Full Text
Translation output
फौजदारी अपील हृ. १३९९/२०२३
( इंग्रजीमध्ये टंकललखित क
े लेल्या न्यायलनणणयाचा मराठी अनुवाद )
[प्रकाशनयोग्य]
भारताचे सर्वोच्च न्यायालयाचे
फौजदारी अपील अधिकारक्षेत्र
फौजदारी अपील क्र. १३९९/२०२३
क
ॅ प्टन मनधजतधसिंह धर्वदी (धनर्वृत्त) ... अपीलकताा
धर्वरुध्द
हुसेन मोहम्मद शताफ आधि इतर. ... उत्तरर्वादी
न्यायधनिाय
न्यायमूती. राजेश धबिंदल
१. पुनरीक्षण अजण हृमांक १३५/ २०१२ मध्ये मुंबई उच्च न्यायालयाने लदनांक
१७.०७.२०१३ रोजी पाररत क
े लेल्या आदेशाला अपीलकर्त्ाणने आव्हानीत क
े ले आहे. उपरोक्त
आदेशाद्वारे, उच्च न्यायालयाने दुय्यम न्यायालयाने लदनांक २१.०२.२०१२ रोजी लदलेला
आदेश बाजूला सारला आहे ज्यामध्ये प्रलतवादी हृ. 1 आलण 2 ने आरोपमुक्तीसाठी दािल
क
े लेला अजण फ
े टाळण्यात आला होता.
२. हा वाद मनमोहनलसंह सुिदेवलसंह लवदी, राहणार लवदीज् बंगला, ठोंबरेवाडी, लोणावळा यांच्या हर्त्ेप्रकरणी लदनाक १४.०५.२००६ रोजी नोंदवलेल्या प्रथम िबर अहवाल
हृमांक ४६/२००६ वरून लनमाणण झाला आहे. र्त्ाचा मृतदेह र्त्ाच्या शयनकक्षात रक्ताच्या
थारोळ्यात पडलेला आढळला होता.
३. अपीलकर्त्ाणची बाजू मांडणाऱ्या लवद्वान वलकलांनी लनवेदन क
े लेली, उच्च न्यायालयाने
लदलेल्या आक्षेलपत आदेश वरवर पालहले तरी असे लदसून येते की, आरोपपत्राचा भाग
असलेल्या व तपासादरम्यान पोललसांनी नोंदवलेल्या काही लवधानांचा क
े वळ संदभण देऊन एक
लहान संपरीक्षाच चाललवण्यात आली आहे. आरोपमुक्तीसाठीच्या अजाणचा लवचार करताना हे
न्यायालयाच्या अलधकारक्षेत्राच्या पलीकडे होते. माञ, उत्तरवादी हृमांक १ आलण उत्तरवादी
हृमांक १ च्या इतर चार सहका-यांवर घेण्यात आलेल्या मानसशास्त्रीय मूल्यांकनासह
मनोवैज्ञालनक प्रोफाइललंग, पॉलीग्राफ चाचणी आलण ब्रेन इलेखरि कल ऑलसलेशन लसग्नेचर
प्रोफाइललंग (BEOS) सह मानसशास्त्रीय मुल्यमापन क
े ले गेल र्त्ातून गुन्ह्यातील उत्तरवादी
हृमांक १ आलण २ यांना आरोपी क
े ले गेले या वस्तुखितीचा लवचार करण्यात न्यायालय
अपयशी ठरले आहे.
४. युखक्तवादाच्या समथणनाथण, अपीलकर्त्ाणच्या लवद्वान वलकलांनी महाराष्ट्ि राज्य आलण इतर
प्रकरणातील १ लवरुद्ध डॉ. मारोती लपता कालशनाथ लपंपळकर १ (२०२३) ४ एससीसी २९८ या
न्यायालयाच्या लनकालावर भर लदला.
५. दुसरीकडे, उत्तरवादी हृमांक 1 आलण 2 च्या लवद्वान वलकलांनी असे सादर क
े ले की, हे अलवचाराने क
े लेल्या हर्त्ेचे प्रकरण आहे, र्त्ामुळे कोणीही प्रर्त्क्षदशी साक्षीदार नव्हता.
मयता सोबत उत्तरवादी हृमांक १ व २ चे कोणतेही वैर नव्हते. ते शेजारी आनंदाने राहत
होते. लफयाणदीद्वारे एक िोटी कथा तयार क
े ली गेली ज्याचे समथणन करण्यासाठी कोणतीही
पुरावे नाही. र्त्ांनी पुढे असे म्हटले आहे की उत्तरवादी हृमांक १ व २ ला दोषमुक्त
करण्यासाठी संपररक्षण न्यायालय आपल्या अलधकारक्षेत्राचा वापर करण्यात अयशस्वी
ठरले. र्त्ांना या प्रकरणात चुकीच्या पद्धतीने अडकवण्यात आले आहे. जर र्त्ांना िटल्यास
(संप्रेक्षणास) सामोरे जावे लागले तर तो न्यायालयाच्या प्रलहृयेचा दुरुपयोग होईल. अलभयोगाने
संकललत क
े लेल्या संबंलधत पुराव्याचा उच्च न्यायालयाने लवचारात घेतला.
