Full Text
े िेल्या न्यायलनणणयाचा मराठी अनुवाद )
प्रकाशनयोग्य
भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात
फौजदारी अपिलीय अपधकारीता
फौजदारी अिील क्र. 1636-1637/2023
( पर्वशेष अनुमपत यापिका (फौ.) क्र . 11009-11010/2015 मध्ये)
प्रकाश पनशाद उफ
फ क
े र्वट पिनक पनशाद... अिीलकताफ
पर्वरुद्ध
महाराष्ट्र राज्य... उत्तरर्वादी
न्यायपनर्फय
न्यायमूती संजय करोल, अनुमती लदिी.
JUDGMENT
2. सध्याच्या अपीिांमध्ये लवचार करण्यासाठी िािीि मुद्दे उद्भवतातः
1) अपीिकर्त्ाणचे प्रकटीकरण लनवेदन ज्या भाषेत क े िे गेिे आहे र्त्ा भाषेत र्त्ाची न ंद न करता अपीिकर्त्ाणिा पूणणपणे अज्ञात असिेल्या भाषेत र्त्ाची न ंद करणे, र्त्ातीि मजक ू रही वाचून र्त्ािा समजावून न सांगणे, या पररखितीस न्याय लमळण्यासाठी झािेिा क णताही पूवणग्रह असे म्हणता येईि का? 2023 INSC 561
2) डी. एन. ए. पुरावा हा अपीिकर्त्ाणचा द ष लनलित करण्यासाठी एकमेव आधार ठरू शकत का?
3) अलभय गपक्षाने लनलित क े िेिी आलण र्त्ावर अविंबून असिेिी पररखिती िर िरच क े वळ अपीिकर्त्ाणच्या गुन्ह्याकडे लनदेश करते का, ज्यामुळे इतर क णर्त्ाही व्यक्तीच्या क णर्त्ाही आलण इतर सवण शक्यता बंद ह तात का? तथ्यात्मक लोलक:
3. लदनांक 12.6.2010 र जी प िीस ठाणे, भाईंदर (ठाणे, महाराष्ट्र ) येथे न ंदवण्यात आिेल्या प्रथम िबरी अहवाि हृ. 109/2010 नुसार, अपीिकताण प्रकाश लनशाद उर् ण क े वट लझनक लनशाद यांच्यावर भारतीय दंड संलहता, 1860 (थ डक्यात 'आय. पी. सी.') च्या किम 376, 377,302 आलण 201 अंतगणत दंडनीय गुन्ळा क े ल्याबद्दि आर प ठे वण्यात आिे ह ते. सत्र प्रकरण हृ. 407/2010 मध्ये 27.11.2014 र जी देण्यात आिेल्या लनकािानुसार, संपरीक्षा न्यायाियाने सवण गुन्ह्यांच्या संदभाणत आर पीिा द षी ठरविे आलण भारतीय दंड संलहतेच्या किम 302 अंतगणत आर पीिा र्ाशीची लशक्षा आलण इतर गुन्ह्यांसाठी तुर ं गवासाची लशक्षा ठ ठाविी. संपरीक्षा क टाणने िादिेल्या लशक्षांचा एक सारणीबद्ध दशणकतक्ता िािी लदिेिा आहे: अनु.हृ. भारतीय दंड संलहता, 1860 अंतगणत वैधालनक तरतूद अपीिकर्त्ाणवर ठ ठावण्यात अिेिी लशक्षा
1. किम 376 जन्मठे पेची लशक्षा आलण 1,000 र. दंड. न भरल्यास, 3 मलहन्यांच्या कािावधीसाठी कठ र कारावासाची लशक्षा.
2. किम 377 जन्मठे पेची लशक्षा आलण 1,000 र. दंड. न भरल्यास, 3 मलहन्यांच्या कािावधीसाठी कठ र कारावासाची लशक्षा.
3. किम 302 मृर्त्ुदंड आलण 3,000 र. दंड. न भरल्यास, 9 मलहन्यांच्या कािावधीसाठी कठ र कारावासाची लशक्षा.
4. किम 201 7 वषाांसाठी कठ र कारावासाची लशक्षा आलण 1,000 र. दंड. न भरल्यास, 3 मलहन्यांच्या कािावधीसाठी कठ र कारावासाची लशक्षा.
4. द न्ळी कायणवाहीतीि पलहिे अपीि न्यायािय असिेल्या मुंबई उच्च न्यायाियाने िादिेल्या र्ाशीच्या लशक्षेसह वस्तुखितीचे लनष्कषण आलण द षलसद्धी यांस पुष्ट्ी लदिी ह ती. र्त्ासाठी 13 व 14.10.2015 र जी र्ौजदारी अपीि हृ. 88/2015 आलण र्ौजदारी पुष्ट्ीकरण प्रकरण हृ. 4/2014 मध्ये देण्यात आिेल्या एकलत्रत न्यायलनणणयाचा संदभण देण्यात आिा ह ता. र्त्ामुळे, अपीिकर्त्ाणने सादर क े िेिे सध्याचे अपीि.
5. िािच्या न्यायाियांना एकाच वेळी अलभय ग पक्षाने हे प्रकरण वाजवी संशयाच्या पिीकडे िालपत क े ल्याचे आढळिे, ते असे की, अपीिकर्त्ाणने अल्पवयीन मुिीवर (सहा वषे वयाची) िैंलगक अर्त्ाचार करून लतिा मारून टाकिे. तसेच, पुरावे नष्ट् करण्याच्या प्रयत्नात लतिा नाल्यात र् े क ू न लदिे आलण गुन्ह्याचा भौलतक पुरावा िपविा.
6. या उंबरठ्यावर, आम्ही हे दशणवू शकत की हे पररखितीजन्य पुराव्याचे प्रकरण आहे, कारण अपीिकर्त्ाणवर ज्या गुन्ह्यासाठी आर प ठे वण्यात आिा आहे र्त्ा गुन्ह्याचा क णीही साक्षीदार नाही. अलभय ग पक्षाचा िटिा हा प्रामुख्याने प्रर्त्क्षदशी पुराव्यावर नव्हे तर अपीिकर्त्ाणच्या कबुिीजबाबावर आधाररत आहे ज्याद्वारे गुन्ह्यातीि मुद्देमािाची पुनप्राणप्ती ह ते आलण वैज्ञालनक लवश्लेषणाद्वारे र्त्ाचा गुन्ळा लसद्ध ह त. पीलडतेच्या अंतवणस्त्ांवर आलण तीच्या य नीवर सापडिेिे अपीिकर्त्ाणचे वीयण नमूद करणारा डीएनए लवश्लेषण अहवाि हा या प्रकरणाचा आधारस्तंभ आहे.
7. अलभय ग पक्षाच्या साक्षीदारांच्या साक्षींद्वारे उघड क े ल्याप्रमाणे, आता आम्ही अलभय ग पक्षाचे म्हणणे तपासण्यासाठी पुढे जात आह त.तथालप, सुलवधेसाठी, अलभय ग पक्षाचे 13 साक्षीदार सारणीबद्ध स्वरूपात लदिे गेिे आहेत, ज्यांचे वगीकरण िािीिप्रमाणे क े िे आहे:
1) वैद्यकीय परीक्षक साक्षीदार हृ. 4 - डॉ. अंजिी लपंपळे यांची साक्ष, (लनशाणी हृ. 27);
2) स्वतंत्र साक्षीदारांची साक्ष, पुढीिप्रमाणे; साक्षीदार हृ.1- मुस्तलकन म हम्मद इस्माईि शेि, वडीि (लनशाणी हृ. 18), साक्षीदार हृ. 2 - रेहानाबान, आई (लनशाणी हृ. 20) आलण साक्षीदार हृ.3-र्ालिम अहमद इब्रालहम शेि, काका (लनशाणी हृ.21) (सवण अलभय क्तीचे/पीलडतेचे नातेवाईक आहेत); 3) तपास अलधकारी साक्षीदार हृ. 6 उपलनरीक्षक सुरेश गणपत लचल्लावार, पलहिे तपास अलधकारी यांची साक्ष, (लनशाणी हृ. 42), साक्षीदार हृ. 11 - अश क स नार, हेड कॉन्लेबि (लनशाणी हृ. 56), साक्षीदार हृ. 12 - एपीआय. सुधीर शांताराम, दुसरे तपास अलधकारी (लनशाणी हृ. 65) आलण साक्षीदार हृ.13 - प िीस उपायुक्त दीपक पुंडलिक देवराज, लतसरे तपास अलधकारी (लनशाणी हृ. 67); आलण 4) गुन्ह्यातीि मुद्देमािाच्या जप्तीसाठी साक्षीदारांची साक्ष, पुढीिप्रमाणे, साक्षीदार हृ. 5 - लबलपन स हनिाि बार्ना (लनशाणी हृ. 34), साक्षीदार हृ. 7 - सुरेश जगदीश िंडेिवाि (लनशाणी हृ. 46), साक्षीदार हृ. 8 - लवशाि नवीन चंद्र साहा (लनशाणी हृ. 49), साक्षीदार हृ. 9 - लवजय सुदामा स नी (लनशाणी हृ. 53) आलण साक्षीदार हृ. 10 - रामििन जयस्वाि (लनशाणी हृ. 54), जे पंच साक्षीदार आहेत. अनु. हृ. अलभय ग पक्षातर् े साक्षीदार प्रकार साक्षीदार हृ. 1 मुस्तलकन म हम्मद इस्माईि शेि. पीलडतेचे वडीि साक्षीदार हृ. 2 रेहनाबान म हम्मद शेि पीलडतेची आई साक्षीदार हृ. 3 र्ािीम अहमद इब्रालहम शेि पीलडतेचे काका साक्षीदार हृ. 4 डॉ. अंजिी लपंपळे वैद्यकीय परीक्षक साक्षीदार हृ. 5 लबलपन स हनिाि बार्ना 13.06.2010 र जी क े िेल्या श धासाठी पंच साक्षीदार साक्षीदार हृ. 6 एस.आय. सुरेश गणपत लचल्लावार पलहिे तपास अलधकारी - 12.06.2010 र जी श ध घेतिा साक्षीदार हृ. 7 सुरेश जगदीश िंडेिवाि 16.06.2010 र जी क े िेल्या साक्षीदार हृ. 8 लवशाि नवीन चंद्र साहा 17.06.2010 र जी क े िेल्या साक्षीदार हृ. 9 लवजय सुदामा स नी पंच साक्षीदार - 12.06.2020 र जी गुन्ळयाच्या लठकाणी साक्षीदार साक्षीदार हृ. 10 रामििन जयस्वाि पंच साक्षीदार - 12.06.2020 र जी गुन्ळयाच्या लठकाणी साक्षीदार साक्षीदार हृ. 11 अश क स नार हेड कॉन्लेबि कॉन्लेबि- - 12.06.2010 र जी अहवाि न ंदविा साक्षीदार हृ. 12 ए. पी. आय. सुधीर शांतराम क ु डािकर दुसरे तपास अलधकारी - 13.06.2010 आलण 17.06.2010 र जी श ध घेतिा. साक्षीदार हृ. 13 प िीस उपायुक्त, दीपक पुंडलिक देवराज लतसरे तपास अलधकारी - 16 06.2010 आलण 17.06.2010 र जी श ध घेतिा
8. साक्षीदार हृ. 1 आलण साक्षीदार हृ. 2 यांच्या लववाहातून पीलडतेचा जन्म झािा ह ता आलण घटनेच्या वेळी, म्हणजेच, 11.6.2010 र जी, ती र्क्त 6 वषाांची ह ती.लतची ओळि लक ं वा शवलवच्छे दनापूवीच्या म ठ्या जिमांमुळे लतचा मृर्त्ू झािा या वस्तुखितीवर क णताही वाद नाही.
9. पीलडतेच्या शरीराची तपासणी करणाऱ्या डॉ. अंजिी लपंपळे (साक्षीदार हृ. 4) यांनी र्त्ांनी क े िेल्या शवलवच्छे दनाच्या तथ्याची आलण र्त्ाचा वैद्यकीय अहवाि (लनशाणी हृ. 28 ) तयार क े ल्याची साक्ष लदिी आहे.शपथेवर साक्ष देताना र्त्ांनी सांलगतिे की, पीलडतेिा लतच्या द न्ळी गुप्तांगांसह लतच्या शरीरावर अनेक जिमा (एक ू ण 15) झािेल्या आहेत.लनः संशयपणे अशा जिमा जबर, गंभीर आलण प्राणघातक स्वरूपाच्या असतात. अशा प्रकारे, अलभय ग पक्षाने हर्त्ेच्या मृर्त्ूचे प्रकरण क णर्त्ाही संशयाच्या पिीकडे िालपत क े िे आहे.
