક્ઝક્યુરિ*વ્સ જેઈઆઈ-એચ સાથે સંકળાયેલા હતા. ( ) iv પ્ર)તાવિવત *ીવી ચેનલ, જો સંચાલન કરવાની પરવાનગી આપે તો, / JEI H ની વિવચારધારાને સમથ-ન આપી શકે છે. ૮૭. આઈબી એ જેઈઆઈ-એચની કથિથત ભૂમિમકા અને પ્રવૃવિત્તઓ પર એક નોંધ પણ રજૂ કરી હતી.આ નો*માં જણાવવામાં આવ્યું છે કેઃ ( ) i અલ્લાહના શાસનને સુરસિક્ષત કરવાના ઉદ્દેશ સાથે ૧૯૪૧માં - JEI H ની રચના કરવામાં આવી હતી.ભારતીય ઉપખંડના વિવભાજન પછી, જેઈઆઈએ ભારત, પાવિક)તાન અને કાશ્મીરમાં એકમો બનાવ્યા હતા. - JEI H ધમ-વિનરપેક્ષતા, લોકશાહી અને સમાજવાદનો વિવરોધ કરે છે; ( ) - ii JEI H પર પ્રમિતબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતોઃ( ) i ૧૯૫૫માં કાશ્મીરમાં રાષ્ટ્રવિવરોધી પ્રવૃવિત્તઓ મા*ે.આ પ્રમિતબંધ ૧૯૫૫માં હ*ાવવામાં આવ્યો હતો( ) ii વષ- ૧૯૭૫માં સંરક્ષણ અને આંતરિરક સુરક્ષા વિનયમો, ૧૯૭૧ હેઠળ.આ પ્રમિતબંધ ૧૯૭૭માં હ*ાવવામાં આવ્યો હતોઅને ( ) iii ૧૯૯૨માં ગેરકાયદેસર પ્રવૃવિત્તઓ (વિનવારણ) અવિધવિનયમ ૧૯૬૭

(યુએપીએ) હેઠળ.સવ ચ્ચ અદાલતે ૧૯૯૪માં આ પ્રમિતબંધને રદ કય હતો ( ) iii જેઈઆઈ-એચ સત્તાવાર અને ગુપ્ત ચેનલો દ્વારા દેશમાં ઇ)લામિમક સં)થાઓ મા*ે વિવદેશી ભંડોળને આકષ-વામાં અને ચેનલાઈઝ કરવામાં મહત્વપૂણ- ભૂમિમકા ભજવે છે. ( ) iv જેઈઆઈ-એચ દ્વારા પ્રકાવિશત મધ્યમમ ડેઇલીએ ભારતની વિવદેશ નીમિતની *ીકા કરી છે અને અમેરિરકા વિવરોધી દુષ્પ્રચાર પણ કય છે.તે સુરક્ષા સં)થાઓ/4યાયતંત્રની પણ *ીકા કરે છે અને ઘણીવાર સાંપ્રદાવિયક દ્રષ્ટિષ્ટકોણથી સમાચારો રજૂ કરે છે.જેઈઆઈ, કેરળના વરિરષ્ઠ અવિધકારીઓ એક *ીવી ચેનલ શરૂ કરવા મા*ે અખાતી દેશોમાંથી હવાલા ચેનલો દ્વારા ભંડોળ એકઠું કરી રહ્યા હોવાનું જાણવા મળે છે. ૮૮. ગૃહ મંત્રાલયે આ અહેવાલ પર વિવચાર કય હતો અને નોંધ્યું હતું કે, આ રિ*પ્પણીઓ સુરક્ષાના આધારે પરવાનગી નકારવા મા*ે એ*લી મજબૂત પ્રમિતકૂળ ન હતી, ખાસ કરીને જ્યારે અરજદારો બાર આવૃવિત્તઓ સાથે અખબાર ચલાવતા હતા.લેખોના '*ેનોર' પર મધ્યમમ દૈવિનક પરનો આઈબીનો અહેવાલ નીચે મુજબ છે:

“મધ્યમમ દૈવિનક ૧૨ આવૃવિત્તઓ બહાર લાવે છે (કેરળમાં ૬ )થળોએ, કણા-*કમાં ૨ અને સાઉદી અરેબિબયા, કતાર, બહેરીન અને દુબઈમાં ૪ )થળોએથી પ્રકાવિશત), જે જેઈઆઈ-એચ સંચાવિલત ઇ)લામિમક પવિબ્લસ્ટિંશગ હાઉસ, કોવિઝકોડ, કેરળ દ્વારા પ્રકાવિશત થાય છે. સંયુક્ત પ્રસાર ધરાવતા ૧.૭૫ લાખ અખબારોનો ઉપયોગ જેઈઆઈ/એચ દ્વારા મુવિ)લમ સમુદાયને અસર કરતા વિવવિવધ મુદ્દાઓ પર પોતાના મંતવ્યો રજૂ કરવા મા*ે કરવામાં આવે છે. તે ભારતમાં મુવિ)લમો સામે કથિથત ભેદભાવને ઉજાગર કરે છે. તાજેતરમાં તેને બેંગ્લોર બોમ્બ વિવ)ફો*ના મુખ્ય આરોપી અને તેના પરિરવારના સભ્યો પર લસિક્ષત હુમલો કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો અને અનુચ્છેદસેરી બસ સળગાવવાના કેસમાં કથિથત ભૂમિમકા મા*ે તેની સામે પોલીસ કાય-વાહીની ભારે *ીકા કરી હતી અને દેશમાં બોમ્બ વિવ)ફો*ો અને બાબરી મવિ)જદ વિવધ્વંસ મા*ે જવાબદાર રિહ4દુ

કટ્ટરપંથીઓ સામે કથિથત નરમ વલણ અપનાવ્યું હતું." (ભારપૂવ-ક) ૮૯. ૨૦૧૪માં, જ્યારે એમબીએલ દ્વારા ફરીથી *ીવી ચેનલો મીવિડયા-વન લાઇફ અને મીવિડયા વન ગ્લોબલને અપસ્ટિંલક કરવા અને ડાઉનસ્ટિંલક કરવા મા*ે સુરક્ષા મંજૂરી માંગવામાં આવી હતી, ત્યારે આઇબીએ એક અહેવાલ રજૂ કય હતો, જેમાં જણાવાયું હતું કે, તાજી પૂછપરછમાં અગાઉ રજૂ કરાયેલા મુદ્દાઓને સમથ-ન મળ્યું હતું. તાજી પૂછપરછ મીવિડયા વન *ીવી દ્વારા તાજેતરમાં પ્રસારિરત કરવામાં આવેલા કાય-Iમોની સામગ્રીની ચકાસણી પર આધારિરત હતી.મીવિડયા વન દ્વારા પ્રસારિરત કરવામાં આવેલા કાય-Iમોની સામગ્રીની ચકાસણી પર, આઈબીએ અબિભપ્રાય વ્યક્ત કય હતો કે, મીવિડયા-વનઃ ( ) i જેઇઆઇ-એચની વિવચારધારાનો પ્રચાર કરવાનું વલણ ધરાવે છે; ( ) ii ભારતના સુરક્ષા દળો અને ગુપ્તચર એજ4સીઓને ખરાબ રીતે રજૂ કરે છે. ( ) iii સરકારી નીમિતઓની, ખાસ કરીને લઘુમતી અને ઉગ્રવાદને લગતા કાયદો અને વ્યવ)થાના મુદ્દાઓના સંચાલનની બાબતમાં અમિત *ીકાત્મક છે. ૯૦. ગૃહ મંત્રાલયે ઉપરોક્ત અહેવાલ પ્રાપ્ત થયા પછી આઇબી પાસેથી નવી રિ*પ્પણીઓ માંગી.તે પછીના અહેવાલમાં, આઈબીએ ત્રણ તારણો રજૂ કયા- હતા.પહેલું, એમબીએલ મા*ે ભંડોળનો મુખ્ય )ત્રોત શેસ- મારફતે છે જેમાં

જેઈઆઈ/એચ કેડર અને સહાનુભૂમિત ધરાવતા લોકોએ કથિથત રીતે રોકાણ કયુ” છે.આઇબીએ એમબીએલમાં રોકાણ કરનારા શેરધારકોની વિવ)તૃત યાદી સુપરત કરી હતી.અમે શેરધારકોની ગોપનીયતા અને ગુપ્તતાની સુરક્ષા મા*ે તેમની યાદી મેળવી નથી.બીજુ ં, તે પૂછપરછથી પુષ્ટિષ્ટ થઈ છે કે, મીવિડયા વન દ્વારા ઉશ્કેરણીજનક કાય-Iમો પ્રસારિરત કરવામાં આવે છે, જેમ કેઃ ( ) i ૫ ઓગ)*, ૨૦૧૫ના રોજ ચેનલે કથિથત રીતે આતંકવાદ સંબંવિધત કેસોમાં બેવડા માપદંડો અપનાવવા બદલ ભારતીય 4યાયતંત્રને બદનામ કરવાનો પ્રયાસ કય હતો; ( ) ii તે વિવશ્વભરના મુવિ)લમોની પીડા મા*ે અમેરિરકા અને ઇઝરાયેલને દોષી ઠેરવે છે; અને ( ) iii એમબીએલ 'પ્રબોધનમ સાપ્તારિહક' નું પ્રકાશન, તેના સંપાદકીય દ્વારા મૂળભૂત ઇ)લામિમક દૃષ્ટિષ્ટકોણનો પ્રચાર કરે છે. ૯૧. ૨૪ જુલાઈ, ૨૦૧૪નાં રોજ એક સીઓઓએ ભલામણ કરી હતી કે, ‘મીવિડયા-વન લાઈફ’ અને ‘મીવિડયા-વન ગ્લોબલ’ ને અપસ્ટિંલક અને ડાઉનસ્ટિંલક કરવાની દરખા)તોનાં સંદભ-માં સુરક્ષા મંજૂરી નકારી શકાય છે તથા વષ- ૨૦૧૧ અને ૨૦૧૪માં આઇબી દ્વારા કરવામાં આવેલી પ્રમિતકૂળ રિ*પ્પણીઓને આધારે એમબીએલને સુરક્ષા મંજૂરી પાછી ખેંચી લેવામાં આવી શકે છે. ગૃહ મંત્રાલયે તાજી રિ*પ્પણીઓ માંગી હતી અને આ અંગે ચચા- કરવા મા*ે બહુવિવધ સીઓઓની બેઠકો યોજવામાં આવી હતી.૨૬ ઓગ)*, ૨૦૧૫ના રોજ

એમઆઇબીએ 'મીવિડયા વન લાઈફ' ને અપસ્ટિંલક અને ડાઉનસ્ટિંલક કરવાની મંજૂરી આપી હતી. ૯૨. જોકે ૨૨ જા4યુઆરી, ૨૦૧૫ના રોજ સીઓઓએ બે દરખા)તો - (ક) નોન-4યૂઝ અને અદાલત અફેસ- *ીવી ચેનલ મીવિડયા-વન લાઈફ અને મીવિડયા-વન ગ્લોબલને અપસ્ટિંલક/ડાઉનસ્ટિંલક કરવી; (ખ) બે વિડરેક્*રોની વિનમણૂક કરવી - ને સુરક્ષા મંજૂરી ન આપવાની ભલામણ કરી. ભાગ-જી જોકે એ બાબત નોંધવામાં આવી હતી કે, વષ- ૨૦૧૧ માં આપવામાં આવેલી સુરક્ષા મંજૂરી પાછી ખેંચી શકાશે નહીં. સીઓઓની બેઠકની નોંધ નીચે મુજબ છેઃ ''ગૃહ મંત્રાલયે ૩૦.૦૬.૨૦૧૫ નાં રોજ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મા*ે દરખા)તનાં મૂલ્યાંકન મા*ે નીમિતગત માગ-દર્વિશકા જાહેર કરી હતી, જેમાં દરખા)તોનાં મૂલ્યાંકન મા*ે સુરક્ષા સંબંવિધત માપદંડ )પષ્ટપણે સૂચવવામાં આવ્યાં છે.સીઓઓએ અનુભવ્યું હતું કે કંપની અને તેના વિડરેક્*સ- સામે પ્રમિતકૂળ ઇનપુ* ગંભીર પ્રકૃ મિતના છે (આમૂલ સંગઠન સાથે જોડાણ) અને તે ૩૦.૦૬.૨૦૧૫ના ઓએમ દ્વારા જારી કરવામાં આવેલી ગૃહ મંત્રાલયની નીમિત માગ-દર્વિશકાના

એસએલ નંબર ૧૩ માં ઉલ્લેસિખત સુરક્ષા રેરિ*ંગ માપદંડો હેઠળ આવે છે. વધુમાં, સીઓઓએ અવલોકન કયુ” હતું કે નીમિત ફરવિજયાત કરે છે કે એમએચએ દ્વારા આપવામાં આવેલી સુરક્ષા મંજૂરી સામા4ય રીતે સંભવિવત અસર કરશે સિસવાય કે સંબંવિધત મંત્રાલય દ્વારા તેના આદેશના પાલનમાં અ4યથા વિનણ-ય લેવામાં ન આવે. એ*લે વષ- ૨૦૧૧ માં આપવામાં આવેલી સુરક્ષા મંજૂરી પાછી ખેંચી શકાશે નહીં. જોકે, કંપનીના ભવિવષ્યના વિવ)તરણને પ્રમિતકૂળ ઇનપુ*ને ધ્યાનમાં રાખીને અ*કાવી શકાય છે. (ભાર આપવામાં આવ્યો છે) ૯૩. ગૃહ મંત્રાલયે સીઓઓની ભલામણોના આધારે આ બે દરખા)તોને સુરક્ષા મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કય હતો. જોકે આવી ભલામણો પર સુરક્ષા મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કરવાનો ગૃહ મંત્રાલયનો આદેશ ફાઇલ સાથે જોડાયેલો નથી, પરંતુ ફાઇલ પર આંતરિરક નોંધોમાં તેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. એવું લાગે છે કે એમએચએને ખબર નહોતી કે એમઆઈબીએ ત્યાં સુધીમાં અપસ્ટિંલક અને ડાઉનસ્ટિંલક મીવિડયા વન લાઇફને મંજૂરી આપી દીધી હતી. વધુમાં, સીઓઓએ અવલોકન કયુ” હતું કે રદ કરવાની પ્રવિIયા પૂવ-વત• ન હોઈ શકે તેમ હોવા છતાં, એમઆઈબીએ મીવિડયા વન અને મીવિડયા વન લાઈફને આપવામાં આવેલી મંજૂરી રદ કરવા મા*ે એમઆઈબીને કારણ બતાવો નોરિ*સ જાહેર કરી

હતી.એમ.આઈ.બી.એ એમ.એચ.એ.ને કારણદશ-ક નોરિ*સ સામે એમબીએલના પ્રમિતસાદ પર વિવચાર કરવા વિવનંતી કરી. આ સંબંધમાં, એમએચએએ વિનરીક્ષણ કયુ” હતું કે તેણે હાલની 4યૂઝ અને કર4* અફેસ- ચેનલ 'મીવિડયા વન' ની સુરક્ષા મંજૂરી પાછી ખેંચી નથી, તેમ છતાં એમઆઇબીની કાય-વાહી ૩૦ જૂન, ૨૦૧૫ ના રોજની માગ-દર્વિશકાનું પાલન કરે છે. અહીં નોંધનીય છે કે, ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા સુરક્ષા મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો તે તારીખ સુધીમાં મીવિડયા વન અને મીવિડયા વન લાઈફ બંને તે સમયની મોજુદ સમાચાર ચેનલો હતી.ગૃહ મંત્રાલયની પ્રમિતવિIયાનો પ્ર)તુત વિનષ્કષ- નીચે મુજબ છેઃ ''ગૃહ મંત્રાલયે હાલની 4યૂઝ અને કર4* અફેસ- *ીવી ચેનલ 'મીવિડયા વન'ની સુરક્ષા મંજૂરી પાછી ખેંચી નથી, તેથી તે મારિહતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય છે જેણે મંજૂરી પાછી ખેંચવા મા*ે શો- કોઝ નોરિ*સ જારી કરવાની પોતાની કાય-વાહીને યોગ્ય ઠેરવવી પડશે. તે જ સમયે, એમએચએએ નોડલ મંત્રાલયને ૩૦.૦૬.૨૦૧૫ ની માગ-દર્વિશકામાં તેના આદેશના પાલનમાં માગ-દર્વિશકાઓના પૂવ-વત• અમલીકરણ મા*ે પગલાં લેવા મા*ે લાભ આપ્યો છે અને એમઆઈબીએ તેમની પોતાની માગ-દર્વિશકા અનુસાર કાય-વાહી કરી છે, તેથી અમે એવું ન કહી શકીએ કે ગૃહ મંત્રાલયે ૧૭.૦૨.૨૦૧૧ ના રોજ ઓએમ દ્વારા આપવામાં

આવેલી સુરક્ષા મંજૂરી પાછી ખેંચી લીધી નથી. જો નોડલ મંત્રાલયની કામગીરી ગૃહ મંત્રાલયની માગ-દર્વિશકાની સુસંગતતા ધરાવતી ન હોય તો આનાથી એવી છાપ પડશે. અમે ૨૭.૦૧.૨૦૧૬ ના રોજ જે સુરક્ષા મંજૂરીની દરખા)તોને નકારી કાઢવામાં આવી હતી તેનો સામાનય રીતે ઉલ્લેખ કરી શકીએ છીએ અને જણાવી શકીએ છીએ કે મારિહતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયે તેના આદેશ અનુસાર એસસીએન ઇશ્યૂ કયુ” છે, તે પોતાની કાય-વાહીનો બચાવ કરી શકે છે.મંજૂરીના ઇનકાર મા*ેના કારણની વહેંચણીના સંબંધમાં, એવી જાણ કરવામાં આવે છે કે ઇનકાર ગુપ્તચર એજ4સીઓના ઇનપુટ્સ પર આધારિરત છે જે પ્રકૃ મિતમાં ગુપ્ત છે અને અરજદારને જાહેર કરી શકાતી નથી.’’ (ભાર આપવા માં આવ્યો છે) એમ.એચ.એ.ના જવાબ માં વધુમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે 'ગુપ્તચર એજ4સીઓના ઇનપુટ્સના આધારે સુરક્ષા મંજૂરીને નકારી કાઢવામાં આવી હતી જે ગુપ્ત છે અને અરજદારને જાહેર કરી શકાતી નથી. ' ૯૪. ૧૧ સપ્*ેમ્બર, ૨૦૧૯ ના રોજ, એમઆઇબીએ અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગની મંજૂરી રદ કરી હતી, જે મીવિડયા વન લાઇફને આપવામાં આવી હતી. એમબીએલએ રદ કરવાના વિવરોધમાં રજૂઆત કરી હતી.ગૃહ મંત્રાલયે આઈબીને એમબીએલની રજૂઆત પર

રિ*પ્પણીઓ રજૂ કરવા વિવનંતી કરી હતી. આઈબીએ વિનષ્કષ- કાઢ્યો હતો કે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મંજૂરી મા*ે ગૃહ મંત્રાલયમાં પ્રાપ્ત પ્ર)તાવોના મૂલ્યાંકન મા*ે ૨૫ જૂન, ૨૦૧૮ નાં રોજ (૩ “૨૦૧૮ ની માગ-દર્વિશકા”) બહાર પાડવામાં આવેલી માગ-દર્વિશકા દ્વારા વિનધા-રિરત ઇનપુ* આકષ-વા માપદંડો (Iમ સંખ્યા ૨૦ અને ૨૧ ) પર રિ*પ્પણી કરવામાં આવી હતી, આઇબીએ નીચેની બે પ્રમિતકૂળ રિ*પ્પણીઓ કરી હતીઃ ( ) '' i આવકનો મુખ્ય )ત્રોતઃએમબીએલની આવકનો મુખ્ય )ત્રોત જેઈઆઈ-એચના કેડર દ્વારા તેના સમથ-કો દ્વારા રોકાયેલા શેર છે.મો*ા ભાગના બોડ- ઓફ વિડરેક્*સ- જેઈઆઈ-એચ સહાનુભૂમિત ધરાવનારાઓ છે." અને ( ) '' ii )થાપના વિવરોધી વલણઃમીવિડયા વન ચેનલ યુએપીએ, આમ્ડ- ફોર્સિસસ (વિવશેષ સત્તા) એક્*, સરકારના વિવકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ, એ4કાઉ4*ર હત્યાઓ, નાગરિરકતા (સુધારા) અવિધવિનયમ, સીએએ / એનપીઆર / એનઆરસી સરિહતના વિવવિવધ મુદ્દાઓ પર તેના )થાપના વિવરોધી વલણને સમથ-ન આપી રહી હોવાનું જાણવા મળે છે’’. ૯૫. વષ- 2018 ની માગ-દર્વિશકામાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા વિવવિવધ મુદ્દાઓને આવરી લે છે, પરંતુ અ4ય બાબતો ઉપરાંત,

સૈદ્ધાંમિતક ધ્યાન ( ) i રાષ્ટ્રની એકતા, પ્રાદેવિશક અખંવિડતતા અને સાવ-ભૌમત્વને જાળવવા અને તેના નાગરિરકોના જીવન અને )વતંત્રતાની સુરક્ષા સાથે સંબંવિધત બાબતો પર કેવિ4દ્રત છે; અને ( ) ii આર્થિથક સુરક્ષા, મહત્ત્વપૂણ- માળખાગત સુવિવધાઓનું સંરક્ષણ તથા દેશ અને તેના નાગરિરકોના વિવકાસ અને સમૃવિદ્ધ મા*ે મહત્ત્વપૂણ- બાબતો છે.અનુચ્છેદ ૩.૨ માં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, એમઆઈબીની સાથે-સાથે એમઆઇબીમાંથી પ્રાપ્ત ક્ષેત્રની સંવેદનશીલ દરખા)તોનું મૂલ્યાંકન માગ-દર્વિશકા અનુસાર કરવામાં આવશે.અનુચ્છેદ ૪ મુજબ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા ચકાસણી "રેકોડ- તપાસ / ક્ષેત્ર પૂછપરછ અને કંપની, એવિ4**ી અને તેની સાથે સંકળાયેલી વ્યવિક્તઓની તપાસ મા*ેના અ4ય માધ્યમો દ્વારા કરવામાં આવશે."આ જોગવાઈમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે સંબંવિધત મંત્રાલય (આ વિક)સામાં, એમઆઈબી) પાસેથી પ્ર)તાવ પ્રાપ્ત થયા પછી, ગૃહ મંત્રાલય સુરક્ષા અને કાયદા અમલીકરણ એજ4સીઓ પાસેથી ઇનપુટ્સ માંગશે.અનુચ્છેદ ૫ માં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, ગુપ્તચર અને કાયદાનો અમલ કરતી સં)થાઓ પરિરવિશષ્ટ ‘ક’માં દશા-વેલા સુરક્ષા માપદંડોની યાદીના આધારે આકારણી કરશે. આ આકારણી કથિથત જોખમ, અમલીકરણની સંભાવના અને એકંદર અસરના આધારે કરવામાં આવશે. પરિરવિશષ્ટ-ક સુરક્ષા માપદંડો સૂચવે

છે.પરિરવિશષ્ટનો Iમ નંબર ૧૩ આ મુજબ વાંચે છે.*ેરર ફંસ્ટિંડગ, અંડરવલ્ડ- સાથે નાણાકીય જોડાણ, ડ્રગ અદાલતેલ્સ, Iાઇમ સિસવિ4ડકે*. Iમ સંખ્યા ૨૦ ભારતમાં ધાર્તિમક મતાંતરણની પ્રવૃવિત્તઓમાં સંડોવણી તરીકે વાંચે છે અને Iમ સંખ્યા ૨૨ જાહેર જનતાની સલામતીને જોખમમાં મૂકી સલામતીની સિંચતાઓ અથવા સુરક્ષા વ્યવ)થાઓનું ઇરાદાપૂવ-ક અથવા વ્યવવિ)થત ઉલ્લંઘન તરીકે વાંચે છે. ૯૬. એમબીએલએ મીવિડયા-વન ચેનલને અપસ્ટિંલક અને ડાઉનસ્ટિંલક કરવાની પરવાનગીના નવીનીકરણ મા*ે અરજી દાખલ કરી હતી. એમ.આઈ.બી.એ નવીકરણ મા*ેની અરજી સુરક્ષા મંજૂરી મા*ે એમ.એચ.એ.ને મોકલી આપી હતી.એમએચએએ નોંધ્યું હતું કે, જો કંપની અને તેના વિડરેક્*સ-ને અગાઉ સુરક્ષા મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હોય તો મંજૂરીના નવીકરણ પર વિવચાર કરવાનું કોઈ કારણ નથી: ''૩. એવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું છે કે મારિહતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય સુરક્ષા મંજૂરીના નવીકરણ મા*ેની દરખા)તો વિનયમિમત ધોરણે એમએચએને મોકલી રહ્યું છે, જેમાં એવા વિક)સાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેમાં કંપની અને તેના વિડરેક્*સ-ને સુરક્ષા મંજૂરીનો પહેલેથી જ

ઇનકાર કરવામાં આવ્યો છે, જો એમએચએ દ્વારા કોઈ કંપની અને તેના વિડરેક્*સ-ને સુરક્ષા મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હોય તો.જ્યાં સુધી કોઈ ચોક્કસ કારણ ન હોય કે પરિરવિ)થમિત બદલાઈ ગઈ છે, ત્યાં સુધી તેના નવીનીકરણ પર વિવચાર કરવાનું કોઈ કારણ નથી. ૨૫.૦૬.૨૦૧૮ના રોજની સુરક્ષા મંજૂરીની માગ-દર્વિશકા, ફકરા ૭.૪ માં જણાવાયું છે કે ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા સુરક્ષા મંજૂરી અંગેના વિનણ-યની સંભવિવત અસર થશે સિસવાય કે તેના આદેશના પાલનમાં સંબંવિધત મંત્રાલય / વિવભાગ દ્વારા અ4યથા વિનણ-ય લેવામાં ન આવે.એક ક્ષેત્રમાં કંપની/વ્યવિક્તગત એકમોને સુરક્ષા મંજૂરી પાછી ખેંચી લેવી અ4ય ક્ષેત્રોમાં પણ પાછી ખેંચવા સમાન છે કે કેમ તે અંગે એમઆઈબીના પ્રશ્નના જવાબમાં તત્કાલીન ગૃહ સસિચવ અને મારિહતી અને પ્રસારણ સસિચવની ૨૧.૦૧.૨૦૧૬ ની બેઠકમાં આ અંગે )પષ્ટ પણે )પષ્ટતા કરવામાં આવી હતી, કારણ કે એમઆઈબીને ઉપરોક્ત કંપનીઓને સુરક્ષા મંજૂરીના ઇનકારની જાણ થઈ ચૂકી છે, સુરક્ષા મંજૂરીની માગ-દર્વિશકા મુજબ કેસો મા*ે નવી વિવચારણાની જરૂર નથી.