६. मात्र, उच्च न्यायालयाने लदलेल्या आदेशाला राज्याने आव्हान लदलेले नाही. राज्याचे
लवद्वान वकील, ज्यांच्याकडे कोणतेही स्पष्ट्ीकरण नव्हते म्हणून र्त्ांनी असा युखक्तवाद
करण्याचा प्रयत्न क
े ला की, आक्षेलपत आदेश कायदेशीरररर्त्ा कायम ठे वला जाऊ शकत
नाही, कारण आरोपमुक्तीसाठी अजाणवर लवचार करण्याच्या टप्प्यावर, पुराव्याचे मुल्यमापन
करणे शक्य नव्हते कारण ते िटल्याच्या सुनावणीनंतर न्यायालयात पुरावा नोंदवल्यानंतरच
होऊ शकते. आरोप लनलित करण्याच्या टप्प्यावर क
े वळ प्रथमदशणनी प्रकरण पाहायचे आहे.
७. पक्षकारांचे लवद्वान वलकलांची बाजू ऐकली व अलभलेि आलण संबंलधत कागदपत्रांचा
अभ्यास क
े ला.
८. प्रथम िबर अहवाल नोंदलवल्यानंतर तपास करण्यात आला आलण फौजदारी प्रलहृया
संलहतेच्या कलम १६१ आलण १६४ अंतगणत अनेक व्यक्तींचे जबाब नोंदवण्यात आले. लदनांक
३१.५.२००७ रोजी उत्तरवादी हृमांक १ चे मानसशास्त्रीय व्यखक्तलचत्रण, पॉलीग्राफ टेखटंग
आलण ब्रेन इलेखरि कल ऑलसलेशन लसग्नेचर प्रोफाइललंग (BEOS) सह एक मानसशास्त्रीय
मुल्यमापन देिील क
े ले गेले आलण इतर चार व्यक्तींवर तत्सम चाचण्या घेण्यात आल्या.
बळीराम लचधू िाडे, मोहन लवजयम्मा श्रीधरन, अशोक गजराज चौधरी, मेहबूब दस्तगीर शेि
जे उत्तरवादी हृमांक १ चे जवळचे सहकारी होते.
९. ही एक अलवचारी हर्त्ा असल्याने, गुन्ह्याचा तपास करण्यात आला आलण हुसेन
मोहम्मद शताफ आलण वलहदा हुसेन शताफ (उत्तरवादी हृमांक १ व २ ) आलण झानीश िान
यांच्या लवरुद्ध लदनांक ०९.१२.२००९ रोजी आरोपपत्र दािल करण्यात आले आलण र्त्ात म्हटले
आहे की उत्तरवादी हृमांक १ व्यवसायाच्या उद्देशाने दुबईत राहत होता, र्त्ावेळी र्त्ाची पत्नी
- उत्तरवादी हृ. 2 आलण मयत व्यक्तीच्या संपकाणत आले आलण र्त्ांच्यात मैत्री झाली. ते
एकमेकांना वारंवार भेटू लागले.या मैत्रीचे शारीररक संबंधात रूपांतर झाले.जेव्हा उत्तरवादी
हृमांक १ दुबईहून परतला, तेव्हा र्त्ाला ही गोष्ट् कळली. बदला घेण्यासाठी र्त्ाने संगनमत
करून उत्तरवादी हृ. 2 आलण झानीश िान यांनी अज्ञात हल्लेिोरांकरवी मयत व्यक्तीला
ठार मारण्याचा कट रचला.
१०. सत्र न्यायालयात िटला चाललवण्यायोग्य असल्याने, न्यायदंडालधकारी यांनी हे प्रकरण
पुणे सत्र न्यायालयाला सुपूदण क
े ले होते. सत्र न्यायालय, पुणे येथे पाठवले. र्त्ानंतर लगेचच
उत्तरवादी हृमांक १ व २ ने आरोपमुक्तीसाठी पुनरीक्षण अजण दािल क
े ला. तो संपररक्षण
न्यायालयाने २१.०२.२०१२ रोजीच्या आदेशान्वये फ
े टाळला होता. उच्च न्यायालयाने आक्षेलपत
आदेशाद्वारे संपररक्षण न्यायालयाने लदलेला आदेश बाजूला सरला आलण उत्तरवादी हृमांक १
व २ यांना दोषमुक्त क
े ले. वरील आदेशाला या न्यायालयासमोर आव्हानीत करण्यात आले
आहे.
११. आरोपींची लनदोष मुक्तता करताना कोणते मुद्दे लवचारात घ्यावे यासंबंधीचा कायदा
सुलनलित आहे. हे असे प्रकरण आहे ज्यामध्ये संपररक्षण न्यायालयाने अद्याप आरोप लनलित
क
े लेले नाहीत. दोषारोपपत्र दािल झाल्यानंतर लगेचच दोषमुक्तीसाठी अजण दािल करण्यात
आला. कायद्याचे खिर तत्त्व असे आहे की, दोषारोप सुनावणीच्या टप्प्यावर लफयाणदी पक्षाने
सादर क
े लेल्या सवण पुराव्यांवर लवश्वास ठे वला जावा. जर कोणताही गुन्हा लसद्ध झाला नाही, तरच आरोपीला आरोपमुक्त क
े ले जाऊ शकते. सादर क
े लेल्या पुराव्याची सर्त्ता, पयाणप्तता
आलण स्वीकायणता क
े वळ संप्रेक्षणाच्या टप्प्यावरच करता येते. दोषारोप लनिीतीच्या टप्प्यावरच
सक
ृ तदशणनी िटला आरोपी व्यक्तींलवरुद्ध असल्याची न्यायालयाला िात्री असली पालहजे.