10. लवचाराधीन असिेिा प्रश्न असा आहेः हा भ्याड गुन्ळा क णी क े िा?त क े वळ अपीिकताण ह ता की दुसरा क णी?
11. या तथ्याची िातरजमा करण्यासाठी, तपास अस लक ं वा संपरीक्षा, वेगवेगळ्या टप्प्ांमध्ये नमूद क े ल्याप्रमाणे आम्ही आता अलभय ग पक्षाचे म्हणणे तपासण्यास पुढे जात.
12. साक्षीदार हृ. 1 ची तहृार (लन. हृ. 19 ज लन. हृ. 1 चा भाग आहे) नुसार न ंदविेल्या 12.6.2010 (लन. हृ. 44) र जीच्या प्रथम िबरी अहवािामध्ये न ंद आहे की 12 जून 2010 र जी सकाळी पीलडतेचा मृतदेह लतच्या घराजवळीि नाल्यात तरंगताना आढळिा ह ता. एका 'अज्ञात व्यक्तीने' लतच्यावर िैंलगक अर्त्ाचार करून लतची हर्त्ा क े िी ह ती, र्त्ानंतर अशा हल्ल्याचे पुरावे नष्ट् करण्याच्या उद्देशाने मृतदेह नाल्यात र् े कण्यात आिा ह ता.
13. िक्षणीय बाब म्हणजे, या टप्प्ावर क णावरही संशय वतणवण्यात आिा नाही. साक्षीदार हृ.11-प लिस अलधकारी यांनी हा प्रथम िबरी अहवाि न ंदविा ह ता. ज्याच्या पररणामी साक्षीदार हृ.6, साक्षीदार हृ.12 आलण साक्षीदार हृ.13 या तीन व्यक्तींनी तपास क े िा.
14. साक्षीदार हृ.[6] (पलहिे तपास अलधकारी) यांनी पंच साक्षीदार-साक्षीदार हृ.[9] आलण साक्षीदार हृ.10 यांच्या उपखितीत पीलडतेचा मृतदेह ताब्यात घेतिा आलण शवलवच्छे दनासाठी पाठविा,जे साक्षीदार हृ.[4] ने क े िे.या तपास अलधकार ऄ ्याने क े वळ जागेचा श ध घेतिा. र्त्ाची भूलमका येथेच संपते.
15. र्त्ानंतर, साक्षीदार हृ.12 (दुसरे तपास अलधकारी) यांनी काही मालहतीच्या आधारे (उघड न क े लेल्या), अपीिकर्त्ाणिा र्त्ाच्या कामाच्या लठकाणाहून 13.6.2010 र जी अटक क े िी आलण साक्षीदार हृ. 5 आलण लपयुष रमेश क ु मार जैन (चौकशी न क े िेल्या) या द न स्वतंत्र साक्षीदारांच्या उपखितीत र्त्ाच्या घराची झडती घेतिी. या श धामुळे लनशाणी हृ.35 वरीि ज्ञापनानुसार गुन्ह्यातीि काही आक्षेपाहण मुद्देमाि सापडिा. अिीलकताफ कोर्त्याही प्रकारे अशा शोधाशी संबंपधत नव्हता.
16. र्त्ानंतर, पुढीि तपास साक्षीदार हृ.13 प िीस उपायुक्त (लतसरे तपास अलधकारी) यांच्यावर स पवण्यात आिा-, ज्यांनी अपीिकर्त्ाणच्या प्रकटीकरण लनवेदनाच्या आधारे, अपीिकर्त्ाणच्या घरी जेथे यापूवी लद.13.06.2010 र जी श ध घेण्यात आिा ह ता, र्त्ासह द न लठकाणी श ध घेतिा. लद. 16 आलण 17 जून 2010 र जी अशा प्रकारचे श ध घेण्यात आिे, ज्यामुळे अपीिकर्त्ाणिा गुन्ह्याशी ज डणारे गुन्ह्यातीि काही आक्षेपाहण मुद्देमाि सापडिा, ज्याच्या वैज्ञालनक लवश्लेषणाद्वारे न्यायवैद्यक तज्ञांनी तयार क े िेल्या डी. एन. ए. अहवािात (लन.85 आलण 86) अपीिकर्त्ाणचा गुन्ह्याशी संबंध लसद्ध झािा. तपास अलधकाऱ्यािा पीलडतेच्या य नीवर अपीिकर्त्ाणच्या वीयाणच्या डागांच्या आलण अपीिकर्त्ाणच्या बलनयनवर पीलडतेच्या रक्ताच्या डागांच्या स्वरूपात गुन्ळा उघड करणारे पुरावे आढळिे, ज्यामुळे अपीिकर्त्ाणिा गुन्ह्याशी ज डिे गेिे. र्त्ामुळे तपास पूणण झाल्यावर न्यायाियात संपरीक्षा साठी चिन सादर करण्यात आिे.
17. उपर क्त पार्श्णभूमीवर, आम्ही आता वर वगीक ृ त क े ल्याप्रमाणे साक्षीदारांच्या साक्ष तपासणीस पुढे जात आह त.
18. साक्षीदार हृ.1, (पीलडतेचे वडीि) स्पष्ट्पणे शपथेवर कबूि करतात की र्त्ांनी आपल्या मुिीचा मृर्त्ू घडवून आणल्याबद्दि क णर्त्ाही व्यक्तीवर क णतीही शंका व्यक्त क े िी नव्हती."माझ्या मुिीच्या मृर्त्ूबद्दि मिा क णाबद्दिही शंका नाही", असे र्त्ांनी स्पष्ट्पणे सांलगतिे.र्त्ाने अपीिकर्त्ाणिा ओळििे, ज संबंलधत साक्षीदाराच्या म्हणण्यानुसार र्त्ाच चाळीत राहत ह ता. र्त्ाची साक्ष अशी वस्तुखिती सूलचत करते की, 11.6.2010 च्या संध्याकाळी, र्त्ाची मुिगी (पीलडता), 6 वषण वयाची, रात्रीचे जेवण करून घरातून गेिी.ती घरी परतिी नसल्याचे पाहून र्त्ाने लतचा श ध घेतिा आलण ती र्त्ाच्या घराजवळीि "गटारात" मृताविेत आढळिी.नंतर, त म्हणत की 14.6.2010 च्या आधी, र्त्ािा अपीिकर्त्ाणने गुन्ळा क े ल्याचा संशय आिा नव्हता. लवशेष म्हणजे, अशा संशयािा कारणीभूत ठरणारी तारीि आलण आधार र्त्ाने उघड क े िेिा नाही.
19. र्त्ाच्या साक्षींचे इतर पैिू, लवशेषतः, लनकरच्या जप्ती संबंधीचे र्त्ाचे लवधान स्वतंत्रपणे हाताळिे जाईि.र्त्ाने लनकर (मुद्देमाि हृ. 10) आपल्या मुिीची असल्याचे मान्य क े िे.
20. पीलडतेची आई साक्षीदार हृ. 2 लहने आपल्या पतीच्या साक्षीिा दुज रा देताना सांलगतिे की, लतच्या मुिीवर हल्ला करून लतची हर्त्ा क णी क े िी हे लतिा 14.6.2010 र जी पयांत माहीत नव्हते. तथालप, लतने न्यायाियात साक्ष लदिी की, लद.12.6.2010 र जीच्या पहाटे, लतने अपीिकर्त्ाणच्या लवनंतीनुसार र्त्ािा एक आगपेटी (मॅच बॉक्स) लदिी.
21. साक्षीदार हृ. 3, साक्षीदार हृ.[1] आलण साक्षीदार हृ.[2] च्या कथनाची पुष्ट्ी करताना, क े वळ असे ज डिे की पीलडता घरी परतिी नसल्याचे पाहून र्त्ािा वाटिे की कदालचत ती शेजाऱ्याच्या घरी दू रदशणन पाहण्यासाठी गेिी असेि. 12.6.2010 च्या सकाळी, एका शेजाऱ्याने-ज्याचे त नाव घेत नाही-साक्षीदार हृ. 2 िा लर्याणदीचा मृतदेह "गटारात" पडल्याची मालहती लदिी.
22. हे िक्षात घेण्यासारिे आहे की क णर्त्ाही नातेवाईकाने गुन्ह्यात अपीिकर्त्ाणचा सहभाग लक ं वा र्त्ाच्याबद्दिच्या र्त्ांच्या संशयाचे कारण उघड क े िे नाही, लवशेषतः 14.6.2010 र जी ज घटनेनंतरचा दुसरा लदवस ह ता.
23. पररखितीजन्य पुराव्यांसंबंधीचा कायदा सुलनलित आहे.जेव्हा एिादा िटिा अशा पुराव्यांद्वारे लनयंलत्रत क े िा जात, तेव्हा पुराव्याने क े वळ अपीिकर्त्ाणच्या द षाकडे लनदेश करणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे इतर सवण गृहीतकांची शक्यता बंद ह ते.
24. शरद पबरधीिंद सारडा पर्वरुद्ध महाराष्ट्र राज्य[1] ((1984) 4 एससीसी 116) हे या लवषयाचे मुख्य लबंदुिान आहे. आमच्यापैकी एक (लवहृम नाथ, न्या.) यांनी इंद्रजीत दास पर्वरुद्ध पििुरा राज्य[2] (2023 एस. सी. सी. ऑनिाईन एस. सी. 201) या प्रकरणात लदिेल्या या न्यायाियाच्या अिीकडीि लनकािामध्ये पररखितीजन्य पुराव्यांवरीि सुलनलित कायद्यावर प्रकाश टाकिा आहे, ज्यामध्ये िािीिप्रमाणे सुवणण तत्त्ांचा पुनरच्चार क े िा आहेः "10. सध्याचे प्रकरण हे पररखितीजन्य पुराव्याचे आहे कारण क णीही गुन्ळा घडताना पालहिे नाही.पररखितीजन्य पुराव्याच्या बाबतीत कायदा सुखितीत आहे. शरद लबरधीचंद सारडा लवरद्ध महाराष्ट्र राज्य हे प्रमुि प्रकरण आहे. र्त्ानुसार, पररखिती लनलितपणे आर पीच्या अपराधाकडे लनदेश करणारी असिी पालहजे; एकलत्रतपणे घेतिेल्या पररखितीने एक अशी सािळी तयार क े िी पालहजे की सवण मानवी संभाव्यतेनुसार आर पीने गुन्ळा क े िा ह ता या लनष्कषाणपासून सुटका ह णार नाही आलण ते आर पीच्या अपराधालशवाय इतर क णर्त्ाही गृहीतकावर स्पष्ट्ीकरण देण्यास असमथण असावेत आलण र्त्ाच्या लनदोषतेशी लवसंगत असावेत. शरद लबरधीचंद सारडा (उपर क्त) यांच्या िटल्यात मांडिेिे हे तत्त् या न्यायाियाने सातर्त्ाने पाळिे आहे. अलिकडच्या एका िटल्यात-शैिेंद्र राजदेव पासवान लवरद्ध गुजरात राज्य, या न्यायाियाने असे लनरीक्षण न ंदविे की पररखितीजन्य पुराव्याच्या बाबतीत, कायदा दुहेरी आवश्यकता मांडत. प्रथम, आर पीचा द ष लसद्ध करण्यासाठी आवश्यक असिेल्या पररखितीच्या सािळीतीि प्रर्त्ेक दुवा अलभय ग पक्षाने वाजवी संशयाच्या पिीकडे िालपत क े िा पालहजे आलण दुसरे म्हणजे, सवण पररखिती क े वळ आर पीच्या गुन्ह्याकडे लनदेश करण्यासाठी सुसंगत असणे आवश्यक आहे. वरीि तत्त्े या न्यायाियाने वेळ वेळी पाळिी आलण मंजूर क े िी असल्याने आम्हािा इतर लनकािांचा संदभण देऊन या लनणणयावर भार टाकण्याची गरज नाही".