ઉપરોક્ત બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને, મારિહતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયને વિવનંતી કરી શકાય છે કે, જ્યાં અગાઉથી જ કંપનીને સુરક્ષા મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હોય તેવા વિક)સાઓમાં સુરક્ષા મંજૂરીના નવીનીકરણ મા*ેની દરખા)તો, જ્યાં સુધી તેના મા*ે પયા-પ્ત અને યોગ્ય કારણો ન હોય ત્યાં સુધી વિનયમિમત રીતે ગૃહ મંત્રાલયને મોકલવી ન જોઈએ. " ૯૭. સંબંવિધત સામગ્રીનો ખુલાસો ન થવો એ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં હશે કે કેમ તે અંગે ધ્યાન આપતા પહેલા, ભારતીય સંઘે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના દાવાને જે રીતે ઉઠાવ્યો છે તે રીતે ઉલ્લેખ કરવો એ આપણી બંધારણીય ફરજ છે.ઉચ્ચ 4યાયાલય સમક્ષ દાખલ કરવામાં આવેલા સોગંદનામામાં અને આપણી સમક્ષની રજૂઆતો એમ બન્નેમાં રાષ્ટ્રીય સલામતી સંકળાયેલી છે એવો કેવળ દાવો કરવા સિસવાય, યુવિનયન ઑફ ઇવિ4ડયાએ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં જાહેર ન થવું એ કેવી રીતે બિબન-જાહેરાત હશે તે સમજાવવાનો કોઈ પ્રયાસ કય ન હતો. 'રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા' શબ્દસમૂહના માત્ર ઉલ્લેખ પર 4યાવિયક સમીક્ષાને બાકાત રાખવામાં આવશે નહીં તેવું આ અદાલત દ્વારા પુનરાવત-ન કરવામાં આવ્યું હોવા છતાં ભારતીય સંઘે આ અબિભગમ અપનાવ્યો છે.કાયદો હેઠળ નાગરિરકોને પ્રદાન કરવામાં આવેલા ઉપાયોને નકારવા મા*ે રાજ્ય રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો એક સાધન તરીકે ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.આ કાયદાના શાસન સાથે

સુસંગત નથી. ૯૮. જેઈઆઈ-એચ સાથેની કથિથત કડી અને તેના કથિથત હકુમત વિવરોધી વલણને કારણે એમબીએલને સુરક્ષા મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો. એમબીએલ એ જેઇઆઇ-એચ સાથે સંકળાયેલું છે તેવું તારણ કાઢવા મા*ે આઇબીએ એમબીએલના દૈવિનકો દ્વારા પ્રકાવિશત થયેલા લેખોના '*ેનોર' અને એમબીએલની શેરહોસ્ટિંલ્ડગ પે*ન- પર આધાર રાખ્યો છે. જેઇઆઇ-એચ પ્રમિતષ્ઠાન-વિવરોધી વલણ ધરાવે છે તેવા વિનષ્કષ- પર આઇબીએ માત્ર મીવિડયા-વન દ્વારા પ્રસારિરત થતા કાય-Iમો પર જ આધાર રાખ્યો છે. આઇબીના અહેવાલમાં એમબીએલનું પ્રમિતષ્ઠાન-વિવરોધી વલણ છે એવું તારણ કાઢવા મા*ે જે કે*લાક મંતવ્યો પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો તે એ છે કે ( ) i તે સુરક્ષા દળો અને 4યાયતંત્રને ખરાબ પ્રકાશમાં રજૂ કરે છે; ( ) ii તેમાં દેશમાં લઘુમતીઓ દ્વારા કરવામાં આવતા ભેદભાવને ઉજાગર કરવામાં આવ્યો હતો અને બાબરી મવિ)જદના વિવનાશમાં સંડોવાયેલા રિહ4દુઓ પ્રત્યે રાજ્યના કથિથત નરમ વલણ સાથે તેની સરખામણી કરવામાં આવી હતી; અને ( ) iii યુએપીએ, સશ)ત્ર દળો (વિવશેષ શવિક્ત) અવિધવિનયમ, સરકાર, એ4કાઉ4*ર હત્યાઓ, નાગરિરકતા (સુધારા) અવિધવિનયમ અને સીએએ / એનપીઆર / એનઆરસીના વિવકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ પર તેની રિ*પ્પણીઓ. ૯૯. નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, જેઇઆઇ-એચના કથિથત સહાનુભૂમિત ધરાવતા

શેરધારકોની સૂસિચના સંદભ-માં, ફાઇલમાં શેરહોલ્ડરો અને જેઇઆઇ-એચ વચ્ચેની કથિથત કડી અંગેના કોઈ પુરાવા નથી. આઈબીનો અહેવાલ એ સંપૂણ-પણે મારિહતીમાંથી લેવામાં આવેલું અનુમાન છે જે પહેલાથી જ સાવ-જવિનક ડોમેનમાં છે. ગોપનીયતા જાળવવા મા*ે આ મારિહતીમાં ‘ગુપ્તતા’ જેવું કંઈ જ નથી. વધુમાં, એવી દલીલ પણ ન કરી શકાય કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો હેતુ માત્ર એમબીએલ જેઈઆઈ-એચ સાથે સંકળાયેલો છે તેવો આક્ષેપ કરીને બિબન- જાહેરાત દ્વારા પૂણ- કરવામાં આવશે, જે કથિથત આતંકવાદી સ્ટિંલક્સ ધરાવતું સંગઠન છે. જ્યારે અમે આગળ કહ્યું હતુ કે રાષ્ટ્રીય સલામતીના શબ્દસમૂહને વ્યાખ્યાવિયત કરવું અદાલતો મા*ે અવ્યવહારુ અને મૂખા-મીભયુ” હશે, ત્યારે અમે એમ પણ માનીએ છીએ કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના દાવાઓ પાતળી હવામાંથી કરી શકાતા નથી. આવા અનુમાનને *ેકો આપતું ભૌમિતક સમથ-ન હોવું આવશ્યક છે. ફાઇલ પરની સામગ્રી અને આવી સામગ્રીમાંથી તારવવામાં આવેલા અનુમાનમાં કોઈ જોડાણ નથી. આ મારિહતીનો ખુલાસો ન કરવો એ જાહેર રિહતના કોઈ પણ પાસાના રિહતમાં નહીં હોય, રાષ્ટ્રીય સલામતી ઘણી ઓછી હશે.આ સામગ્રીનો અભ્યાસ કરીને, કોઈ પણ વાજબી વ્યવિક્ત એવા વિનષ્કષ- પર પહોંચશે નહીં કે સંબંવિધત સામગ્રીની જાહેરાત ન કરવી એ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને ગોપનીયતાના રિહતમાં હશે. જી.૨ (બી) ઉપયુક્તતા ૧૦૦. અમે પ્રમાણસરતા ધોરણના અનુગામી ભાગને લાગુ કરવા આગળ વધીએ છીએ, એમ માનીને પણ કે લેવામાં આવેલી કાય-વાહી ગોપનીયતા અને રાષ્ટ્રીય

સુરક્ષાના રિહતમાં છે. પ્રમાણસરતા વિવશ્લેષણના બીજા તબક્કામાં રાજ્યને આકારણી કરવાની જરૂર છે કે ઉપયોગમાં લેવાયેલાં સાધનો હેતુ સાથે તાર્વિકક રીતે જોડાયેલાં છે કે કેમ. આ તબક્કે અદાલતે આ બાબતોનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે કે, જો આ ઉપાયો હાંસલ કરવામાં આવે તો, તેનાથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને ગુપ્તતાના રિહતોનું રક્ષણ કરવાની સંભાવનાઓ વધશે કે નહીં.તે જરૂરી નથી કે પસંદ કરેલા સાધનો જ એકમાત્ર સાધન હોય કે જે રાજ્યની કામગીરીના હેતુને સાકાર કરવામાં સક્ષમ હોય. વિવશ્લેષણનો આ તબક્કો કાય-દક્ષતાનો માપદંડ સૂચવતું નથી.જો ઉપયોગમાં લેવાતા સાધનો એ હેતુને સાકાર કરવા મા*ેની ઘણી પદ્ધમિતઓમાંની એક હોય તો તે પૂરતું છે, ભલે તે આંવિશક રીતે જ અસરકારક હોય. (૪ અહેરોન બરાક (એન ૩૮) ૩૦૫) ઓક્સ (સુપરા) ના કેસમાં કેનેડાની સવ ચ્ચ અદાલતે ભારપૂવ-ક જણાવ્યું હતું કે અપનાવેલા સાધનો મનમાની, અ4યાયી અથવા અતાર્વિકક જોડાણ પર આધારિરત ન હોવા જોઈએ. જો રાજ્ય બંધારણીય રીતે અમા4ય માધ્યમોનો ઉપયોગ કરે તો આ ભાગ હેઠળની આવશ્યકતાઓ પૂણ- કરવામાં આવશે નહીં. તેમ છતાં તે જરૂરી નથી કે પસંદ કરેલાં માધ્યમો 'શ્રેષ્ઠ સંભવિવત માધ્યમો' હોવા જોઈએ, સાધનો હજી પણ બંધારણના મ)*રને પસાર કરવા આવશ્યક છે. ૧૦૧. ગૃહ મંત્રાલયે સીલબંધ કવરમાં સંબંવિધત સામગ્રીને ફક્ત અદાલત સમક્ષ જાહેર કરી હતી.જાહેર કરવાની આ પદ્ધમિત દ્વારા, જે મારિહતી ગોપનીય હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં છે, તેને જાહેર જનતા અને

દાવેદાર સમક્ષ જાહેર ન કરીને સુરસિંક્ષત રાખવાનો પ્રયાસ કરવામા આવે છે. જે માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તે જરૂરી નથી કે તેમાં સામેલ રિહતને સુરસિક્ષત રાખવા મા*ે શ્રેષ્ઠ સંભવિવત સાધન હોય કારણ કે સીલબંધ કવર પ્રવિIયા સંપૂણ- બિબન-જાહેરાતના વિવરોધમાં આંવિશક જાહેરાતની મંજૂરી આપે છે.જોકે, તે હજુ પણ હાંસલ કરવા માંગતા ઉદ્દેશ સાથે તાર્વિકક જોડાણ ધરાવે છે. ૧૦૨. બીજી તરફ, સુરક્ષા મંજૂરીનો ઇનકાર કરવા મા*ેના કારણોનો સારાંશ પણ જાહેર ન કરવાથી ઓળખી કાઢવામાં આવેલા હેતુ સાથે તક-સંગત જોડાણ ધરાવતો નથી.એ. વી. યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમ (૭૫ એવિપ્લકેશન નં. ૩૪૫૫/૦૫) માં ઇસીએચઆરએ અબિભવિનધા-રિરત કયુ” હતું કે પક્ષો વચ્ચે હંમેશા ‘શ)ત્રોની સમાનતા’ હોવી જોઈએ. અદાલતે ચુકાદો આપ્યો હતો કે, જો પ્રવિIયાગત બાંયધરી મયા-રિદત હોય, તો મયા-દામાં પૂરતા પ્રમાણમાં સંતુલન જાળવવું જોઈએ. સેઅદાલતરી ઓફ )*ે* ફોર ધ હોમ વિડપા*-મે4* વિવ. એએફ (૭૬ ૨૦૦૯) યુકેએચએલ ૨૮, (ફકરા ૬૨-૬૫, ૮૧)) હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસm એ (સુપ્રા)માં ઇસીએચઆરના ચુકાદાનું અથ-ઘ*ન કરતી વખતે ઠરાવ્યું હતું કે પ્રવિIયાગત બાંયધરીઓનું 'મુખ્ય અવિવભાજ્ય લઘુત્તમ' છે જેનું ઉલ્લંઘન કરી શકાતું નથી.હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસm અવલોકન કયુ” હતું કે 'અરજદાર સામેના કેસનો સાર' એ એક મુખ્ય અવિવભાજ્ય લઘુત્તમ છે જે જાહેર કરવું પડશે.અમે અનુIમે એએફ (સુપ્રા) અને એ (સુપ્રા) માં હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસ- અને ઇસીએચઆરના વિનરીક્ષણો સાથે સહમત છીએ. ગૃહ મંત્રાલયે સુરક્ષા મંજૂરી ન આપવાના કારણોનો ખુલાસો

ન કરતા એમબીએલની પ્રવિIયાગત બાંયધરી આપી છે તે અકારણ બની રહેશે. સુરક્ષા મંજૂરીને નકારી કાઢવાના કારણોનો સારાંશ અનુચ્છેદ ૧૪ હેઠળ પ્રવિIયાગત બાંયધરીઓના 'મુખ્ય અવિવભાજ્ય 4યૂનતમ' ની રચના કરે છે. કારણોનો સારાંશ જાહેર ન કરીને, એમએચએ તેના હેતુને પરિરપૂણ- કરવા મા*ે ગેરવાજબી અને મન)વી માધ્યમ હાથ ધયુ” છે. જી.૩ (ક) ઓછામાં ઓછા પ્રમિતબંધાત્મક માધ્યમો. ૧૦૩. 4યાયમૂર્તિત કે.એસ. પુટ્ટા)વામી (૫જે) (સુપ્રા)માં બહુમતીના ચુકાદાએ 'જરૂરિરયાતનું મધ્યમ અથ-ઘ*ન' અપનાવ્યું હતું, જેને ડેવિવડ બિબવિલ્કત્ઝે રજૂ કયુ” હતું."" "(૭૭-ડેવિવડ બિબલસિચત્ઝ," "" "જરૂરિરયાત અને આનુપામિતક:" ""સંતુવિલત અબિભગમ તરફ? વિલઓરા લાઝારસ એ* અલ (એર્ડ્સસ)માં, તાર્વિકક અવિધકારોઃ તુલનાત્મક 4યાવિયક જોડાણ (હા*- ૨૦૧૪) ૪૯. લેખકે જરૂરિરયાતના મજબૂત અને નબળા )વરૂપો વચ્ચે મધ્ય)થ આધાર બનાવવાનો પ્રયાસ કય હતો. બિબલસિચત્ઝ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા જરૂરિરયાતના પે*ા- ઘ*કો નીચે મુજબ છેઃ (૭૮ આઈબીડ પી. ૫૧) (ક) રાજ્ય દ્વારા અપનાવવામાં આવી શકે તેવા અ4ય સંભવિવત માધ્યમો છે કે કેમ; (ખ) વૈકવિલ્પક માધ્યમો ઓળખી કાઢવામાં આવ્યા છે કે કેમ તે 'વા)તવિવક અને નોંધપાત્ર રીતે' ઉદ્દેશ્યને સાકાર કરે છે કે કેમ; (ગ) શું વિવકલ્પની ઓળખ કરવામાં આવી છે અને રાજ્ય દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા માધ્યમો મૂળભૂત અવિધકારોને અલગ રીતે અસર કરે છે; અને (ઘ) માપદંડ અને વિવકલ્પની એકંદર તુલના (અને સંતુલન) પર હોય કે કેમ, સરકારના ઉદ્દેશ્યને સાકાર કરવાની માત્રા અને મૂળભૂત

અવિધકારો પરની અસરને ધ્યાનમાં લેતા વિવકલ્પ વધુ યોગ્ય છે. ૧૦૪. ચાક ઉઇ વિવ. કેનેડા (નાગરિરકતા અને ઇમિમગ્રેશન) (૭૯ (૨૦૦૭) ૧ એસસીઆર ૩૫૦) માં, કેનેવિડયન સુપ્રીમ અદાલતે ઠરાવ્યું હતું કે ઇમિમગ્રેશન એ4ડ રેફ્યુજી પ્રો*ેક્શન એક્* ૨૦૦૧ (૮૦ "૨૦૦૧ એક્*") હેઠળ વિનધા-રિરત અ*કાયત મા*ેની પ્રવિIયા પ્રવિIયાગત ખામીઓથી પીડાય છે.૨૦૦૧ ના કાયદા હેઠળ, વ્યવિક્ત કે*લીક અથવા બધી મારિહતીથી વંસિચત રહી શકે છે, જેના આધારે અ*કાયતનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. કેનેડાની સવ ચ્ચ અદાલતે ચુકાદો આપ્યો હતો કે, ૨૦૦૧ ના કાયદાની જોગવાઇઓ કેનેડાના અવિધકારપત્ર અને )વતંત્રતાની અનુચ્છેદ ૭ નું ગેરવાજબી રીતે ઉલ્લંઘન કરે છે (કેનેવિડયન અવિધકાર અને )વતંત્રતાના કેનેડીયન ચા*-ર ઓફ રાઇટ્સ એ4ડ ફ્રીડમ્સની અનુચ્છેદ ૮૧ માં એવું ઠરાવવામાં આવ્યું છે કે વ્યવિક્તના જીવન, )વતંત્રતા અને સલામતીના અવિધકારને મૂળભૂત 4યાયના સિસદ્ધાંતો અનુસાર સિસવાય વંસિચત રાખવામાં આવશે નહીં.) કારણ કે રાજ્યની કાય-વાહીની 4યાવિયક સમીક્ષા ગુપ્ત સામગ્રીના આધારે કરવામાં આવે છે, જેમાં કોઈ પણ સાધન તૈયાર કરવામાં આવ્યું નથી. અસરગ્ર)ત વ્યવિક્તના પ્રવિIયાગત અવિધકારોનું રક્ષણ કરે છે. અદાલતે યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમમાં વિવશેષ વકીલોની વ્યવ)થાનો ઉલ્લેખ કય હતો અને અવલોકન કયુ” હતું કે, આ વ્યવ)થા અસરગ્ર)ત પક્ષના રિહતોનું રક્ષણ કરે છે. અદાલતે તારણ કાઢ્યું હતું કે કાયદામાં સૂચવવામાં આવેલી પ્રવિIયાને 'હકીકતો અને કાયદા પર 4યાવિયક વિનધા-રણના વ્યવિક્તના અવિધકારની લઘુતમ ક્ષમિત તરીકે, અને કેસને જાણવા અને

પૂણ- કરવાના અવિધકાર તરીકે વાજબી ઠેરવી શકાય નહીં. '' ૧૦૫. કેનેડાની સવ ચ્ચ અદાલતે વિવવિવધ અવિધકારક્ષેત્રોની અદાલતો દ્વારા અનુસરવામાં આવતી પ્રવિIયા અંગેના 4યાયશા)ત્રનો ઉલ્લેખ કરીને એવા દાવાઓનો વિનણ-ય કય હતો જેમાં રાજ્યના રહ)યોનો સમાવેશ થતો હતો અને ઠરાવવામાં આવ્યું હતું કે યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમની જેમ અ4ય ઓછા પ્રમિતબંવિધત માધ્યમો પણ ઉપયોગમાં લઇ શકાયા હોત. ઓછામાં ઓછા પ્રમિતબંવિધત માધ્યમોના વિવશ્લેષણના ભાગરૂપે, અમે ભારતમાં અને અ4ય દેશોમાં ઉપલબ્ધ વૈકવિલ્પક પ્રવિIયાઓનો ઉલ્લેખ કરવાનું જરૂરી માનીએ છીએ જે ઉદ્દેશ્યને સાકાર કરવામાં નોંધપાત્ર સહાય કરે છે અને જે વધુ સારી રીતે અસરગ્ર)ત પક્ષના રિહતનું રક્ષણ કરે છે. ( ) I *ો*ેન દાવાઃ મુદ્દાની બિબન-4યાયસંગતતા: ૧૦૬. યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સની અદાલતોએ )વીકાયુ” છે કે અપવાદરૂપ સંજોગોમાં, અદાલતે રાજ્યના રહ)યો જાહેર થતા અ*કાવવા મા*ે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં કાય- કરવું આવશ્યક છે. આ સિસદ્ધાંતનો એક ઉપયોગ *ો*નના દાવા દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. *ો*ેન દાવા અનુસાર, જો દાવાઓ રાજ્યના રહ)યો પર આધારિરત હોય, તો તેમને ચુકાદાથી પ્રમિતબંવિધત કરવામાં આવે છે [૮૨ *ો*ેન વિવ. યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સ, ૯૨ યુએસ ૧૦૫,૧૦૭ (૧૮૭૬ )]. જો વિવષય વ)તુ રાજ્ય ગુપ્તની બાબત હોય તો કાય-વાહી પુરાવાના તબક્કે પહોંચે તે પહેલાં દલીલો પર કાય-વાહીને નકારી શકાય છે .જો *ો*ેન દાવાને મંજૂરી આપવામાં આવે, તો તે પૂવ--શોધ તબક્કામાં દાવો રદ કરવાની મંજૂરી આપે છે.

( ) II ક્લોઝ્ડ મ*ેરિરયલ પ્રોસિસજર અને વિવશેષ વકીલો ૧૦૭ ચહલ વિવ. યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમ [(૧૯૯૬) ૨૩ ઇએચઆરઆર ૪૧૩]ના કેસમાં, ગૃહ સસિચવે એક ભારતીય નાગરિરક અને શીખ અલગતાવાદી એવા અપીલકતા-ને દેશવિનકાલ કરવાનો હુકમ જારી કરેલ. દેશવિનકાલના હુકમને અપીલકતા-એ આપેલા પડકારનો એક આધાર એ હતો કે, ગૃહ સસિચવનો વિનણ-ય 4યાવિયક સમીક્ષાને પાત્ર હોવા છતાં, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મા*ે તેમના જોખમનો અસરકારક વિનણ-ય આંતરિરક ગૃહ કચેરી સલાહકાર પેનલ દ્વારા કરવામાં આવેલ, જેની તેમને જાણ કરવામાં આવેલ નહીં. યુરોમિપયન અદાલત ઓફ હ્યુમન રાઇટ્સે [“ઇસીએચઆર”] અપીલકતા-ની દલીલ )વીકારેલ અને ઠરાવેલ કે, આ પ્રવિIયામાં યુરોમિપયન ક4વે4શન ઓન હ્યુમન રાઇટ્સના અનુચ્છેદ ૫(૪) હેઠળ મળતા અવિધકારોનું ઉલ્લંઘન થયેલ છે. ["અનુચ્છેદ ૫(૪): એવી દરેક વ્યવિક્ત જે ધરપકડ અથવા અ*કાયત દ્વારા પોતાની )વતંત્રતાથી વંસિચત છે, તે કાય-વાહી કરવા મા*ે હકદાર રહેશે, જેના દ્વારા તેની અ*કાયતની કાયદેસરતાનો અદાલત દ્વારા ઝડપથી વિનણ-ય કરવામાં આવશે અને જો અ*કાયત કાયદેસર ન હોય તો તેની મુવિક્તનો હુકમ આપવામાં આવશે."] અદાલતે નોંધ્યું હતું કે, અ4ય ઓછી પ્રમિતબંધાત્મક પદ્ધમિતઓ છે, જેનો ઉપયોગ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને પ્રવિIયાગત 4યાયની વાજબી સિંચતાઓને સમાયોવિજત કરવા મા*ે થઈ શકે છે. અદાલતે કેનેડામાં કેનેવિડયન ઇમિમગ્રેશન એક્*, ૧૯૭૬ હેઠળ લાગુ

કરવામાં આવેલી પ્રવિIયાનો ઉલ્લેખ કય હતો, જે અંતગ-ત ફેડરલ અદાલતના 4યાયાધીશ, તમામ પુરાવાઓની ખાનગીમાં સુનાવણી કરે છે; અરજદારને તેમની સામે કરવામાં આવેલ કેસનો સારાંશ દશા-વતું વિનવેદન પૂરુ ં પાડવામાં આવે છે; અને પછી ગોપનીય સામગ્રી સિસક્યુરિર*ી-ક્લીયડ- કાઉ4સેલને જાહેર કરવામાં આવે છે, જે રાજ્યના કેસની યથાથ-તા ચકાસવામાં અદાલતને મદદ કરે છે. ૧૦૮ ચહલ (ઉપરોકત)ના કેસના ચુકાદાના પ્રમિતભાવમાં, યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમની સરકારે )પેવિશયલ ઇમિમગ્રેશન અપીલ્સ કમિમશન એક્* ૧૯૯૭ પસાર કય હતો, જેના દ્વારા સિસક્યુરિર*ી-ક્લીયડ- )પેવિશયલ વકીલ્્સ મા*ે બંધ દરવાજા પાછળ હાથ ધરવામાં આવતી નોંધપાત્ર કાય-વાહીમાં અરજદારનું પ્રમિતવિનવિધત્વ કરવાનો માગ- મોકળો થયેલ. સામગ્રી દાવેદાર સમક્ષ જાહેર કરવામાં આવતી નથી. જોકે, ખાનગી કાય-વાહીમાં જાહેર ન કરી શકાય તેવા સુરક્ષા પુરાવા વિવશે દાવેદાર સાથે વાતચીત કરવાની મંજૂરી ન હોવા છતાં, )પેવિશયલ વકીલ અદાલત સમક્ષ પક્ષના રિહતોનું પ્રમિતવિનવિધત્વ કરે છે. તમામ હેતુઓ મા*ે, ક્લોઝ્ડ મરિ*રિરયલ પ્રોસીજર એ સીલબંધ કવર પ્રવિIયા જેવી જ હોય છે, સિસવાય કે પ્રવિIયાગત બાંયધરી પર મયા-દાઓનું સંતુલન જાળવવા મા*ે એક સિસક્યુરિર*ી વિક્લયરડ વકીલની વિનમણૂક કરવામાં આવે છે. આતંકવાદ અવિધવિનયમ, ૨૦૦૦ પણ આવી જ પ્રવિIયા

સૂચવે છે. ત્યારથી યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમની અદાલત્સ દીવાની કાય-વાહીઓ, અધ--ગુનારિહત કાય-વાહીઓ [રોબટ્સ- વિવ. પેરોલ બોડ-, (૨૦૦૫) ૨ એસી ૭૩૮] અને જાહેર રિહતના મુવિક્તના દાવાઓમાં )પેશ્યલ વકીલ્્સનો ઉપયોગ કરે છે. [આર. વિવ. એચ. (૨૦૦૪) એસી ૧૩૪] ખાસ વકીલ બે હેતુઓ પૂરા કરે છે: પ્રથમ, ખાનગી સામગ્રીની મહત્તમ શક્ય જાહેરાત મેળવવી; અને બીજુ ં, ઊલ*તપાસ દ્વારા પરીક્ષણ કરવું અને ખાનગી રહેલ કોઈપણ સામગ્રી પર રજૂઆત કરવી. [માર્ટિ*ન ચેમ્બરલેન, યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા કાય-વાહીમાં વિવશેષ વકીલો અને અમીસી ક્યૂરી, ધ યુવિનવર્સિસ*ી ઓફ *ોરો4*ો લો જન-લ , સમર ૨૦૧૮, વોલ્યુમ ૬૮, નંબર ૩, )વદેશી કાયદા પર વિવશેષ મુદ્દો (સમર ૨૦૧૮), પૃષ્ઠ ૪૯૬-૫૧૦] ( ) III જાહેર રિહતની રક્ષા ૧૦૯ પુરાવા અવિધવિનયમ અમૂક મારિહતી આપ-લે અને પુરાવાના ખુલાસાને અ*કાવતા વિનયમો વિનધા-રિરત કરે છે. અનુચ્છેદ ૧૨૩ મુજબ કોઈ પણ વ્યવિક્તને રાજ્યના કામકાજ સાથે સંબંવિધત અપ્રકાવિશત સત્તાવાર રેકોડ-માંથી પ્રાપ્ત કોઈ પણ પુરાવા રજૂ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં. પુરાવો ફક્ત વિવભાગના વડા - અવિધકારીની પરવાનગીથી જ જાહેર કરવામાં આવશે:

૧૨૩. રાજ્યના કામકાજ વિવશેના પુરાવા. - કોઈ પણ વ્યવિક્તને રાજ્યની કોઇપણ બાબતોને લગતા અપ્રકાવિશત સત્તાવાર રેકોર્ડ્સસ-માંથી પ્રાપ્ત કોઈ પણ પુરાવા રજૂ કરવા મા*ે સંબંવિધત વિવભાગના વડાની પરવાનગી વિવના મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં, જે તેને યોગ્ય લાગે તેવી મંજૂરી આપશે અથવા તેને રોકશે. અનુચ્છેદ 124 એવી જોગવાઈ કરે છે કે, જો જાહેર રિહતને અસર થતી હોય તો જાહેર અવિધકારીને સત્તાવાર વિવશ્વાસમાં તેને કરવામાં આવેલ સંદેશાવ્યવહાર જાહેર કરવાની ફરજ પાડવામાં આવશે નહીં: ૧૨૪. સત્તાવાર સંદેશાવ્યવહાર. - કોઈપણ જાહેર અવિધકારીને સત્તાવાર વિવશ્વાસમાં તેમને કરવામાં આવેલ સંદેશાવ્યવહાર જાહેર કરવા મા*ે ફરજ પાડવામાં આવશે નહીં, જ્યારે તેઓને એવું લાગે કે તે જાહેર કરવાથી જાહેર રિહતોને નુકસાન થશે.