िटला पुढे चालवण्याची परवानगी लदल्यास, न्यायालयाच्या प्रलहृयेचा गैरवापर होईल अशी
ठाम कारणे असतील तरच र्त्ा टप्प्यावर न्यायालयाचा हस्तक्षेप आवश्यक आहे.
१२. या न्यायालयाच्या राजिान लवरुद्ध अशोक क
ु मार कश्यप (२ (२०२१) ११ एससीसी
१९१) प्रकरणात नुकर्त्ाच लदलेल्या लनकालात या मुद्द्यावरील कायद्याचा सारांश देण्यात
आला आहे. संबंलधत पररच्छे द िाली लदले आहेत:-
"११.१. पी. लवजयन लवरुद्ध क
े रळ राज्य, (२०१०) २ एससीसी ३९८ या िटल्यात, या
न्यायालयाला फौजदारी प्रलहृया संलहतेच्या कलम २२७ वर लवचार करण्याची संधी होती, आरोप लनलित करताना आलण/लक
ं वा आरोपमुक्ती अजाणचा लवचार करताना काय लवचारात
घेणे आवश्यक आहे हे उक्त लनणणयात तपशीलवारपणे लवचारात घेतले गेले आहे. असे
लनरीक्षण नोंदवले गेले आहे आलण असे म्हटले गेले आहे की कलम २२७ च्या टप्प्यावर, न्यायाधीशांना आरोपींलवरुद्ध कारवाई करण्यासाठी पुरेसा आधार आहे की नाही हे
शोधण्यासाठी क
े वळ पुराव्याची छाननी करावी लागेल.दुसरीकडे असे लनरीक्षण नोंदवले
गेले आहे की, पुरेशा कारणांमुळे पोललसांनी नोंदवलेल्या पुराव्याचे स्वरूप लक
ं वा
न्यायालयासमोर सादर क
े लेल्या कागदपत्रांमध्ये आरोपीलवरुद्ध आरोप लनलित
करण्यासाठी संशयास्पद पररखिती असल्याचे उघड होते. पुढे असे लनरीक्षण नोंदवले गेले
आहे की जर न्यायाधीश असा लनष्कषण काढतात की पुढे जाण्यासाठी पुरेसा आधार आहे, तर ते फौजदारी प्रलहृया संलहतेच्या कलम २२८ अंतगणत आरोप लनलित करतील, अन्यथा
ते आरोपीला आरोपमुक्त करतील.पुढे असे लनरीक्षण नोंदवले गेले आहे की, िटल्यातील
वस्तुखिती लक्षात घेऊन अलभयोग तफ
े िटला चाललवला गेला आहे की नाही हे
ठरवण्यासाठी, हे ठरवण्यासाठी िटल्याच्या तथ्ांबाबत आपल्या न्यालयक बुद्धीचा वापर
करताना न्यायालयाने प्रकरणाचे फायदे आलण तोटे तपासणे लक
ं वा िटला सुरू
झाल्यानंतर पुरावे आलण संभाव्यतेचे मूल्यमापन आलण संतुलन साधणे आवश्यक नाही, जे
वस्तुतः न्यायालयाचे कायण आहे.
११.२ कनाणटक राज्य लव. एम.आर. लहरेमठ,(२०१९) ७ एससीसी ५१५ मधील या
न्यायालयाच्या अलीकडील लनणणयात, िंडपीठातफ
े बोलताना आमच्यापैकी एक (न्या .
डी.वाय. चंद्रचूड) यांनी िालीलप्रमाणे पररच्छे द २५ मध्ये असे लनरीक्षण नोंदवत म्हटले
आहे की :-
"२५ . उच्च न्यायालय [एम.आर. लहरेमठ लव. राज्य, 2017 SCC ऑनलाइन कार 4970]
हे फौजदारी प्रलहृया संलहतेच्या कलम २३९ च्या तरतुदींनुसार आरोपमुक्तीसाठीच्या
अजाणची सुनावणी करत होते या वस्तुखितीची दिल घ्यायला हवी होती. या
अलधकारक्षेत्राच्या वापराचे लनयमन करणारे मापदंड या न्यायालयाच्या अनेक लनणणयांमध्ये
अलभव्यक्त झालेले आहेत. हे कायद्याचे एक लनलित तत्त्व आहे की आरोपमुक्तीसाठीच्या
अजाणचा लवचार करण्याच्या टप्प्यावर न्यायालयाने अलभयोगातफ
े अलभलेिावर
नोंदवलेले पुरावे िरे आहेत असे गृहीत धरून न्यायालयाने पुढे जाणे आवश्यक आहे
आलण पुराव्यातून समोर येणारी तथ्े, र्त्ाच्या दशणनी मूल्यावर घेतली गेली आहेत की
नाही हे लनधाणररत करण्यासाठी पूराव्यांचे मुल्यमापन करणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे
गुन्हा घडण्यासाठी आवश्यक घटकांचे अखस्तत्व उघड करतात. तालमळनाड
ू राज्य
लवरुद्ध एन. सुरेश राजन, (२०१४) ११ एससीसी ७०९ या प्रकरणामध्ये, या लवषयावरील
पूवीच्या लनणणयांना दुजोरा देताना, या न्यायालयाने असे म्हटले आहे :
'29. या टप्प्यावर, पुराव्याचे संभाव्य मूल्य तपासावे लागेल आलण न्यायालयाने या
प्रकरणात िोलवर जाऊन असे म्हणणे अपेलक्षत नाही की पुराव्यामुळे दोषलसद्धीची हमी
लमळणार नाही.आमच्या मते, हा गुन्हा घडला आहे असे गृहीत धरण्यासाठी काही आधार
आहे का आलण आरोपीला दोषी ठरवण्यासाठी काही आधार तयार करण्यात आला आहे
की नाही हे लवचारात घेणे आवश्यक आहे. वेगळ्या शब्ांत सांगायचे तर, जर
न्यायालयाला असे वाटत असेल की आरोपींनी अलभलेिावरील पुराव्यच्या संभाव्य
मूल्यांआधारे गुन्हा क
े ला असेल, तर ते आरोप लनलित करू शकतात; दोषलसद्धीकररता
न्यायालयाने असा लनष्कषण काढला पालहजे की आरोपींनी गुन्हा क
े ला आहे.या टप्प्यावर
लघु संपरीक्षा घेण्याची परवानगी, कायदा देत नाही.