25. अपीिकर्त्ाणचा द ष लसद्ध करण्यासाठी, अलभय ग पक्ष िािीि पररखितीवर अविंबून असत ः अ) अपीिकताण पीलडतेच्या र्त्ाच चाळीमध्ये राहत ह ता; ब) अपीिकताण गुन्ह्याच्या लठकाणाजवळ सापडिा ह ता; क) अपीिकर्त्ाणने लदनांक 16.6.2010 लन.47 आलण लदनांक 17.6.2010 लन.50 र जी प्रकटीकरण लनवेदने क े िी, ज्यामुळे लन.48 आलण लन.51 वरीि ज्ञापनाद्वारे गुन्ह्यातीि आक्षेपाहण मुद्देमाि अपीिकर्त्ाणच्या घरून आलण इतर लठकाणावरून जप्त करण्यात आिा, जेथे र्त्ाने र्त्ाचे आलण पीलडतेचे कपडे िपवून ठे विेिे ह ते. ड) एका तज्ञाने क े िेल्या वैज्ञालनक लवश्लेषणावर तयार क े िेल्या डी. एन. ए. अहवािात, अपीिकर्त्ाणच्या बालनयनवर पीलडतेचे रक्त आलण पीलडतेच्या कपड्ांवर आलण लतच्या य नीवर र्त्ाचे वीयण असल्याचे लनष्पन्न क े िे गेिे.
26. ही सवण पररखिती अलभय ग पक्षाद्वारे िालपत क े िी गेिी आहे की नाही हे आपण तपासू या. िाळीमध्ये राहर्ाऱ्या 13 जर्ांनी सांपगतलेली गुन्ह्याच्या पिकार्िी पदसून येर्ारी िररस्थिती
27. साक्षीदार हृ. 1 आलण साक्षीदार हृ. 2 यांनी सांलगतिे की अपीिकताण र्त्ाच चाळी मध्ये राहत ह ता, जरी र्त्ांनी र्त्ाच्या घराची ओळि पटविी नाही.आलण याबद्दि एवढेच. त लतथे राहत असल्याचा दुसरा क णताही पुरावा नाही. जरी आईचे 12.6.2010 च्या पहाटे अपीिकर्त्ाणिा पालहिे आलण र्त्ािा आगपेटी लदिी असे म्हणणे असिे, असे जरी मानिे जात असिे, तरी यामुळे अलभय ग पक्षाचा िटिा पुढे सरकत नाही. ज्या लठकाणी कलथत गुन्ळा झािा र्त्ा लठकाणी लक ं वा ज्या लठकाणाहून मृतदेह सापडिा र्त्ा लठकाणी अपीिकताण सापडिा नाही. गुन्ळा घडल्याचे लठकाण आलण अपीिकर्त्ाणिा सकाळच्या वेळी ज्या लठकाणी पालहिे गेिे ह ते र्त्ा द न लठकाणांमधीि अंतर लनलित करण्यात अलभय ग पक्षािा यश आिेिे नाही. या संदभाणत क णताही घटनािळ नकाशा (स्पॉट मॅप) लक ं वा क णताही प्रर्त्क्षदशी पुरावा नाही. वर नमूद क े ल्याप्रमाणे, या साक्षीदारांना अपीिकर्त्ाणने गुन्ळा क े ल्याचा श ध कशामुळे िागिा हे उघड झािे नाही.साक्षीदार हृ.[1] ने अपीिकर्त्ाणवर संशय व्यक्त करत लदिेल्या मालहतीच्या आधारेच र्त्ािा 13.6.2010 र जी अटक करण्यात आिी आलण र्त्ाच लदवशी र्त्ाच्या लनवासिानाची झडती घेण्यात आिी.येथेच अलभय ग पक्षाच्या िटल्यातीि म ठा लवर धाभास, ि टे नसिा तरी, सम र येत.तपास अलधकारी साक्षीदार हृ.12 यांनी क े वळ लर्याणदीचे वडीि, म्हणजेच, साक्षीदार हृ.[1] यांनी लदिेल्या मालहतीच्या आधारेच अपीिकर्त्ाणवर संशय व्यक्त क े िा आहे. साक्षीदार हृ.12 सांगतात की "मृताच्या वलडिांनी अपीिकर्त्ाणलवरद्ध संशय व्यक्त क े िा आलण र्त्ाच्या घराची झडती घेतिी गेिी. "आलण साक्षीदार हृ.[1] म्हणत की" र्त्ाने 14.6.2010 च्या आधी क णावरही संशय घेतिा नाही. 14 जून 2010 र जी नव्हे तर 13 तारिेिा श ध घेण्यात आिा. ते पुढे म्हणािे की, अपीिकर्त्ाणच्या घरािा क ु िूप िाविेिे पाहून र्त्ांनी मुंबईतीि वैद्यकीय लवश्लेषकािा ब िाविे, र्त्ानंतर र्त्ांनी अपीिकर्त्ाणच्या घराचे क ु िूप त ड ू न, 13.6.2010 र जी लनशाणी हृ. 36 द्वारे गुन्ह्यातीि आक्षेपाहण मुद्देमाि जप्त क े िा आलण त पुढीिप्रमाणे आहे: मुद्देमाि हृ. 1 - चौरस काडणब डण; मुद्देमाि हृ. 2 - ब्लँक े ट; मुद्देमाि हृ. 3 - र्रशांचे तुकडे; मुद्देमाि हृ. 4 - चटई; 14. मुद्देमाि हृ. 5-टॉवेि; मुद्देमाि हृ. 6 - पाना मुद्देमाि हृ. 7 - उशीवर आढळिेिे क े स; मुद्देमाि हृ. 8 - चटई; आलण मुद्देमाि हृ. 9 - उशी
28. साक्षीदार हृ. 5 आलण लपयुष रमेश क ु मार जैन (तपासणी न क े िेिे) यांच्या उपखितीत श ध घेऊन र्त्ांनी घरािा क ु िूप िावून सीि क े िे.या द घांपैकी अलभय ग पक्षाने साक्षीदार हृ. 5 या क े वळ एका साक्षीदाराची चौकशी क े िी.या साक्षीदाराच्या तसेच तपास अलधकारी आलण पीलडतेच्या नातेवाईकांच्या साक्षीचा अभ्यास क े ल्यास, एक प्रमुि तथ्य लसद्ध ह त नाही, की क णर्त्ा व्यक्तीने अपीिकर्त्ाणचे घर प्रर्त्क्षात ओळििे ह ते.
29. 'चाळ' हा घरांचा एक समूह आहे ज एकलत्रतपणे, आकाराने िूपच िहान आलण दाट ि कवस्तीचा असत.ही एक स्वस्त लनवास व्यविा आहे, काही ि कांसाठी तात्पुरती, तर इतरांसाठी कायमस्वरूपी.अलपिकर्त्ाणचे नेमक े घर/ि िी क णीही लनलितपणे ओळित नसल्याच्या उपखित तथ्यांमध्ये, र्त्ाच चाळी मध्ये राहणे, हे अपीिकर्त्ाणच्या अपराधाकडे लनदेश करणारी पररखिती असू शकत नाही. (उपर क्त) लनणणयांवरून स्पष्ट् ह ते र्त्ाप्रमाणे, एिादी पररखिती प्रिालपत ह ण्यासाठी, शंका नसावी; ज्या अपीिकर्त्ाणलवरद्ध पररखिती लसद्ध करण्याचा प्रयत्न क े िा जात आहे, र्त्ाने नव्हे, तर दुसऱ्या क णीतरी हा गुन्ळा क े िा असावा, या शक्यतेिा र्त्ाने जागा स ड ू नये.
30. पीलडतेने अपीिकर्त्ाणच्या सांगण्यावरून घरातून बाहेर पडल्याचे क णर्त्ाही साक्षीदाराने सांलगतिे नाही, तसेच अपीिकताण आलण पीलडता यांना क णर्त्ाही वेळी एकत्र पालहल्या बद्दि क णीही साक्ष लदिी नाही; अपीिकताण साक्षीदार हृ. 1 च्या घरी भेट देणारा देिीि नव्हता. र्त्ांचा क णताही संबंध नाही, मग ते क णर्त्ाही स्वरूपाचे अस.एवढेच सांलगतिे जाते की रात्रीचे जेवण क े ल्यानंतर पीलडता घरातून बाहेर गेिी आलण साक्षीदार हृ.[3] म्हणत की र्त्ािा वाटिे की ती कदालचत शेजाऱ्याच्या घरी टीव्ही पाहण्यासाठी गेिी असेि. या प्रकरणात, शेवटचा पालहिेिा लसद्धांत, िागू पडत नाही. जरी आमच्यासम र युखक्तवाद क े िा गेिा असिा तरी, संपरीक्षा क टाणने द न्ळी बाजूंनी ही पररणामाची पररखिती असल्याचे य ग्यररर्त्ा मानिे नाही. अिीलकत्याफिे िररस्थिती प्रकटीकरर् पनर्वेदन आपर् गुन्ह्यातील आक्षेिाहफ मुद्देमालािी जप्ती
31. साक्षीदार हृ.12 आलण साक्षीदार हृ.13 च्या साक्षींचे एकलत्रत वाचन पुढे अलभय ग पक्षाचे प्रकरणािा स्वाभालवकपणे असंभवनीय बनवते, जरी ते स्व-लवर धाभासी नसिे तरी आलण या पररखितीत अशक्य आहे.
32. साक्षीदार हृ.5, ज्याने अपीिकर्त्ाणच्या घरात रक्ताने माििेिी लनकर पालहिी आहे, र्त्ाच्या सांगण्याप्रमाणे साक्षीदार हृ.12 अशी वस्तुखिती उघड करत नाही. लनलवणवादपणे, या द न्ळी साक्षीदारांनी एकत्र अपीिकर्त्ाणच्या कलथत घरािा र्क्त एकदाच, म्हणजेच, 13.6.2010 र जी भेट लदिी. ही न ंद घेण्यासारिी बाब आहे की प लिसांनी पीलडतेशी संबंलधत क े वळ एक लनकर जप्त क े िी, जी 16.6.2010 र जी क े िेल्या दुसऱ्या श धम लहमेच्या वेळी जप्त करण्यात आिी ह ती, ज्यामुळे साक्षीदार हृ. 13 ने साक्षीदार हृ. 9 च्या उपखितीत क े िेिी जप्ती अर्त्ंत संशयास्पद असल्याचे दशणवते, लवशेषतः जेव्हा श ध आलण र्त्ानंतर गुन्ह्यातीि मुद्देमािाची जप्ती नाकारिी जाते.
33. आणिी एक लवर धाभास आहे ज उपखित तथ्यांमध्ये महत्वपूणण आहे आलण पलहल्या श धादरम्यान जप्त क े िेिा मुद्देमाि जप्त करण्याची वेळ यात महत्त्पूणण आहे.पंचनामा (लनशाणी हृ. 36) हे उघड करते की त 13.6.2010 च्या रात्री 9.00 ते 9.30 दरम्यान क े िा गेिा ह ता, तर साक्षीदार हृ.[5] नुसार, जप्तीची सवण कायणवाही 2.00 ते 2.30 वाजेपूवी पूणण झाल्याचे लदसते आलण त पयांत साक्षीदार घरी परतिा ह ता. िरं तर, श धाची वस्तुखितीच संशयास्पद आहे कारण साक्षीदार हृ. 5 स्पष्ट्पणे सांगत की श ध घेतल्यानंतर र्त्ाने र्त्ा प लिस ठाण्यािा भेट लदिी लजथे र्त्ाच्या "स्वाक्षऱ्या" घेतल्या ह र्त्ा, तथालप, त स्पष्ट् करत की यापूवीही र्त्ाच्या स्वाक्षऱ्या घेण्यात आल्या ह र्त्ा, परंतु क णर्त्ा कागदावर आलण क णर्त्ा हेतूसाठी याचा र्त्ाने िुिासा क े िा नाही.