૧૧૦ અનુચ્છેદ ૧૬૨માં જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે, જે સાહેદને અદાલતમાં દ)તાવેજ રજૂ કરવા મા*ે સમ4સ મોકલવામાં આવે છે, તે દ)તાવેજને રજૂ કરવા અને ગ્રાહ્યતા પર કોઈ વાંધો હોવા છતાં અદાલતમાં લાવશે. આ જોગવાઈ મુજબ, વાંધાનો વિનણ-ય અદાલત દ્વારા કરવામાં આવશે. આ હેતુ મા*ે, જ્યાં સુધી રાજ્યની બાબતો સાથે સંદર્ભિભત ન હોય ત્યાં સુધી, અદાલત દ)તાવેજનું વિનરીક્ષણ કરશે. આ જોગવાઈ નીચે મુજબ છેઃ ૧૬૨. દ)તાવેજ રજૂ કરવા બાબત. દ)તાવેજ રજૂ કરવા મા*ે બોલાવવામાં આવેલ સાહેદે, જો તે તેના કબજામાં અથવા સત્તામાં હોય, તો તેને રજૂ કરવા અથવા તેની ગ્રાહ્યતા અંગે કોઈપણ વાંધો હોવા છતાં, તેને અદાલતમાં લાવશે. આવા કોઈપણ વાંધાની મા4યતા અદાલત દ્વારા નક્કી કરવામાં આવશે. જો અદાલતને યોગ્ય લાગે તો તે દ)તાવેજનું વિનરીક્ષણ કરી શકે છે, જ્યાં સુધી તે રાજ્યની બાબતો સાથે સંદર્ભિભત ન હોય અથવા તેની ગ્રાહ્યતા નક્કી કરવા મા*ે પોતાને સક્ષમ કરવા અ4ય પુરાવા લઈ શકે છે.

૧૧૧ જાહેર રિહતની રક્ષાનો દાવો, રાજ્યને કાય-વાહીમાંથી સામગ્રીને તે આધાર પર દૂર કરવાની મંજૂરી આપે છે કે, તેને જાહેર કરવું એ જાહેર રિહતને નુકસાન પહોંચાડશે. જો અદાલત જાહેર રિહતની રક્ષાના દાવાને વિડ)કવરી )*ેજ પર મંજૂરી આપે, તો કાય-વાહીના ત્રણેય પક્ષો એ*લે કે અરજદાર, રાજ્ય અને અદાલત, કાય-વાહી દરમિમયાન નોંધપાત્ર સુનાવણી મા*ે દ)તાવેજોનો સંદભ- લઈ શકે નહીં અથવા તેના પર આધાર રાખી શકે નહીં. પરિરણામે, જાહેર રિહતની રક્ષાનો દાવો સંબંવિધત દ)તાવેજને કાય-વાહીના હેતુઓ મા*ે અવિ)તત્વમાં ગણતો નથી. જાહેર રિહતની રક્ષા ગુપ્તતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતોનું રક્ષણ કરવાના હેતુને નોંધપાત્ર રીતે સાકાર કરે છે. ૧૧૨ ઉપરોક્ત તમામ ત્રણ વિવકલ્પો જે*લું નોન-વિડ)ક્લોઝરને આગળ વધારે છે, તે*લું જ વા)તવિવક અને નોંધપાત્ર રીતે ઉદ્દેશ્યને સાકાર કરે છે. જોકે, દરેક વૈકવિલ્પક માધ્યમની મૂળભૂત અવિધકારો પર અલગ અસર પડે છે, કારણ કે તે અલગ અલગ ઉપછાયા પર કામ કરે છે. જાહેર રિહતની રક્ષાના દાવામાં, મૂળ સુનાવણી દરમિમયાન બંને પક્ષો અને અદાલત દ્વારા સામગ્રી પર આધાર રાખવામાં આવતો નથી. અદાલત સામગ્રીને કાય-વાહીમાંથી દૂર કરે છે અને જાહેર રિહતની રક્ષાની કાય-વાહી ખાનગી વાતાવરણમાં હાથ ધરવામાં આવે છે. *ો*ેન દાવામાં, દાવો દાખલ કરવાના તબક્કે જ

અદાલત જાહેર કરે છે કે, જો રાજ્યની ગોપનીય બાબતો અંગેની સામગ્રીનો ખુલાસો કરવો પડે એમ હોય તો, આ મુદ્દો બિબન-દાવાપાત્ર છે. અદાલત એ વિનણ-ય લેવા મા*ે કોઈ સંતુલન સાધવાની કવાયત હાથ ધરતી નથી કે, મારિહતીનો ખુલાસો ન થવાને કારણે થયેલી ઇજા કરતાં મારિહતી જાહેર કરવાથી થતી ઈજા વધુ ભારે છે કે કેમ. તેના બદલે, જો રાજ્યના કહેવા પ્રમાણે સામગ્રી રાજ્યની ગોપનીય બાબત સાથે સંબંવિધત હોય, તો અરજદાર 4યાવિયક સમીક્ષાના ઉપાયથી વંસિચત રહે છે. ક્લોઝ્ડ મ*ેરિરયલ પ્રોસીજર હેઠળ, મૂળ સુનાવણી દરમિમયાન, જાહેર ન કરી શકાય તેવી સામગ્રી પર રાજ્ય દ્વારા આધાર રાખવામાં આવે છે અને અદાલત દ્વારા તેનો સંદભ- લેવામાં આવે છે. વિવશેષ વકીલ અસરગ્ર)ત પક્ષના રિહતોનું પ્રમિતવિનવિધત્વ કરશે. જોકે, વિવશેષ વકીલને અસરગ્ર)ત પક્ષ સાથે પુરાવા પર ચચા- કરવાથી બાકાત રાખવામાં આવશે. નોંધનીય છે કે, સંબંવિધત મારિહતી જાહેર કરવી જોઈએ કે કેમ તે નક્કી કરવા મા*ે ખાનગી સુનાવણીમાં અસરગ્ર)ત પક્ષનું પ્રમિતવિનવિધત્વ કરવા જાહેર રિહતની રક્ષાના દાવાઓમાં પણ વિવશેષ વકીલો સામેલ હોય છે. આમ, વિવશેષ વકીલોની વ્યવ)થા, અસરગ્ર)ત પક્ષની પ્રવિIયાગત બાંયધરી પર મયા-દાની અસરને પ્રમિતસંતુવિલત કરવા મા*ેનું સાધન છે.

૧૧૩ જ્યારે નક્કી કરવામાં આવેલા આ ત્રણ માધ્યમોને સાતત્યતા પર મૂકવામાં આવે છે, ત્યારે એક તરફ જાહેર રિહતની રક્ષાના દાવાઓ મૂકવામાં આવશે, કારણ કે તેનાથી, બીજા છેડે મૂકવામાં આવતા *ો*ેન દાવાઓથી વિવરુદ્ધ રીતે, અવિધકારો પર ઓછામાં ઓછી અસર થાય છે. પ્રવિIયાગત અવિધકારોના ઉલ્લંઘનને સંતુવિલત કરવાના પ્રયાસમાં વિવશેષ વકીલોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હોવાથી, ક્લોઝ્ડ મ*ેરિરયલ પ્રોસીજરને વચ્ચે મૂકવામાં આવશે. સૌપ્રથમ વિવચારણાના તબક્કાના આધારે, અસરનો તફાવત નક્કી કરવો જોઈએ. જાહેર રિહતની રક્ષાનો દાવો અને ક્લોઝ્ડ મરિ*રિરયલ પ્રોસીજર દાવો વિડ)કવરી તબક્કે કરવામાં આવે છે. આ પ્રવિIયાથી વિવપરિરત, *ો*ેન દાવા હેઠળ, જો રાજ્ય દાવો કરે કે કાય-વાહીનો આધાર રાજ્યની ગોપનીય બાબતો છે તો પ્રમિતપાદનના તબક્કે દાવો બિબન-દાવાપાત્ર ઠરાવવામાં આવે છે. બીજુ ં, *ો*ેન દાવો 4યાવિયક સમીક્ષાના મૂળભૂત અવિધકારને મયા-રિદત કરે છે, કારણ કે રાજ્યની ગોપનીય બાબતોના આધારે દાવાઓને બિબન-દાવાપાત્ર ગણવામાં આવે છે. આમ છતાં, જાહેર રિહતની રક્ષાના દાવામાં, દાવાનો વિનણ-ય ગમે તે રીતે કરવામાં આવે, પક્ષકારો પાસે ઉપાયોની સમાનતા હશે, કારણ કે કાય-વાહી દરમિમયાન સમાન પુરાવા પર આધાર રાખવો પડશે. એવી દલીલ કરી શકાય છે કે, કાય-વાહીમાંથી દ)તાવેજોને દૂર કરવાથી પ્રવિIયામાં દાવાને બિબન-દાવાપાત્ર ગણવામાં આવશે, જો જે દ)તાવેજો જાહેર ન

કરવાની માંગણી કરવામાં આવી હોય તે, કાય-વાહીના હેતુથી ગાઢ રીતે જોડાયેલા હોય. અમે આ ચુકાદાના ભાગ ‘જે’માં આ દલીલ પર વિવગતવાર ચચા- કરી છે. સીલ કરેલી કવર પ્રવિIયાની જેમ, ક્લોઝ્ડ મ*ેરિરયલ પ્રોસિસસ્ટિંડગમાં, દાવેદાર મા*ે કેસની મૂળ સુનાવણીમાં ઉપયોગમાં લેવાતા નોન-વિડ)ક્લોઝેબલ પુરાવા બાકાત રાખવામાં આવે છે. જોકે, યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમમાં ક્લોઝ્ડ મરિ*રિરયલ પ્રોસીજર એ વિવશેષ વકીલોથી )વતંત્ર નથી, જેમનો ઉદ્દેશ પૂરતા પ્રમાણમાં કાઉ4*રબેલે4સ પ્રદાન કરવાનો છે. જાહેર રિહતની રક્ષાની સરખામણીમાં ક્લોઝ્ડ મરિ*રિરયલ પ્રોસીજર દાવેદારની પ્રવિIયાગત બાંયધરી મા*ે વધુ નુકસાનકારક છે, કારણ કે રાજ્ય દ્વારા તેના કાય નો બચાવ કરવા મા*ે બિબન-જાહેર સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને કોઈ વિનષ્કષ- પર પહોંચવા મા*ે અદાલત દ્વારા તેના પર આધાર રાખવામાં આવે છે. તેની સરખામણીમાં જાહેર રિહતની રક્ષામાં, જાહેર ન કરી શકાય તેવા પુરાવા વિડ)કવરીના તબક્કે સંપૂણ-પણે દૂર કરવામાં આવે છે. વિવશેષ વકીલનો ઉદ્દેશ પૂરતા પ્રમાણમાં કાઉ4*રબેલે4સ પૂરુ ં પાડવાનો હોવા છતાં, આ પ્રવિIયા દાવેદારને બાધક બને છે, કારણ કે સિસક્યુરિર*ી ક્લીયડ- વકીલોને પુરાવા વિવશે દાવેદાર સાથે વાતચીત કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવતી નથી. વિવશેષ વકીલો દ્વારા પૂરતા પ્રમાણમાં કાઉ4*રબેલે4સ પૂરુ ં પાડવામાં આવે છે કે નથી આવતું તે મુખ્યત્વે કેસની હકીકતો પર વિનભ-ર કરે છે, ખાસ કરીને તે સામગ્રી પર

કે જેને જાહેર અને બિબન-જાહેર કરવાની માંગણી કરવામાં આવે છે. આરોપો, ખુલ્લી સામગ્રી અને બંધ સામગ્રી વચ્ચેના પર)પર સંબંધને એ (ઉપરોકત) માં ઈસીએચઆર દ્વારા યોગ્ય રીતે સંબોવિધત કરવામાં આવેલ. સંબંવિધત અવલોકનો નીચે મુજબ છેઃ "૨૨૦.અદાલત વધુમાં માને છે કે, વિવશેષ વકીલ પુરાવાની ચકાસણી કરીને અને બંધ સુનાવણી દરમિમયાન અ*કાયતી વતી દલીલો રજૂ કરીને સંપૂણ- જાહેર કરવાના અભાવ અને સંપૂણ-, ખુલ્લી, પ્રમિતકૂળ સુનાવણીના અભાવને પ્રમિતસંતુવિલત કરવામાં મહત્વપૂણ- ભૂમિમકા ભજવી શકે છે. આમ છતાં, વિવશેષ વકીલ કોઈ પણ ઉપયોગી રીતે આ કાય- કરી શકે નહીં, જ્યાં સુધી અ*કાયતમાં લેવાયેલ વ્યવિક્તને તેની સામેના આરોપોની પૂરતી મારિહતી આપવામાં ન આવે, જેથી તે વિવશેષ વકીલને અસરકારક સૂચનાઓ આપી શકે. જ્યારે આ પ્રશ્નનો વિનણ-ય કેસ-દર-કેસ ધોરણે થવો જોઈએ, ત્યારે અદાલત સામા4ય રીતે અવલોકન કરે છે કે, જ્યાં મો*ા પ્રમાણમાં પુરાવો જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો અને વિનણ-યમાં ખુલ્લી સામગ્રીએ મુખ્ય ભૂમિમકા ભજવી હતી, ત્યારે એવું ન કહી શકાય કે અરજદારને સેઅદાલતરી ઑફ )*ે*ની મા4યતા અને તેના પરની શંકાઓના વાજબીપણાને

પડકારવાની અસરકારક તક આપવામાં આવી ન હતી. અ4ય કેસોમાં, જેમાં તમામ અથવા મો*ાભાગના આધારભૂત પુરાવા જાહેર કરવામાં આવ્યા ન હોય તેમાં પણ, જો ખુલ્લી સામગ્રીમાં રહેલા આરોપો પૂરતા પ્રમાણમાં ચોક્કસ હોત, તો અરજદાર મા*ે તેમના પ્રમિતવિનવિધઓ અને વિવશેષ વકીલને એવી મારિહતી, જો હોત તો, પૂરી પાડવી શક્ય બનતી હોત કે, તેમણે આરોપોનો આધાર બનેલા પુરાવાના વિવગતવાર અથવા સ્રોતોની જાણકારી મેળવ્યા વિવના જ તેમને નકારી શકાય. દાખલા તરીકે, અમુક અરજદારો સામે એવો આરોપ મૂકવામાં આવે કે તેઓ જણાવેલ તારીખો વચ્ચે કોઈ ચોક્કસ )થળે આતંકવાદી તાલીમ વિશબિબરમાં હાજર રહેલ; આરોપની ચોક્કસ પ્રકૃ મિતને જોતાં, અરજદાર મા*ે વિવશેષ વકીલને દોષમુક્ત બનાવતા પુરાવા, ઉદાહરણ તરીકે અલીબી અથવા ત્યાં તેની હાજરી મા*ે વૈકવિલ્પક સમજૂતી પૂરી પાડવાનું શક્ય બની શકે, જે સદર આરોપને પડકારવા મા*ે વકીલને અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરવા મા*ે પૂરતું હતું. જો કે, જ્યારે ખુલ્લી સામગ્રીમાં સંપૂણ-પણે સામા4ય દાવાઓનો સમાવેશ થતો હતો અને એસઆઇએસીનો પ્રમાણીકરણ જાળવવાનો અને અ*કાયતને જાળવી

રાખવાનો વિનણ-ય બંધ સામગ્રી પર સંપૂણ-પણે અથવા વિનણા-યક રીતે આધારિરત હતો, ત્યારે અનુચ્છેદ ૫ § ૪ ની પ્રવિIયાગત આવશ્યકતાઓ સંતોષાય નહીં." (શબ્દભાર આપવામાં આવે છે) ઉપરોક્ત ચચા-ને ધ્યાનમાં રાખતા, જાહેર રિહતની રક્ષા કદાચ ઉપર સૂસિચબદ્ધ વૈકવિલ્પક પદ્ધમિતઓનું ઓછ ુ ં પ્રમિતબંધાત્મક માધ્યમ છે. ૧૧૪ એવું ઠરાવ્યા બાદ કે, એવા વૈકવિલ્પક માધ્યમો છે જે રાજ્ય દ્વારા બિબન- જાહેરાતના હેતુને બર લાવે છે, હવે અમે નક્કી કરવામાં આવેલ વૈકવિલ્પક માધ્યમો (જાહેર રિહતની રક્ષા)ની અસર અને ઉપયોગમાં લેવાતા માધ્યમો (સીલબંધ કવર)નું મૂળભૂત અવિધકારો પર તુલનાત્મક વિવશ્લેષણ કરીશું. ભાગ એફમાં, અમે પ્રવિIયાગત વિનષ્પક્ષતાના મૂળભૂત સિસદ્ધાંતો પર, સીલબંધ કવરમાં માત્ર અદાલત સમક્ષ સામગ્રી જાહેર કરવાની અસરની ચચા- કરી છે અને અરજદારોના પ્રવિIયાગત અવિધકારોનું રક્ષણ કરવા મા*ે અદાલત કોઈ સુરક્ષા ઉપાયોનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરતી નથી તેની ચચા- કરી છે. આગામી વિવભાગમાં, અમે જાહેર રિહતની રક્ષા અંગે 4યાયશા)ત્ર પર ચચા- કરીશું. અદાલતે જાહેર રિહતની રક્ષાના દવાઓ સાથે કેવી રીતે કામ કરેલ છે, તે સંદભ-માં અમને વિવશ્લેષણ કરવાની મંજૂરી આપશે કે અદાલતે

અરજદારના અવિધકારોનું રક્ષણ કરવા મા*ે પૂરતી પ્રવિIયાગત બાંયધરી આપી છે કે તેનાથી વિવપરિરત રાજ્યના દાવાઓ )વીકારેલ છે. આ વિવશ્લેષણ એ*લા મા*ે મહત્વનું છે કારણ કે તે અદાલત સીલ કરેલા કવર અને જાહેર રિહતોની રક્ષાના દાવાઓ સાથે કેવી રીતે કામ કરશે તેનું માત્ર તુલનાત્મક વિવશ્લેષણ છે જે અમને પ્રવિIયાગત અવિધકારો પર તેમની સંબંવિધત અસરનું મૂલ્યાંકન કરવાની મંજૂરી આપશે. એચ. જાહેર રિહતની રક્ષાના દાવાઓ પર 4યાયશા)ત્ર એચ.૧ ભારત ૧૧૫. આ અદાલતે અગાઉના પ્રસંગોએ એવિવડ4સ એક્*ની અનુચ્છેદ ૧૨૪ અને ૧૬૪નું અથ-ઘ*ન કરેલ છે. પંજાબ રાજ્ય વિવ. સોઢી સુખદેવ સિંસહ [(૧૯૬૧) ૨ એસસીઆર ૩૭૧]ના કેસમાં, સામાવાળા - વિડવિ)*્રક્* એ4ડ સેશ4સ જજને નોકરીમાંથી દૂર કરવામાં આવેલ અને પાછળથી તેમને પુન:વિનયુક્ત કરવામાં આવેલ, તેમણે પવિબ્લક સર્વિવસ કમિમશન અને મંત્રીમંડળની કાય-વાહીનો અહેવાલ માંગ્યો હતો. મુખ્ય સસિચવે એવિવડે4સ એક્*ની અનુચ્છેદ ૧૨૩ હેઠળ વિવશેષાવિધકારનો દાવો કરતા સોગંદનામું દાખલ કયુ” હતું. વિવશેષાવિધકારના દાવાને મંજૂર કરવામાં આવેલ. જ)*ીસ ગજે4દ્રગડકરે, બંધારણીય ખંડપીઠના બહુમતી અબિભપ્રાય લખતા, નોન- વિડ)ક્લોઝર દાવાની સમીક્ષાનો અવકાશ વિનધા-રિરત કય હતો. અનુચ્છેદ ૧૬૪ અને ૧૨૩નું અથ-ઘ*ન જાહેર રિહત અને ખાનગી રિહત વચ્ચેના

સંઘષ-ને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવેલ. એવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું કે, અદાલતે મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ કે શું જાહેર રિહતને અસર કરતી જાહેરાત, ખાનગી રિહતની સિંચતાઓ, જે અરજદાર સમક્ષ સામગ્રીની જાહેરાતથી ઊભી થાય છે, તેના કરતાં અવિધક પ્રભાવી હશે કે કેમ: "૧૩. જે સિસદ્ધાંત પર આ વિડપાચ-ર યોગ્ય બની શકે અને છે તે જાહેર રિહતોના ઉપરવ* અને સવ પરી ચરિરત્રનો સિસદ્ધાંત છે. અનુચ્છેદ ૧૨૩ હેઠળ વિવશેષાવિધકાર મા*ે કરવામાં આવેલો કાયદેસર દાવો એ થિથયરીના આધારે આગળ વધે છે કે, સવાલવાળા દ)તાવેજને રજૂ કરવાથી જાહેર રિહતને નુકસાન થશે અને જ્યાં જાહેર રિહત અને ખાનગી રિહત વચ્ચે સંઘષ- ઊભો થાય છે, ત્યારે ખાનગી રિહતે જાહેર રિહત સામે ઝુકવું પડે છે. કોઈ શંકા નથી કે જે દાવેદારનો દાવો સંબંવિધત અને સાધવિનક દ)તાવેજ રજૂ ન થવાને કારણે સફળ નહીં થાય તે પરિરણામે વ્યથિથત થઈ શકે છે અને અદાલત સદર વિનણ-ય પર પહોંચતી વખતે અસંતુષ્ટ થઈ શકે છે, પરંતુ તેનાથી એ મૂળભૂત સિસદ્ધાંતની મા4યતા પ્રભાવિવત નહીં થાય કે, જાહેર ભલાઈ અને રિહત, ખાનગી ભલાઈ અને રિહતની વિવચારણા પર અવિધક પ્રભાવી થવું જોઈએ."

અદાલતે ઠરાવેલ કે, જ્યારે જાહેર રિહતનો દાવો જાહેરાતની સામે કરવામાં આવે છે, ત્યારે અદાલતે સોગંદનામાની પ્રાથમિમક તપાસ કરીને નક્કી કરવું પડશે કે દ)તાવેજ રાજ્યની બાબતો સાથે સંબંવિધત છે કે નહીં. જો દ)તાવેજ રાજ્યની બાબતો સાથે સંબંવિધત હોય, તો જાહેર કરવાથી જાહેર રિહતોનું ઉલ્લંઘન થશે કે નહીં તેના પર વિવભાગના વડાનો વિનણ-ય અંમિતમ રહેશે. જો પ્રાથમિમક તપાસમાં અદાલતનું મંતવ્ય હોય કે દ)તાવેજ ‘રાજ્ય બાબતો’ સાથે સંબંવિધત નથી તો દ)તાવેજ જાહેર કરવો જોઈએ. અદાલત પાસે માત્ર સોગંદનામું ચકાસવાની જ સત્તા રહેશે અને નહીં કે તે દ)તાવેજનું વિનરીક્ષણ કરવાની, જેના પર ‘શું દ)તાવેજ રાજ્યની બાબતો’ સાથે સંબંવિધત છે તે નક્કી કરવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. ૧૧૬. 4યાયમૂર્તિત સુબ્બા રાવ તેમના અબિભપ્રાયમાં કાયદાના આ મુદ્દા પર બહુમત અબિભપ્રાયથી અલગ હતા. આ મતભેદ સિસદ્ધાંતોમાંનો એક મા*ે હતો.મો*ાભાગના લોકોએ જાહેર રિહત અને ખાનગી રિહતની જેમ આ મુદ્દાઓને રજૂ કયા- હતા, જ્યારે 4યાયમૂર્તિત સુબ્બા રાવે ઠરાવ્યું હતું કે જાહેરાત અને ગોપનીયતા બંને જાહેર રિહતમાં છે. એવું

માનવામાં આવ્યું હતું કે મારિહતીની જાહેરાત કાય-વાહીમાં પક્ષકારને મદદ કરે છે, પરંતુ તે જાહેરાત 4યાય વહીવ*ના હેતુને પણ પૂણ- કરે છે. અદાલતની તપાસ અંગે 4યાયમૂર્તિત સુબ્બા રાવે નોંધ્યું હતું કે, વિવશેષાવિધકારનો દાવો નામંજૂર કરવાની સત્તા અદાલતને છે. આ હેતુ મા*ે, અદાલતે નક્કી કરવાનું છે કે જાહેર કરવા કરતાં જાહેર ન કરવું તે વધારે જાહેર રિહતમાં છે કે નહીં. એવું જણાવવામાં આવ્યું હતું કે અદાલતોએ સામા4ય રીતે વિવશેષાવિધકારનો દાવો કરનારા મંત્રીના સોગંદનામાનો )વીકાર કરવો જોઈએ, પરંતુ જ્યારે અદાલતો પાસે દાવાને નકારવાનું કારણ હોય તો તે મંત્રીની તપાસી શકે છે. 4યાયમૂર્તિત સુબ્બા રાવે 4યાયમૂર્તિત ગજે4દ્રગડકરના અબિભપ્રાય સાથે સંમમિત વ્યક્ત કરી હતી કે, અદાલત જે દ)તાવેજોને જાહેર કરવાથી બચાવવા માંગે છે તે નહીં તપાસે. ૧૧૭. ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય વિવરુદ્ધ રાજ નારાયણ [(૧૯૭૫)૪- એસસીસી-૪૨૮] માં, સામાવાળાએ ઇલેક્શન પી*ીશનમાં દ)તાવેજો મંગાવવાની દાદ માંગી હતી. રાજ્ય સરકારે મુવિક્ત મા*ે દાદ માગી હતી. 4યાયમૂર્તિત કે. કે. મેથ્યુએ બંધારણીય ખંડપીઠ મા*ે પોતાના સંમત અબિભપ્રાયમાં સોઢી સુખદેવસિંસહ (સુપ્રા)ના અવલોકન પર શંકા વ્યક્ત કરી હતી કે જે દ)તાવેજો મા*ે

વિવશેષાવિધકારનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે તેની તપાસ કરવાની સત્તા અદાલતને નથી. એવું ઠરાવવામાં આવ્યું હતું કે દ)તાવેજનું વિનરીક્ષણ કયા- વગર જાહેર રિહત પર જાહેરાતની અસર નક્કી કરવી મુશ્કેલ થશે. વિવદ્વાન 4યાયાધીશે આવા દ)તાવેજોને હાવિનકારક વગ અને અ4ય વગ- તરીકે વગ•કૃ ત કયા- હતા. એવું ઠરાવવામાં આવ્યું હતું કે, જો દ)તાવેજો હાવિનકારક વગ (જેમ કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા) સાથે સંબંવિધત હોય, તો તે જાહેર રિહતોનું ઉલ્લંઘન કરશે. અ4ય દ)તાવેજો કે જે હાવિનકારક વગ ના નથી, તે મા*ે અદાલતોએ જાહેર રિહતનાં વિવવિવધ પાસાઓનાં સંબંવિધત દાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરવા જાહેરાતો અને ગોપનીયતામાં સામેલ જાહેર રિહતનાં પરિરબળોનું સવmક્ષણ કરવું જોઈએઃ "૭૧. રાજ્ય મા*ે ગંભીર પૂવ-ગ્રહ પેદા કરનારી બાબતોને બાકાત રાખવાના વિનયમની જરૂરિરયાત પર કે*લાક લોકો જ સવાલ ઉઠાવશે.જ્યારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો સવાલ સામેલ હોય, ત્યારે આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખવા મા*ે અદાલત યોગ્ય મંચ ન બની શકે અને આ જ કારણ છે કે મંત્રીનું પ્રમાણપત્ર વિનણા-યક માનવામાં આવે છે. જે લોકો રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મા*ે જવાબદાર છે, તેમણે જ

રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની જરૂરિરયાતોનો એકમાત્ર વિનણા-યક બનવું જોઈએ.[ધ ઝમોરામાં વેસ્ટિંડગ*નના લોડ- પાક-ર, (૧૯૧૬)૨-એસી-૭૭,૧૦૭] વિવદેશી સંબંધો સરિહત રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મા*ે એવિક્ઝક્યુરિ*વ એકમાત્ર જવાબદાર હોવાથી, અ4ય કોઈ સં)થા આ પ્રકારની બાબતોનો આ*લો સારો વિનણ-ય કરી શકતી નથી. આથી, આ બાબતોના સંબંધમાં દ)તાવેજો એવા વગ-માં આવી શકે છે, જેમને સુરક્ષાની જરૂર પડી શકે છે.[…] ૭૨. અદાલતને અબાવિધત આદેશ આપવાની સત્તા છે, તેમ છતાં કે*લાક અંશે જાહેર રિહતને નુકસાનકારક અસર થાય છે. આ એ ઓળખ છે કે જાહેર રિહતના એક કરતા વધુ પાસાઓનું સવmક્ષણ કરવું પડશે. સરકારના જે રિહત મા*ે મંત્રી બોલે છે તે સમગ્ર જનરિહતને ખતમ કરતું નથી. આ રિહતોનું બીજુ ં એક પાસું વિનષ્પક્ષ 4યાય વ્યવ)થાની જરૂરિરયાતમાં જોવા મળે છે. એવું માનવું વાજબી લાગે છે કે કેસના જાહેર રિહતોના મહત્વને માપવા મા*ે અદાલત મંત્રી કરતાં વધુ લાયક છે. અદાલતે