१३. उच्च न्यायालयाने पाररत क
े लेल्या आक्षेलपत आदेशाचा संबंलधत भाग िाली पुनः ि लदला
आहे :-
"सुरेश थापाच्या लदनांक ११.१२.२००६ च्या लनवेदनात तो म्हणतो की, तो बंगल्यातील
पाटीला गेला होता. लजल्हालधकारी लसंह ठाक
ू र यांच्या लदनांक ९.१२.२००७ च्या जबाबा
मध्ये आरोपी हृमांक- २ ने लदनांक १३.५.२००६ रोजी ७ वाजता कागदपत्रे फाडल्याचा
उल्लेि क
े ला आहे. हे लवधान देिील प्रामुख्याने आरोपी-अजणदारांवर िटला
चाललवण्यासाठी सलहृय होणार नाही कारण लनष्कासन/हर्त्ेची घटना रात्री उलशरा
घडली आहे. श्री.सुरेश थापा यांनी १४.५.२००६ रोजी लदलेल्या लनवेदनात असे नमूद क
े ले
आहे की, रात्री उलशरा ते घटनािळी एका ओट्यावर बसले होते, र्त्ाचवेळी मयत
व्यक्तीला सोडण्यासाठी एक गाडी आली आलण र्त्ानंतर मयत व्यक्ती र्त्ांच्या माळी
हरी सोबत र्त्ांच्या घरी गेले. लदनांक २८.६.२००६ च्या पुढील जबाबात , तो सोसायटीच्या
पररसरात येणाऱ्या चंदेरी रंगाच्या टाटा इंलडया कारचा संदभण देतो आलण कारमधील एका
व्यक्तीने मोठ्याने मयत व्यक्तीला मोठ्याने हाक मारली, तो उंच आलण लांब क
े सांचा
होता. मयत व्यक्ती आला आलण र्त्ाने र्त्ा व्यक्तीशी गप्पा मारल्या, जो नंतर मयत
व्यक्तीला बंगल्यात घेऊन गेला. लदनांक ११.१२.२००६ च्या लतसर्या जबाबात , सुरेश
थापाने आपली पूवीची हकीकत बदलली आलण सांलगतले की, चंदेरी रंगाची गाडी
सोसायटीच्या फाटकावर आली आलण चालकाने गाडीचा भोंगा वाजवला, मयत व्यक्ती
र्त्ाच्या बंगल्यातून बाहेर आला, र्त्ाने दरवाजा उघडला, मयताने दरवाजा बंद क
े ला
आलण नंतर तो बंगला हृ. ५ च्या लदशेने गेला, परत येताना गाडी र्त्ाच्या बंगल्याजवळ
उभी होती, चालक मयत व्यक्तीच्या पुढे गेला, मात्र र्त्ांच्यात संवाद झाला नव्हता. मग
र्त्ाने पुढे जाऊन “क
ॅ प्टन क
ॅ प्टन” हाक मारली, र्त्ांनी गप्पा मारल्या. मयत व्यक्तीसोबत
ती व्यक्ती होती आलण गाडीत २-३ जण बसले होते. आणिी एक सुरक्षा रक्षक - रमेश
ढाकोल र्त्ाच्या १.१.२००७ रोजीच्या पुरवणी जबाबात आरोपी हृमांक २ चे वाहन रात्री
२ ते २. ३० च्या सुमारास परत आल्याचा संदभण लदला आलण ती लतच्या बंगल्यावर
गेली. ते सांगतात, र्त्ांचा पूवीचा जबाब चुकीचा होता. डॉ. अलजतलसंह यांनी र्त्ांच्या
लदनांक ३१.१२.२००६ च्या जबाबात एलप्रल २००६ मध्ये आरोपी हृमांक १ आलण २ च्या
घरी मयत व्यक्तीला भेट लदल्याचा उल्लेि क
े ला आहे. मयत व्यक्ती आलण आरोपी हृ.