34. आता आपण साक्षीदार हृ.13, तपास अलधकारी, जे अलभय ग पक्षाचे मुख्य साक्षीदार आहेत र्त्ांच्या साक्षीकडे वळू. र्त्ाच्या लवधानानुसार, 16.6.2010 र जी, प लिस क ठडीत असताना, अपीिकर्त्ाणने स्वतंत्र साक्षीदार; साक्षीदार हृ. 7 आलण पी. क े. मेहता (चौकशी न क े िेिे) यांच्या उपखितीत प्रकटीकरण लनवेदन (लन. 47) लदिे. लनवेदनात असे उघड झािे आहे की अपीिकर्त्ाणने पीलडतेची लनकर आलण घटनेच्या वेळी र्त्ाने पररधान क े िेिे र्त्ाचे कपडे र्त्ाच्या घरात िपविे ह ते, जे त ओळिण्यास आलण ताब्यात देण्यास तयार ह ता.
35. र्त्ानुसार, 16.6.2010 र जी साक्षीदार हृ. 13 ने पंच, कमणचारीवगण आलण अपीिकर्त्ाणसह गणेश देवि नागरच्या ि िी हृ. 39 चा श ध घेतिा.ि िी उघडण्यात आिी आलण अपीिकर्त्ाणने 'अमूि ग ल्ड नाव असिेिे 45 मापाची लनकर' आलण एक 'अमूि ग ल्ड नाव असिेिे 80 सेंटीमीटर मापाची पांढऱ्या रंगाची बलनयन' रक्ताचे डाग असिेिे आलण एक 'रािाडी रंगाचा बरमुडा' आलण एक 'स लर्या असे लिलहिेिा 65 सेंटीमीटर मापाची तपलकरी रंगाची लनकर ' आलण रक्ताचे काही डाग दािविे.पंचांच्या उपखितीत लनशाणी क ्.48 वरीि ज्ञापनाद्वारे हा मुद्देमाि जप्त करण्यात आिा. 17.6.2010 र जी अपीिकर्त्ाणने क ठडीत असताना दुसरे प्रकटीकरण लनवेदन न ंदविे, ज्यामध्ये र्त्ाने सांलगतिे की घटनेच्या लदवशी र्त्ाने घातिेिे काही अलतररक्त कपडे जप्त क े िे जाऊ शकतात. र्त्ानुसार, लदनांक 17.6.2010 र जीच्या लनशाणी हृ. 50 वरीि लनवेदनाच्या आधारे, प लिस कमणचा-यांनी अपीिकर्त्ाणसह वाळीव नाक्यापासून अंदाजे द न लकि मीटर अंतरावर असिेल्या दीपश्री इमारतीतीि ि िी हृ.206 मध्ये जाऊन श ध घेतिा. एका गणेश भीमा (गणेश कलपिदेव लमश्रा) या व्यक्तीने ि िीचा दरवाजा उघडिा आलण अपीिकर्त्ाणने क े िेल्या प्रकटीकरणानुसार,प लिसांनी लदनांक 17.6.2010 च्या ज्ञापनाद्वारे (लन.51) गुन्ह्यातीि काही आक्षेपाहण मुद्देमाि जप्त क े िा.
36. लदनांक 17.6.2010 पूवी जप्त क े िेिा सवण मुद्देमाि लन.68 आलण लन.69 वरीि लदनांक 16.6.2010 र जीच्या पत्रांद्वारे वैज्ञालनक लवश्लेषणासाठी पाठवण्यात आिा ह ता, अपीिकर्त्ाणच्या रक्ताचा नमुना डीएनए प्र र्ाइलिंगसाठी पाठवण्यात आिा ह ता.अपीिकर्त्ाणचे रक्त, निे आलण क े सांचे नमुने जमा करण्यासाठीही र्त्ांनी शासकीय रग्णाियािा पत्र पाठविे. तपासादरम्यान र्त्ांनी रासायलनक लवश्लेषणाचा अहवाि तसेच डीएनए अहवाि आलण एर्एसएि अहवािही लमळविा.एका तज्ञाने तयार क े िेल्या या डी. एन. ए. अहवािात लर्याणदीच्या गुप्तांगांमधून काढिेल्या स्त्ावावर अपीिकर्त्ाणच्या 'खव्हसेरा' (वीयण) चे नमुने आढळू न आिे. र्त्ांनी अपीिकर्त्ाणबर बर राहणाऱ्या मुन्ना सर जचा जबाबही न ंदविा. असा या साक्षीदाराच्या सरतपासणीचा सार आहे.
37. याची न ंद घेतिी पालहजे की या साक्षीदाराने लक ं वा इतर क णीही र्ौजदारी प्रलहृया संलहतेच्या किम 53 ए अंतगणत (यापुढे, 'र्ौ.प्र.सं.') नमूद क े ल्याप्रमाणे, अपीिकर्त्ाणच्या वैद्यकीय तपासणीची वस्तुखिती उघड क े िेिी नाही.
38. पुढे, अपीिकर्त्ाणच्या वैद्यकीय तपासणीसाठी र्त्ाने क े िेल्या संपकाणचा कधीही पाठपुरावा करण्यात आिा ह ता की नाही हे माहीत नाही. तसेच, र्त्ाचे पररणामी ह णारे पररणामही नाही. अपीिकर्त्ाणच्या शरीराच्या अवयवांचे नमुने जर क णी घेतिेिे असतीि, तर ते एक गूढ आहे. अहवाि अशी वस्तुखिती उघड करत नाही.साक्षीदारांचा हवािा देऊनही न्यायाियात गणेश भीमा आलण मुन्ना सर ज यांची चौकशी न झाल्याने र्त्ांची बाजू अप्रमालणत ठरते, ज्यामुळे पररखितीच्या सािळीमध्ये अंतर लनमाणण ह ते आलण ती पूणण ह ण्यापासून र ििी जाते.
39. ज्या घरातून 17.6.2010 र जी मुद्देमाि जप्त करण्यात आिा ते घर अपीिकर्त्ाणच्या मािकीचे लक ं वा क े वळ र्त्ाच्या ताब्यात नव्हते. र्त्ाऐवजी, तपास अलधकाऱ्याने कबूि क े ल्याप्रमाणे, ते त्रयि असामीच्या मािकीचे ह ते. तपास अलधकारी कबूि करत की या घरात गणेश भीमा नावाच्या व्यक्तीने वास्तव्य क े िे ह ते, ज्याची या प्रकरणात कधीही चौकशी झािी नाही, तसेच मुन्ना सर जने 19.6.2010 र जी काय आलण का उघड क े िे आहे, हे देिीि लदवा उजेडात पालहिे गेिेिे नाही. गुन्ह्यात र्त्ांचा सहभागही नाकारिा गेिेिा नाही.या मुद्द्यावर लन. 35 च्या तपासणीतून असे लदसून येते की अपीिकताण लजथे राहत ह ता ते घर मुन्ना िािचंद यांच्या मािकीचे ह ते आलण ते अपीिकताण आलण प्रकाश, ज्याची तपासणी करण्यात आिेिी नाही, यांच्याकडे संयुक्तररर्त्ा ताब्यात ह ते.
40. या साक्षीदाराच्या साक्षीच्या सर्त्तेवर आणिी संशय घेण्याज गी ग ष्ट् उिटतपासणीच्या भागात सम र आिी आहे, ज्यामध्ये र्त्ाने लन.47 वरीि लनवेदनात "आर पीने कपडे िपविे ह ते" असा उल्लेि क े िा नसल्याचे कबूि क े िे आहे. या प्रकरणाच्या दृलष्ट्क नातून, अशा प्रकारे श धिेिा मुद्देमाि पुरावा कायद्याच्या किम 27 च्या संदभाणत एक श ध असल्याचे म्हटिे जाऊ शकत नाही.
41. िक्षणीय बाब म्हणजे, साक्षीदार हृ. 7 च्या साक्षीवरून हे स्पष्ट् ह ते की अपीिकर्त्ाणिा मराठी भाषा मालहत नव्हती कारण त म्हणत की "मिा मालहत आहे की अपीिकर्त्ाणिा मराठी मालहत नाही".
42. पंच साक्षीदार साक्षीदार हृ. 8 च्या साक्षीची बारकाईने तपासणी क े ल्यास असे लदसून येते की अपीिकर्त्ाणने र्त्ाचा जबाब लहंदीत लदिा ह ता, मराठीत नाही.
43. तथालप, साक्षीदार हृ. 13 या वस्तुखितीवर गप्प आहे, परंतु सदर प्रकटीकरण लवधानांच्या (लन. 47आलण लन.50) अभ्यासातून ते मराठीमध्ये न ंदविे गेिे असल्याचे लदसून येते आलण तपास अलधकाऱ्याने अपीिकर्त्ाणिा र्त्ाच्या िालनक भाषेत र्त्ातीि मजक ू र कधीही वाचून दािविा नाही लक ं वा स्पष्ट् क े िा नाही. पररणामी, प लिसांनी लदिेल्या लवधानाच्या आलण न ंदविेल्या लवधानाच्या सर्त्तेबाबत िात्री नाही.
44. सय्यद कापसम रिर्वी पर्वरुद्ध हैदराबाद राज्य (1953 एस. सी. आर 589) या िटल्यातीि या न्यायाियाच्या घटनापीठाने पुढीि उतारा देताना असे लनरीक्षण न ंदविे आहे की जेव्हा न्यायाियाची भाषा समजून घेण्याचा अभाव असत, तेव्हा यामुळे अपीिकर्त्ाणिा पूवणग्रह लनमाणण ह त. िंडपीठाने असे लनरीक्षण न ंदविेः "9. हैदराबादमधीि सामान्य न्यायाियीन कामकाज उदूणमध्ये चािते यात काही शंका नाही, परंतु उदूण ही हैदराबाद राज्यातीि बहुसंख्य ि कांचीही ब ििी जाणारी भाषा नक्कीच नाही. जर एिाद्या लवलशष्ट् प्रकरणातीि आर पी इंग्रजी भाषेशी पररलचत नसेि आलण र्त्ािा समजते र्त्ा भाषेत र्त्ािा कायणवाहीचा अथण िावण्यासाठी पुरेशा व्यविेच्या अभावामुळे, र्त्ाच्या संपरीक्षेमध्ये त पूवणग्रहदू लषत असेि, तर साहलजकच त एक आधार असू शकत ज र्त्ाच्या द षलसद्धीच्या लवर धात अपीि करताना र्त्ाच्या वतीने उपखित क े िा जाऊ शकत.परंतु आमच्या मते असे म्हटिे जाऊ शकत नाही की न्यायालधकरणाने तसे करण्याची इच्छा व्यक्त क े िी तर इंग्रजीत चािवल्या जाणाऱ्या कायणवाहीशी संबंलधत लनयमाविीतीि तरतूद संलवधानातीि समान संरक्षण किमाचे उल्लंघन करते". (भर लदिा गेिा )
45. सध्याच्या प्रकरणात, कायद्याचा उपर क्त प्रस्ताव पूणणपणे िागू ह त.न ंदविेल्या पुराव्यांच्या अभ्यासातून आम्हािा असे आढळिे आहे की अपीिकर्त्ाणिा मराठीमध्ये कसे वाचावे आलण कसे लिहावे हे मालहत नव्हते. ही खिती असल्याने, या न्यायाियाने अपीिकर्त्ाणिा र्त्ाच्या लवर धातीि अलभय ग पक्षाचे प्रकरण समजून घेण्यास सक्षम/पात्र ह ण्याचे महत्त् अध रेखित क े िे आहे.असे करण्यात असमथणतेमुळे, भाषेच्या अडथळ्यामुळे, अपीिकर्त्ाणच्या प्रकरणावर पूवणग्रह लनमाणण ह त.ज्याची िालनक भाषा मराठी नव्हे तर लहंदी ह ती, अशा अपीिकर्त्ाणचा तसेच इतरांचा पुरावा न ंदवणे व्यवहायण नव्हते असे दािवणारी क ु ठिीही न ंद नाही. मूळ साक्ष, ज्यातून मजक ू र, सारांश आलण र्त्ांच्या साक्षीचा िरा अथण काढिा जाऊ शकत, त अलभिेिीचा भाग नाही. र्त्ामुळे, हे स्पष्ट् आहे की भाषेच्या संदभाणत वैधालनक संरक्षणाचे पािन क े िे गेिे नाही, ज्यामुळे सय्यद कापसम ररिर्वी (उपर क्त) प्रकरणाचा संदभण घेता अपीिकर्त्ाणिा पूवणग्रह लनमाणण झािा आहे. येथे क े वळ पसजू क ु ररयन पर्वरुद्ध कनाफटक राज्य 2023 एस. सी. सी. ऑनलाईन 429 मधीि या न्यायाियाच्या लनणणयाची दिि घेत, आम्ही हा लनणणय घेण्यात आल्याचे स्पष्ट् करत की, सादर क े िेिी तथ्ये ज्यात अपीिकर्त्ाणिा दुभाषीचे सहाय्य लदिे गेिे ह ते आलण र्त्ाचे प्रकटीकरण लनवेदन जे तथ्य श धण्यात मदत करते, र्त्ावरूनसुद्धा प्रस्तुत प्रकरणात देिीि अपीिकर्त्ाणचा गुन्ह्याशी संबंध ज डिा जात नाही.