જાહેર રિહતનાં આ વિવવિવધ પાસાઓનાં સંબંવિધત દાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરવું પડશે. કઈ બાબતો જાહેર સુરક્ષાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે તે નક્કી કરવાની સત્તા વહીવ*ી તંત્રને આપવા મા*ે ઘણી દલીલો છે, પરંતુ આ દલીલો વહીવ*ી તંત્રને જાહેર રિહતને અસર કરી શકે તેવી બાબતો નક્કી કરવાની વિવશેષ સત્તા આપતી નથી. એકવાર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની વિવચારણાઓ છોડી દેવામાં આવે તો, જાહેર રિહતની કે*લીક બાબતો એવી હોય છે જેની જાહેરમાં સલામત રીતે ચચા- કરી શકાતી નથી. વહીવ*ીતંત્ર પોતે જ સત્તાવાર ઉપયોગ મા*ે આરસિક્ષત દ)તાવેજોથી માંડીને ગોપનીયતાના શપથ દ્વારા બંધાયેલા કે*લાક મંત્રીઓ અથવા અવિધકારીઓ દ્વારા જોઇ શકાય તેવા સુરક્ષા દ)તાવેજોના ઘણા વગ જાણે છે."(અવધારણા પૂરી પાડવામાં આવેલ છે) ૧૧૮. એસ. પી. ગુપ્તા વિવ. યુવિનયન ઓફ ઇવિ4ડયા [૧૯૮૧-સપ્લીમે4* એસસીસી-૮૭] માં આ અદાલતની સાત 4યાયમૂર્તિતઓની

ખંડપીઠે જાહેર રિહતના આધારે ગોપનીયતાના દાવાઓ પર કાયદાની વિ)થમિત નક્કી કરી હતી. આ કેસમાં કે4દ્ર સરકારે કાયદા મંત્રી, રિદલ્હી ઉચ્ચ અદાલતના મુખ્ય 4યાયામૂર્તિત અને ભારતના મુખ્ય 4યાયમૂર્તિત વચ્ચેના પત્રવ્યવહારના જાહેરાત સામે મુવિક્તનો દાવો કય હતો.એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે, જે દ)તાવેજો જાહેર કરવા માંગવામાં આવ્યા છે તે એક એવા વગ-ના છે કે જે જાહેરાતથી મુક્ત છે અને આથી અદાલતે દાવાની બાબતને ધ્યાનમાં લીધા વગર તેને ગોપનીયતાની મંજૂરી આપવી જોઈએ. 4યાયમૂર્તિત ભગવતીના મત સાથે પાંચ અ4ય 4યાયમૂર્તિતઓ સંમત થયા હતા (4યાયમૂર્તિત ગુપ્તા (ફકરો-૧૪૨)–4યાયમૂર્તિત તુલઝાપુરકા (ફકરો-૬૬૨) – 4યાયમૂર્તિત દેસાઈ (ફકરો-૮૫૫)– 4યાયમૂર્તિત પાઠક (ફકરો-૯૪૧ અને ૯૪૨). 4યાયમૂર્તિત વેંક*રામૈયાએ સહમતી વ્યક્ત કરી હતી] અને ગોપનીયતાનો દાવો ફગાવી દીધો હતો. [4યાયમૂર્તિત ફઝલ અલીએ ગોપનીયતાના દાવાને મંજૂરી આપવા અસંમમિત દશા-વી હતી] 4યાયમૂર્તિત ભગવતીએ નોંધ્યું હતું કે, “વગ- મુવિક્તનો દાવો સંપૂણ- નથી. “કારોબારી માત્ર વગ- પ્રમિતરક્ષાના શા)ત્રોક્ત સૂત્રનો ઉપયોગ કરીને 4યાયના કારણને એક દ)તાવેજને અ*કાવીને હરાવી

શકે નહીં જે પક્ષકારો વચ્ચે 4યાય કરવા મા*ે જરૂરી છે, અ4યથા વગ-ના સિસદ્ધાંત મા*ે. કારોબારીના હાથમાં પોતાની ભૂલો છ ુ પાવવા મા*ે, પોતાની ખામીઓ છ ુ પાવવા મા*ે અને ક્યારેક પોતાની ભ્રષ્ટાચારને છ ુ પાવવા મા*ે પણ રોગમુવિક્ત એક ભયાનક હથિથયાર બની જશે. કોઈ પણ દ)તાવેજના સંબંધમાં મુવિક્ત મા*ેનો દરેક દાવો, જે કોઈ પણ કારણ પર મુવિક્તનો દાવો કરવામાં આવે છે અને દ)તાવેજનો પ્રકાર ગમે તે હોય, તે એક અને માત્ર એક જ પરીક્ષણના સંદભ-માં અદાલતની ચકાસણી હેઠળ હોવો જોઈએ, એ*લે કે જાહેર રિહતમાં શું જરૂરી છે-જાહેર કરવો અથવા ગોપનીય રાખવો. એ*લે વગ-ની મુવિક્તનો સિસદ્ધાંત હવે અભેદ્ય નથી રહ્યો. તે હવે 4યાવિયક તપાસથી ઇનકાર નથી કરતો, તે હવે એવો મંત્ર નથી કે જેને અદાલત વંદન કરે. જ્યારે પણ કોઈ દ)તાવેજના

સંબંધમાં વગ- મુવિક્તનો દાવો કરવામાં આવે છે, ત્યારે અદાલતે જાહેર રિહતનાં એક પાસાં પર ભાર મૂકવો પડે છે, જેમાં જરૂરી હોય છે કે દ)તાવેજને અ4ય સામે જાહેર ન કરવો જોઈએ, જેથી અદાલતને તેના કાય નું સંચાલન કરતી વખતે સંબંવિધત દ)તાવેજો સુધી પહોંચથી વંસિચત ન રાખવું જોઈએ અને વિનણ-ય લેવો જોઈએ કે સમતુલા કઈ તરફ છે. અને આ કવાયત મુક્ત સરકારનાં લોકશાહી આદશ-નાં સંદભ-માં કરવી પડશે." ૧૧૯. 4યાયમૂર્તિત ભગવતીએ વધુમાં નોંધ્યું હતું કે, વધારાના કાય-કાળ મા*ે 4યાયાધીશની વિનમણૂંક ન કરવી, જેને આ કેસમાં પડકારવામાં આવેલ, તેને માત્ર તે આધાર પર પડકારી શકાય છે કે, ત્રણ બંધારણીય અવિધકારીઓ વચ્ચે સંપૂણ- અને અસરકારક ચચા-વિવચારણા થઈ નથી અથવા આ વિનણ-ય દુભા-વનાપૂણ- હતો. આથી, જે પત્રવ્યવહાર માંગવામાં આવેલ છે તે એકમાત્ર દ)તાવેજી પુરાવા છે જે દાવાને )થામિપત કરવામાં મદદ કરશે. બીજી તરફ,

ગોપનીયતાથી રિર* મિપરિ*શનને રદ કરવાની ખાતરી થશે. વધુમાં એવું પણ ઠરાવવામાં આવ્યું હતું કે અરજદારના કેસમાં ગોપનીયતાની અસર ઉપરાંત જો વિનમણૂંક પ્રવિIયાને જાહેર દ્રષ્ટિષ્ટથી અલગ રાખવામાં આવે તો તે 4યાયપાવિલકાની )વતંત્રતાના વ્યાપક બંધારણીય સિસદ્ધાંતોને પણ અસર કરશે. વધુમાં, જ્યારે ઉચ્ચ 4યાયાલયના 4યાયમૂર્તિતની બદલી સામે પડકાર ફેંકવામાં આવે છે, ત્યારે આ બદલી દુભા-વનાપૂણ- ન હતી એ સાબિબત કરવાનો બોજ ભારત સરકાર પર પડે છે. એવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું કે, ભારત સરકાર ગોપનીયતા મા*ે માત્ર સોગંદનામું દાખલ કરીને આ*લા મો*ા ભારણમાંથી મુવિક્ત માંગી શકે નહીં. 4યાયમૂર્તિત ભગવતીએ ગોપનીયતા મા*ેના દાવાને નામંજુર કરી દીધો હતો અને નોંધ્યુ હતું કે, આ પત્રવ્યવહારની જાહેરાત જાહેર રિહત મા*ે હાવિનકારક હોવો જોઈએ તેવો દાવો સાબિબત કરવામાં ભારત સરકાર અસમથ- રહી છે. ૧૨૦. 4યાયમૂર્તિત મેથ્યુના રાજ નારાયણ (સુપ્રા)માં અને 4યાયમૂર્તિત સુબ્બા રાવના સોઢી સુખદેવ સિંસઘ (સુપ્રા) માં લેવામાં આવેલો મત 4યાયમૂર્તિત ભગવતીએ અંશતઃ અપનાવ્યો હતો, જેમાં એસપી ગુપ્તા (સુપ્રા) માં બહુમત મા*ે લખવામાં આવ્યું હતું અને તેના પર

વધુ પ્રગમિત કરવામાં આવી હતી.ચુકાદામાં )પષ્ટ કરવામાં આવેલા સિસદ્ધાંતો નીચે મુજબ છેઃ (૧) મુક્ત સરકાર એ લોકશાહી સરકારનાં મહત્ત્વપૂણ- ઘ*કોમાંનું એક છે. કાય-વાહીમાં મારિહતીને જાહેર કરવી અસરકતા- પક્ષકારને લાભદાયક છે. વધુમાં, મારિહતી અને મુક્ત સરકાર સુધી પહોંચવામાં તે જાહેર રિહતમાં વધારો કરે છે. અનુચ્છેદ-૧૨૩ અને ૧૬૨નો સંઘષ- જાહેર રિહત અને ખાનગી રિહત વચ્ચે નથી, પરંતુ જાહેર રિહતની બે પર)પર વિવરોધી ધારણાઓ વચ્ચે છે. (૨) સોઢી સુખદેવ સિંસહના બહુમતના અબિભપ્રાયમાં બે વિવસંગતતા છે.સૌ પ્રથમ, કોઈ દ)તાવેજ, વિનરીક્ષણ કયા- વગર, રાજ્યની બાબતોને લગતો છે તે, નક્કી કરવું મુશ્કેલ રહેશે. અદાલત વિનરીક્ષણ કયા- પછી જ જાહેર રિહત પર તેના જાહેરાતની અસર નક્કી કરે છે. આ વિનષ્કષ- )પષ્ટ છે કારણ કે સોઢી સુખદેવ સિંસહ (સુપ્રા)માં

પહેલેથી જ ઠરાવવામાં આવ્યું છે કે જાહેર રિહતને અસર કરતા દ)તાવેજોને જ રાજ્ય બાબતોના દ)તાવેજો તરીકે ગણવામાં આવી શકે છે અને બીજુ ં, મારિહતીની જાહેરાતથી જાહેર રિહતને અસર થશે કે નહીં તે વિવભાગના વડા નહીં, પણ અદાલત નક્કી કરે છે. વિવભાગના વડાએ ઉઠાવેલો વાંધો અદાલત જાહેર રિહત પર જાહેરાતની અસરનું મૂલ્યાંકન કરીને નક્કી કરે છે કે દ)તાવેજ રાજ્યની બાબતો સાથે સંબંવિધત છે કે નહીં.અદાલત દ્વારા આ કવાયત હાથ ધરવામાં આવ્યા પછી, વિવભાગના વડા દ્વારા ફરીથી વિનણ-ય લેવો વિનરથ-ક રહેશે કે શું જાહેરાત જાહેર રિહત મા*ે નુકસાનકારક રહેશે. (૩) મુવિક્ત મા*ે દાવો )થામિપત કરવાનો બોજ દાવો કરનાર વ્યવિક્ત પર પડે છેઃ (૪) જ્યારે જાહેર રિહતનો દાવો કરવામાં આવે ત્યારે અદાલતે મંત્રી અથવા

વિવભાગના વડાએ દાખલ કરેલા સોગંદનામાનો અભ્યાસ કરીને જાહેર રિહત મા*ે નુકસાનકારક છે કે નહીં તે નક્કી કરવું જોઈએ. જો દ)તાવેજને રાજ્યનાં દાવાઓ પર શંકા હોય અને સોગંદનામું વાંચીને પોતાને સંતુષ્ટ કરવામાં અસમથ- હોય તો અદાલત, દ)તાવેજનું વિનરીક્ષણ કરી શકે છે. અદાલતના વિનરીક્ષણની આ સત્તાને પુરાવા અવિધવિનયમની અનુચ્છેદ-૧૬૨ના અમલીકરણથી બાકાત રાખવામાં આવી નથી. (૫) દ)તાવેજોને જાહેર કરવાથી રક્ષણ ફક્ત એ*લા મા*ે ન આપવું જોઈએ કે જાહેર કરવાથી રાજકીય *ીકા તરફ દોરી જશે. મુક્ત સરકાર પર આધારિરત લોકશાહી સમાજમાં, સરકારની કામગીરીની *ીકા થવાના ભયને કારણે, મારિહતીનો અવિધકાર મયા-રિદત ન થઈ શકે.

(૬) જાહેરાતને માત્ર એ*લા મા*ે નકારી શકાય નહીં કારણ કે દ)તાવેજો હાવિનકારક ‘વગ-’ના છે. અદાલતે હજુ પણ સંતુલનની કવાયત હાથ ધરવી જોઈએ. વગ- મુવિક્ત સંપૂણ- અથવા અભેદ્ય નથી. તમામ વિક)સાઓમાં યંત્રવત લાગુ થવું એ કાયદાનો વિનયમ નથી; (૭) અદાલતે તે નક્કી કરવું જ જોઈએ જોઃ(ક) દ)તાવેજની જાહેરાત અસલમાં જાહેર રિહત(અસરકારક પરીક્ષણ)ની વિવરુદ્ધ હોય, અને (ખ) જો એમ હોય તો, જાહેર કરવામાં જાહેર રિહત 'એ*લું મજબૂત' છે કે તે 4યાયના વહીવ* (સંતુલન પરીક્ષણ) માં જાહેર રિહતની ઉપરવ* હોવું જ જોઈએ; અને (૮) સંતુલન પરીક્ષણ હાથ ધરતી વખતે અદાલતે નીચેની તપાસ પદ્ધમિતઓ ધ્યાનમાં લેવી જોઈએઃ

(ક) હકીકતો પરઃ શું ગોપનીયતાથી કેસના પક્ષકારના રિહતને નુકસાન થશે? ગોપનીયતાના કારણે થયેલ નુકશાન, જે કાય-વાહીમાં જાહેરાત માંગવામાં આવે છે, તે દ)તાવેજની સુસંગતતા, દ)તાવેજનું પ્રમાણ કે જે કેસ મા*ે મહત્વનું હોય અને ગોપનીયતાના દાવાને મંજૂરી આપવાથી ઇશ્યૂ બિબનવાજબી બનશે કે નહીં તેના આધારે નક્કી થવી જોઈએઃ અને (ખ) સિસદ્ધાંત પરઃ શું ગોપનીયતાથી 4યાયના વહીવ* સિસવાયના બંધારણીય સિસદ્ધાંતને અસર થશે? ૧૨૧. અમારુ ં માનવું છે કે જાહેર રિહતના મુવિક્તના દાવાઓના સંદભ-માં જાહેર રિહતની જુદી જુદી વિવચારધારાઓનું સંતુલન જાળવવા મા*ે 4યાયાલયોના અબિભગમનો સંદભ- લેવો મહત્વપૂણ- છે. આ એ*લા મા*ે જરૂરી છે કારણ કે એસપી ગુપ્તા (સુપ્રા) માં ભારતમાં જાહેર રિહતની મુવિક્ત મા*ેના કાયદાનો વિવકાસ થયો હતો અને તે અ4ય

કોમન લો દેશોમાંથી ઉભરેલા 4યાયશા)ત્ર પર આધારિરત હતો. હકીકતમાં, મુખ્ય 4યાયમૂર્તિત રેએ રાજ નારાયણ (સુપ્રા) માં બંધારણીય ખંડપીઠના ચુકાદાના પેરા-૪૧માં નોંધ્યું છે કે પુરાવા અવિધવિનયમની અનુચ્છેદ-૧૨૩ અને અનુચ્છેદ-૧૬૨ પાછળના કાયદાનો પાયો અંગ્રેજી કાયદાની જેમ જ છે. . H ૨ યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમ ૧૨૨. યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમમાં આ વિવષયનો અહેવાલ ડંકન વિવ. કેમેલ લેયડ- [(૧૯૪૨)-એસી-૬૨૪] માં હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસ-ના વિનણ-યથી શરૂ થયો હતો.આ વિક)સામાં હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસm જાહેર રિહતની મુવિક્તના દાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે સારની રચના કરવા મા*ે અગ્રતા આપી હતી.લોડ- સિસમોને બે મુદ્દા ઘડ્યા હતા. (૧) જે )વરૂપમાં જાહેરાત સામે વાંધો ઉઠાવવાનો છે; અને (૨) જો વાંધો યોગ્ય )વરૂપમાં કરવામાં આવ્યો હોય, તો શું અદાલતે તપાસ કયા- વિવના વાંધાને વિનણા-યક ગણવો જોઈએ. લૉ લોડm ઠરાવેલ કે, જો વાંધાનું )વરૂપ મા4ય હોય તો ગોપનીયતા મા*ેના દાવાને મંજૂરી આપવી જોઈએ અને ખાનગી નાગરિરકના રિહતોને જાહેર રિહતમાં સમાવી લેવા જોઈએ. પરિરણામે, દાવાની કાયદેસરતા નક્કી કરતી વખતે અદાલતો દ)તાવેજોની તપાસ કરી શકતી નથી કારણ કે તે

'4યાયના પ્રથમ સિસદ્ધાંત - 4યાયાધીશને કોઈ એક પક્ષકાર સાથે, અ4ય પક્ષકારના સમાન જ્ઞાન અને હાજરી સિસવાય, હાથ પરની બાબત અંગે કોઈ વ્યવહાર ન હોવો જોઈએ. આમ હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસm આ મુદ્દાને જાહેર રિહતની વિવભાવનાઓ વચ્ચેના સંઘષ- તરીકે નહીં પરંતુ ખાનગી રિહત અને જાહેર રિહતની વિવભાવનાઓ વચ્ચેના સંઘષ- તરીકે ગણાવ્યો હતો. હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસm જાહેર રિહતની મુવિક્ત મા*ે બે સિસદ્ધાંતો પ્ર)થામિપત કયા- છેઃ અરજદારના રિહતે સરકારની રહ)યતાનો માગ- આપવો જોઈએ, અને દ)તાવેજ અ*કાવવો જોઈએ કે નહીં એ અંગે વિનણ-ય લેવાની એકમાત્ર સત્તા મંત્રીની છે. ૧૨૩. હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસm કો4વે વિવ. રિરમર [(૧૯૬૮)-એસી-૯૧૦] માં પોતાનો અબિભગમ બદલ્યો હતો. લોડ- રીડે અવલોકન કયુ” હતું કે, જાહેર ન કરાયેલા દ)તાવેજોની અસરને ખાનગી રિહતના સાંકડા દ્રષ્ટિષ્ટકોણથી ન જોવી જોઈએ અને દ)તાવેજોની અછતના કારણે 4યાયના વહીવ*માં જાહેર રિહત નુકસાનકારક છે. હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસm મૂળભૂત મહત્વના ત્રણ સિસદ્ધાંતો )થામિપત કયા- હતા.પ્રથમ, અદાલતમાંથી પૂરાવા રોકવાની સત્તા અદાલતમાં છે, કારોબારીમાં નહીં.બીજુ ં, આ સત્તાનો ઉપયોગ કરતી વખતે અદાલતે જાહેર

રિહતને નુકસાન પહોંચાડવાનું સંતુલન જાળવવું જોઈએ, કારણ કે અદાલતે 4યાય આપવામાં અસમથ-તા દશા-વી છે. પાછળથી નુકસાન નક્કી કરતી વખતે અદાલતે ‘સાચી હકીકતો’ની ખાતરી કરવા અને અદાલતી વ્યવ)થામાં જનતાના વિવશ્વાસના વ્યાપક સિસદ્ધાંત પર ખુલાસો ન થવાના અસરનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ.ત્રીજુ ં, જે સામગ્રીના આધારે મુવિક્તનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે તેની ખાનગી ધોરણે તપાસ કરવાને અદાલત હકદાર છે. સામગ્રીની ચકાસણી કયા- પછી અદાલતે નક્કી કરવું પડશે કે જાહેર રિહતને કારણે જાહેર ન કરવું જરૂરી છે કે નહીં અને જાહેર સેવાના કામકાજ મા*ે માત્ર ફાયદાકારક નથી. લોડ- હડસને ઠરાવેલ હતું કે, અદાલતે તેની તપાસમાં વગ ની સામા4યતાઓને નકારી કાઢવી જોઈએ અને એક તરફ 4યાયના અ)વીકરણની ‘જનતા’ને થયેલી ઇજાઓ પર વિવચાર કરવો જોઈએ અને બીજી તરફ સરકારી દ)તાવેજોનો ખુલાસો કરવો જોઈએ, જેને જાહેર કરવાનો ક્યારેય ઇરાદો નહોતો અને જેને જાહેર કરવાની શક્યતા દ્વારા અ*કાવવામાં આવી શકે છે. જાહેર રિહતના દાવાઓના સંઘષ-નો વિનણ-ય અદાલત સમક્ષ (પરિરણામોનો પ્રશ્ન) કેસમાં અ*કાવવાના દ)તાવેજોના મહત્વના આધારે થવો જોઈએ અને શું જાહેર ન કરવાથી 4યાય

(પ્રવિIયા અને પરિરણામોનો પ્રશ્ન)નો 'સંપૂણ-' અથવા 'આંવિશક' ઇનકાર થશે. ૧૨૪. રેગ વિવ. ચીફ કો4)*ેબલ, ડબલ્યુ. મિમડલે4ર્ડ્સસ, એક્સ. પી. વિવલી [(૧૯૯૪)-ડબલ્યુએલઆર-૪૩૩] માં હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સસ- મા*ે બોલતા લોડ- વૂલ્ફે અવલોકન કયુ” હતું કે, પ્રમાણ પર સંતુલન નક્કી કરતી વખતે, અદાલતે એ પણ તપાસવું જોઈએ કે જાહેરાતમાં રિહત 'અ4ય વૈકવિલ્પક માધ્યમો' દ્વારા અસરકારક થઈ શકે છેઃ [...] વા)તવિવક દ)તાવેજ રજૂ કયા- વગર કોઈ પણ જરૂરી મારિહતી પૂરી પાડવી શક્ય બની શકે છે. મયા-રિદત ધોરણે દ)તાવેજના કોઈ ભાગને જાહેર કરવો શક્ય બની શકે છે. [...] સામા4ય રીતે કાય-વાહીનો એક વિવ)તાર હોય છે જે જો પક્ષકારો સમજદાર હોય તો લેવામાં આવી શકે છે જેનો અથ- એ થશે કે ગોપનીયતાને કારણે કોઈ પણ પૂવ-ગ્રહ લઘુત્તમ સુધી ઘ*ે છે.(અવધારણા પૂરી પાડવામાં આવી છે)

૧૨૫. આર (મોહમ્મદ) વિવ. સેઅદાલતરી ઓફ )*ે* ફોર ફોરેન એ4ડ કોમનવેલ્થ અફેસ- [(૨૦૦૯)-ઇડબલ્યુ-૧૫૨ (એડમિમ4સ)] માં ક્વી4સ બે4ચ વિડવિવઝને જાહેર રિહતના દાવાની મા4યતા નક્કી કરવા મા*ે ચાર-ધારી પરીક્ષણ લાગુ પાડ્યું હતું. આ કેસમાં, યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમના ભૂતપૂવ- વિનવાસી ઇથોમિપયન નાગરિરકને યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સના અવિધકારીઓએ ક્યુબામાં અ*કાયતમાં રાખ્યો હતો જ્યાં તેની સાથે અમાનવીય વ્યવહાર કરવામાં આવ્યો હોવાનો આરોપ છે. તેમણે યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમ સરકારની પાસે રહેલી મારિહતીનો ખુલાસો માંગ્યો હતો, જેણે કદાચ તેમના બચાવમાં *ેકો આપ્યો હશે કે તેમણે અ*કાયતમાં કરેલી કબૂલાત અ)વીકાય- હતી. અદાલતે ઠરાવેલ કે યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમની સુરક્ષા સેવાએ ખો*ું કામ કરવામાં મદદ કરી હતી.ચુકાદા દરમિમયાન, યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સ સરકારે યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમની સુરક્ષા અને ગુપ્તચર સેવાઓને આપેલા અહેવાલોનો સારાંશ સાત ફકરાઓમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સાત ફકરાઓમાં અદાલતે જાહેર રિહતની મુવિક્તનો દાવો કરીને સુધારવાનો પ્રયાસ કય હતો. એવો દલીલ કરવામાં આવી હતી કે જો ફકરાઓ પ્રકાવિશત કરવામાં આવે તો યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સ સરકાર યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમ સાથે તેના ગુપ્તચર સહભાજીત સંબંધોનું પુનમૂ-લ્યાંકન કરશે, જે યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને

નુકસાન પહોંચાડશે. અદાલતે દાવો નક્કી કરવા મા*ે ચાર-ધારીય પરીક્ષણ લાગુ કયુ” હતું કે ફકરાઓમાં સુધારો કરવો પડશે કે નહીંઃ ( ) i શું સુધારેલા ફકરાઓને જાહેર ડોમેનમાં લાવવામાં કોઈ જાહેર રિહત છે? ( ) ii શું આ જાહેર કરવાથી મહત્વપૂણ- જાહેર રિહતને કોઈ ગંભીર નુકસાન થશે અને જો આવું થાય તો કયા રિહતને નુકસાન થશે? ( ) iii શું જાહેર રિહતને નુકસાન, મયા-રિદત ખુલાસા જેવી અ4ય પદ્ધમિતઓ દ્વારા અ*કાવી શકાય? ( ) iv જો વિવકલ્પો અપૂરતા હોય તો, જાહેર રિહતનું સંતુલન ક્યાં હોય શકે? ૧૨૬. પ્રથમ કસો*ીનો જવાબ આપતી વખતે અદાલતે જાહેર સુનાવણી અને તક-સંગત ચુકાદાના સિસદ્ધાંતો પર 4યાયતંત્રમાં લોકોના વિવશ્વાસ પર ખુલાસાની અસરની ઓળખ કરી હતી અને તંદુર)ત લોકશાહીને પ્રોત્સાહન આપતી જાહેર ચચા-ને આગળ વધારવામાં મારિહતીની ભૂમિમકા ઓળખી હતી. આ કેસના ચોક્કસ સંદભ-માં એવું જોવા મળ્યું હતું કે, આ ખુલાસાથી અત્યાચાર અને અમાનવીય વ્યવહાર પર જાહેર ચચા-માં વધારો થશે. દાખલ કરેલ એવિફડેવિવ*ને યોગ્ય વેઇ*ેજ

આપવામાં આવ્યું હતું. અદાલતે સોગંદનામાના કારણોની ચકાસણી કરી હતી અને અને તારણ કાઢ્યું કે સાવ-જવિનક નુકશાનનું મૂલ્યાંકન સદ્ભાવનાથી કરવામાં આવ્યું હતું. આ તારણ યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સ સરકારના, ઉચ્ચ )તરના સભ્યો દ્વારા કરવામાં આવેલ જાહેર વિનવેદનો પર આધારિરત હતું. ‘વૈકવિલ્પક માધ્યમોની કસો*ી’ પર તથ્યોને લાગુ કરતાં, અદાલતે અવલોકન કયુ” હતું કે, જે ફકરાઓમાં ફેરફાર કરવાની માંગણી કરવામાં આવી હતી, તેમાં, તમામ મારિહતીનો ખુલાસો થયો નથી પરંતુ ફક્ત મારિહતીના સંપારિદત ભાગો પ્રકાવિશત થયા છે અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને ખુલ્લા 4યાયના બંધારણીય સિસદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કયા- વગર મારિહતીમાં વધુ સુધારો કરવો શક્ય નથી. આ પરીક્ષણનો જવાબ આપતી વખતે અદાલતે ધ્યાનમાં રાખ્યુ હતું કે, શું મારિહતીની સંપૂણ- જાહેરાત સિસવાય અ4ય માધ્યમો દ્વારા વાદી અને સરકાર બંનેનું રિહત સુરસિક્ષત થઈ શકે છે. સંતુલન પરીક્ષણ લાગુ કરતી વખતે, અદાલતે જણાવ્યું હતું કે લોકશાહી સિસદ્ધાંતો કે જે મારિહતી જાહેર કરે છે તેને જાહેર મંચ પર પહેલેથી જ મૂકવામાં આવેલી મારિહતી દ્વારા સુરસિક્ષત કરી શકાય છે. એચ.૩ યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સ ૧૨૭. યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સમાં 4યાવિયક ચુકાદાઓએ મા4યતા આપી છે કે અપવાદરૂપ સંજોગોમાં, અદાલતે રાજ્ય રહ)યોની જાહેરાત અ*કાવવા મા*ે

રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં કાય- કરવું જોઈએ. આ સિસદ્ધાંતના ઉપયોગનું એક ઉદાહરણ રેનોલ્ર્ડ્સસ વિવશેષાવિધકાર છે. રેનોલ્ર્ડ્સસ વિવશેષાવિધકાર એ એક પુરાવારૂપ સિસદ્ધાંત છે જ્યાં વિવશેષાવિધકારની સફળ માંગણી, દાવામાંથી વિવશેષાવિધકાર ધરાવતા પુરાવાઓને દૂર કરશે. રેનોલ્ર્ડ્સસમાં પ્ર)તાવિવત પરીક્ષણ એ છે કે "જો વાજબી ભય હોય કે પુરાવા આપવાની ફરજ પાડવી એ બાબતોને ઉજાગર કરશે, જે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં, જાહેર ન કરવી જોઈએ." વિવશેષાવિધકાર ધરાવતા પુરાવાઓને કેસમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે, જે આકવિ)મક રીતે દાવાઓ રદ કરવામાં પણ પરિરણમી શકે છે (ફૂ*નો* ૯૮ - યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સ વિવ. રેનોલ્ર્ડ્સસ, ૩૪૫ યુએસ ૧ (૧૯૫૩)). ૧૨૮. યુનાઈ*ેડ સ્ટિંકગડમના ધોરણોથી વિવપરીત, જો અદાલત સંતુષ્ટ થાય છે કે રાજ્યના રહ)યો દાવ પર છે તો ખુલાસાની 'સૌથી અવિનવાય- આવશ્યકતા' પણ વિવશેષાવિધકારના દાવાને દૂર કરી શકતી નથી. સામા4ય રીતે, જો મારિહતી સંરસિક્ષત પુરાવાના વગ- સાથે સંબંવિધત હોય તો, પુરાવાને અલગ રાખવામાં આવે છે, જે *ો*ેન બારથી વિવપરીત છે જેમાં મુદ્દાને બિબન-વાજબી જાહેર કરવામાં આવે છે. જોકે, કે*લાક વિક)સાઓમાં વિવશેષાવિધકારની અરજી મા*ે, કાય-વાહીને રદ કરવાની જરૂર પડી શકે છે અને આ તબક્કે રેનોલ્ર્ડ્સસ વિવશેષાવિધકાર, *ો*ેન બાર સાથે જોડાય છે.