2 झुल्यावर बसलेले असताना आरोपी हृ. १ र्त्ांचे शेजारीच उभा असल्याचे र्त्ाने
पालहले होते. १३.५.२००६ रोजी हे र्त्ाच्या लक्षात आले. झालनणशची (मोहम्मद असगर)
यांची पत्नी सालजदा बेगम लहचा जबाब आरोपी-अजणदारांना अडकवत नाही. मयताचा
भाऊ श्री. मनलजतलसंह याने भूतकाळातील आरोपी हृमांक १ सोबत झालेल्या
संभाषणाचा संदभण लदला, ज्यामध्ये आरोपी हृमांक १ ने कलथतपणे र्त्ाला सांलगतले की
मयत व्यक्तीला सवण काही लवकत घ्यायचे आहे, वेळ पडल्यास तो र्त्ाच्या पत्नीला देिील
लवकत घेईल . हा संवाद दू रध्वनीवर झाला होता.''
१४. उच्च न्यायालयाने पाररत क
े लेल्या आक्षेलपत आदेशाचे अवलोकन क
े ल्यास असे लदसून
येते की आरोपपत्रासह तपास यंत्रणेने गोळा क
े लेल्या काही पुराव्यांचं अप्रर्त्क्षपणे संदभण
देण्यात आला आहे. सुरेश शेरबहादू र थापा, लजल्हालधकारी ठाक
ू र लसंह, रमेश ढाकोल, मंजीत
लसंह, डॉ. अलजतलसंह आलण सालजदा बेगम यांच्या जबाबाचा संदभण देण्यात आला आहे.
तथालप, अलभलेिाच्या अवलोकनावरून असे लदसून येते की र्त्ांचे जबाब एकतर संपूणणपणे
लवचारात घेतले गेले नाहीत लक
ं वा लवलशष्ट् लदवशी नोंदवलेल्या जबाबांचा फक्त काही भाग
लक्षात आला आहे आलण र्त्ापूवी लक
ं वा नंतर नोंदवलेल्या जबाबांचा संदभण लदला गेला नाही.
यालशवाय, तपास यंत्रणेने लहरामण ज्ञानेश्वर चौधरी, रमेश मुरलीधर, मोहन लवरुद्ध, अशोक
गुणाजी ठोसर, मेहबूब दस्तगीर शेि आलण रख्मा लशवराम वाघमारे यांचे जबाब नोंदवले होते, ज्यांचा संदभण उच्च न्यायालयाने प्रलतवादी हृमांक १ आलण २ यांना दोषारोपमुक्त करताना
लवचारात घेतला नाही. हे अलवचाराने क
े लेल्या हर्त्ेचे प्रकरण होते, ही वस्तुखिती लवसरता
येणार नाही.तपास यंत्रणेने गोळा क
े लेल्या पुराव्याच्या माध्यमातूनच लनमाणण झालेल्या
पररखितीमुळे आरोपींना अटक करता आली असती.
१५. मानसशास्त्रीय प्रोफाइललंग(मानसशास्त्रीय व्यक्तीलचत्रण), पॉलीग्राफ चाचणी आलण
प्रलतसादक हृमांक १ चे बी. ई. ओ. एस. सह मानसशास्त्रीय मूल्यमापन करण्यात आले.
यालशवाय नामे गजराज चौधरी, मेहबूब दस्तगीर शेि, बळीराम लचंधू िाडे आलण मोहन
लवजयम्मा श्रीधरन या इतर चार व्यक्तींची देिील चाचणी घेण्यात आली जे उत्तरवादी हृमांक
१ चे जवळचे सहकारी होते.
१६. उत्तरवादी हृमांक १ वर क
े लेल्या चाचणीच्या अहवालात, फॉरेखिक सायि
प्रयोगशाळा संचालनालय, गृह लवभाग, महाराष्ट्ि , यांनी लदलेल्या अलभप्रायानुसार, क
ॅ प्टन
मनमोहन लसंह यांच्या हर्त्ेमध्ये उत्तरवादी हृमांक १ चा सहभाग लदसून येतो. र्त्ाच्या
मानसशास्त्रीय वणणनेतून देिील तो सामालजक लनयमांच्या लवरोधात जाण्याची प्रवृत्ती असलेले
समाजलवरोधी व्यखक्तमत्व असल्याचे लनदशणनास आणले. अहवाल संबंलधत भाग िाली लदला
आहे:-
"मोहम्मद शताफ या प्रयुक्ताचे मानलसक मुल्यमापन स्पष्ट्पणे सूलचत करते की क
ॅ प्टनच्या
हर्त्ेत र्त्ाचा सहभाग होता.पॉललग्राफच्या प्रश्ांवरील फसवणूक आलण बी. ई. ओ. एस.
वरील महत्त्वपूणण तपासांवर उपखित असलेल्या अनुभवात्मक ज्ञानाद्वारे मनमोहन लसंह
यांनी सूलचत क
े ले आहे. या शोधद्वारे सादर लवषयात समाजलवरोधी व्यखक्तमत्व गुणधमण
आलण सामालजकदृष्ट्ट्या वांछनीय मागाणने स्वत: ला लचलत्रत करण्याची प्रवृत्ती आहे या
लनष्कषाणला पुष्ट्ी लमळाली.ज्या लवषयावर र्त्ांनी प्रलहृयेसाठी लेिी संमती देण्यास नकार
लदला र्त्ा लवषयावर नाकोचाचणी करता आला नाही.’’