46. पुढे, साक्षीदार हृ. 1 ने म्हटिे आहे की ि िीची लकल्ली, 16.6.2010 र जी मुद्देमाि जप्ती क े ल्यानंतर, "आर पीच्या ि िीतीि ज डीदारािा" देण्यात आिी ह ती. ि िीतीि हा ज डीदार क ण आहे? र्त्ाची तपासणी झािी का? कपडे िपविे जात असल्याची र्त्ािा जाणीव ह ती का? र्त्ाने कपडे िपविे का? गुन्ह्यात र्त्ाचा सहभाग नाकारिा गेिा ह ता का? सवण प्रश्नांचा अंदाज बांधणे बाकी आहे. ि िीतीि या ज डीदाराची तपासणी क े िी गेिी नाही आलण गुन्ह्यातीि र्त्ाचा सहभाग आलण भूलमका याबद्दिही श ध घेतिा नाही.
47. तपास अलधकारी यांचे कथन असा लवर्श्ास लनमाणण करत नाही की, साक्षीदार हृ. 12 ने ि िीिा क ु िूप िाविे ह ते.साक्षीदारािा असे आठवत नाही की अशी क णती न ंद घेतिी गेिी ह ती जी दशणवते की क ु िूपावर िेबि िाविे गेिे ह ते आलण पलहल्या वेळी क े िेल्या श धासाठी सीिबंद क े िे गेिे ह ते. हे िक्षात घेतिे जाऊ शकते की लनवेदनातही, अपीिकर्त्ाणने ि िीत नेमक े कपडे क ु ठे ठे विे ह ते याचा उल्लेि न क े ल्याची कबुिी र्त्ाने लदिी आहे. ४८. प्रथम प्रकटीकरण लनवेदन लनशाणी हृ.४७ च्या मुद्द्यावर, आम्हािा अलभय ग साक्षीदार ७ (PW ७) द्वारे अलभय ग साक्षीदार १३ (PW १३) ची आवृत्ती भौलतकदृष्ट्या लवर धाभासी असल्याचे आढळिे, ज्यांनी अलनलित शब्दात आलण लनलवणवादपणे असे म्हटिे आहे की ‚देवराजने मिा लवचारिे की अपीिकर्त्ाणच्या घरात कपडे िपविे ह ते आलण मी पंच म्हणून काम करण्यास तयार आहे की नाही."(येथे अलभय ग साक्षीदार (पीडब्लू )१३-तपास अलधकाऱ्यािा देवराज म्हणून संब धिे आहे). हे कलथत प्रकटीकरण लनवेदनाच्या अनुषंगाने जप्तीच्या मुद्द्यावर लर्याणदीच्या प्रकरणािा पूणणपणे ि ड ू न काढते. ४९. पीलडतेच्या लनकरच्या जप्तीच्या मुद्द्यावरही र्त्ाचे िान आलण संख्या यांच्या संदभाणत लवर धाभास आहे. आमच्या िक्षात आिे की, अलभय ग साक्षीदार (PW)९ आलण अलभय ग साक्षीदार (PW) १० या द न स्वतंत्र साक्षीदारांच्या उपखितीत मृतदेह ताब्यात घेण्यात आिा. िक्षणीय बाब म्हणजे, अलभय ग साक्षीदार (PW)९ च्या लनवेदनानुसार लदनांक १२.०६.२०१० र जी लपलडतेचा मृतदेह नाल्यातून ताब्यात घेण्यात आिा ह ता आलण ‚एक लनकर पत्राच्या छतावर पडिेिी ह ती. एक रक्ताने माििेिी बलनयन छतावर पडिेिी ह ती". ते पुढे म्हणतात की, मृतदेह ताब्यात घेतल्यानंतर घरी आणण्यात आिा ‚लतच्यावर बिात्कार झािा‛(येथे पीलडतेचा चा संदभण आहे) आलण आलण "मुिीच्या गुप्त भागातून रक्त बाहेर आिे ह ते". हे पत्र्याचे छत अपीिकर्त्ाणच्या घराचे ह ते असे त सांगत नाही. तथालप, पंच साक्षीदार (PW) १ ने असा दावा क े िा आहे की "माझ्या मुिीची लनकर आर पीच्या छतावर सापडिी आहे." परंतु हे अलभय ग साक्षीदार (PW) १३ च्या लनवेदनाशी पूणणपणे लवसंगत आहे, ज्याने म्हटिे ह ते की अपीिकर्त्ाणच्या प्रकटीकरण लनवेदनानुसार लनकर आलण बालनयन जप्त करण्यात आिे ह ते. या मुद्द्यावर, अलभय ग साक्षीदार (PW) १० च्या साक्षीमध्ये आणिी लवर धाभास सम र येत, ज्याने असे म्हटिे आहे की "लतच्या अंगावर कपडे नव्हते" परंतु िगेच असे म्हटिे आहे की "लतने लतच्या अंगावर अंडरवेअर (अंतवणस्त्) घातिे ह ते" आलण "र्त्ाने मयत मुिीचा मृतदेह पालहिा नव्हता". तसेच, अलभय ग साक्षीदार (PW) १० असे सांगत की, त मराठीत लिहू लक ं वा वाचू शकत नाही आलण र्त्ाने लनशाणी हृ ४३ वर प लिस स्टेशनमध्ये र्त्ाच्या स्वाक्षऱ्या मराठीत क े ल्या आहेत. र्त्ामुळे, सर्त् काय आहे आलण क णावर लवर्श्ास ठे वायचा याचा अंदाज अलभिेिातून िावणे कठीण आहे. र्वैज्ञापनक तिासर्ीिी िररस्थिती, पर्वशेषतः र्वैज्ञापनक अपधकाऱ्यािा डीएनए अहर्वाल ५०. लदनांक १३.६.२०१०, १६.६.२०१० आलण १७. ०६. २०१० र जी क े िेल्या श धातून जप्ती करण्यात आिी असे मानिे जात असिे तरीही, प्राप्त मालहतीच्या आधारे आम्ही या प्रकरणाचे आणिी एका क नातून परीक्षण करू शकत आलण ते म्हणजे. तपासादरम्यान प लिसांकड ू न लक ं वा अपीिकर्त्ाणने क े िेल्या लवधानाचा पररणाम म्हणून लक ं वा तपासादरम्यान प लिसांनी प्राप्त क े िेल्या इतर क णर्त्ाही सामग्रीचा पररणाम म्हणून, अपीिकर्त्ाणशी ती संबंलधत आहे की नाही. ५१. या आधारावर आम्हािा आढळिे आहे की अलभय ग पक्षाने हे प्रकरण पुरेसे लसद्ध क े िेिे नाही. हे द न कारणांसाठी आहेः १) जर अपीिकर्त्ाणच्या कलथत घराची १३.६.२०१० र जी सि ि झडती घेण्यात आिी, जसे की लनशाणी हृ. ३५ वरीि ज्ञापन आलण लनशाणी हृ. ३६ वरीि जप्ती ज्ञापना वरून स्पष्ट् ह ते, तर लदनांक १६.६.२०१० र जी जप्त करण्यात आिेल्या वस्तूंवर प्रश्न उद्भवू नये. लनशाणी हृ. ३५ वरून हे स्पष्ट् ह ते की हे घर म्हणजे ८.५ र् ू ट x ६.५ ची एक छ टी ि िी आहे. (ज्यापैकी स्नानगृह हे २.५ र् ू ट x २.५ र् ू ट ह ते) अपीिकर्त्ाणच्या अनुपखितीत प िीस पक्षाने सदर ि िीचे सूक्ष्मदशणक पद्धतीने झडती घेतिी, आलण तरीही लदनांक १६.६.२०१० र जी लनशाणी हृ. ४८ वरीि ज्ञापन द्वारे कलथतपणे जप्त क े िेिी क णतीही सामग्री सापडिी नाही. (२) लदनांक १३.६.२०१०,१६.६.२०१० आलण १७.०६.२०१० र जी घेतिेल्या झडतीत जप्त क े िेल्या वस्तू, अपीिकर्त्ाणचा गुन्ह्याशी पुरेसा संबंध ज डत नाहीत. लवस्तारासाठी, आम्ही येथे सारणी स्वरूपात, जप्त क े िेिे, हृमांलकत क े िेिे, स्वीकारिेल्या वस्तु आलण र्त्ांचे वैज्ञालनक मूल्यांकन देत आह त. प्रकाश पनषाद पर्वरुद महाराष्ट्र राज्य. फौजदारी यापिका क्रमांक ११०० अ.हृ ज्ञापन लदनांक जप्ती वस्तूचे वणणन एर्एसएि अहवा तपशीि लन. - द्वारे साक्षीदार वस्तूं लन. आर पींचे रक्त/वीयण मयत व्यक्तीच रक्त १ पंचनामा @पान हृमांक २३९-२४८ पलहिा श ध ३५ १३.०६.२०१० पीडब्लू - १२ पीडब्लू- ५ आलण श्री. लपयुष रमेश क ु मार जैन *परीक्षण क े िेिे नाही+ १ – काडणब डण बॉक्स २ - तपलकरी रजई (ब्लँक े ट) ३ -द न र्रशा ४ - नायिॉन चटई ५ लपवळा टॉवेि ६ - ि िंडी पाना (स्पॅनर) ७ - उशीवरीि एक क े स ८ - चटईचा एक तुकडा ९ - उशीचा एक कापिेिा तुकडा हृ. ७ वगळता सवण वस्तूंवर रक्ताचे डाग आहेत. ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ नाही - नाही नाही लनशाणी हृ. ८४ @ पान हृ ३३५ ह य - - ह य ह य लनशाण हृ. ८४ पान ३३५ २ पंचनामा @ पान हृ. २६२-२६४ ४८ १६.०६.२०१० पीडब्लू - १३ पीडब्लू- ७ आलण १- मयत व्यक्तीचा तपलकरी लनक्कर. १ नाही. ह य. दुसरा श ध श्री. प्रदीप क डरिाि मेहता *परीक्षण क े िेिे नाही+ २-आर पींचे लनळे अंतवणस्त्.(अंडरलवयर ) ३ -आर पींचे पांढरे बलनयान. ४- आर पीचे करड्ा रंगाचे बरमुडा वस्तू १,३ आलण ४ वरीि रक्ताचे डाग २ ३ ४ नाही नाही नाही लनशाणी हृ. ८० @ पान हृ. ३२७ नाही ह य ह य लनशाण हृ. ८० @ हृ. ३२ ३ पंचनामा @ पान हृ २८५- २८७ लतसरा श ध ५१ १७.०६.