૧૨૯. બિબનયમ મોહમ્મદ વિવરુદ્ધ જેપસેન ડે*ાપ્લાન (ફૂ*નો* ૯૯ - ૬૧૪ એફ થડ- ૧૦૭૦ (નવમી સર્વિક* ૨૦૧૦) (યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સ) માં નાઇ4થ સર્વિક* મા*ે યુએસ અદાલત ઓફ અપીલ્સે નોંધ્યું હતું કે ત્રણ સંજોગોમાં રેનૉલ્ર્ડ્સસના વિવશેષાવિધકારની અરજી પર કેસને રદ કરવો વાજબી છેઃ- ( ) i જો ફરિરયાદી પ્રથમ દ્રષ્ટીએ પોતાનો કેસ સાબિબત ન કરી શકે તો; ( ) ii જો ફરિરયાદી પ્રથમ દ્રષ્ટીએ પોતાનો કેસ પુરવાર કરે, પરંતુ જો વિવશેષાવિધકાર, પ્રમિતવાદીને એવી મારિહતીથી વંસિચત રાખે જે પ્રમિતવાદીને કાયદેસર બચાવ પૂરો પાડવા સક્ષમ હોય, તો અદાલત પ્રમિતવાદીને સંસિક્ષપ્ત ચુકાદો આપી શકે છે; અને ( ) iii જો દાવાઓ વિવશેષાવિધકાર ધરાવતા પુરાવા પર આધાર રાખ્યા વગર સૈદ્ધાંમિતક રીતે )થામિપત થઈ શકે તેમ હોય, તો પણ આગળ વધવું અશક્ય બની શકે કારણ કે વિવશેષાવિધકાર ધરાવતા પુરાવા, બિબન વિવશેષાવિધકાર ધરાવતા પુરાવાથી અવિવભાજ્ય છે. ૧૩૦. યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સની અદાલતો દ્વારા અનુસરવામાં આવતી કસો*ીના ધોરણો ત્રણ મૂળભૂત સિસદ્ધાંતો પર યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમથી અલગ છેઃ પ્રથમ, રેનોલ્ર્ડ્સસના વિવશેષાવિધકારમાં )થામિપત ધોરણો એ છે કે, જો મારિહતી 'સુરસિક્ષત વગ ' સાથે સંબંવિધત હોય તો તે ઓળખવી અને બીજુ ં, અદાલત ખુલાસાપાત્ર અને બિબન-ખુલાસાપાત્ર દાવાઓ વચ્ચે સંતુલન રાખવાની કવાયત હાથ ધરતી નથી. જો મારિહતી સંરસિક્ષત વગ- સાથે સંબંવિધત હોય તો કેસ પર નોન-

વિડ)ક્લોઝરની અસર અને વ્યાપક બંધારણીય સિસદ્ધાંતો ધ્યાનમાં લીધા વગર દાવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે અને ત્રીજુ ં, પુરાવાનો બોજ અસરગ્ર)ત પક્ષ પર હોય છે કે તે બિબન-વિવશેષાવિધકાર ધરાવતા પુરાવા સાથે પોતાનો કેસ સાબિબત કરે અને સરકાર પર નથી કે તે નોન-વિડ)ક્લોઝરની જરૂરિરયાત સાબિબત કરે. એચ. ૪ કેનેડા ૧૩૧. યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમની અદાલતોની જેમ, મારિહતી જાહેર ન કરવા પર કેનેવિડયન 4યાયશા)ત્ર, 'વગ-' તપાસથી દૂર થઈ, વ્યવિક્તગત દ)તાવેજોની ચકાસણી તરફ વળી ગયું છે. (ફૂ*નો* ૧૦૦ - કેરી વિવ. મેજે)*ી, (૧૯૮૬), ૭૨ એન.આર. ૮૧ (એસસીસી).કેનેર્વિડયન અદાલતનો સાતત્ય ભયો દ્રષ્ટિષ્ટકોણ એ રહ્યો છે કે દ)તાવેજો કદાચ માત્ર કાય-કારી શાખાની યોગ્ય કામગીરી મા*ે અ*કાવી દેવામાં આવ્યા છે અને તેના અયોગ્ય વત-ણૂકને સુવિવધા આપવા મા*ે નહીં.(ફૂ*નો* ૧૦૧ - એજન) ૧૩૧. કેનેડા એવિવડે4સ એક્*, ૧૯૮૫ની અનુચ્છેદ ૩૮માં સંરસિક્ષત મારિહતી જાહેર કરવા મા*ેની શરતો જણાવવામાં આવી છે. કેનેડાના એ*ન• જનરલ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલા નોન-વિડ)ક્લોઝર દાવાની મા4યતા નક્કી કરવા મા*ે અદાલતે નીચેનું વિવશ્લેષણ કયુ” છેઃ

( ) i પ્રાસંમિગકતા ચકાસણીઃ જે મારિહતી જાહેર કરવાની માંગણી કરવામાં આવી છે તે કેસ સાથે સંબંવિધત છે કે નહીં. મારિહતીની સુસંગતતા સાબિબત કરવા મા*ે પુરાવાનો બોજ મારિહતી જાહેર કરવાનો દાવો કરનારા પક્ષકાર પર છે – (ફુ*નો* ૧૦૨ - રિરબિબક વિવ. કેનેડા (એ*ન• જનરલ), ૨૦૦૩ એફસીએ ૨૪૬) ( ) ii નુકશાન પરીક્ષણઃ શું આ ખુલાસો આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો, રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ અથવા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મા*ે નુકસાનકારક છે. (ફૂ*નો* ૧૦૩- કેનેડા એવિવડે4સ એક્*ની અનુચ્છેદ ૩૮.૦૬(૧). મારિહતી જાહેર થવાને કારણે થનાર નુકસાન પુરવાર કરવાનો બોજ, મારિહતી જાહેર કરવાનો વિવરોધ કરનાર પક્ષ પર છે.(ફૂ*નો* ૧૦૪ - રિરબિબક (એન ૧૦૨)). અદાલતે આ બાબતનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ કે શું નુકસાન થશે તેવા એવિક્ઝક્યુરિ*વના દાવાનો કોઈ તથ્યાત્મક આધાર છે કે નહીં. આ તબક્કે અદાલતે મારિહતીની પ્રકૃ મિત, અને ઈજાના પ્રકારને ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ કે જેને સુરસિક્ષત રાખવાની માંગ કરવામાં આવી છે;

(ક) જો રાજ્ય, મારિહતી જાહેર કરવી હાવિનકારક છે તે પુરવાર કરવામાં અસમથ- હોય તો અદાલતે ખુલાસો કરવાનો આદેશ આપવો જોઈએ. (ખ) જો રાજ્ય સાબિબત કરે કે મારિહતી જાહેર કરવી તે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મા*ે નુકસાનકારક છે તો અદાલતે સંતુલનની કવાયત હાથ ધરવી જોઈએ ( ) iii વૈકવિલ્પક પરીક્ષણઃ- શું સંપૂણ- ખુલાસાનો કોઈ વિવકલ્પ છે કે જે વિનષ્પક્ષ *્રાયલને રક્ષણ પુરુ પાડશે. ( ) iv સંતુલન પરીક્ષણ:- અદાલતે નક્કી કરવું જોઈએ કે વિડ)ક્લોઝરમાં જાહેર રિહતને, નોન-વિડ)ક્લોઝરમાં જાહેર રિહતથી વધુ મહત્વ આપવામાં આવે છે કે નહીં. (ફૂ*નો* ૧૦૫-કેનેડા એવિવડે4સ એક્*ની અનુચ્છેદ ૩૮.૦૬ (૨)). જો આવું થાય તો મારિહતી જાહેર કરવી જોઈએ. અદાલતે સંતુલનની કવાયત હાથ ધરતી વખતે નીચેના પરિરબળોને ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ.(ફૂ*નો*-૧૦૬ આર વી અહમદ, (૨૦૧૧) એસસીસી ૬)

(ક) દાવાની સાબિબતી અથવા બચાવ કરવામાં મારિહતીનું 'સંબંવિધત મહત્વ' - એ*લે કે, મારિહતી કેસ મા*ે 'જરૂરી' અને 'વિનણા-યક' છે કે નહીં. (ખ) ખુલાસો કરવાના કારણે થનાર ઈજાનું પ્રમાણ. (ગ) શું માનવ અવિધકારોના મુદ્દા, સંપૂણ- જવાબ આપવાનો અવિધકાર અને ગુનારિહત સંદભ-માં બચાવ જેવા ઉચ્ચ રિહતો દાવ પર છે? (ઘ) મુક્ત 4યાયાલયના સિસદ્ધાંતનું મહત્વ; અને (ચ) શું લોકોને સંપારિદત મારિહતીની જાણ પહેલેથી જ છે કે નહીં. ૧૩૩. ઉપર દશા-વેલા અવિધકારક્ષેત્રોમાં, જાહેર રિહતમાં મુવિક્ત દાવાઓ અંગે થયેલી ચચા-ના આધારે, નીચેના તારણો બહાર આવે છેઃ ( ) i તમામ અવિધકારક્ષેત્રોમાં કાયદાની અગાઉની વિ)થમિત એ હતી કે અદાલતોએ, દ)તાવેજો જાહેર કરવા એ જાહેર રિહત મા*ે હાવિનકારક

હોવાના સરકારના દાવાને, માનપૂવ-ક વિવચારવો જોઈએ. જોકે, આ વિ)થમિતમાં મો*ા પાયે પરિરવત-ન આવ્યું છે. હવે એ કાયદાની પ્ર)થાપીત વિ)થમિત છે કે અદાલતો, જાહેર રિહતના મુવિક્તના દાવાઓની મા4યતાનું મૂલ્યાંકન કરવાની સત્તા ધરાવે છે. આ પ્રકારની સત્તાનો વ્યાપ વિવવાદનું મૂળ છે. ( ) ii અદાલતો દ્વારા જાહેર રિહતમાં કરવામાં આવતા રક્ષણ મેળવવાના દાવાઓની તપાસ ચાર મુખ્ય પરિરબળો પર આધારિરત છેઃ- (ક) મારિહતીનો ખુલાસો ન થવાને કારણે થયેલ નુકશાનની ઓળખ, (ખ) જે તે પ્રકારના દાવાઓની મંજૂરીની મયા-દા, (ગ) પુરાવાનો બોજો અને (ઘ) દાવો સાબિબત કરવા મા*ે પુરાવાની આવશ્યકતા. ( ) iii નોન-વિડ)ક્લોઝરને કારણે થયેલ નુકશાનની ઓળખ અને નોન- વિડ)ક્લોઝર મા*ેના આધારનું મૂલ્યાંકન, વગ- દાવાઓની પરવાનગી તથા પુરાવાનો બોજો અને પુરાવાની આવશ્યકતાના અદાલતના મૂલ્યાંકનના ધોરણને અસર કરે છે. જ્યારે અદાલત સમક્ષ તથ્યોના સંકુસિચત સંદભ-ના આધારે, મારિહતી ન આપવાની અસરને ઓળખી કાઢવામાં ન આવે, પરંતુ લોકશાહી શાસન અને કાયદાના શાસન પર તેની વ્યાપક અસરો હોય, ત્યારે તપાસનું ધોરણ ઊંચું હોય છે.

( ) iv ભારત, યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમ અને કેનેડાની અદાલતો એ બાબત પર ભાર મૂકે છે કે સંબંવિધત મારિહતી જાહેર ન થવાથી જાહેર રિહત અને જાહેર કરાવવા માંગતા પક્ષના રિહતો પર અસર પડે છે. મારિહતી જાહેર ન કરવી એ પારદશ-ક સરકારના સિસદ્ધાંતને નુકસાન પહોંચાડે છે, જે લોકશાહીના મૂળભૂત આધારેમાંનું એક છે. તે નાગરિરકોને ચચા- શરૂ કરવાની અથવા સરકારની કામગીરી પર સવાલ ઉઠાવવાની તક આપતી નથી. જોકે, યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સની અદાલતો ખાસ કરીને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના આધાર પર નોન-વિડ)ક્લોઝરના દાવાઓ પ્રત્યે એ*લી ગંભીર રહી છે કે અદાલત વિડ)ક્લોઝરના દાવાઓ અને નોન-વિડ)ક્લોઝરના દાવાઓ વચ્ચે સંતુલનની કવાયત હાથ ધરતી નથી. આવું એ*લા મા*ે પણ છે કારણ કે યુનાઇ*ેડ )*ેટ્સની અદાલતો નોનવિડ)ક્લોઝરના અસરની સામે તેના હેતુને અગ્રતા આપે છે. ( ) v ભારતમાં (એસપી ગુપ્તામાં), યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમ અને કેનેડામાં પીઆઈઆઈના દાવાઓની મૂલ્યાંકન માં*ે જે માપદંડ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે તે એ*લા પ્રમાણમાં સમાન છે કે બંધારણીય શાસનના વ્યાપક સિસદ્ધાંતો પર બિબન-જાહેરાતની અસરને પણ ગણત્રીમાં લઈ શકાય.

( ) vi કેનેડામાં, રાજ્ય દ્વારા પીઆઈઆઈ દાવો કયા- પછી, જે પક્ષે રજૂ કરવાની માંગણી કરી હોય તેણે માંગવામાં આવેલી સામગ્રીની પ્રાસંમિગકતા સાબિબત કરવી જરૂરી છે. એક પરીક્ષણ તરીકે સુસંગતતા કસો*ીનો સમાવેશ, અ4યથા જે જરૂરી છે તેના કરતા વધૂ પુરાવાનો બોજ લાદે છે. આ એ*લા મા*ે છે કારણ કે અદાલત તે તબક્કે જાગૃત છે કે રાજ્ય, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના આધારે આ રજૂ કરવા સામે લડી રહ્યું છે. આ પ્રકારનાં દાવાઓને અદાલતો હંમેશા સ4માન પુવ-ક સાંભળે છે. બીજુ ં, અને સૌથી અગત્યનું, આ શોધખોળનાં તબક્કા અને વાંધાનાં તબક્કાઓ સંકલન તરફ દોરી જાય છે. આ સંકલન સમ)યાયુક્ત છે કારણ કે શોધખોળના તબક્કે અને વાંધાના તબક્કે અદાલતની વિવચારણાઓ અલગ છે. દ)તાવેજોની શોધ કરવા માંગતા પક્ષકારે, પ્રથમ દ્રષ્ટીએ કાય-વાહી મા*ે દ)તાવેજની સુસંગતતા સાબિબત કરવી આવશ્યક છે. એકવાર પક્ષ આ બોજ ઉતારી દે અને અદાલત જાહેર કરવાનો આદેશ આપે તો સરકાર જાહેર રિહતને નુકસાન પહોંચાડવાના આધાર પર જાહેર કરવા સામે વાંધો ઉઠાવી શકે છે. આ તબક્કે, જાહેર રિહતને નુકસાન પહોંચશે તે સાબીત કરવાનો સંપૂણ- બોજો રાજ્ય પર છે. વાંધો ઉઠાવ્યા પછી, જાહેરાતની સુસંગતતા, માત્ર સંતુલન તબક્કે જ તોળવી જોઈએ. રાજ્યને જાહેર રિહત સાબિબત કરવાના બોજને છ ૂ *ા કરવાની જરૂર પડે તે પહેલાં જ દ)તાવેજની સુસંગતતાની ઓળખ કરવાથી, જાહેર રિહતમાં છ ૂ *છા* આપવામાં મૂળભૂત

ખો*ી ધારણા પેદા થાય છે, જે દ)તાવેજો રજૂ કરવાનો અપવાદ છે. વધુમાં, પ્રાથમિમક )તરે, પક્ષકારે જોયા વિવના દ)તાવેજની કાય-વાહી મા*ેની સુસંગતતા સાબિબત કરવી અશક્ય હશે; તથા ( ) vii એકવાર જાહેરાતને કારણે થયેલ નુકશાન પુરવાર થઈ જાય પછી, યુકે અને કેનેડાની અદાલતો જાહેર રિહતના વિવરોધાભાસી દાવાઓને સંતુવિલત કરવા મા*ે માળખાગત પ્રમાણસરતા પરીક્ષણને અનુસરે છે. ૧૩૪. રિદવાની કાય-રિરતી સંરિહતા ૧૯૦૮ મુજબ, કાય-વાહીનો પક્ષકાર અ4ય પક્ષ પાસે રહેલી મારિહતીની જાણકારી મેળવવા મા*ે અરજી કરી શકે છે. કોઈ પણ પક્ષ કોઈ પણ સોગંદનામું ફાઇલ કયા- વગર અ4ય પક્ષના કબજામાં કે સત્તામાં રહેલી કોઈ પણ બાબતને લગતા દ)તાવેજોને જાહેર કરવા મા*ે વિનદmશ માંગતી અરજી દાખલ કરી શકે છે. (ફૂ*નો* ૧૦૭ - સીપીસી ૧૯૦૮નો ઓડ-ર XI વિનયમ ૧૨). જો અરજીની સુનાવણી દરમિમયાન અદાલત સંતુષ્ટ થાય કે આ પ્રકારની શોધખોળ દાવાનાં તબક્કે જરૂરી નથી તો તે અરજીને કાં તો નામંજૂર કરી શકે છે અથવા મુલતવી રાખી શકે છે. વધુમાં, અદાલત ‘દ)તાવેજોના ચોક્કસ પ્રકાર’ સુધી આ શોધખોળને મયા-રિદત રાખતો આદેશ બહાર પાડશે. જો દાવાના ઉસિચત વિનકાલ મા*ે અથવા ખચ-માં બચત કરવા મા*ે દ)તાવેજોની શોધખોળ જરૂરી ન હોય તો અરજી ફગાવી દેવામાં આવશે. અહીં નોંધનીય છે કે, આ જોગવાઈમાં

‘દાવાનો વાજબી વિનકાલ કરવો’ તેવા શબ્દસમૂહનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ અબિભવ્યવિક્તના ઉપયોગમાં પ્રવિIયાગત અને વા)તવિવક વિનષ્પક્ષતાની જરૂરિરયાતોની ભાવનાનો સમાવેશ થાય છે. જો અદાલત તેની શોધખોળ જરૂરી હોવાનું ધ્યાનમાં રાખીને અરજી મંજૂર કરે, તો અ4ય પક્ષકારે સોગંદનામું દાખલ કરવું જોઈએ, જેમાં વાદગ્ર)ત બાબતે તેમની પાસે રહેલા દ)તાવેજોની યાદી હોવી જોઈએ. સોગંદનામું, પરિરવિશષ્ટ ‘સી’માં ફોમ- નં. ૫માં દશા-વેલ )વરૂપમાં, સંજોગો અનુસાર જરૂરી ફેરફારો સાથે રજૂ કરવું પડશે. (ફૂ*નો* ૧૦૮ - સીપીસી ૧૯૦૮ના ઓડ-ર XI રૂલ ૧૩). સોગંદનામું જે ફોમ-માં બનાવવું જરૂરી છે તે નીચે મુજબ છેઃ નંબર ૫ દ)તાવેજો મા*ે સોગંદનામું (ઓ. ૧૧, આર. ૧૩.) (*ાઇ*લ નં. ૧ મુજબ, સુપ્રા) હું, ઉપર જણાવેલો પ્રમિતવાદી સી. ડી., સોગંદ પર નીચે મુજબ જાહેર કરુ છ ુ ંઃ- ૧. પ્રથમ અનુસૂસિચના પહેલા અને બીજા ભાગોમાં દશા-વેલા આ દાવાને લગતા દ)તાવેજો મારા કબજા અથવા સત્તામાં છે. ૨. પ્રથમ અનુસૂસિચના બીજા ભાગમાં દશા-વેલા ઉપરોક્ત દ)તાવેજો રજૂ કરવા સામે મારો વાંધો છે. (વાંધાના કારણો જણાવવા) ૩. અહીં બીજી અનુસૂસિચમાં દશા-વેલા આ દાવાની બાબતોને લગતા દ)તાવેજો મારા કબજામાં અથવા સત્તામાં હતા, પરંતુ

હવે નથી. ૪. છેલ્લે ઉલ્લેસિખત દ)તાવેજો છેલ્લે મારા કબજામાં અથવા સત્તામાં છેલ્લે હતા. [જણાવો કે ક્યારે અને શું બ4યું છે અને અત્યારે તે કોના કબજામાં છે?] ૫. મારી શ્રેષ્ઠ જાણકારી, મારિહતી અને વિવશ્વાસ અનુસાર, મારી પાસે હવે અથવા મારા વકીલ કે એજ4*ના હાથમાં અથવા મારા વતી કોઈ અ4ય વ્યવિક્તના હાથમાં, ક)*ડીમાં અથવા કબજામાં, કોઈ એકાઉ4*, રિહસાબ પુ)તક, વાઉચર, રસીદ, પત્ર, મેમોરે4ડમ, કાગળ અથવા લેસિખત અથવા આવા કોઈ દ)તાવેજ કે અ4ય કોઈ દ)તાવેજમાંથી કોઈ કોપી કે અક-, જે આ દાવામાં કે તેમાંથી કોઈ પણ કેસમાં પૂછપરછ હેઠળની બાબતો સાથે સંબંવિધત હોય, અથવા તેવી બાબતો અથવા તેમાંથી કોઈ પણ સાથે સંબંવિધત કોઈ એ4*્રી કરવામાં આવી હોય, તેવા કોઈ દ)તાવેજ અત્યારે નથી અને ન તો કોઈ રિદવસ હતા; સિસવાયકે સદરહુ પ્રથમ અને બીજી અનુસૂસિચમાં જણાવેલા દ)તાવેજો. (શબ્દભાર આપેલ છે) ૧૩૫. તમામ દ)તાવેજોના જાહેર કરવાના અદાલતના આદેશ આપ્યા પછી, જે પક્ષકારને તમામ સંબંવિધત દ)તાવેજો જાહેર કરવાનો વિનદmશ આપવામાં આવ્યો હોય તે પક્ષકાર, સંરિહતાના પરિરવિશષ્ટ ‘સી’માં સૂસિચત ફોમ-માં, પોતાની પાસે રહેલ ચોક્કસ દ)તાવેજો, જાહેર કરવા સામે વિવરોધ નોંધાવી શકે છે. અહીં નોંધનીય છે કે, સીપીસીના ઓડ-ર XI વિનયમ ૧૩માં જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે, જો જરૂર પડે તો શોધખોળનું )વરૂપ બદલી શકાય છે. સંશોધન, વિનરીક્ષણ અને રજૂ કરવા માં*ેને સીપીસીની જોગવાઈઓનો સંદભ- લેવાનો ઉદ્દેશ આ જોગવાઈઓને માગ-દશ-ન આપતા સિસદ્ધાંતને )પષ્ટ કરવાનો અને વિવ)તૃત

કરવાનો છે. એ*લે કે, જ્યારે કોઈ પક્ષ બીજા પક્ષની પાસે રહેલા દ)તાવેજોની શોધખોળ કરાવવા માંગે છે, ત્યારે તે સાબિબત કરવાની જરૂર નથી કે દ)તાવેજોની જાહેરાત, કાય-વાહીના પરિરણામ સાથે સંબંવિધત હશે. શોધખોળના તબક્કે આવી વિવચારણા ઊભી થતી નથી. તે વાજબી છે કે સાબિબતીનો બોજ, સંપૂણ-પણે જાહેર રિહતને નુકસાન પહોંચાડવા અને જાહેર રિહતમાં મુવિક્તના દાવાને યોગ્ય ઠેરવવા મા*ે જાહેરાતની સામે વાંધો ઉઠાવનાર પક્ષ પર રહેલો છે. આ બાબત ખૂબ જ મહત્વપૂણ- છે કે શોધખોળના તબક્કે રજૂ કરવાની માંગણી કરનારા પક્ષ પર જે બોજ મૂકવામાં આવે છે તેને શોધખોળના તબક્કે આવી શોધખોળનો વિવરોધ કરનારા પક્ષ પર મૂકવામાં આવેલા બોજા સાથે ન જોડવામાં આવે. ૧૩૬. એસ. પી. ગુપ્તા (સુપ્રા) માં આ અદાલતની બંધારણીય ખંડપીઠે ચુકાદો આપ્યો છે કે જો રાજ્ય જાહેર રિહતમાં મુવિક્તના આધારે દ)તાવેજોને જાહેર કરવા સામે વાંધો ઉઠાવે છે, તો અદાલતો એવિફડેવિવ*માંના કારણોના આધારે વાંધાની મા4યતાનું મૂલ્યાંકન કરશે. સોગંદનામું જોયા પછી જો અદાલતને 'દ)તાવેજ રાજ્યની બાબતો સાથે સંબંવિધત છે કે નહીં' તે અંગે કોઈ શંકા હોય તો અદાલતને દ)તાવેજનું વિનરીક્ષણ કરવાની સત્તા છે.(ફૂ*નો* ૧૦૯-એસપી ગુપ્તા (ફકરો ૭૭)). તેથી, તે ખૂબ જ મહત્વનું છે કે જાહેર ન કરવાના કારણો (આધારો સાથે) વિનધા-રિરત કરતું સોગંદનામું પૂરતી વિવગતવાર બનાવવામાં આવે જેથી અદાલતો પીઆઈઆઈના દાવાનું મૂલ્યાંકન કરી શકે. આ અદાલતે, એસ. પી.