(भर लदला आहे)
१७. यालशवाय, इतर चार व्यक्तींलवषयीचे मत असे दशणलवते की मयत व्यक्तीच्या हर्त्ेच्या
मालहतीबद्दलच्या प्रश्ाचे उत्तर देताना फसवणूक झाली होती. मयत व्यक्तीच्या हर्त्ेच्या
मालहतीबद्दलच्या प्रश्ाचे उत्तर देताना फसवणूक झाल्याचे यातून लदसून येते. अहवाला
संबंलधत भाग िाली लदला आहेः –
"अशोक गजराज चौधरी आलण मेहबूब दस्तगीर शेि या प्रयुक्ताच्या मानसशास्त्रीय
मूल्यांमापनात क
ॅ प्टन मनमोहन लसंह यांच्या हर्त्ेप्रकरणात मानसशास्त्रीय प्रोफाइल
(मानसशास्त्रीय व्यखक्तलचत्रण) आलण पॉलीग्राफ तपासणीचा समावेश होता. अशोक
गजराज चौधरी यांच्या संदभाणत, जरी र्त्ाने हर्त्ेबाबत कोणतीही मालहती असल्याचे
नाकारले असले तरी र्त्ांच्या पॉललग्राफ तपासणीत िुनाचा िुलासा झाला. तथापी
र्त्ाच्या पॉलीग्राफ तपासणीतून क
ॅ प्टन लसंहच्या मृर्त्ूशी संबंलधत मालहती लपवून र्त्ाच्याशी
संबंलधत प्रश्ांवर फसवणूक करण्याचा प्रयत्न उघड झाला आलण र्त्ाला कोणीतरी या
हर्त्ेची मालहती लपवण्यास सांलगतले आलण पीलडत व्यक्तीची हर्त्ा कोणी क
े ली हे र्त्ाला
माहीत आहे. मेहबूब दस्तगीर शेिच्या संबंधात, जरी र्त्ाने क
ॅ प्टन मनमोहनलसंह यांच्या
हर्त्ेमध्ये साक्षीदार असल्याचा लक
ं वा मदत क
े ल्याचा लक
ं वा र्त्ाबद्दल कोणतीही मालहती
असल्याचा इन्कार क
े ला असला, तरी र्त्ाच्या पॉललग्राफ तपासणीत क
ॅ प्टन मनमोहन
लसंह यांची हर्त्ा कोणी क
े ली हे जाणून घेण्याशी संबंलधत प्रश्ावर 'फसवणूक' झाल्याचे
उघड होते.’’
(भर लदला आहे )
१८. उच्च न्यायालयाने आक्षेलपत आदेशाद्वारे आरोपी आलण प्रलतवादी हृ. 1 च्या इतर
सहाय्यकांच्या मानसशास्त्रीय प्रोफाइल (मानसशास्त्रीय व्यखक्तलचत्रण), पॉलीग्राफ चाचणी
आलण ब्रेन इलेखरि कल ऑलसलेशन लसग्नेचर प्रोफाइल (बी. ई. ओ. एस.) चाचण्यांसह
मानसशास्त्रीय मूल्यांकनाचा संदभण न घेता संपूणण पुराव्याचा सारांश दोन पररच्छे दांमध्ये क
े ला
होता.
१९. जरी एिाद्या आरोपीला दोषी ठरवण्यासाठी क
े वळ मानसशास्त्रीय मूल्यमापन चाचणी
अहवाल पुरेसा नसला तरी तो लनलितच एक ठोस पुरावा असू शकतो. हे पुरावे अलभलेिावर
पुरावा असतांनाही, ज्या गुन्ह्यासाठी प्रथमदशणनी प्रकरण आहे का इतक
े च पाहणे अपेलक्षत
असताना दोषारोप लनलित करण्याइतपत देिील प्रकरण नसल्याचे मत उच्च न्यायालय देऊ
शकत नाही.
२०. या न्यायालयाने कायद्याच्या कसोटीवर सदर लवषयावर लक्ष क
ें लद्रत करून या
प्रकरणातील तथ्ांची तपासणी क
े ली गेली तर असे लदसून येते की, उच्च न्यायालयाने तपास
यंत्रणेने आरोपपत्रासोबत जोडलेल्या संकललत पुराव्यांचा संपूणणपणे संदभणही लदलेला नाही.
र्त्ाऐवजी तपासादरम्यान नोंदवलेल्या काही व्यक्तींच्या जबाबांचा लनवडक संदभण आहे. हे या
प्रकरणात बुद्धीचा अलजबात वापर क
े ला गेला नसल्याचे दशणलवते. उच्च न्यायालयाने एका
घृणास्पद गुन्ह्याच्या िटल्याला िोड
ू न काढण्यासाठी लनलहत नसलेल्या अलधकारक्षेत्राचा वापर
क
े ला होता.
२१. वर नमूद क
े लेल्या कारणास्तव, अपील मान्य क
े ले जाते आलण उच्च न्यायालयाचा
आक्षेलपत आदेश बाजूला सारला जात आहे.