२०१० पीड ब्लू- १३ पीडब्लू- आलण श्री. प्रदीप हररिंद्र कजवे *परीक्षण क े िेिे नाही+ १ -आर पीचा शटण. २ -आर पीची पँट. वस्तू १ वरीि रक्ताचे डाग १ २ नाही नाही लनशाणी ८२ @ पान हृ. ३३१ ह य नाही लनशाण ८२ पान हृ ३३१ ५२. प लिसांनी जप्त क े िेल्या क णर्त्ाही वस्तूवर अपीिकर्त्ाणचे रक्त सापडिे नाही, हे वरीि तक्त्यावरून स्पष्ट् ह ते. पीलडतेशी संबलधत (प्रॉलसक्युलटरक्सशी संबंलधत) लनकरवर (तपलकरी) आलण लतच्या य नीच्या स्वॅबवर क े वळ वीयण डाग आढळिे. ५३. अपीिकर्त्ाणलवरद्ध लनणाणयक पुरावे िालपत करण्यासाठी, लर्याणदीने लदनांक १६. ०६. २०१० च्या संप्रेषणावर अविंबून राहण्याचा प्रयत्न क े िा ज्याद्वारे अलभय ग साक्षीदार (PW )१३ ने संचािक, न्यायवैद्यक प्रय गशाळा, महाराष्ट्र यांच्याकडे लवश्लेषणासाठी काही वस्तू पाठवल्या. उपर क्त बाबींच्या संदभाणत, १२, १३आलण १४ जून २०१० र जी जप्त क े िेल्या वस्तू, मग ते अपीिकर्त्ाणचे अस त लक ं वा लर्याणदीचे अस त, ते िािीिप्रमाणे आहेतः पदनांक १२. ०६. २०१० रोजी प्राप्त िालेले मुद्देमाल िीपडतेच्या च्या र्वैद्यकीय अपधकाऱ्याने सील क े ले अनु क्रमांक बाटली. र्वस्ूंिे र्वर्फन पनशार्ी १ ए रक्ताचा नमुना. लनशाणी हृ. १ २ बी डाव्या हाताची कापिेिी निे लनशाणी हृ. २ ३ सी. ड क्यावरीि क े सांचा नमुना. लनशाणी हृ. ३ ४ डी. य लनमागाणतीि द्रवपदाथाणचा स्वॅब. लनशाणी हृ. ४ ५ ई. य लनमागाणतीि द्रवपदाथाणचा स्वॅब. लनशाणी हृ. ५ ६ एर्. त ंडातीि द्रव. लनशाणी हृ. ६ ७ जी. उजव्या हातातीि कापिेिी निे लनशाणी हृ. ७ अिीलकत्याफच्या पदनांक १३. ०६. २०१० रोजी प्राप्त िालेल्या र्वस्ू ८ - चौरस आकाराचा काडण बॉक्स, ज्यावर "सुन रा फ्ल अर टाईल्स" हे शब्द आहेत. लनशाणी हृ. ८ ९ - एक चॉकिेट रंगाची मळकट चादर. लनशाणी हृ. ९ १० - लहरव्या रंगाच्या र्रशांचे द न तुकडे. लनशाणी हृ. १० ११ - लहरव्या, लपवळ्या आलण लनळ्या रंगाच्या नायिॉनच्या चटईचा एक तुकडा. लनशाणी हृ. ११ १२ - एक लपवळा टॉवेि. लनशाणी हृ. १२ १३ - एक ि िंडी पाना ( स्पॅनर). लनशाणी हृ. १३ १४ - उशीवर आढळिेिे एक क े स. लनशाणी हृ. १४ १५ - चटईचा एक तुकडा. लनशाणी हृ. १५ १६ - उशीवरीि कापडाचा एक तुकडा. लनशाणी हृ. १६ पदनांक १४.०६. २०१० रोजी अिीलकत्याफच्या र्वैद्यकीय तिासर्ीमध्ये र्वैद्यकीय अपधकाऱ्याने सील क े लेला मुद्देमाल १७ बाटिी १ खव्हसेराचा नमुना. लनशाणी हृ. १७ १८ बाटिी २ रक्ताचा नमुना. लनशाणी हृ. १८ १९ बाटिी ३ रक्ताचा नमुना (सायटरेट). लनशाणी हृ. १९ २० बाटिी ४ गुप्तांगावरीि क े सांचा नमुना. लनशाणी हृ. २० २१ बाटिी ५ ड क्यावरीि क े सांचा नमुना. लनशाणी हृ. २१ २२ बाटिी ६ मानेवर ओरिडिेल्या जिमेचा कापसाने घेतिेिा स्वॅब. लनशाणी हृ. २२ २३ बाटिी ७ उजव्या हाताची कापिेिी निे लनशाणी हृ. २३ २४ बाटिी ८ डाव्या हाताची कापिेिी निे लनशाणी हृ.२४ ५४. या कागदपत्रांच्या परीक्षणातून असे लदसून येते की अपीिकर्त्ाणचे रक्त आलण वीयण यांचे नमुने न्यायवैद्यक लवश्लेषणासाठी पाठवण्यात आिे ह ते.महत्त्ाचे म्हणजे, असे नमुने क णी घेतिे, क णर्त्ा तारिेिा, लकती वेळा आलण ते एकाच वेळी का पाठविे गेिे नाहीत हे िालपत करण्यासाठी अलभिेिीत काहीही नसिे तरी, प लिस अलधकाऱ्यांपैकी क णीही नमुने सुरलक्षत ठे वण्याच्या औपचाररकतेची साक्ष लदिेिी नाही. ५५. लदनांक १४.०६.२०१० र जी संकलित क े िेिा अपीिकर्त्ाणचा पलहिा कलथत रक्त नमुना लदनांक १६.०६.२०१० र जी संप्रेषणाद्वारे लवश्लेषणासाठी पाठलविा गेिा ह ता (लनशाणी हृ. ६०) लदनांक २०.०७.२०१० र जी घेतिेल्या अपीिकर्त्ाणचा दुसरा कलथत रक्त नमुना र्त्ाच लदवशी संप्रेषणाद्वारे पाठलविा गेिा (लनशाणी हृ.७२) ५६. अलभिेिावर र्क्त एकच दस्तऐवज (लनशाणी हृ.७९) आहे, ज अपीिकर्त्ाणची वैद्यकीय तपासणी करण्यात आल्याचे सूलचत करत. परंतु या दस्तऐवजातही शरीराच्या भागाचे नमुने काढिे जात असल्याचे उघड ह त नाही. ज्या डॉक्टरांनी अशी तपासणी क े िी आहे, र्त्ांनी र्त्ातीि मजक ु राच्या अचूकतेची साक्ष देण्यासाठी साक्षीदार कठड्ात कधीही पाऊि ठे विे नाही.तसेच दस्तऐवज स्वतः च अलवर्श्सनीय आहे कारण आम्हािा र्त्ात आलण वेगळ्या हातात काही प्रक्षेपण आढळतात. याव्यलतररक्त, दस्तऐवज फ़ौजदारी प्रलहृया संलहतेच्या किम ५३ अ अंतगणत िागू क े िेल्या वैधालनक आवश्यकतांनुसार िरे ठरत नाही. ५७. या न्यायाियाने क ृ ष्णक ु मार मपलक पर्वरुद्ध हररयार्ा राज्य (२०११) ७ एस एस सी १३० (द न न्यायाधीश) या िटल्यात किम '५३ अ' चे पािन करण्याची आवश्यकता असल्याचे लनरीक्षण न ंदविे, जे नंतर राजेंद्र प्रल्हादरार्व र्वासपनक पर्वरुद्ध महाराष्ट्र राज्य (२०१९) १२ एस एस सी ४६० (तीन न्यायाधीश) मध्ये स्पष्ट् क े िे गेिे की ही तरतूद अलनवायण स्वरूपाची नाही. असे आढळू न आिे की तरतुदीचे पािन करण्याची गरज आहे की नाही या संदभाणत क े वळ सकारात्मक लनणणय घेणे आवश्यक आहे. िंडपीठाने असे म्हटिे – " ४९...एिाद्या व्यक्तीच्या तपासणीत बिात्काराच्या गुन्ह्याचा लक ं वा बिात्काराचा प्रयत्न क े ल्याचा पुरावा देऊ शक े ि असा लवर्श्ास ठे वण्यासाठीची वाजवी कारणे असिी पालहजेत. जर वाजवी कारणे अखस्तत्वात असतीि, तर र्ौजदारी प्रलहृया संलहतेच्या किम ५३ -अ (२) द्वारे गृहीत धरिेिी वैद्यकीय तपासणी क े िी जाणे आवश्यक आहे आलण र्त्ात आर पीची तपासणी आलण आलण डी. एन. ए. प्र र्ाइलिंगसाठी आर पीच्या अंगावरून घेतिेल्या सामग्रीचे वणणन समालवष्ट् आहे." (भर देण्यात आिा आहे) ५८. येथे सहा वषाांच्या िहान मुिीवर लनघृणणपणे हल्ला करण्यात आिा आलण लतची हर्त्ा करण्यात आिी. गुन्ळा क े ल्याच्या संशयावरून अपीिकर्त्ाणिा अटक करण्यात आिी.प लिसांनी र्त्ानुसार कारवाई क े िी आलण क ठडीत असिेल्या अपीिकर्त्ाणने लदिेल्या लवधानांनुसार र्त्ांनी श ध िाविा असावा असे मानिे जात ह ते, तर मग हे कसे म्हणता येईि की, ज्या वेळी अलधकायाांनी असा सकारात्मक लनणणय घेणे आवश्यक ह ते, र्त्ा वेळी किम ५३-अ चे पािन करणे आवश्यक असल्याचे वाजवी कारण अखस्तत्वात नव्हते का? या न्यायाियाच्या मते, या गुन्ह्याच्या तपासात ही एक स्पष्ट् चूक आहे, कारण सहा वषाांच्या मुिीवर लतच्या शरीराच्या द न्ळी गुप्त भागांवर िैंलगक अर्त्ाचार करण्यात आिे ह ते. अपीिकर्त्ाणच्या वैद्यकीय तपासणीमुळे अशा हल्ल्याची पुष्ट्ी झािी असती. ५९. आतापयांत पालहल्याप्रमाणे,अपीिकर्त्ाणचे नमुने क णी घेतिे याबद्दिस्पष्ट्ता नाही. क णर्त्ाही पररखितीत, अलभिेिावरून असे लदसून येते की, लदनांक १४.०६.२०१० र जी घेतिेल्या नमुन्यांचा एक संच लदनांक १६.०६.२०१० र जी रासायलनक लवश्लेषणासाठी पाठलवण्यात आिा ह ता आलण दुसरा नमुना, एक मलहन्यानंतर २०.०७.२०१० र जी र्त्ाच लदवशी पाठलविा गेिा ह ता. समान स्वरूपाचे वैज्ञालनक पुरावे नसल्यास, समानतेच्या बाबतीत तत्परतेचे हे लभन्न अंश का अखस्तत्वात आहेत, हे स्पष्ट् क े िेिे नाही. ६०. पररलशष्ट् XXIV (२४) मधीि वैज्ञालनक पुराव्याच्या एकसंधतेबद्दि ब िताना आम्ही महाराष्ट्र प लिस लनयमाविी (https://www.mahapolice.gov.in/uplods/acts rules/Mumbai Police Manual PartIII.pdf येथे उपिब्ध) चे असे लनरीक्षण करू शकत. जप्तीच्या क्षणापासून प्रय गशाळे त तपासणी पूणण ह ईपयांत लनशाणी आलण लनयंत्रण नमुन्यांची एकसंधता सुरलक्षत ठे विी पालहजे.हे ताबडत ब पॅलक ं ग, सीि आलण िेबलिंग करून उत्तम प्रकारे क े िे जाते आलण नमुन्यांच्या एकसंधतेची सातर्त् लसद्ध करण्यासाठी, संदेशवाहक लक ं वा वाहकािा न्यायाियात साक्ष द्यावी िागेि की र्त्ािा जे लमळािे ह ते ते सीिबंद क े िे गेिे आलण प्रय गशाळे त र्त्ाच खितीत लवतररत क े िे गेिे. प्रय गशाळे ने प्रमालणत करणे आवश्यक आहे की र्त्ांनी सीिची तुिना क े िी आहे आलण ती य ग्य असल्याचे आढळिे आहे. वस्तुंचा स्वतंत्रपणे भरणा क े ल्यानंतर र्त्ांना नेहमी एकमेकांपासून वेगळे ठे विे पालहजे आलण वाहतूक करताना देिीि संपक ण टाळिा पालहजे." ६१. सदरीि प्रकरणात, नमुने पाठवण्यास ह णारा लविंब स्पष्ट् क े िेिा नाही आलण म्हणूनच, दू लषत ह ण्याची शक्यता आलण मूल्य कमी ह ण्याची संभाव्य शक्यता वाजवीपणे नाकारता येत नाही. संकलित क े िेिे नमुने शक्य लततक्या िवकर संबंलधत प्रय गशाळे त पाठविे जातीि याची िात्री करण्यासाठी म लहमेची आवश्यकता असल्यास, आम्ही "तपास अलधकाऱ्यांसाठी गुन्ळेगारी दृश्य डीएनए नमुने ग ळा करणे, साठवणे आलण वाहतूक करण्यासाठी मागणदशणक तत्त्े-क ें द्रीय न्यायवैद्यक लवज्ञान प्रय गशाळा संचािनािय न्यायवैद्यक लवज्ञान सेवा संचािनािय, गृहमंत्रािय,भारतसरकार"(http://cfslchandigarh.gov.in/Uploads/Media/Original/20 180627121024 IO-SOP%20Final.pdf येथे उपिब्ध) याचा संदभण घेऊ शकत, जे लवशेषतः रक्त आलण वीयण यांच्या संदभाणत, र्त्ाच्या स्वरूपाची पवाण न करता, म्हणजे द्रव लक ं वा क रडे (कवच/डाग लक ं वा लविुरिेिे) अशा प्रकारे घेतिेल्या नमुन्याची न ंद करते "क णर्त्ाही लविंब न करता प्रय गशाळे त सादर करणे आवश्यक आहे". ६२. या दस्तऐवजात 'अलभरक्षा श्रृंििा' रािण्यावरही भर देण्यात आिा आहे.