ગુપ્તા (સુપ્રા) માં અવલોકન કયુ” છે કે આવો દાવો મંત્રી દ્વારા કરવામાં આવે જે સંબંવિધત વિવભાગના રાજકીય વડા હોય અથવા, તેમની ગેરહાજરીમાં, વિવભાગના સસિચવ દ્વારા કરવામાં આવે. દાવો હંમેશા સોગંદનામાના રૂપમાં કરવો જોઈએ. સોગંદનામામાં કે*લી મારિહતીની જરૂર છે, જેથી સરકાર વાજબીપણાની જવાબદારી વિનભાવવામાં સક્ષમ બની શકે, તે ચકાસણીના ધોરણો પર આધારિરત છે, જે અદાલત, જાહેર રિહતના મુવિક્તના દાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે લાગુ કરે છે. . I જાહેર રિહતમાં મુક્તીના દાવાઓની ચકાસણી કરવા મા*ે પ્રમાણભૂત માપદંડ. ૧૩૭. જાહેર રિહતમાં મુવિક્તનો દાવો, તે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું પાલન કરવા મા*ે અપવાદ મેળવવા જેવું છે. અમે ઉપર જણાવી ચૂક્યા છીએ કે પ્રવિIયાગત વિનષ્પક્ષતાના સિસદ્ધાંતોનું પાલન ન કરવાથી, તે પુરવાર થયા પછી કે પક્ષકારને બિબન-અનુપાલનને કારણે 4યાયી અને વાજબી સુનાવણીનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો છે, તેનું પ્રમાણભૂત માપદંડના આધારે પરીક્ષણ થવું જોઈએ. ૧૩૮. ઉપરોક્ત ચચા- ઉપરાંત, અમારો મત છે કે, અદાલતો નીચેના કારણોસર જાહેર રિહતમાં મુવિક્તના દાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે પ્રમાણભૂત ધારાધોરણોનો ઉપયોગ કરે.

( ) i પહેલું, જાહેર રિહતમાં મુવિક્ત મા*ે દાવો કરતી વખતે, રાજ્ય કુદરતી 4યાયના )થામિપત સિસદ્ધાંતથી દુર થવાની સુવિવધા ઇચ્છે છે, એ*લે કે સંબંવિધત વિવગતોનો ખુલાસો ન થવાને કારણે વ્યવિક્ત સામે બનેલા કેસને જાણવાનો અવિધકાર. આ દાવાની પ્રકૃ મિત એેવી છે કે તે બંધારણની અનુચ્છેદ ૨૧માંથી મળતા વિનષ્પક્ષ સુનાવણી કે સુનાવણીના અવિધકારનો ભંગ કરે છે. જાહેર રિહતમાં મુવિક્તના દાવાની મા4યતાનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે અદાલતોની ભૂમિમકા, બંધારણની અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળ મળેલ અવિધકારોનું ઉલ્લંઘન વાજબી છે કે નહીં, તે નક્કી કરવા સુધી મયા-રિદત છે. ( ) ii બીજુ, એસપી ગુપ્તા (સુપ્રા) માં આ અદાલતની બંધારણીય પીઠે માળખાગત પ્રમાણભૂત ધારાધોરણોનો ઉપયોગ કય નહોતો, જે વત-માન )વરૂપમાં પીઆઈઆઈના દાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે અવિ)તત્વમાં છે, અને જે ધોરણ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું તે પ્રમાણભૂત ધારાધોરણના પે*ા પાસાં જેવું જ હતું કારણ તેનું ધ્યાન વિનચેના પર કેવિ4દ્રત કરવામાં આવ્યું હતું:- ( ) i જાહેરાત ન કરવાનો હેતુ નહીં પણ અસર; અને ( ) ii જાહેરાત અને બિબન-જાહેરાત (હકીકતો અને સિસદ્ધાંત બંને પર) ની અસરોને સંતુવિલત કરવી. આ અદાલતે ‘દ)તાવેજોના પ્રકાર’ના આધારે દાવાઓ પરથી વ્યવિક્તગત વિવગતો જાહેર ન થવાથી થતી અસરો પર

ધ્યાન કેવિ4દ્રત કયુ” હતું. આ બે સિસદ્ધાંતો, આ અદાલતે જવિ)*સ કે. એસ. પુટ્ટા)વામી (૯જે) (સૂપ્રા) માં ઠરાવેલ માળખાગત પ્રમાણભૂત ધારાધોરણોના મહત્વપૂણ- ઘ*કો છે. ( ) iii ચાર પગલાંની કસો*ી વિનધા-રિરત કરીને 4યાયીકરણની સં)કૃ મિત રજૂ કરવા ઉપરાંત, પ્રમાણભૂત ધારાધોરણો જે સંતુષ્ટ થવા જોઈએ તે, અદાલતોને દરેક પગલાની અંદર 4યાયશા)ત્રને લાગુ કરવા મા*ે પૂરતી લવચીકતા પણ પૂરી પાડે છે જે આ વિવષય પર અદાલતો દ્વારા પહેલેથી જ વિવકસાવવામાં આવી છે; તથા ( ) iv છેલ્લે, પીઆઈઆઈનો દાવો કોમન લો સિસદ્ધાંત પર આધારિરત છે. આ વિવષય પર વિવવિવધ કોમન લો દેશોમાંથી ઉભરતા 4યાયશા)ત્રનો આપણી બંધારણીય યોજના દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવેલી છે તે હદ સુધી ભારતની અદાલતોએ આધાર લીધો છે.આ વિવષય પર અ4ય સામા4ય કાયદાકીય દેશોમાંથી ઉત્પન થયેલુ 4યાયશા)ત્રનું પ્રેરક મૂલ્ય છે.યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમ અને કેનેડા એમ બંનેની અદાલતો પીઆઈઆઈના દાવાની કાયદેસરતાનું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે પ્રમાણભૂત માપદંડનો ઉપયોગ કરે છે.

(૧૩૯) મૂળભૂત અવિધકારોના ઉલ્લંઘનનું પરીક્ષણ કરવા મા*ે અદાલતો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા માળખાગત પ્રમાણીકરણના ધોરણને જો જરૂર પડે તો જાહેર રિહતની મુવિક્ત પર 4યાયશા)ત્રની જેમ ફરી બનાવવું પડશે.બંધારણની અનુચ્છેદ ૧૯ (૨) થી અનુચ્છેદ ૧૯ (૬) અને પુરાવા અવિધવિનયમની અનુચ્છેદ ૧૨૪ વચ્ચેની પરિરભાષામાં તફાવત નોંધવો મહત્વપૂણ- છે. બંધારણની અનુચ્છેદ ૧૯ની 'વાજબી મયા-દા'ની જોગવાઈઓ જણાવે છે કે ભારતના સાવ-ભૌમત્વ અને અખંવિડતતાના રિહતમાં અવિધકારને 'વાજબી રીતે પ્રમિતબંવિધત' કરી શકાય છે. [...]અનુચ્છેદ ૧૨૪માં જણાવવામાં આવ્યું છે કે જાહેર રિહતને નુકસાન થયું હોય તો જ ખુલાસો કરવા પર પ્રમિતબંધ યોગ્ય છે. આમ, અનુચ્છેદ ૧૨૪ જાહેર રિહતની મુવિક્તને લાગુ કરવા મા*ે એક ઉચ્ચ ધોરણની જોગવાઈ કરે છે. (૧૪૦) પ્રમાણભૂત ધોરણો ઉલ્લંઘનની અસરનું પરીક્ષણ માત્ર સંતુવિલત તબક્કે જ કરે છે. પ્રમાણીકરણના ધોરણની ઉપયુક્તતા અને કાયદેસર લક્ષ્ય બંને અસરની સામે હેતુની ભાષામાં ઘડવામાં આવે છે. પુરાવા અવિધવિનયમની અનુચ્છેદ ૧૨૪ એ વિનધા-રિરત કરે છે કે, અનુચ્છેદ ૨૧ અને ૧૯ (૧) (એ) હેઠળ સુરસિક્ષત વિનષ્પક્ષ સુનાવણી અને મારિહતીનો અવિધકાર જાહેર રિહતને આગળ વધારવા મયા-રિદત ન રાખી શકાય.પુરાવા અવિધવિનયમની અનુચ્છેદ ૧૨૪માં અંતર્વિનરિહત સિસદ્ધાંત એ છે કે વિનષ્પક્ષ સુનાવણીના અવિધકારને ઓવરરાઈડ કરવા મા*ે કોઈ પણ હેતુ પયા-પ્ત મહત્વ ધરાવી શકે નહીં. આ પ્રકારનો પ્રમિતબંધ

ગેરકાયદેસર છે. આ માત્ર જાહેર રિહતનું નુકસાન છે, જે દ)તાવેજોને જાહેર ન કરવાના વિનણ-યને યોગ્ય ઠેરવે છે. (૧૪૧) ઉપરોક્ત ચચા-ને ધ્યાનમાં રાખીને, આ અદાલતે આધુવિનક દંત સિચવિકત્સા (સુપ્રા) માં વિનધા-રિરત કરેલા પ્રમાણભૂત ધોરણોને પુરાવા અવિધવિનયમની અનુચ્છેદ ૧૨૪ની જોગવાઈઓ અને એસપી ગુપ્તા (સુપ્રા) માં આ અદાલતના અવલોકનોને ધ્યાનમાં રાખીને અલગ પાડવા પડશે.કાયદેસર લક્ષ્યને આગળ વધારવા ઉપરાંત કાયદેસર લક્ષ્યને નુકસાન થવું જોઈએ. પ્રમાણસરના માપદંડોના તમામ પે*ા પાસાઓને સાબિબત કરવા મા*ે સામગ્રીના ખુલાસાનો વિવરોધ કરનાર પક્ષ પર બોજ છે. પુરાવા અવિધવિનયમની અનુચ્છેદ ૧૨૪માં સિસદ્ધાંતો પર આધારિરત સંરસિચત પ્રમાણકતા માપદંડ નીચે મુજબ છેઃ (૧) મારિહતી જાહેર કરવાથી જાહેર રિહતને નુકસાન થશે કે નહીં (ઈજાના તબક્કામાં) (૨) શું ઓછા પ્રમિતબંધાત્મક પરંતુ એ*લા જ અસરકારક વૈકવિલ્પક સાધનો છે કે જેના દ્વારા જાહેર રિહતનું રક્ષણ થઈ શકે (જરૂરિરયાત તબક્કામાં) અને