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _, न्यायमूती(अभय एस. ओक)
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _, न्यायमूती (राजेश लबंदल)
नवी लदल्ली
१८ मे २०२३.
*****
अस्वीकरि
या न्यायलनणणयाच्या मराठी भाषेतील या अनुवादाचा वापर हा पक्षकारास र्त्ाच्या/लतच्या
मातृभाषेमध्ये र्त्ाचा अथण समजून घेण्यापुरताच मयाणलदत राहील आलण र्त्ाचा इतर कोणर्त्ाची
कारणाकरता वापर करता येणार नाही. तसेच इंग्रजी भाषेतील न्यायलनणणय हाच सवण व्यावहाररक
आलण कायाणलयीन वापराकररता लवश्वसनीय असेल आलण तोच र्त्ातील आदेशाच्या लनष्पादन आलण
अंमलबजावणी करता वैध मानला जाईल.
*****
( इंग्रजीमध्ये टंकललखित क
े लेल्या न्यायलनणणयाचा मराठी अनुवाद )
[प्रकाशनयोग्य]
भारताचे सर्वोच्च न्यायालयाचे
फौजदारी अपील अधिकारक्षेत्र
फौजदारी अपील क्र. १३९९/२०२३
क
ॅ प्टन मनधजतधसिंह धर्वदी (धनर्वृत्त) ... अपीलकताा
धर्वरुध्द
हुसेन मोहम्मद शताफ आधि इतर. ... उत्तरर्वादी
न्यायधनिाय
न्यायमूती. राजेश धबिंदल
१. पुनरीक्षण अजण हृमांक १३५/ २०१२ मध्ये मुंबई उच्च न्यायालयाने लदनांक
१७.०७.२०१३ रोजी पाररत क
े लेल्या आदेशाला अपीलकर्त्ाणने आव्हानीत क
े ले आहे. उपरोक्त
आदेशाद्वारे, उच्च न्यायालयाने दुय्यम न्यायालयाने लदनांक २१.०२.२०१२ रोजी लदलेला
आदेश बाजूला सारला आहे ज्यामध्ये प्रलतवादी हृ. 1 आलण 2 ने आरोपमुक्तीसाठी दािल
क
े लेला अजण फ
े टाळण्यात आला होता.
२. हा वाद मनमोहनलसंह सुिदेवलसंह लवदी, राहणार लवदीज् बंगला, ठोंबरेवाडी, लोणावळा यांच्या हर्त्ेप्रकरणी लदनाक १४.०५.२००६ रोजी नोंदवलेल्या प्रथम िबर अहवाल
हृमांक ४६/२००६ वरून लनमाणण झाला आहे. र्त्ाचा मृतदेह र्त्ाच्या शयनकक्षात रक्ताच्या
थारोळ्यात पडलेला आढळला होता.
३. अपीलकर्त्ाणची बाजू मांडणाऱ्या लवद्वान वलकलांनी लनवेदन क
े लेली, उच्च न्यायालयाने
लदलेल्या आक्षेलपत आदेश वरवर पालहले तरी असे लदसून येते की, आरोपपत्राचा भाग
असलेल्या व तपासादरम्यान पोललसांनी नोंदवलेल्या काही लवधानांचा क
े वळ संदभण देऊन एक
लहान संपरीक्षाच चाललवण्यात आली आहे. आरोपमुक्तीसाठीच्या अजाणचा लवचार करताना हे
न्यायालयाच्या अलधकारक्षेत्राच्या पलीकडे होते. माञ, उत्तरवादी हृमांक १ आलण उत्तरवादी
हृमांक १ च्या इतर चार सहका-यांवर घेण्यात आलेल्या मानसशास्त्रीय मूल्यांकनासह
मनोवैज्ञालनक प्रोफाइललंग, पॉलीग्राफ चाचणी आलण ब्रेन इलेखरि कल ऑलसलेशन लसग्नेचर
प्रोफाइललंग (BEOS) सह मानसशास्त्रीय मुल्यमापन क
े ले गेल र्त्ातून गुन्ह्यातील उत्तरवादी
हृमांक १ आलण २ यांना आरोपी क
े ले गेले या वस्तुखितीचा लवचार करण्यात न्यायालय
अपयशी ठरले आहे.
४. युखक्तवादाच्या समथणनाथण, अपीलकर्त्ाणच्या लवद्वान वलकलांनी महाराष्ट्ि राज्य आलण इतर
प्रकरणातील १ लवरुद्ध डॉ. मारोती लपता कालशनाथ लपंपळकर १ (२०२३) ४ एससीसी २९८ या
न्यायालयाच्या लनकालावर भर लदला.
५. दुसरीकडे, उत्तरवादी हृमांक 1 आलण 2 च्या लवद्वान वलकलांनी असे सादर क
े ले की, हे अलवचाराने क
े लेल्या हर्त्ेचे प्रकरण आहे, र्त्ामुळे कोणीही प्रर्त्क्षदशी साक्षीदार नव्हता.