अलभरक्षा श्रृंििाचा अथण असा आहे की नमुना घेण्याच्या वेळे पासून, तपास आलण र्त्ानंतरच्या प्रलहृयेतीि र्त्ाची भूलमका पूणण ह ण्यापयांत, पुराव्याचा भाग हाताळणाऱ्या प्रर्त्ेक व्यक्तीिा दस्तऐवजीकरणात य ग्यररर्त्ा स्वीकारिे जाणे आवश्यक आहे, जेणेकरून प्रामालणकपणाची िात्री ह ईि. अलभरक्षेची यादी देणारे दस्तऐवज य ग्यररर्त्ा राििे जावे अशी लशर्ारस क े िी जाते. दुसऱ्या शब्दांत, अलभरक्षा दस्तऐवजाची सािळी म्हणजे एक दस्तऐवज, ज्यामध्ये पुरावा संकलित करणाऱ्या व्यक्तीचे नाव लक ं वा आद्याक्षरे, प्रर्त्ेक व्यक्ती लक ं वा संिा ज्याची नंतर अलभरक्षा असते, वस्तू संकलित क े ल्या लक ं वा हस्तांतररत क े ल्या गेल्या, एजन्ऱी आलण क े स हृमांक, पीलडत लक ं वा संशलयताचे नाव आलण वस्तूचे संलक्षप्त वणणन समालवष्ट् असिे पालहजे. ६३. लनलवणवादपणे, अशा पुराव्याच्या सशक्तपणासाठी अपररहायण असिेल्या 'क णर्त्ाही लविंबालवना' आलण 'अलभरक्षा श्रृंििा' या पैिूंचे पािन क े िे गेिे नाही. अशा खिलतलवशेष, हे न्यायािय डीएनए अहवाि (लनशाणी ८५) इतका लवर्श्ासाहण असू शकत नाही की या आधारावर एिाद्यािा र्ाशी लदिी जाऊ शकते.आम्ही एर्. एस. एि. तसेच अलभिेिांचा भाग असिेल्या डी. एन. ए. अहवािाचा काळजीपूवणक अभ्यास क े िा आहे.या अहवािाचा एक स्नॅपशॉट, सारणीबद्ध स्वरूपात िािीिप्रमाणे सादर क े िा आहेः अ.क्र र्वस्ूंिे स्वरूि एफएसएलच्या अहर्वालाप्रमार्े पनशार्ी क्र. अहर्वाल पदनांक र्वस्ू क्र. आपर् जप्तीिी तारीख आरोिी/ िीपडता यांच्याशी संबंपधत कोर्ािे रक्त आपर् र्वीयफ यािे िररर्ाम आपर् पर्वश्लेषर् डीएनए अहर्वाल १ लनकर १ १६. ८. २०१० १३. ०६. २०१० र जी १० अलभय क्ती /पीलडता ह य, पीलडता नाही. - २ जांलगयािा एं डरवेअर अंतवणस्त् म्हटिे आहे २ १६. ८. २०१० १६. ०६. २०१० र जी ११ आर पी नाही. नाही. - ३ बलनयन ३ १६. ८. २०१० १६. ०६. २०१० र जी १२ आर पी ह य, पीलडता नाही. लनशाणी हृ. १ वर आढळिेल्या रक्तासारिे ४ बम्युणडा ४ १६. ८. २०१० १६. ०६. २०१० र जी १३ आर पी ह य. नाही. ५ स्क्व े अर काडण-ब डण १६ १२. ८. २०१० १३. ०६. २०१० र जी १ पीलडता १ वर आढळिेल्या ६ चादर १७ १२. ०८. २०१० १३. ०६. २०१० र जी २ पीलडता १ वर आढळिेल्या ७ मजल्याव रीि र्रशांचे तुकडे १८ १२. ०८.२०१० १३. ०६. २०१० र जी ३ पीलडता १ वर आढळिेल्या ८ चटई १९ १२. ८. २०१० १३. ०६. २०१० र जी ४ आर पी ह य. नाही. - ९ टॉवेि. २० १२. ८. २०१० १३. ०६. २०१० र जी ५ पीलडता १ वर आढळिेल्या १० पाना २१ १२. ८. २०१० १३. ०६. २०१० र जी ६ आर पी - नाही. - ११. उशीवर आढळिे िे क े स २२ १२. ८. २०१० १३. ०६. २०१० र जी ७ आर पी - नाही. अज्ञात व्यक्ती १२. चटई २३ १२. ८. २०१० १३. ०६. २०१० र जी ८ आर पी ह य. नाही. - १३. उशी. २४ १२. ८. २०१० १३. ०६. २०१० र जी ९ पीलडता १ वर आढळिेल्या १४. य नी ( वजाइनि) स्मीअर स्लाइड ५ १२. ८. २०१० - पीलडता / अलभय क्ती नाही. ह य. आर पींच्या पुरष हॅप्ल - प्रकारांशी जुळिे. एकाच लपर्त्ाच्या संततीतीि आहेत तयार संदभाणसाठी डी. एन. ए. लवश्लेषण लनशाणी चा उतारा िािीिप्रमाणे पुनलनणलमणत क े िा आहे. ‘’पनर्वफिन १. रक्ताच्या डी. एन. ए. प्र र्ाइिमध्ये लनशाणी हृ. १६ काडणब डण, लनशाणी हृ.१७ चादर, लनशाणी हृ.१८ टाइिचे द न तुकडे, लनशाणी हृ.२० टॉवेि, लनशाणी हृ.२४ उशीवरीि कपड्ाचा तुकडा आलण लनशाणी हृ १ पीलडत सायुनमबान एम.ए. शेि यांच्या लनकरवर आढळिेिे रक्त आलण एर्.एस.एम. एि. प्रकरण हृमांक डीएनए ३१५/१० मधीि आर पी प्रकाश लझनक लनषाद याच्या लनशाणी हृ ३ सँड बलनयान आलण लनशाणी हृ १ वरीि सायुनमबान एम. ए. शेि यांचा रक्त नमुना एकसारिा आलण एकच स्त्ी जातीचा आहे. डी. एन. ए. प्र र्ाइि रक्ताच्या स्र तातीि मातेच्या आलण वलडिांच्या युग्मलवकल्पशी (अिील्सशी) जुळतात. २. रक्ताच्या डी. एन. ए. प्र र्ाइिमध्ये लनशाणी हृ.१६ काडणब डण, लनशाणी हृ.१७ चादर, लनशाणी हृ.१८ टाइिचे द न तुकडे, लनशाणी हृ.२० टॉवेि, लनशाणी हृ.२४ उशीवरीि कपड्ाचा तुकडा लनशाणी हृ. १ वरीि सायुनमबान एम. ए. शेि यांचा रक्त नमुना आलण लनशाणी हृ. १ पीलडत सायुनमबान एम.ए. शेि यांच्या लनकरवर आढळिेिे रक्त आलण एर्.एस.एम.एि. प्रकरण हृमांक डीएनए ३१५/१० मधीि आर पी प्रकाश लझनक लनषाद याच्या लनशाणी हृ. ३ सँड बलनयान आलण एर्.एस.एम.एि. प्रकरण हृमांक डीएनए ३६६/१० प्रकाश लझनक लनषाद यांचा रक्त नमुना यांचा स्त् त एकच आहे. डीएनए प्र र्ाइि रक्ताच्या स्त् तामध्ये मातृ आलण लपतृत्वाच्या युग्मलवकल्पशी (एिीिशी) जुळत नाहीत. ३. अज्ञात व्यक्तीचे लनयंलत्रत डीएनए प्र र्ाइि लनशाणी हृ. २२ वरीि एका क े सा पासून प्राप्त ह ते. " ६४. जरी अन्यथा, डीएनए पुराव्याच्या मूल्यांच्या आधारे, आम्ही या न्यायाियाने िट्टू राजन पर्वरुद्ध तापमळनाड ू राज्य * ८ (२०१९) ४ एस एस सी ७७१ + मधीि िािीि लनरीक्षणांचा संदभण देऊ शकत. "५२. इतर सवण मत पुराव्यांप्रमाणेच, डी. एन. ए. पुराव्यािा लदिेिे संभाव्य मूल्य देिीि प्रकरणानुसार बदिते, जे तथ्ये आलण पररखिती आलण अलभिेिविेल्या इतर पुराव्यांना लदिेिे वजन यावर अविंबून असते, मग ते उिट अस लक ं वा पुष्ट्ी देणारे.हे िक्षात ठे वणे अलधक महत्त्ाचे आहे, हे िक्षात घेता की लवज्ञान आलण तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीसह डी. एन. ए. पुराव्यांची अचूकता वाढत असिी तरी, र्त्ाद्वारे ती अलधकालधक लवर्श्ासाहण ह त असिी तरी, आपण अद्याप अशा टप्प्ावर प ह चिेि नाही लजथे ती अचूक आहे असे म्हणता येईि. अशाप्रकारे, असे म्हणता येणार नाही की डी. एन. ए डी पुराव्याच्या अनुपखितीमुळे पक्षालवरद्ध प्रलतक ू ि लनष्कषण लनघेि, लवशेषत: अशा पक्षाच्या बाजूने अलभिेिविेल्या इतर ठ स आलण लवर्श्सनीय पुराव्याच्या उपखितीत. (भर देण्यात आिा ) ६५. वरीि प्रकरणाचा संदभण देत, मनोज पर्वरुद्ध एम. िी. ९ *९ (२०२३) २ एस एस सी ३५३+ मधीि तीन न्यायाधीशांच्या िंडपीठाने जे. एस. रवींद्र भट यांच्या माध्यमातून िािीि लनरीक्षण न ंदविे; " ‘’१५८. र्त्ामुळे या न्यायाियाने पूवीच्या डी. एन. ए. अहवािांवर भर लदिा आहे, ज्यामध्ये आर पीचा द ष लसद्ध करण्याचा प्रयत्न क े िा गेिा ह ता.लवशेष म्हणजे, लवर्श्ासाहणता पुष्ट्ी करण्यासाठी ह ती.