(3) શું જાહેર રિહતો જાહેર રિહતોને પ્રક*ીકરણમાં વધારે મહત્વ આપે છે (સંતુવિલત તબક્કો). (૧૪૨) એસ. પી. ગુપ્તા (ઉપર) અને યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમ અને કેનેડાની અદાલતોમાં આ અદાલતે અગાઉથી નક્કી કરેલા સંતુવિલત તબક્કામાં કેસની હકીકતો અને સિસદ્ધાંતોના વ્યાપક પ્રશ્નોના આધારે વિવચારણાઓનું મૂલ્યાંકન કરવું પડશે. અદાલતે વિવચારણા કરવી પડશે કે શું ખુલાસો ન થવાથી આ મુદ્દો 4યાયોસિચત નહીં બને, સામગ્રીની સંબંવિધત પ્રાસંમિગકતા – શું સામગ્રી ‘મહત્વપૂણ-’ છે કે ‘જરૂરી’ છે અથવા દાવેદાર સામેના કેસનો સાર છે. સિસદ્ધાંતોના પ્રશ્નો પર અદાલત પ્રેસની )વતંત્રતા જેવા અ4ય બંધારણીય અવિધકારો પર ખુલાસો ન કરવાના અસરને ધ્યાનમાં લેશે. જે. જાહેર રિહત મુવિક્ત અથવા સીલ કરેલું કવર: ઓછા પ્રમિતબંધાત્મક સાધનો (૧૪૩) અદાલતે જાહેર રિહતના મુવિક્તના દાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે પુરાવા અવિધવિનયમની અનુચ્છેદ ૧૨૪ની સામગ્રીના આધારે સુધારેલા સંરસિચત પ્રમાણક માપદંડોનું પાલન કરવું જોઈએ. બંધારણીય પ્રમાણભૂતતા માપદંડ હેઠળ, અદાલત જાહેર રિહતના દાવાને સાબિબત કરવા મા*ે દ)તાવેજોના પ્રક*ીકરણનો વિવરોધ કરનાર પક્ષ પર પુરાવાનો ભાર મૂકે છે. પ્રમાણભૂત પરીક્ષણ કાય-ની વાજબીપણાની ચકાસણી કરવા મા*ે કડક ધોરણો સૂચવે છે. પ્રમાણીકરણના માળખાગત ધોરણોથી વિવપરિરત કે જેનો ઉપયોગ અદાલતે જાહેર રિહતના મુવિક્ત દાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે કરવો જોઈએ, સીલ કરેલા કવરમાં સામગ્રી સુરસિક્ષત કરવા મા*ે અદાલતો દ્વારા સત્તાનો ઉપયોગ તદથ- અને હંગામી છે. (૧૪૪) બંધારણની અનુચ્છેદ ૧૪૫ સવ ચ્ચ અદાલતને અદાલતની કામગીરી અને પ્રવિIયાનું વિનયમન કરવા મા*ે વિનયમો બનાવવાની સત્તા આપે છે. અનુચ્છેદ ૧૪૫ હેઠળ તેની સત્તાને અનુસરીને, સવ ચ્ચ અદાલતના વિનયમો ૧૯૬૬ (૧૯૬૬ વિનયમો) અવિધસૂસિચત કરવામાં આવ્યા હતા. આ વિનયમોમાં સીલબંધ કવરમાં અદાલતમાં દ)તાવેજો જાહેર કરવાની કોઈ જોગવાઈ નહોતી. ૧૯૬૬ના વિનયમોના )થાને સુપ્રીમ અદાલત ઓફ ઇવિ4ડયા વિનયમો ૨૦૧૩ લાવવામાં આવ્યા હતા. સવ ચ્ચ અદાલતના વિનયમો ૨૦૧૩ના આદેશ XIII વિનયમ 1 માં જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે, સવ ચ્ચ અદાલતમાં કોઈ પણ કાય-વાહીનો કોઈ પણ પક્ષ તમામ અબિભવચનો, વિનણ-યો, હુકમો અથવા આદેશો, દ)તાવેજો અને કાય-વાહીમાં રજૂ થયેલા કે રજૂ થયેલા સાક્ષીઓના વિનવેદનની પ્રમાવિણત નકલો મેળવવા મા*ે અરજી કરવાનો અને પ્રાપ્ત કરવાનો હકદાર હશે. વિનયમ ૭ વિનયમમાં અપવાદ પ્રદાન કરે છે. આ વિનયમમાં જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે કોઇપણ વ્યવિક્તને એવા દ)તાવેજોનો અવિધકાર નથી કે જે ( ) i ગોપનીય છે ( ) ii અદાલત અથવા મુખ્ય 4યાયાધીશ દ્વારા સીલબંધ કવરમાં મૂકવાની સૂચના આપવામાં આવી છે અને ( ) iii જાહેર રિહતમાં નથી. વિનયમ જણાવે છે કે ઉપરોક્ત કોઈ પણ અનુચ્છેદની અંદર આવતા દ)તાવેજો માત્ર અદાલત અથવા મુખ્ય 4યાયમૂર્તિતની મંજૂરી સાથે જ જાહેર કરી શકાશે.આદેશ ૧૩ નો વિનયમ ૭ નીચે મુજબ છે: "૭ આ આદેશમાં ગમે તે સમાવિવષ્ટ હોય તે છતાં, કોઈ પણ પક્ષ અથવા વ્યવિક્તને મુખ્ય 4યાયમૂર્તિત અથવા અદાલતે સીલ કરેલા કવરમાં રાખવા મા*ે અથવા ગોપનીય પ્રકૃ મિત ધરાવતા અથવા જાહેર રિહતના રિહતમાં ન હોવાનું માનવામાં આવતું હોય તેવા કોઈ પણ કાગળો, કોઈ પણ મિમની*, કોઈ પણ પ્રકારનાં પત્ર અથવા દ)તાવેજની નકલો મેળવવાનો અથવા તેનો અક- મેળવવાનો અવિધકાર રહેશે નહીં." (૧૪૫) સીલબંધ કવરમાં કાય-વાહી સાથે સંબંવિધત સામગ્રી પ્રાપ્ત કરવાની અદાલતની સત્તા આદેશ-૧૩ વિનયમ-૭ માંથી વાંચી શકાય છે. યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમ અને કેનેડામાં બંધ સામગ્રી પ્રવિIયાથી વિવપરીત, સીલ કરેલી કવર પ્રવિIયા વિવધાનમંડળની રચના નથી પરંતુ અદાલતોનું સજ-ન છે. હકીકતમાં, વિનયમ ૭ જ્યારે સીલ કરેલા કવરમાં સામગ્રી પ્રાપ્ત કરવાની અદાલતની સત્તા સૂચવે છે, ત્યારે જાહેર રિહતની મુવિક્તના આધારે ખુલાસો ન કરવાની પણ મા4યતા આપે છે. આ જોગવાઈમાં સીલ કરેલા કવરમાં સામગ્રી સુરસિક્ષત કરવા મા*ે અદાલત દ્વારા સત્તાનો ઉપયોગ કરવા મા*ે કોઈ માગ-દર્વિશકા વિનધા-રિરત કરવામાં આવી નથી. આમ છતાં, સંપૂણ- વિનયમ સૂચવે છે કે, જો સામગ્રી ગુપ્ત હોય અથવા જાહેર કરવામાં આવે, તો 4યાયાલય સીલબંધ કવરમાં સામગ્રી સુરસિક્ષત કરવા મા*ે પોતાની શવિક્તનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ઉપર ચચા- કરવામાં આવી છે તેમ, જાહેર રિહતની પ્રમિતકારકતા દાવાઓ પણ આ જ નુકસાનને દૂર કરવા માંગે છે. તેનો આશય એ નહોતો કે સીલ કરેલી કવર પ્રવિIયા જાહેર રિહતની મુવિક્ત કાય-વાહીનું )થાન લેશે, જે ગોપનીયતાના દાવાઓ સાથે વ્યવહાર કરવા મા*ે )થામિપત પદ્ધમિત છે. જે નુકસાનને કવર કરવા મા*ે સીલ કરેલી કવર પ્રવિIયા રજૂ કરી શકાતી નથી, જેને જાહેર રિહતની પ્રમિતકારકતા કાય-વાહીથી દૂર કરી શકાતી નથી. (૧૪૬) સીલબંધ કવર પ્રવિIયા અને જાહેર રિહત મુવિક્ત દાવાઓમાં, જે દ)તાવેજો જાહેર કરવાથી અ*કાવવા માંગવામાં આવે છે તે અરજદારના વકીલને જણાવવામાં આવતા નથી. કાય-વાહીનું સંચાલન એકપક્ષીય રીતે કરવામાં આવે છે, જેમાં પક્ષના વકીલને કાય-વાહીમાં રેકોડ-નો એક ભાગ પ્રાપ્ત કરવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. આમ છતાં, સીલ કરેલી કવર પ્રવિIયા અને જાહેર રિહત મુવિક્ત દાવાઓ વચ્ચેનો એક મહત્વપૂણ- તફાવત એ છે કે, અગાઉ કાય-વાહીના સમયગાળા દરમિમયાન સીલ કરેલા કવરમાં જાહેર કરવામાં આવેલી સામગ્રી પર અદાલત આધાર રાખે છે, જ્યારે તેની સામે કે જ્યાં દ)તાવેજો કાય-વાહીમાંથી સંપૂણ-પણે દૂર કરવામાં આવે છે અને બંને પક્ષો અને 4યાય આપનાર આ પ્રકારની સામગ્રી પર આધાર રાખી શકતા નથી. સીલ કરેલી સુરક્ષા પ્રવિIયાઓ કુદરતી 4યાય અને ખુલ્લા 4યાય એમ બંને સિસદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. અલ રાવી વિવ. ધ સિસક્યોરિર*ી સર્વિવસ (૨૦૧૧) યુકેએસસી ૩૪ના કેસમાં યુનાઈ*ેડ સ્ટિંકગડમની સવ ચ્ચ અદાલતે )વીકાયુ” હતું કે, જાહેર રિહતની પ્રમિતકારકતાની સરખામણીમાં બંધ સામગ્રી પ્રવિIયા વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે. ઉપર જણાવ્યા અનુસાર, બંધ સામગ્રીની પ્રવિIયા સીલ કરેલી કવર પ્રવિIયા જેવી જ છે, કારણ કે અરજદારને જે સંબંવિધત સામગ્રીનો ખુલાસો કરવામાં આવ્યો નથી, તેનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર સુનાવણી દરમિમયાન કરવામાં આવે છે. તે વિક)સામાં, અદાલત સમક્ષ મુદ્દો એ હતો કે, શું અદાલતને સંપૂણ- અથવા *્રાયલના એક ભાગ મા*ે બંધ સામગ્રી પ્રવિIયાનો આદેશ આપવાની સત્તા છે. બંધ કરવામાં આવેલી કાય-વાહીમાં દાવેદારનું પ્રમિતવિનવિધત્વ વિવશેષ વકીલ કરશે, જે દાવેદાર પાસેથી સૂચનાઓ મેળવી શકશે નહીં. યુનાઇ*ેડ સ્ટિંકગડમની સવ ચ્ચ અદાલતે અવલોકન કયુ” હતું કે, જાહેર રિહત મુવિક્ત સાથે સંબંવિધત કાયદાથી વિવપરીત એક બંધ ભૌમિતક પ્રવિIયા ખુલ્લા 4યાય અને કુદરતી 4યાય બંનેના સિસદ્ધાંતોથી અલગ છે.લોડ- ડાઇસને પોતાના મંતવ્યમાં કહ્યું હતું કેઃ ''૪૧ [...] પીઆઈઆઈ પ્રવિIયા સામા4ય કાયદાના સિસદ્ધાંતોનું સ4માન કરે છે જેનો મેં ઉલ્લેખ કય છે.જો દ)તાવેજો પ્રવિIયાનાં પરિરણામે જાહેર કરવામાં આવે છે, તો તે બંને પક્ષો અને અદાલત સમક્ષ ઉપલબ્ધ છે.જો તે જાહેર કરવામાં ન આવે તો તેઓ ન તો અ4ય પક્ષો મા*ે ઉપલબ્ધ છે અને ન તો અદાલત મા*ે ઉપલબ્ધ છે.બંને પક્ષોને અરજીનાં તમામ પાસાઓમાં સંપૂણ- સહભાગીતાનો અવિધકાર છે. ત્યાં કોઈ અ4યાય કે અસમાનતા નથી.ક્લોઝ્ડ મ*ીરીયલ પ્રોસીજરનો પ્રભાવ એ છે કે ક્લોઝ્ડ ડોક્યુમે4* ફક્ત તે પક્ષને જ ઉપલબ્ધ હોય છે જેની પાસે તે હોય છે, બીજી બાજુના વિવશેષ વકીલ અને અદાલત.મેં વિવશેષ વકીલ સિસ)*મની મયા-દાઓનો ઉલ્લેખ કય છે." (૧૪૭) કાય-વાહીમાંથી મારિહતીને સંપૂણ-પણે દૂર કરવાની બે અસરો છે.પ્રથમ, તે દાવેદાર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી કાય-વાહીને રદ કરવા તરફ દોરી શકે છે, જે મુદ્દાને 4યાયસંગત નથી.બીજુ ં, તે પ્રમિતવાદીને (આ વિક)સામાં, રાજ્ય) વિડફે4સ વિવહીન બનાવી શકે છે.જો જાહેર રિહતની મુવિક્ત મા*ેનો દાવો ઓછો પ્રમિતબંધાત્મક હોય તો અદાલતે આ બાબતોનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. આમ, બીજા તબક્કામાં તપાસમાં જાણવા મળે છે કે શું પીઆઈઆઈના સફળ દાવા પર બાકાત રાખવામાં આવેલી મારિહતીને પ્રવિIયામાંથી યોગ્ય રીતે દૂર કરી શકાય છે કે નહીં. (૧૪૮) નેશનલ સિસક્યોરિર*ી ઇ4ફોમmશન ઇન પ્રોસીસ્ટિંડગ્સ પર 4યૂઝીલે4ડ લો કમિમશનનો અહેવાલ સંવેદનશીલ મારિહતી લો કમિમશન, ધ Iાઉન ઇન્ અદાલત્: અ રીવ્યુ ઓફ ધ્ અદાલત્ પ્રોસીડીંગ્સ્ એક્* એ4ડ્ નેશ્અનલ સેક્યુરી*ી ઇનફોમmશન ઇન પ્રોસીડીંગ્સ (ડીસેમ્બર ૨૦૧૫, વિવ્લ4ગ્*ન,4યુ ઝીલે4ડ્) રીપો*્- ૧૩૫ સાથે વ્યવહાર કરવા મા*ે બે પગલાંની પ્રવિIયા પ્રદાન કરે છે. પ્રથમ વિવચારણા એ છે કે વિવચારણાની સમતુલા જાળવીને પક્ષને જણાવવી જોઈએ કે નહીં. બીજો વિવચાર એ છે કે શું મારિહતીને કાય-વાહીમાંથી યોગ્ય રીતે બાકાત રાખી શકાય છે. પંચે ભલામણ કરી હતી કે, અદાલતે માત્ર ત્યારે જ બંધ સામગ્રીની કાય-વાહીનો વિવકલ્પ પસંદ કરવો જોઈએ, જ્યારે તે કાય-વાહી મા*ે 'પૂરતા પ્રમાણમાં સુસંગત' હોય, જેથી મારિહતીનો બગાડ કરીને તે વિવના આગળ વધવાને બદલે બંધ પ્રવિIયાનો ઉપયોગ કરવો 4યાયના રિહતમાં હશે. "એ*લે કે, અદાલતે વિનષ્કષ- કાઢ્યો છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને કાય-વાહી દરમિમયાન દ)તાવેજની પ્રાસંમિગકતા પર વાંધો ઉઠાવવામાં આવે છે, પરંતુ મારિહતીને યોગ્ય રીતે કાય-વાહીમાંથી બાકાત રાખી શકાય નહીં કારણ કે તેનાથી ઉપરોક્ત બે ઈજાઓમાંથી એક ઈજાનું કારણ બનશે. "પંચે ભલામણ કરી છે કે, આવા અ4યાયને દૂર કરવા મા*ે બંધ કાય-વાહીનું પાલન કરવું એ 4યાયના રિહતમાં હશે.અહેવાલમાં ભલામણ કરવામાં આવી હતી કે, 4યાયના રિહતોનું રક્ષણ કરવા મા*ે જાહેર રિહતની પ્રમિતકારકતા પ્રવિIયા ઉપરાંત બંધ સામગ્રી પ્રવિIયાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.4યુઝીલે4ડના કાયદા પંચના અહેવાલમાં એ પણ )વીકાયુ” હતું કે, રાજ્યને બંધ પ્રવિIયાનો વિવકલ્પ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, રાજ્ય મા*ે તે સાબિબત કરવું મુશ્કેલ હશે કે, આ 4યાય રિહતમાં છે કારણ કે તે દાવેદારને મારિહતી આપવાનું બંધ કરે છે અને તેમની સામે તેનો ઉપયોગ કરે છે. પંચના સંબંવિધત અવલોકનો નીચે મુજબ છેઃ ''૫. ૫૧ આ બીજા તબક્કામાં, અદાલત નક્કી કરે છે કે મૂળ સુનાવણીના ભાગ તરીકે બંધ પ્રવિIયાનો ઉપયોગ કરવાનો આદેશ આપવો કે નહીં.અદાલતે માત્ર તે જ ભાગને બંધ કરવાનો આદેશ આપવો જોઈએ જ્યાં તે સંતુષ્ટ હોય કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની મારિહતી કાય-વાહી મા*ે પૂરતી સુસંગત છે કે મારિહતીને બાકાત રાખવાને બદલે બંધ પ્રવિIયાનો ઉપયોગ કરવો 4યાયના રિહતમાં છે (કાયદા પંચ, અદાલતમાં તાજ:અદાલત પ્રોસીસ્ટિંડગ્સ એક્* અને નેશનલ સિસક્યોરિર*ી ઇ4ફોમmશન ઇન પ્રોસીસ્ટિંડગ્સ (વિડસેમ્બર, ૨૦૧૫, વેસ્ટિંલગ્*ન, 4યુઝીલે4ડ) રિરપો*- ૧૩૫ ની સમીક્ષા કરવામાં આવી છે અને તેના વિવના કેસ આગળ વધે છે.જો કે એવા વિક)સાઓમાં એક બંધ પ્રવિIયા ઉપલબ્ધ હશે જ્યાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મારિહતી Iાઉનના કેસ મા*ે ફાયદાકારક હતી, 4યાય પરીક્ષણના રિહતોને સંતુષ્ટ કરવા મા*ે Iાઉન મા*ે વધુ મુશ્કેલ હશે કારણ કે તે અ4ય પક્ષથી મારિહતી છ ુ પાવવા માંગે છે પરંતુ તેમની સામે તેનો ઉપયોગ પણ કરે છે. કે*લાક વિક)સાઓમાં જ્યાં Iાઉન કોઈ કાય-વાહીનો બચાવ કરી રહ્યો છે, અદાલતો તેને યોગ્ય ગણી શકે છે, પરંતુ અમે અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે આ ખૂબ જ દુલ-ભ હશે.જો અદાલતે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની જાણકારીને બાકાત રાખી હોય તો તે નોન-Iાઉન પક્ષને નુકસાન પહોંચાડશે." યુનાઈ*ેડ સ્ટિંકગડમની સવ ચ્ચ અદાલતે અલ રાવી (ઉપર) માં જાહેર રિહતમાં મુવિક્તના સફળ દાવા પર સંબંવિધત સામગ્રીને બાકાત રાખવાની અસરને ધ્યાનમાં લીધી હતી.તે વિક)સામાં, રાજ્ય દ્વારા એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે અદાલતે કે*લાક કેસોના ચોક્કસ વગ માં બંધ સામગ્રી પ્રવિIયાનો આદેશ આપવા મા*ે પોતાની અંતર્વિનરિહત શવિક્તનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, જેમ કે જ્યાં પ્રમિતવાદી પોતાની બચાવ પ્રવિIયાને સંપૂણ- રીતે (અથવા કે*લીકવાર બિબલકુલ નહીં) લાગુ કરી શકે છે.એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે, જાહેર રિહતની પ્રર્તિતકારકતા કવાયત પછી કાય વાહી માંથી સંબંવિધત સામગ્રીને બાકાત રાખવાથી અદાલતમાં યોગ્ય પરિરણામ મળવાની શક્યતા ઘ*ી જાય છે.બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો રાજ્યનો કેસ એ હતો કે અપવાદરૂપ સંજોગોમાં જાહેર રિહતની મુવિક્ત કવાયત મા*ે બંધ સામગ્રી પ્રવિIયાને બદલવાની સત્તા અદાલતને છે.જ્યારે અદાલત સવ-સંમમિતથી સંમત થયું હતું કે, અદાલતો જાહેર રિહતની મુવિક્તની પ્રવિIયાને બંધ સામગ્રી પ્રવિIયાનો વિવકલ્પ આપી શકે નહીં, ત્યારે 4યાયાધીશો જાહેર રિહતની મુવિક્તની પ્રવિIયાને બદલે બંધ સામગ્રી પ્રવિIયાનો ઉપયોગ કરી શકે છે કે નહીં તે અંગે અસંમત થયા હતા. (૧૫૦) લોડ- ડાયસને પોતાના મંતવ્યમાં જણાવ્યું હતું કે, અદાલત પાસે જાહેર રિહતના મુવિક્ત દાવાઓ ઉપરાંત ક્લોઝ્ડ મરિ*રિરયલ પ્રોસીજરનો વિનદmશ આપવાની સત્તા નથી, કારણ કે:( ) i બંધ સામગ્રી પ્રવિIયા એ જાહેર રિહતની મુવિક્ત પ્રવિIયાનો પ્રમિતભાવ છે. ક્લોઝ્ડ મે*ીરિરયલ પ્રોસીજરમાં શ)ત્રોની સમાનતા નથી. ( ) ii દ)તાવેજ ધરાવતા પક્ષનેજ જાણકારી હોય છે કે દ)તાવેજ તેમના મા*ે ફાયદાકારક છે કે નહીં. જે વિવવાદી પાસે આ સામગ્રીનો ઍક્સેસ નથી, તે જાણી શકતા નથી કે આ સામગ્રીની તેમના કેસને અસર થશે કે નહીં. આ રીતે તે પ્રવિIયાને એક પક્ષકાર મા*ે )વાભાવિવક રીતે અનુસિચત બનાવશે અને ( ) iii વિવવાદી અને સામાવાળાના કેસમા*ે દ)તાવેજની પ્રાસંમિગકતા નક્કી કરવાની કવાયત કરવા મા*ે અદાલતો પાસે જવું ન જોઈએ. ૧૫૧. લોડ- કેરના મંતવ્યમાં તેમણે રાજ્યની દલીલોમાં બે વધારાની સમ)યાઓનો ઉલ્લેખ કય હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે, કાય-વાહીમાંથી સંભવિવત મહત્વના પુરાવા છ ુ પાવવા કરતાં 4યાયાધીશ સમક્ષ તમામ પુરાવાઓ રજૂ કરવા એ વધુ સારુ ં છે, જે ગેરમાગm દોરનારુ ં છે. લોડ- કેરે અવલોકન કયુ” હતું કે, 4યાયવિનણા-યક વાજબી પરિરણામ સુધી પહોંચશે એવું માની શકાય નહીં, કારણ કે 4યાયાધીશ તમામ પુરાવા જુએ છે અને કારણ કે તે સાચા અથ-માં મૂલ્યવાન છે તેથી તે પુરાવા પડકારનો સામનો કરવા સક્ષમ હોવા જોઈએ. સંબંવિધત અવલોકનો નીચે મુજબ છેઃ "૯૩. અપીલકતા-ઓની બીજી દલીલ એ પૂવ-ધારણા પર આગળ વધે છે કે, 4યાયાધીશ સમક્ષ તમામ સંબંવિધત સામગ્રી રજૂ કરવી, દરેક વિક)સામાં સંભવિવત મહત્વપૂણ- પુરાવાને રોકવા કરતાં તે વધુ સારુ ં છે. આ દરખા)ત ભ્રામક રીતે આકષ-ક છે- જે મા*ે અપીલકતા-ઓ સૂચવે છે તેમ શું તે પક્ષો વચ્ચેના વિવવાદ સાથે સુસંગત તમામ પુરાવાઓનો એક્સેસ ધરાવતા )વતંત્ર મધ્ય)થી કરતાં વધુ વાજબી હોઈ શકે? જોકે, આ દલીલની મુખ્ય ખામી એ છે કે, એવી પૂવ-ધારણા બાંધવામાં આવે છે કે, 4યાયાધીશ બધું જુએ છે એ*લે તે યોગ્ય પરિરણામ મેળવવા મા*ે વધુ સારી વિ)થમિતમાં હોવા જરૂરી છે. જે ધારણા ખો*ી છે. ખરેખર મહત્વપુણ- બનવા મા*ે, પુરાવો ચેલે4જ સામે *કવા મા*ે સક્ષમ હોવો જોઈએ. હું આગળ વધું છ ુ ં. જે પુરાવાઓને પડકારોથી દૂર રાખવામાં આવ્યા છે તે હકારાત્મક રીતે ગેરમાગm દોરી શકે છે. એ*લા મા*ે જ વિવરોધીનો કેસ જાણવાનો અવિધકાર અને તેને પડકારવાની તક એ 4યાવિયક કાય-વાહીના કે4દ્ર )થાને છે. જોકે, 4યાયાધીશ ચતુર અને મહેનતુ હોવા છતાં, સૂસિચત પ્રવિIયા દ્વારા સંબંવિધત સામગ્રીને રજુ કરવામાં અને તે કેવી રીતે રજૂ કરવામાં આવે છે તેના પર નોંધપાત્ર વિનયંત્રણ એક પક્ષને સોંપવામાં આવે છે. આ પ્રકારની પ્રવિIયાથી વિવવાદીત કેસોની વિનષ્પક્ષ સુનાવણી મા*ે જે જોખમ ઊભું થાય છે તે )પષ્ટ અને વિનર્વિવવાદ છે. (ભાર પૂવ-ક) ૧૫૨. લોડ- કેરે વધુમાં નોંધ્યું હતું કે, રાજ્ય પબ્લીક ઇ4*રે)* ઇમ્યુવિન*ી ક્લેઇમ મા*ે )વ)થ મૂંઝવણનો સામનો કરે છે, કારણ કે, તે પોતાના દાવાનો બચાવ કરવા મા*ે શક્ય હોય તે*લી સામગ્રી રજુ કરવા માંગે છે અને પબ્લીક ઇ4*રે)* ઇમ્યુવિન*ી ક્લેઇમનો સહજતા સાથે આશ્રય લેશે નહીં, કારણ કે જો તેમના દાવાને મંજૂરી આપવામાં આવે તો, તે સામગ્રીને કાય-વાહીમાંથી જ દૂર કરવામાં આવશે. વિવદ્વાન 4યાયાધીશે અવલોકન કયુ” હતું કે, જ્યારે તમામ દ)તાવેજો જાહેર કરવામાં આવે તો તે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને નુકસાન પહોંચાડશે એવો દાવો કરતી બંધ સામગ્રી પ્રવિIયાની માંગણી કરવા મા*ે રાજ્ય આકષા-શે. ૧૫૩. લોડ- મે4સ (જેમની સાથે લોડ- હેલ સંમત થયા હતા) અને લોડ- ક્લાકm ઠરાવ્યું હતું કે, પબ્લીક ઇ4*રે)* ઇમ્યુવિન*ી ક્લેઇમનો વિનણ-ય થયા પછી, ચોક્કસ સંજોગોમાં અદાલત પાસે બંધ સામગ્રી પ્રવિIયાનો આદેશ આપવાની સત્તા છે. જોકે, એ ચોક્કસ સંજોગો કેવા હશે એના પર તેઓ સહમત ન હતા. લોડ- મે4સની દ્રષ્ટિષ્ટએ પબ્લીક ઇ4*રે)* ઇમ્યુવિન*ી ક્લેઇમ કયા- પછી, જો સામગ્રી પ્રમિતવાદીના કબજામાં હોય અને દાવેદાર આ પ્રકારની પ્રવિIયા મા*ે સંમમિત આપે તો અદાલત બંધ સામગ્રી પ્રવિIયાનો આદેશ આપી શકે છે જેથી તેમના દાવાને રદ કરવામાં ન આવે. લોડ- ક્લાક-ના મંતવ્ય મુજબ, પબ્લીક ઇ4*રે)* ઇમ્યુવિન*ી પ્રવિIયા પૂણ- થયા પછી, પક્ષકારોએ તેમની સંબંવિધત વિ)થમિતનો વિવચાર કરવો જોઈએ અને 4યાયાધીશ સમક્ષ રજૂઆતો કરવી જોઈએ કે જેઓ કેસની હકીકતોને આધારે બંધ સામગ્રી પ્રવિIયાનો આદેશ આપી શકે છે. ૧૫૪. 4યુઝીલે4ડના કાયદા પંચે કરેલી ભલામણો અને અલ રાવી (સુપ્રા) માં લોડ- ક્લાક- અને લોડ- મે4સ દ્વારા પબ્લીક ઇ4*રે)* ઇમ્યુવિન*ીની કાય-વાહીઓ પૂણ- થયા પછી વધારાના પગલા તરીકે બંધ સામગ્રી કાય-વાહી પ્રવર્તિતત કરાઇ હતી. સીલ કરેલ કવરની પ્રવિIયાની જેમ જ બંધ સામગ્રીની પ્રવિIયામાં અદાલત એવી સામગ્રી પર આધાર રાખે છે કે જે વિવશે વિવવાદીને કાય-વાહીનો વિનકાલ કરતી વખતે જાણકારી હોતી નથી. પબ્લીક ઇ4*રે)* ઇમ્યુવિન*ીની કાય-વાહીના પરિરણામે થયેલા અ4યાયનો સામનો કરવા મા*ે બંધ સામગ્રીની કાય-વાહીઓ પ્રવર્તિતત કરવામાં આવેલ છે. ૧૫૫. વિવવાદી સીલબંધ કવરની પ્રવિIયાને સંમમિત આપે તો પણ તે પોતાની આંખો બંધ કરીને આગના ખાડામાં કૂદકો મારવા જેવું હશે. લોડ- કેર દ્વારા અલ રાવી (સુપ્રા) માં કરવામાં આવેલી રિ*પ્પણીમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, “ક્લોઝ્ડ મ*ીરીયલ પ્રોસીજર વાજબી પરિરણામ આપશે એવો દાવો એ ધારણા પર આધારિરત છે કે, 4યાય આપનાર વિનષ્પક્ષ છે. આમ છતાં, આ ધારણા ઉપરાંત, એ બાબત પણ ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ કે, એવી સામગ્રી, કે જે વિનરીક્ષણ અને ચકાસણીને પાત્ર નથી તે અદાલતને ગેરમાગm દોરી શકે છે. આનાથી એવી વિ)થમિત સજા-શે કે જ્યાં અદાલત અનુસિચત ચુકાદો આપે અને આ પ્રકારનો અનુસિચત વિનણ-ય 4યાવિયક સમીક્ષા અને ગુણદોષના આધારે જાહેર *ીકા એમ બંનેને પાત્ર નહીં હોય. ૧૫૬. જાહેર રિહતનાં મુકમિતનાં દાવાને મંજૂરી આપવાથી દાવેદાર અને પ્રમિતવાદીની પ્રવિIયાગત બાંયધરીને થોડી હાવિન થઈ શકે છે એ વાતનો ઇનકાર કરી શકાતો નથી, પણ સીલ કરેલી કવર પ્રવિIયાથી વાજબી કાય-વાહી સુવિનવિ¯ત નહીં થઇ શકે. જો પ્રમિતવાદીને જાહેર રિહતની મુવિક્ત કાય-વાહીના સમાપન પછી બંધ સામગ્રી પ્રવિIયાની વિવનંતી કરવાનો વિવકલ્પ પૂરો પાડવામાં આવે તો જાહેર રિહતની મુવિક્ત કાય-વાહીનો ઉદ્દેશ બિબનજરૂરી બની જશે. તેના બદલે, અમારો એવો મત છે કે, જાહેર રિહતની મુવિક્તની કાય-વાહીની અસરથી અને કાય-વાહીમાંથી પૂરાવાને સંપૂણ-પણે દૂર કરવાની કાય-વાહીથી રાજ્ય જાહેર રિહતના મુવિક્તના મયા-રિદત દાવાઓ કરવા મા*ે પ્રેરિરત થશે. વધુમાં, લોડ- ડાઇસને નોંધ્યું હતું કે, આ પ્રવિIયા વિવવદીઓ મા*ે )વાભાવિવક રીતે નુકસાનકારક હશે, કારણ કે તેઓ દ)તાવેજની સામગ્રીથી અજાણ હશે. ૧૫૭. એવી દલીલ કરી શકાય છે કે, જો એવાં દ)તાવેજો, જેને સુરસિક્ષત કરવાની માંગ કરવામાં આવે છે, તે કાય-વાહીના કારણથી ખૂબ નજીકથી જોડાયેલા હોય તો કાય-વાહીમાંથી દ)તાવેજોને દૂર કરવાથી કાય-વાહીને 4યાયોસિચત ગણાશે નહીં. આ દલીલ એક ઉડતી નજર પર આધારિરત હોવા છતાં, ઊંડાણમાં તપાસ કરવામાં આવે ત્યારે તેમાં તથ્ય રહેતું નથી. ઉપર જણાવ્યા અનુસાર, જાહેર રિહતના મુવિક્તના દાવાના વિનણ-યના સંતુવિલત તબક્કામાં અદાલત મા*ે એક સુસંગત વિવચારણા એ છે કે શું સામગ્રીનો ખુલાસો ન થવાથી આ મુદ્દો 4યાયોસિચત નહીં બને. અદાલત સામગ્રીની પ્રાસંમિગકતા અને રજુઆત ન થવાને કારણે મુદ્દાની સંભવિવત બિબન- વાજબીપણાનું વિવશ્લેષણ કરતી વખતે આ સામગ્રીનો ખુલાસો કરવાનો વિનદmશ આપી શકે છે. સંતુલન જાળવવાનો હેતુ આવા દાવાઓની વિવરોધાભાસી દાવાઓ અને અસરો પર ભાર મૂકવાનો છે. જો ખુલાસો જાહેર રિહતને નુકસાન પહોંચાડે અને જો ખુલાસો ન થવાથી આ મુદ્દો 4યાયોસિચત ન ગણાય તો પણ અદાલતો જાહેર રિહતની મુવિક્તનો દાવો ફગાવી શકે છે અને કેસની હકીકતોના આધારે એવો વિનણ-ય લેવામાં આવેશે કે, ખુલાસાને કારણે થયેલું નુકસાન ખુલાસો ન કરવાના કારણે થયેલ નુકશાનથી વધારે ન હોય શકે. ૧૫૮. અદાલતો સીલબંધ કવર પ્રવિIયા અપનાવવાને બદલે દ)તાવેજના ગુપ્ત ભાગો સુધારવા અને દ)તાવેજના સામગ્રીનો સારાંશ પ્રદાન કરવાની કાય-વાહીનો માગ- અપનાવી શકે છે જેથી જાહેર રિહતની મુકમિતના દાવાની કાય-વાહીમાંથી દ)તાવેજને યોગ્ય રીતે બાકાત રાખી શકાય. ત્યારબાદ જ બંને પક્ષોને દ)તાવેજના સંપારિદત સં)કરણનો સંદભ- લેવાની અથવા કાય-વાહીમાં સારાંશનો સંદભ- લેવાની મંજૂરી આપી શકાશે. ઉપરોક્ત ચચા-ને ધ્યાનમાં રાખીને, અમારુ ં માનવું છે કે, જાહેર રિહત અને ગોપનીયતાના આધારે બિબન-ખુલાસાનો સામનો કરવા મા*ે જાહેર રિહતની મુવિક્તની કાય-વાહી ઓછી પ્રમિતબંધાત્મક સાધન છે. હવે અંમિતમ મુદ્દાનો જવાબ આપવાનો બાકી રહે છેઃ જો જાહેર રિહતની મુવિક્ત ઓછી પ્રમિતબંધાત્મક સાધન છે, તો શું સીલબંધ કવરની પ્રવિIયાનો ઉપયોગ થઈ શકે અને જો એમ હોય તો કયા સંજોગોમાં અદાલતને સીલબંધ કવરમાં પુરાવા સુરસિક્ષત કરવા મા*ે પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે? જ્યારે સીલબંધ કવરની પ્રવિIયાનો ઉપયોગ થઈ શકે છે ત્યારે સંભવિવત પરિરવિ)થમિતઓ વિનધા-રિરત કરવી આ ચુકાદાના દાયરાથી બહાર હશે, ત્યારે એ કહેવું પૂરતું છે કે, જો જાહેર રિહતની મુવિક્તની કાય-વાહીઓ અથવા અ4ય કોઈ ઓછા પ્રમિતબંધાત્મક માધ્યમોથી આ ઉદ્દેશ અસરકારક રીતે હાંસલ થઈ શકે, તો સીલબંધ કવરની પ્રવિIયા અપનાવવી જોઈએ નહીં. અદાલતે સંભવિવત પ્રવિIયાગત પદ્ધમિતઓનું વિવશ્લેષણ હાથ ધરવું જોઈએ, જેનો ઉપયોગ હેતુ સિસદ્ધ કરવા મા*ે થઈ શકે છે અને પ્રવિIયાગત ગેર4*ીની ઓછી મયા-રિદત પદ્ધમિતઓ અપનાવવી જ જોઈએ. ૧૫૯. ઉપરોક્ત અવલોકનોને ધ્યાનમાં રાખીને, અમારો એવો મત છે કે સામાવાળાએ લાઇસ4સ રિર4યૂ કરવાનો ઇનકાર કરતા, સંબંવિધત સામગ્રીનો ખુલાસો ન કરતા અને માત્ર સીલબંધ કવરમાં સામગ્રીનો ખુલાસો કરીને બંધારણની અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળ સુરસિક્ષત વિનષ્પક્ષ સુનાવણીના અપીલકતા-ના અવિધકારનું ઉલ્લંઘન કયુ” છે. સામાવાળા એ સાબિબત કરવામાં અસમથ- રહ્યા કે, અપીલકતા-ઓના વિનષ્પક્ષ સુનાવણીના અવિધકાર પરના વિનયંત્રણો વાજબી હતા. એ*લે એમ.આઇ.બી. દ્વારા ૩૧ જા4યુઆરી, ૨૦૨૨નાં રોજ લાઇસ4સ રિર4યૂ કરવાની મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કય હતો અને ૨ માચ-, ૨૦૨૨નાં રોજ હાઇઅદાલતની ખંડ મિપઠનો ચુકાદો પ્રવિIયાગત ગેર4*ીનાં ઉલ્લંઘનનાં આધારે રદ કરવો જોઈએ. કે. મૂળભૂત પડકારઃ એમ.આઈ.બીની મંજૂરી રિર4યૂ કરવાની ના પાડતી કાય-વાહીની મા4યતા ૧૬૦. શ્રી હુઝેફા એ અહમદીએ પ્રવિIયાગત ગેર4*ીના ઉલ્લંઘન પર દલીલો કરતી વખતે અદાલતને વિવનંતી કરી હતી કે, મંજૂરી રિર4યૂ ન થવાને યોગ્ય ઠેરવવા મા*ે પૂરતી સામગ્રી ઉપલબ્ધ છે કે નહીં તે નક્કી કરવા મા*ે સીલબંધ કવરમાં ફક્ત તે સામગ્રીનો અભ્યાસ કરવામાં આવે. આમ, ૩૧ જા4યુઆરી, ૨૦૨૨નાં એમ.આઈ.બી.નાં આદેશ અને ૨ માચ-, ૨૦૨૨નાં રોજ ઉચ્ચ અદાલતનાં ચુકાદાને પ્રવિIયાનાં આધારે રદ કરીને આપણે ઉપરોક્ત વિનષ્કષ- પર પહોંચ્યા હોવા છતાં, ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા સુરક્ષા મંજૂરીને અ)વીકૃ મિતનાં આધારે મંજૂરી રિર4યૂ ન કરવાનાં આદેશને પડકાર આપવાનાં મૂળ પડકારનો વિનણ-ય લેવાની કામગીરીને હવે આગળ ધપાવીશું. ૧૬૧. વષ- ૨૦૧૦માં એમ.બી.એલ.એ 4યૂઝ અને અદાલત અફેસ- *ેવિલવિવઝન ચેનલ ‘મીવિડયા વન’ને અપસ્ટિંલક અને ડાઉનસ્ટિંલક કરવાની મંજૂરી મા*ે અરજી કરી હતી. ગૃહ મંત્રાલયે સુરક્ષા મંજૂરી આપવા મા*ે આઈ.બી. અને સી.બી.આઈ. પાસેથી અહેવાલ માંગ્યા છે. સી.બી.આઈ.એ નોંધ્યું હતું કે, એમ.બી.એલ. સામે રેકોડ-માં કોઈ પ્રમિતકૂળ બાબત નથી. આઈ.બી. એ જણાવ્યું હતું કે, એમ.બી.એલ. ‘મધ્યમમ ડેઇલી’ સાથે ગાઢ જોડાણ ધરાવે છે અને માધ્યમમ ડેઇલી દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા લેખો પ્રમિતકૂળ છે. આ લેખોના પ્રમિતકૂળ )વરૂપ પર પોતાના વિનષ્કષ-ની પુષ્ટિષ્ટ કરવા મા*ે, આઈ.બી. એ ભારતમાં મુવિ)લમો સાથે કથિથત ભેદભાવ અને બોમ્બ વિવ)ફો*ો મા*ે જવાબદાર રિહ4દુ કટ્ટરપંથીઓ સામે કથિથત નરમ વલણ અને એથી વિવપરિરત વલણ મુવિ)લમ કટ્ટરપંથીઓ વિવરુદ્ધ ધરાવતા માધ્યમના અહેવાલોનો ઉલ્લેખ કય હતો. ગૃહ મંત્રાલયે અહેવાલને ધ્યાનમાં લીધો હતો અને વિનષ્કષ- કાઢ્યો હતો કે, રિ*પ્પણીઓ સુરક્ષાના આધારે મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કરવા મા*ે પૂરતી મજબૂત નથી, જેથી એમ.બી.એલ.ને સુરક્ષા મંજૂરી મળેલ. ૧૬૨. એમ.બી.એલ.ની અ4ય દરખા)તો મા*ે સુરક્ષા મંજૂરી માંગવામાં આવી હતી ત્યારે આઇ.બી. એ ૨૦૧૭-૨૦૧૯ વચ્ચે આવા જ અહેવાલો રજૂ કયા- હતા. આઈ.બી. દ્વારા એમ.બી.એલ.ની આવકના કથીત મુખ્ય સ્રોત, જેઈઆઈ-એચ પ્રત્યે સહાનુભૂમિત રાખનારાઓ અને તેના સત્તા વિવરોધી વલણ પર પ્રમિતકુળ રિ*પ્પણીઓ કરી હતી. એમ.બી.એલ. સત્તા વિવરોધી વલણ અપનાવી રહ્યું છે તેની પુષ્ટિષ્ટ કરવા મા*ે યુ.એ.પી.એ., આમ્ડ- ફોસ•સ ()પેશ્યલ પાવસ-) એક્*, સરકારના ડેવલપમે4* પ્રોજેક્ટ્સ, એ4કાઉ4*ર વિકસ્ટિંલગ, સિસ*ીઝનવિશપ (એમે4ડમે4*) એક્*, એન.આર.સી., એન.પી.આર., આતંકવાદના કેસોમા ભારતીય 4યાયતંત્રના કથિથત બેવડા ધોરણો અને સુરક્ષા દળોના કથિથત ખરાબ સિચત્રણનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. ગૃહ મંત્રાલયે આઈ.બી.ના અહેવાલોના આધારે સુરક્ષા મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કય હતો. અમારે નક્કી કરવાનું છે કે, શું આ કારણો સુરક્ષા મંજૂરીનો ઇનકાર કરવા મા*ે વાજબી આધાર પ્રદાન કરે છે અને પરિરણામે બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૯(૧)(ક) હેઠળ એમ.બી.એલ.ના પ્રેસની )વતંત્રતાના અવિધકારને પ્રમિતબંવિધત કરે છે? ૧૬૩. બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૯(૧)(ક) ના એક ઘ*ક તરીકે સંરસિક્ષત પ્રેસની )વતંત્રતા માત્ર બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૯(૨) માં વિનર્ટિદષ્ટ કરેલા આધાર પર જ મયા-રિદત કરી શકાય છે. અનુચ્છેદ ૧૯(૨) માં વિનધા-રિરત કરેલા આધારોમાં ભારતની સંપ્રભુતા અને અખંવિડતતા, રાજ્યની સુરક્ષા, વિવદેશી રાજ્યો સાથે મૈત્રીપૂણ- સંબંધો, જાહેર વ્યવ)થા, શાલીનતા અથવા નૈમિતકતા અથવા અદાલતની અવમાનના, માનહાવિન અથવા કોઈ અપરાધ કરવા ઉશ્કેરણી સંબંવિધત આધારોનો સમાવેશ થાય છે. અમે આ ચુકાદાના ભાગ ‘સી’માં પહેલેથી જ ચુકાદો આપી ચૂક્યા છીએ કે અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ લાઇસ4સ રિર4યૂ કરવા મા*ે સુરક્ષા મંજૂરીની જરૂર છે. 4યૂઝ ચેનલ ચલાવવા મા*ે સુરક્ષા મંજૂરીનો ઇનકાર એ પ્રેસની )વતંત્રતા પર પ્રમિતબંધ છે અને આ પ્રકારનો પ્રમિતબંધ બંધારણીય રીતે બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૯(૨) માં ઉલ્લેસિખત આધાર પર જ મા4ય રાખી શકાય. ૧૬૪. મોડન- ડે4*લ (સુપ્રા) અને 4યાયમૂર્તિત કે. એસ. પુટ્ટ)વામી (૯જે) (સુપ્રા) ના વિનણ-યો પછી મૂળભૂત અવિધકારો પરના પ્રમિતબંધોની વાજબીપણાની ચકાસણી કરવા મા*ે 4યાયાલયો પ્રમાણસરના માપદંડોનો ઉપયોગ કરે છે, છતાં તેને સામા4ય રીતે કાયદાકીય કાય-વાહીના ક્ષેત્રમાં લાગુ કરવામાં આવે છે. આ અદાલતે નક્કી કરેલી વિ)થમિત એ છે કે, મૂળભૂત અવિધકારોના તમામ ઉલ્લંઘનોને પ્રમાણના માપદંડ પર ચકાસવા જોઇએ. બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૩ હેઠળ અદાલતને મૂળભૂત અવિધકારોનું ઉલ્લંઘન કરતા કાયદાઓને રદ કરવાનો અવિધકાર છે. આ જોગવાઈના ઉદ્દેશ મા*ે કાયદામાં વહીવ*ી કાય-વાહીનો સમાવેશ થાય છે. મૂળભૂત )વતંત્રતાઓનું ઉલ્લંઘન કરતી વહીવ*ી કાય-વાહીને પ્રમાણભૂતતાના માપદંડથી જ ચકાસવી જોઇએ તેવી કાયદાકીય વિ)થમિતને આ અદાલતે તેના અગાઉના ચુકાદાઓમાં )થામિપત કરી છે. ૧૧૩ [ઓમ કુમાર વિવ. ભારત સંઘ, (૨૦૦૧) ૨ એસ.સી.સી. ૩૮૬; ભારત સંઘ વિવ. ગનાયુત્તમ, (૧૯૯૭) ૭ એસ.સી.સી.] આમ, એમ.આઇ.બી. ની મંજૂરી રિર4યૂ કરવાની ના પાડવાની કાય-વાહીની પ્રમાણભૂતતાના માપદંડોના આધારે 4યાવિયક સમીક્ષા કરવામાં આવશે. ૧૬૫. આ અદાલતે મોડન- ડે4*લ (સુપ્રા) માં નક્કી કરેલા પ્રમાણભૂત માપદંડોની પ્રથમ કસો*ી મા*ે અદાલતને અવિધકાર મયા-રિદત કરનારા માપદંડોનું કોઈ કાયદેસર લક્ષ્ય છે કે નહીં તેનું મૂલ્યાંકન કરવાની જરૂર છે. બંધારણના ભાગ-III ની અ4ય જોગવાઈઓથી વિવપરીત, અનુચ્છેદ ૧૯ એવા હેતુઓ વિનધા-રિરત કરે છે, જેના મા*ે મા4યતાપ્રાપ્ત અવિધકારોને વાજબી રીતે પ્રમિતબંવિધત કરી શકાય છે. આમ, પડકારવામાં આવેલ રાજ્ય કાય-વાહીનો હેતુ જેને પડકારવામાં આવેલ છે તે પ્રેસની )વતંત્રતા પર વાજબી રીતે પ્રમિતબંધ મૂકવામાં આવેલ છે કે નહીં તે ચકાસવા મા*ે તે અનુચ્છેદ ૧૯(૨) માં ઉલ્લેસિખત આધારો પર અધારીત હોવો જ જોઈએ. બે કારણોસર સુરક્ષા મંજૂરીનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતોઃ એમ.બી.એલ.નું કથિથત સત્તા વિવરોધી વલણ અને જે.ઈ.આઈ.-એચ. સાથે એમ.બી.એલ.નું કથિથત જોડાણ. ૧૬૬. લોકશાહી પ્રજાસત્તાકની મજબૂત કામગીરી મા*ે ")વતંત્ર પ્રેસ" ખૂબ જ મહત્વપૂણ- છે.લોકશાહી સમાજમાં તેની ભૂમિમકા મહત્વપૂણ- છે, કારણ કે તે રાજ્યની કામગીરી પર પ્રકાશ પાડે છે.પ્રેસની એ ફરજ છે કે તેઓ સત્તા સમક્ષ સત્ય રજૂ કરે અને તેને કઠોર તથ્યો સાથે નાગરિરકો સમક્ષ પ્ર)તુત કરે, જેથી તેઓ એેવી પસંદગીઓ કરી શકે કે જે લોકશાહીને સાચી રિદશામાં દોરી જાય.પ્રેસની )વતંત્રતા પર પ્રમિતબંધ નાગરિરકોને એક જ વિવચારધારા સાથે વિવચારવા મા*ે મજબૂર કરે છે.સામાવિજક-આર્થિથક રાજકારણથી લઈને રાજકીય વિવચારધારાઓ સુધીના મુદ્દાઓ પર એકરૂપતા ધરાવતા દ્રષ્ટિષ્ટકોણથી લોકશાહી મા*ે ગંભીર જોખમ ઊભું થશે. ૧૬૭. સરકારની નીમિતઓ પર મીવિડયા-વનના વિવવેચનાત્મક વિવચારોને ‘એ4*ી-એ)*ાવિબ્લશમે4*’ કહી શકાય નહીં.આવી પરિરભાષાનો ઉપયોગ પોતાનામાં જ એવી અપેક્ષાનું પ્રમિતવિનવિધત્વ કરે છે કે પ્રેસે સં)થાને *ેકો આપવો જ જોઈએ.એમઆઈબીની આ કાય-વાહીને આધારે જો કોઈ મીવિડયા ચેનલને, કે જે બંધારણીય રીતે પોતાના મંતવ્યો રાખવા મા*ે હકદાર છે, તેને સુરક્ષા ક્લીઅર4સ આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવે તો તે બાબત અબિભવ્યવિક્તની )વતંત્રતા પર અને ખાસ કરીને પ્રેસની )વતંત્રતા પર નકારાત્મક અસર કરે છે.સરકારી નીમિતની *ીકા કરવી તે બાબતને કોઈ પણ પ્રકારની કાલ્પવિનક યુવિક્તથી અનુચ્છેદ ૧૯ (૨) માં ઉલ્લેસિખત કોઈ પણ આધારોના દાયરામા લાવી શકાય નહીં. ૧૬૮. આઈ.બી. દ્વારા જેઈઆઈ-એચ ( - ) JEI H ની આક્ષેમિપત ભૂમિમકા અને પ્રવૃવિત્તઓ પર રજૂ કરવામાં આવેલી નોંધ જણાવે છે કે સંગઠન પર ત્રણ વખત પ્રમિતબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો અને ત્રણેય પ્રમિતબંધ રદ કરવામાં આવ્યા હતા.આ સંગઠન પર છેલ્લે ૧૯૯૨માં ગેરકાયદેસર પ્રવૃવિત્તઓ (વિનવારણ) ધારા- ૧૯૪૭ અંતગ-ત પ્રમિતબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.આ અદાલતે ૧૯૯૪માં આ પ્રમિતબંધને રદ કય હતો.આમ, જ્યારે જેઈઆઈ-એચ એે એેક પ્રમિતબંવિધત સંગઠન નથી ત્યારે, આ સંગઠન સાથેના સંબંધો રાષ્ટ્રની સાવ-ભૌમત્વ અને અખંવિડતતા, રાજ્યની સુરક્ષા, વિવદેશી રાજ્યો સાથેના મૈત્રીપૂણ- સંબંધો અથવા જાહેર વ્યવ)થા પર અસર કરશે એવો દાવો કરવો તે રાજ્ય મા*ે અવિનવિ¯ત અને *કી શકે નરિહ તેવો રહેશે.વધુમાં, એમબીએલને જેઈઆઈ-એચ સાથે સાંકળવા મા*ેની ફાઈલમાં એકમાત્ર પુરાવો જેઈઆઈ-એચના કેડસ- દ્વારા એમબીએલના શેસ-માં આક્ષેમિપત રોકાણ કરવામા આવેલ તે છે. આ બાબતના આધાર મા*ે આઇ.બી. દ્વારા શેરહોલ્ડરની યાદી સુપ્રત કરવામાં આવેલ હતી.જો કે, તેઓ જેઈઆઈ-એચ સાથે જોડાયેલા છે તે બાબતનો કોઇ પુરાવો નથી. આમ, એમબીએલ જેઈઆઈ-એચ સાથે સંકળાયેલું હોવાનો આરોપ ખો*ો છે, પ્રથમ કારણ એ છે કે, જેઈઆઈ-એચ પ્રમિતબંવિધત સંગઠન નથી અને જેઈઆઈ-એચ પ્રત્યે સહાનુભૂમિત ધરાવતા લોકોના રોકાણથી ભારતની સુરક્ષા પર અસર પડશે તેવો વિનષ્કષ- કાઢવા મા*ે અ4ય કોઈ સામગ્રી નથી અને બીજુ ં કારણ તે છે કે, ભલે જેઈઆઈ-એચ પ્રત્યે સહાનુભૂમિત ધરાવતા લોકોના રોકાણથી રાજ્યની સુરક્ષા પ્રભાવિવત થશે તેવી મા4યતાનો )વીકાર કરવામાં આવે તો પણ, શેરધારકો જેઈઆઈ-એચ પ્રત્યે સહાનુભૂમિત ધરાવે છે તેવો કોઈ પુરાવો નથી. ઉપરોક્ત ચચા-ને ધ્યાનમાં રાખીને, સુરક્ષા પરવાનગીથી ઇનકાર કરવાનો હેતુ કાયદેસર અથવા યોગ્ય હેતુ ધરાવતો નથી. ૧૬૯. આઈ.બી.એ નોંધ્યું છે કે એમ.આઈ.બી. સામે ઉપરોક્ત સામગ્રી વષ- ૨૦૧૮ની માગ-દર્વિશકા સાથે જોડાયેલા સુરક્ષા માપદંડોના અનુક્્્રમ નં. ૨૦ અને ૨૨ હેઠળ આવે છે, જેનો ઉપયોગ સુરક્ષા પરવાનગી અંગેની દરખા)તોનું મૂલ્યાંકન કરવા મા*ે થાય છે.અનુIમ નંબર ૨૦ માં તેનો "ભારતમાં ધમ-પરિરવત-નની પ્રવૃવિત્તઓમાં સંડોવણી" તરીકે ઉલ્લેખ કરેલો છે અને અનુIમ નંબર ૨૨ માં તેનો "જાહેર જનતાની સલામતીને જોખમમાં મૂકી સલામતી અંગેની બાબતો અથવા સુરક્ષા વ્યવ)થાઓનું ઇરાદાપૂવ-ક અથવા યોજનાબધ્ધ ઉલ્લંઘન તરીકે ઉલ્લેખ કરેલો છે.સુરક્ષા માપદંડોનાં અનુIમ નંબર ૨૦ અને ૨૨માં એમબીએલના સુરક્ષા માપદંડોની વિવરુધ્ધમાં રજૂ કરવામાં આવેલી સામગ્રી વચ્ચે કોઈ તક-સંગત જોડાણ નથી.એમબીએલને ભારતમાં રહેતા મુવિ)લમ સમુદાય સામેના કથિથત ભેદભાવ અંગે માત્ર અહેવાલો પ્રકાવિશત કરવા મા*ેના કારણોસર અથવા એમબીએલને માત્ર તેની શેરહોસ્ટિંલ્ડગ પે*ન-ને લીધે ઉદ્ભવતી સુરક્ષાના ઉલ્લંઘન મા*ે તે ધમ-પરિરવત-નની પ્રવૃવિત્તઓમાં સામેલ છે તેવું કહી શકાય નરિહ. એલ. વિનષ્કષ- અને રિદશા વિનદmશો ૧૭૦. ઉપરોક્ત ચચા-ને ધ્યાનમાં રાખીને, અપીલોને મંજૂરી આપવામાં આવે છે અને એેમઆઇબીના તારીખ ૩૧ જા4યુઆરી, ૨૦૨૨ નો આદેશ અને તારીખ ૨ માચ-, ૨૦૨૨ ના રોજનો હાઇઅદાલતનો ચુકાદો રદ કરવામાં આવે છે.અમારા તારણોનો સારાંશ નીચે મુજબ છે: (૧) અપસ્ટિંલસ્ટિંકગ અને ડાઉનસ્ટિંલસ્ટિંકગ માગ-દર્વિશકા હેઠળ આપવામાં આવતી મંજૂરીને રિર4યુ કરવા મા*ે સુરક્ષા અંગેની મંજૂરી મળવી તે જરૂરી શરતોમાંથી એક છે; (૨) એેમઆઇબીના આદેશ અને હાઇઅદાલતના વિનણ-યને પ્રવિIયાગત આધાર પર પડકારવા મા*ે નીચેના કારણોસર મંજૂરી આપવામાં આવી છેઃ (ક) મેનકા ગાંધી (ઉપર) માં આ અદાલતના ચુકાદા દ્વારા કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને બંધારણીય બનાવવામાં આવ્યા હતા.તેની અસર એ છે કે અદાલતોએ )વીકાયુ” છે કે કેસના પરિરણામોથી )વતંત્ર કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું પાલન કરવામાં એક અંતર્વિનરિહત મૂલ્ય છે.પ્રવિIયાગત બાંયધરીઓનું ઉલ્લંઘન કરતી કામગીરીઓનુ પાલન ન કરવાથી કેસના પરિરણામોને નુકસાન ન પહોંચે તેમ હોવા છતાં પણ આવી કામગીરીઓને રદ કરી શકાય તેમ છે.પ્રવિIયામાં વાજબીપણું એે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું મૂળમંત્ર છે.દાવેદાર પર એવું સાબિબત કરવાની જવાબદારી કે જે પ્રવિIયાનું પાલન કરવામાં આવે છે તે પ્રવિIયાગત બાંયધરીઓની મૂળભૂત બાબતનું ઉલ્લંઘન કરે છે; (ખ) અપીલકતા-ઓએ સાબિબત કરી દીધું છે કે એમબીએલના વિનષ્પક્ષ સુનાવણીના અવિધકારનું ઉલ્લંઘન એમઆઈબીના ૩૧ જા4યુઆરી, ૨૦૨૨ ના આદેશમાં થયું છે કે જેમા કારણોની ચચા- કરવામાં આવી નથી અને અપીલકતા-ઓને સંબંવિધત સામગ્રી અંગેનો ખુલાસો કરવામાં આવ્યો નથી અને માત્ર અદાલતમાં તેનો ખુલાસો કરવામાં આવ્યો છે.આથી, પ્રમિતવાદીઓ પર એ સાબિબત કરવા મા*ેની જવાબદારી છે કે જે પ્રવિIયા અપનાવવામાં આવી હતી તે વાજબી હતી અને બંધારણની અનુચ્છેદ ૧૪ અને ૨૧ મુજબની જરૂરિરયાતોને અનુરૂપ હતી.પ્રવિIયાની વાજબીપણું ચકાસવા મા*ે પ્રમાણબધ્ધતાના ધોરણનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. (ગ) આ અદાલતે ભૂતપૂવ- સૈવિનકોની સુરક્ષા સેવાઓ (ઉપર) અને વિડજી કેબલ ને*વક- (ઉપર) માં આપેલા ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે જ્યારે કેસની હકીકતોના આધારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અંગેની બાબતો વાજબીપણાની ફરજ કરતાં વધુ મહત્વપૂણ- હોય છે ત્યારે કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોને બાકાત રાખી શકાય છે; (ઘ) પ્રવિIયાગત બાંયધરીઓને મયા-રિદત કરવા મા*ે ગુપ્તતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા કાયદેસર હેતુઓ હોવા છતાં, રાજ્ય એ સાબિબત કરવામાં અસમથ- રહ્યું છે કે આ બાબત અંગેની વિવચારણા વત-માન હવિકકતલક્ષી પરિરપ્રેક્ષ્યમાં જરુરી બને છે. તમામ તપાસ અહેવાલોના ખુલાસાથી બ્લે4કે* ઇમ્યુની*ી આપી શકાય નહીં; (ચ) રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા વિવચારણાઓના સમાવેશ અંગેના દાવાની મા4યતાનું મૂલ્યાંકન નીચેની બાબતોની ચકાસણી પર આધાર રાખે છે: (૧) શું મારિહતીનો ખુલાસો ન થવો એ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં છે તેવું નક્કી કરવા મા*ે કોઈ સામગ્રી છે કે નહીં અને (૨) કોઈ વાજબી અને સમજદાર વ્યવિક્ત રેકોડ- પરની સામગ્રીમાંથી સમાન વિનષ્કષ- કાઢશે કે નહીં તેની ચકાસણી કરવી; (ચ) જો એેવું ધારી લઇએ કે ખુલાસો ન થવો તે ગોપનીયતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રિહતમાં છે તો પણ, પ્રમિતવાદીઓ દ્વારા અપનાવવામાં આવેલા માધ્યમો પ્રમાણના માપદંડની અ4ય મયા-દાઓને સંતુષ્ટ કરતા નથી.એમબીએલને સુરક્ષા વિક્લયર4સથી વંસિચત રાખવાના કારણોનો સારાંશ જાહેર ન કરવો, કે જે પ્રવિIયાગત બાંયધરીઓની મૂળભૂત, અખંવિડત અને લઘુતમ જરુરિરયાતની બાબત છે, તે ઉપયુક્તતાના અથ-ને સંતોષી શકતી નથી; (છ) 4યાયાલયો જાહેર રિહતની મુવિક્ત દાવાઓની મા4યતાનું મૂલ્યાંકન કરે છે, જે માળખાગત પ્રમાણભૂતતાના ધોરણોના આધારે સીલબંધ કવરની પ્રવિIયાથી થતાં નુકશાન જે*લું જ હોવા અંગે સમાધાન કરે છે.જ્યારે જાહેર રિહતોના મુવિક્તના દાવાઓના મૂલ્યાંકનના દાયરાથી વિવપરીત હોય ત્યારે સીલબંધ કવરમાં સામગ્રી સુરસિક્ષત કરવાની અદાલતોની સત્તા અવિનયંમિત્રત અને કામચલાઉ છે.અદાલતો દ્વારા જાહેર રિહતમાં ઉપયોગમાં લેવાતા પ્રમિતકારના દાવાઓ અને પ્રવિIયાગત સુરક્ષાત્મક પગલાઓનું રક્ષણ કરવા સીલબંધ કવરની કાય-વાહીમાં આ પ્રકારનાં માપદંડોનો અભાવ એેવુ સૂચવે છે કે, જાહેર રિહતમાં કરાયેલા પ્રમિતકારના દાવાઓ પ્રમાણમાં ઓછા પ્રમિતબંધાત્મક સાધનો કે ઉપાયો ધરાવે છે.વધુમાં, જ્યારે જાહેર રિહતની પ્રમિતકારકતા કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતો પર અસર કરે છે, ત્યારે સીલબંધ કવરની કાય-વાહીઓ કુદરતી 4યાયના સિસદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કરે છે અને પારદશ-ક 4યાયનું ઉલ્લંઘન કરે છે (જ) અદાલતો દ)તાવેજના ગુપ્ત ભાગોને સુધારવાનો અને દ)તાવેજમા સમાવિવષ્ટ લખાણનો સારાંશ પ્રદાન કરવાનો ર)તો સામગ્રીને યોગ્ય રીતે બાકાત રાખવા મા*ે જાહેર રિહતમાં છ ૂ *છા*ના દાવાની સફળતા બાદ અપનાવી શકે છે. (૩) એેમઆઇબી ના ઓડ-રને પડકારવા મા*ે આધારભૂત કારણોસર મંજૂરી આપવામાં આવી છે.મીવિડયા ચેનલ ચલાવવાની પરવાનગીનું રી4યુઅલ ન થવું એ પ્રેસની )વતંત્રતા પર પ્રમિતબંધ છે, જેને માત્ર બંધારણની અનુચ્છેદ ૧ (૨) માં ઉલ્લેસિખત કારણોસર જ વાજબી રીતે પ્રમિતબંવિધત કરી શકાય છે.એમબીએલને સુરક્ષા ક્લીઅર4સ ન આપવાનાં કારણો, એ*લે કે તેનું કથિથત )થાપના વિવરોધી વલણ અને જેઈઆઈ- એચ સાથે શેરધારકોનું કથિથત ગઠબંધન એે બંધારણની અનુચ્છેદ ૧ (૧) (એ) હેઠળ સંરક્ષણ પ્રાપ્ત થયેલ વાણીની )વતંત્રતાના અવિધકારને પ્રમિતબંવિધત કરવા મા*ેના કાયદેસર હેતુઓ નથી.કોઈ પણ સંજોગોમાં, શેરધારકોની કોઈ કડી કે જોડાણ દશા-વવા મા*ે કોઈ પણ પ્રકારની સામગ્રી હતી નરિહ કે જેના વિવષે આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા હતા. ૧૭૧ જ્યારે અમે એેવો વિનષ્કષ- કાઢ્યો છે કે જાહેર રિહતની મુવિક્તનો દાવો તે ઓછો પ્રમિતબંધાત્મક ર)તો છે ત્યારે દાવાની સુનાવણી કરતી વખતે પ્રવિIયાગત બાંહેધરીઓને નાબૂદ કરવાની બાબતને અદાલત અવગણી શકે નહીં.અરિહં માત્ર અદાલત અને પા*• કે જે જાહેર રિહતની મુવિક્તની કાય-વાહીથી વાકેફ છે તેઓ સામગ્રી અંગેનો ખુલાસો કરવા માંગતા નથી.અદાલતની એેવી ફરજ છે કે તે અરજદારના કેસમાં જાહેર રિહતના મુવિક્તના દાવાની ચકાસણી મા*ે પ્રમાણભૂત ધોરણો અપનાવતી વખતે સામગ્રીની પ્રાસંમિગકતા જેવા પરિરબળોને ધ્યાનમાં લે. જોકે, એેવા અરજદાર કે જેના બદલે આ કાય-વાહીમાં પ્રમિતવિનવિધત્વ કરવામા઼ આવ્યુ નથી તે અસરકારક રીતે નબળા પડી જશે.જ્યારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની ગંભીર બાબતો અંગેની એેવી સામગ્રી હોય કે જેને જાહેર કરી શકાતી નથી, ત્યારે પ્રવિIયાગત બાંહેધરીના બંધારણીય સિસદ્ધાંત એ*લો જ મહત્વપૂણ- છે અને તેને મૃત દ)તાવેજમાં ફેરવી ન શકાય.સવ ચ્ચ બંધારણીય અદાલત તરીકે જ્યારે આ બંને બાબતો વિવવાદમાં હોય ત્યારે સંતુલન જાળવી રાખવું તે આપણી જવાબદારી છે.જાહેર રિહતની પ્રમિતકારકતા કાય-વાહીમાં પ્રવિIયાગત ગેર4*ીને મા*ે સંભવિવત નુકસાન સામે દાવેદારને સુરક્ષા મળે તે મા*ે અમે અદાલતમાં એક એમિમકસ ક્યૂરીની વિનમણૂક કરવાની સત્તાને મા4યતા આપી છે.એમિમકસ ક્યૂરીની વિનમણૂંક કરવાથી ગોપનીયતા અંગેની બાબતોની સાથે સાથે 4યાય પ્રદાન કરવાની પ્રવિIયાની વ)તુવિનષ્ઠતામાં લોકોનો વિવશ્વાસ જાળવવાની જરૂરિરયાતનું સંતુલન થશે. ૧૭૨ અદાલત દ્વારા વિનયુક્ત એમિમકસ ક્યૂરીને રાજ્ય દ્વારા પોતાની પાસે રાખવામાં આવેલી સામગ્રીને તપાસવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે.એમિમકસ ક્યૂરીને અરજદાર અને તેમના વકીલ સાથે તેમના કેસની ખાતરી કરવા મા*ે કાય-વાહી પહેલાં વાતચીત કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે જેથી તેઓ ખુલાસાની જરૂરિરયાતના આધારે અસરકારક રજૂઆતો કરી શકે.જોકે, જાહેર રિહતની મુવિક્ત પ્રવિIયા શરૂ થયા પછી અને પોતાની પાસે રોકી રાખવામાં આવેલા દ)તાવેજને વકીલ દ્વારા જોઇ લીધા બાદ એમિમકસ ક્યૂરી અરજદાર અથવા તેમના વકીલ સાથે વાતચીત કરી શકશે નહીં.એમિમકસ ક્યૂરી તેમની શ્રેષ્ઠ ક્ષમતા અનુસાર અરજદારના રિહતોનું પ્રમિતવિનવિધત્વ કરશે.એમિમકસ ક્યૂરીનએ અરજદાર અથવા તેમના વકીલ સરિહત કોઈ અ4ય વ્યવિક્ત સામે સામગ્રી અંગેનો કોઇ ખુલાસો નહીં કરવા અથવા તેની ચચા- નહીં કરવાની શપથ લેવાની રહેશે. ૧૭૩ બંધારણની અનુચ્છેદ-૧૪૫ માં )પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે, સવ ચ્ચ અદાલતના તમામ વિનણ-યો માત્ર ખુલ્લી અદાલતમાં જ આપવામાં આવશે.જોકે, જાહેર રિહતની મુવિક્તની પ્રવિIયા ગોપનીય વ્યવ)થાના વાતાવરણમાં હાથ ધરવામાં આવશે, પરંતુ અદાલતે ખુલ્લી અદાલતમાં દાવાને મંજૂર કરવા અથવા નકારી કાઢવા મા*ે તક-સંગત આદેશ પસાર કરવો જરૂરી છે.અમે એ વાતથી વાકેફ છીએ કે એેવો વાંધો રજૂ થઇ શકે છે કે દાવાને મંજૂરી આપવાના કારણોને 4યાયી ઠરાવતા આદેશમાં તે જે સામગ્રી અંગે સંરક્ષણની માંગણી કરવા માંગે છે તેના પરની મારિહતીનો જ ખુલાસો કરવો પડશે.આવા વિક)સાઓમાં પણ અદાલત દ્વારા તેમણે જે સિસદ્ધાંતો પર વિવચાર કય હતો અને લાગુ કયા- હતા તેના પર તક-સંગત આદેશ પૂરો પાડવાની જરૂર છે, ભલે પછી જે સામગ્રીનો ખુલાસો કરવાની માંગણી કરવામાં આવી હોય તેને તક-સંગત આદેશમાંથી બાદ કરવામાં આવી હોય.જોકે, તક-સંગત આદેશમાંથી બાદ કરાયેલ સામગ્રી અદાલતના રેકોડ-માં સંગ્રરિહત કરવામાં આવશે, જે ભવિવષ્યમાં જરૂર જણાશે તો અદાલતોને પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. ૧૭૪ સિસવિવલ અપીલો આથી મંજુર કરવામાં આવે છે.એેમઆઇબી હવે આ ચુકાદાને આધારે ચાર અઠવાવિડયાની અંદર રિર4યુઅલની પરવાનગીઓ આપવાની કાય-વાહી હાથ ધરશે અને અ4ય તમામ સત્તામંડળો જરૂરી મંજૂરીઓ આપવામાં સહકાર આપશે.આ અદાલતનો વચગાળાનો આદેશ રિર4યુઅલની પરવાનગી ન મળે ત્યાં સુધી ચાલુ રહેશે. ૧૭૫ બાકી રહેલી અરજીઓ, જો કોઈ હોય તો, તેનો વિનકાલ કરવામાં આવશે..........................મુખ્ય 4યાયમૂર્તિત [ડૉ. ધનંજય વાય ચંદ્રચુડ]...............................4યાયમૂર્તિત [રિહમા કોહલી] નવી રિદલ્હી; ૫ એમિપ્રલ, ૨૦૨૩ This judgment has been translated using AI Tool – SUVAS.: DISCLAIMER The translated Judgment in vernacular language is / meant for the restricted use of the litigant to understand it in his. her language and may not be used for any other purpose For all, practical and official purposes the English version of the Judgment shall be authentic and shall hold the field for the purpose of. execution and implementation