या न्यायाियाने चाचणीमध्ये गुणवत्ता सुलनलित करण्याची आलण पुरावे दू लषत ह ण्याची शक्यता दू र करण्याची गरज अध रेखित क े िी; र्त्ात असेही म्हटिे आहे की एक मत असल्याने, अशा पुराव्याचे संभाव्य मूल्य प्रर्त्ेक प्रकरणानुसार बदििे पालहजे." ६६. सध्याच्या प्रकरणात, जरी, अहवािाद्वारे डी. एन. ए. पुरावा उपखित ह ता, तरी र्त्ाची लवर्श्ासाहणता अचूक नाही, लवशेषतः या वस्तुखितीच्या प्रकाशात अशा पुराव्याचे तडज ड न क े िेिे स्वरूप िालपत क े िे जाऊ शकत नाही; आलण वरीि आपल्या चचेतून लदसू शकणारे इतर ठ स पुरावे जवळजवळ पूणणपणे अनुपखित आहेत. ६७. दुदैवाने, िािीि न्यायाियांनी वरीि सवण पैिूंचा अभ्यास क े िा नाही आलण अपीिकर्त्ाणचा अपराध गृलहत धरिा आलण र्त्ािा गुन्ळेगार ठरविे. ६८. असे लदसते की, िािीि न्यायाियांवर, अलभय ग साक्षीदार ४ (PW ४ ) डॉक्टर -डॉ. अंजिी लपंपळे यांच्या साक्षीचा प्रभाव पडिा असावा, ज्यांनी शवलवच्छे दन क े िे आलण, "लनणाणयक वैद्यकीय पुरावा" आलण "लनणाणयक डीएनए अहवाि" सादर क े िा. या वैद्यकीय पुराव्याच्या आधारे न्यायाियाने, पररखितीचे िंडन न करता, क णतेही लनष्कषण न न ंदवता, सामग्री चे स्वरूप, अलभय ग प्रकरण आलण साक्षीदारांच्या लवधानाची सर्त्ता ि टे ठरवणे, यात लवर धाभास असूनही अपीिकर्त्ाणिा द षी ठरविे र्त्ामुळे र्त्ांच्या लवर्श्ासाहणतेवरही आर प ह त आहे. ६९. आणिी असे की, उच्च न्यायाियाने सादर क े िेल्या लनष्कषाांवरून िािीि न्यायाियांमध्ये काय वजन आहे ते अलधक स्पष्ट् ह ते, म्हणजे, कलथत गुन्ह्याचे स्वरूप िर िरच हृदयद्रावक, भयानक आलण सवाणत लनंदनीय प्रकारांपैकी एक आहे, ज्यामुळे हे प्रकरण दुलमणळातीि दुलमणळ असल्याचे िक्षात घेऊन संपरीक्षा क टाणने लदिेल्या मृर्त्ूदंडाच्या लशक्षेची पुष्ट्ी ह ते. ७०. हे िरे आहे की दुदैवी घटना घडिी आलण पीलडतेच्या शरीरावर अनेक जिमा झाल्या आलण नक्कीच लतिा िूप वेदना, यातना, आलण आघात सहन करावे िागिे. क मि वयाच्या 6 व्या वषी, ज्या आयुष्यासाठी भलवष्यात बरेच काही रािून ठे वण्यात आिे ह ते, ते भयानकरीर्त्ा नष्ट् झािे आलण लवझिे.पीलडतेच्या पािकांचे अपररलमत नुकसान झािे; एक अशी जिम ज्यासाठी क णताही उपाय नाही. ७१. अशी वेदनादायक वास्तलवकता या प्रकरणाचा भाग असूनही, आम्ही कायद्यानुसार असे म्हणू शकत नाही की अलभय ग पक्षाने अपीिकर्त्ाणचा आलण गुन्ह्यातीि इतर क णाचाच द ष लसद्ध करण्यासाठी आवश्यक पाविे उचिण्यासाठी सवण आवश्यक प्रयत्न क े िे आहेत. ७२. िरे तर, घटना हृम मध्ये म ठे अंतर आहे ज्यामुळे ते िालपत ह णे दू रची ग ष्ट् आहे- जे अपीिकर्त्ाणच्या अपराधाकडे लनदेश करते. ७३. आधीच नमूद क े ल्याप्रमाणे, या प्रकरणाचा तपास करणाऱ्या संिांकड ू न अनेक अलनयलमतता आलण बेकायदेशीर ग ष्ट्ी घडल्या आहेत. ७४. सदर अपीिांमध्ये उपखित क े िेल्या प्रश्नांची उत्तरे र्त्ानुसार लदिी आहेत. ७५. हे प्रकरण स डण्यापूवी, या भ्याड गुन्ह्याचा तपास ज्या पद्धतीने करण्यात आिा र्त्ाची आपण न ंद घेतिी पालहजे. असंख्य त्रुटी संपूणण नकाशा पुसून टाकतात.आम्ही आधीच अनेक उदाहरणांकडे िक्ष वेधिे आहे ज्यामुळे घटना शंििा तुटिेिी रालहिी आहे, र्त्ातून म ठे लचत्र सम र आिे आहे की ती व्यक्ती, ती क णीही अस, आजही लशक्षा न लमळािेिी आहे. ७६. लनदोष सहा वषाांच्या मुिावर क े िेिे द न्ळी गुन्ळे लनलवणवादपणे, मािुम इन सी. (malum in se) म्हणजे, कायद्याच्या प्रलतबंधालशवाय, स्वतः हून वाईट आलण चुकीचे आहेत. ही वस्तुखिती, तपास अलधकाऱ्यांवरीि कतणव्यासह, क े वळ देशातीि नागररकांचे संरक्षण करणेच नव्हे, तर समाजावर पररणाम करणाऱ्या गुन्ह्यांची लनष्पक्ष आलण य ग्य चौकशी सुलनलित करणे, जसे की सध्याच्या प्रकरणात, अशा अलधकाऱ्यांवर, या न्यायाियाच्या लवचारपूवणक दृलष्ट्क नातून, क े वळ कायदेशीरच नाही, तर अशा क ृ र्त्े करणाऱ्यांना न्याय लमळवून देण्यासाठी कायद्याच्या पत्रांतगणत सवण संभाव्य पाविे उचिणे हे नैलतक कतणव्य देिीि ठरते. ७७. सध्याच्या प्रकरणात, तपास अलधकाऱ्यांना वारंवार अलभय ग साक्षीदार ६ (पी. डब्ल्यू 6 ) वरून अलभय ग साक्षीदार १२(पी. डब्ल्यू. 12) आलण नंतर अलभय ग साक्षीदार १३(पी. डब्ल्यू. 13) असे का बदिण्यात आिे याची कारणे आियणकारक आलण अस्पष्ट् आहेत. आम्ही आधीच लनदशणनास आणून लदल्याप्रमाणे, र्ौजदारी प्रलहृया संलहता ५३ -अ च्या तरतुदींचे पािन करण्याची गरज नाही असा लनणणय घेण्याचे क णतेही कारण लदिे जात नाही. संकलित क े िेिे नमुने लवश्लेषणासाठी पाठवण्यात अस्पष्ट् लविंब करण्यात आिा आहे; आधीच श धिेल्या जागेचा पुन्ळा श ध घेण्यात आिा, ज्याचे कारण न ंदीतून सम र आिेिे नाही; क ु िूप पंचनामा तयार क े िेिा नाही; अपीिकर्त्ाणच्या रक्ताचे आलण वीयणचे क णतेही नमुने क णर्त्ाही वैद्यकीय लक ं वा लनमवैद्यकीय कमणचाऱ्याने काढिे नाहीत असे म्हटिे जाऊ शकते; अटक झाल्यानंतर एक मलहन्यापेक्षा जास्त काळानंतर अपीिकर्त्ाणकड ू न कलथतपणे अलतररक्त नमुना घेतिा जात; अपीिकर्त्ाणचे कलथत प्रकटीकरण लवधान कधीही वाचिे गेिे नाही आलण अपीिकर्त्ाणिा र्त्ाच्या िालनक भाषेत समजावून सांलगतिे गेिे नाही; अपीिकताण र्त्ाचे लनवासिान असल्याचा आर प असिेल्या लठकाणी एकटा राहत नव्हता; आलण अपीिकताण प्रथमतः संशलयत असण्याचा आधार काय ह ता, हे एक गूढ रालहिे आहे; आवश्यक बाबींवर प्रकाश टाकणाऱ्या व्यक्ती-गणेश भीमा आलण मुन्ना सर ज यांची चौकशी झािी नाही.अशा बहुसंख्य चुकांमुळे अशा रानटी क ृ र्त् करणाऱ्यािा लशक्षा देण्याच्या श धािा पूणणपणे ध क्यात घािून तडज ड करण्यात आिी आहे. ७८. वर नमूद क े िेिे आर प जरी गंभीर आलण प्राणघातक स्वरूपाचे असिे, तरी लवद्यमान अपीिकर्त्ाणलवरद्ध र्त्ांची पूतणता झािी असे म्हणता येणार नाही.सहा वषाांच्या लनष्पाप मुिालवरद्ध क े िेल्या गुन्ह्याची वस्तुखिती वादातीत नाही आलण अगदी कठ र शब्दांतही र्त्ाची पुरे शी लनंदा क े िी जाऊ शकत नाही.तथालप, वरीि चचेने स्पष्ट्पणे नमूद क े ल्याप्रमाणे हा गुन्ळा घडण्यास कारणीभूत ठरणाऱ्या पररखितीची सािळी या प्रकरणात मृर्त्ू दंडाची लशक्षा ह ऊ शक े ि इतपत लनणाणयकपणे अपीिकर्त्ाणकडे ब ट दशणवू शकत नाही आलण तसे करूही शकत नाहीत. ७९. वरीि बाबी िक्षात घेता, अपीिकर्त्ाणवर िाविेिे आर प लसद्ध झािे नाहीत. ८०. या न्यायाियाने अिीकडेच, मगर्वेंद्र प्रताि पसंग पर्वरुद्ध छत्तीसगड राज्य (१० २०२३ एस एस सी ऑन लाईन एस सी ४८६) या िटल्यात या न्यायाियाच्या लवलवध लनकािांचा संदभण देऊन तपास अलधकाऱ्यांची भूलमका आलण जबाबदाऱ्यांवर भर लदिा ह ता. यशस्वी तपासासाठी आवश्यक असिेल्या अशा तत्त्ांचे पािन क े िे गेिे नाही.जन्मठे पेची लशक्षा लक ं वा मृर्त्ू दंडाची लशक्षा यासारख्या कठ र लशक्षांचा समावेश असिेल्या गुन्ह्यांच्या प्रकरणांमध्ये अशा जबाबदाऱ्या आणिी वाढतीि हे सांगण्याची गरज नाही.या प्रकरणाचे स्वरूप िक्षात घेता, प लिसांनी नेहमीपेक्षा अलधक पाविे उचििी पालहजेत, सावधलगरी बाळगिी पालहजे आलण तथ्य-श ध आलण तपासाच्या प्रलहृयेचे रक्षण करण्यासाठी लनणणय घेतिे पालहजेत. ८१. वरीि बाबी िक्षात घेता, अपीिांना परवानगी आहे. पूवणपररणामी, लजल्हा न्यायाधीश- २ आलण अलतररक्त सत्र न्यायाधीश, ठाणे यांनी लदनांक २७.११.२०१४ र जी सत्र प्रकरण हृ. ४०७/२०१० लदिेल्या आलण उच्च न्यायाियाने लदनांक १३ आलण १४ ऑक्ट बर २०१५ र जीच्या लनकािपत्राद्वारे पुष्ट्ी क े िेल्या कन्फमेशन क े स हृ. ४/२०१४ महाराष्ट्र राज्य लवरद्ध प्रकाश लनषाद @क े वट लझनक लनषाद असे शीषणक असिेिे आलण र्ौजदारी अपीि हृ. ८८/२०१५ प्रकाश लनषाद @क े वट लझनक लनषाद लवरद्ध महाराष्ट्र राज्य असे शीषणक असिेिे िटल्यातीि अपीिकर्त्ाणिा अनुहृमे भारतीय दंड संलहतेच्या किम ३०२, ३७६, ३७७, आलण २०१ अन्रये द षी ठरवून लदिेल्या मृर्त्ुदंड आलण जन्मठे पेची लशक्षा आलण वर वणणन क े िेल्या इतर लशक्षा रद्द करून बाजूिा सारण्यात आल्या आहेत. ८२. इतर क णर्त्ाही प्रकरणात आवश्यक नसल्यास, अपीिकर्त्ाणिा त्वररत मुक्त क े िे जावे.प्रिंलबत अजण असतीि तर ते देिीि लनकािी काढण्यात आिे......न्यायमूती ( बी. आर. गर्वई)..... न्यायमूती (पर्वक्रम नाथ)..... न्यायमूती (संजय करोल) पदनांक १९ मे २०२३ पिकार्ः नर्वी पदल्ली ***** अस्वीकरर् या न्यायलनणणयाच्या मराठी भाषेतीि या अनुवादाचा वापर हा पक्षकारास र्त्ाच्या/लतच्या मातृभाषेमध्ये र्त्ाचा अथण समजून घेण्यापुरताच मयाणलदत राहीि आलण र्त्ाचा इतर क णर्त्ाची कारणाकरता वापर करता येणार नाही. तसेच इंग्रजी भाषेतीि न्यायलनणणय हाच सवण व्यावहाररक आलण कायाणियीन वापराकररता लवर्श्सनीय असेि आलण त च र्त्ातीि आदेशाच्या लनष्पादन आलण अंमिबजावणी करता वैध मानिा जाईि. *****