मयता सोबत उत्तरवादी हृमांक १ व २ चे कोणतेही वैर नव्हते. ते शेजारी आनंदाने राहत
होते. लफयाणदीद्वारे एक िोटी कथा तयार क
े ली गेली ज्याचे समथणन करण्यासाठी कोणतीही
पुरावे नाही. र्त्ांनी पुढे असे म्हटले आहे की उत्तरवादी हृमांक १ व २ ला दोषमुक्त
करण्यासाठी संपररक्षण न्यायालय आपल्या अलधकारक्षेत्राचा वापर करण्यात अयशस्वी
ठरले. र्त्ांना या प्रकरणात चुकीच्या पद्धतीने अडकवण्यात आले आहे. जर र्त्ांना िटल्यास
(संप्रेक्षणास) सामोरे जावे लागले तर तो न्यायालयाच्या प्रलहृयेचा दुरुपयोग होईल. अलभयोगाने
संकललत क
े लेल्या संबंलधत पुराव्याचा उच्च न्यायालयाने लवचारात घेतला.
६. मात्र, उच्च न्यायालयाने लदलेल्या आदेशाला राज्याने आव्हान लदलेले नाही. राज्याचे
लवद्वान वकील, ज्यांच्याकडे कोणतेही स्पष्ट्ीकरण नव्हते म्हणून र्त्ांनी असा युखक्तवाद
करण्याचा प्रयत्न क
े ला की, आक्षेलपत आदेश कायदेशीरररर्त्ा कायम ठे वला जाऊ शकत
नाही, कारण आरोपमुक्तीसाठी अजाणवर लवचार करण्याच्या टप्प्यावर, पुराव्याचे मुल्यमापन
करणे शक्य नव्हते कारण ते िटल्याच्या सुनावणीनंतर न्यायालयात पुरावा नोंदवल्यानंतरच
होऊ शकते. आरोप लनलित करण्याच्या टप्प्यावर क
े वळ प्रथमदशणनी प्रकरण पाहायचे आहे.
७. पक्षकारांचे लवद्वान वलकलांची बाजू ऐकली व अलभलेि आलण संबंलधत कागदपत्रांचा
अभ्यास क
े ला.
८. प्रथम िबर अहवाल नोंदलवल्यानंतर तपास करण्यात आला आलण फौजदारी प्रलहृया
संलहतेच्या कलम १६१ आलण १६४ अंतगणत अनेक व्यक्तींचे जबाब नोंदवण्यात आले. लदनांक
३१.५.२००७ रोजी उत्तरवादी हृमांक १ चे मानसशास्त्रीय व्यखक्तलचत्रण, पॉलीग्राफ टेखटंग
आलण ब्रेन इलेखरि कल ऑलसलेशन लसग्नेचर प्रोफाइललंग (BEOS) सह एक मानसशास्त्रीय
मुल्यमापन देिील क
े ले गेले आलण इतर चार व्यक्तींवर तत्सम चाचण्या घेण्यात आल्या.
बळीराम लचधू िाडे, मोहन लवजयम्मा श्रीधरन, अशोक गजराज चौधरी, मेहबूब दस्तगीर शेि
जे उत्तरवादी हृमांक १ चे जवळचे सहकारी होते.
९. ही एक अलवचारी हर्त्ा असल्याने, गुन्ह्याचा तपास करण्यात आला आलण हुसेन
मोहम्मद शताफ आलण वलहदा हुसेन शताफ (उत्तरवादी हृमांक १ व २ ) आलण झानीश िान
यांच्या लवरुद्ध लदनांक ०९.१२.२००९ रोजी आरोपपत्र दािल करण्यात आले आलण र्त्ात म्हटले
आहे की उत्तरवादी हृमांक १ व्यवसायाच्या उद्देशाने दुबईत राहत होता, र्त्ावेळी र्त्ाची पत्नी
- उत्तरवादी हृ. 2 आलण मयत व्यक्तीच्या संपकाणत आले आलण र्त्ांच्यात मैत्री झाली. ते
एकमेकांना वारंवार भेटू लागले.या मैत्रीचे शारीररक संबंधात रूपांतर झाले.जेव्हा उत्तरवादी
हृमांक १ दुबईहून परतला, तेव्हा र्त्ाला ही गोष्ट् कळली. बदला घेण्यासाठी र्त्ाने संगनमत
करून उत्तरवादी हृ. 2 आलण झानीश िान यांनी अज्ञात हल्लेिोरांकरवी मयत व्यक्तीला
ठार मारण्याचा कट रचला.
१०. सत्र न्यायालयात िटला चाललवण्यायोग्य असल्याने, न्यायदंडालधकारी यांनी हे प्रकरण
पुणे सत्र न्यायालयाला सुपूदण क
े ले होते. सत्र न्यायालय, पुणे येथे पाठवले. र्त्ानंतर लगेचच
उत्तरवादी हृमांक १ व २ ने आरोपमुक्तीसाठी पुनरीक्षण अजण दािल क
े ला. तो संपररक्षण
न्यायालयाने २१.०२.२०१२ रोजीच्या आदेशान्वये फ
े टाळला होता. उच्च न्यायालयाने आक्षेलपत
आदेशाद्वारे संपररक्षण न्यायालयाने लदलेला आदेश बाजूला सरला आलण उत्तरवादी हृमांक १
व २ यांना दोषमुक्त क
े ले. वरील आदेशाला या न्यायालयासमोर आव्हानीत करण्यात आले
आहे.
११. आरोपींची लनदोष मुक्तता करताना कोणते मुद्दे लवचारात घ्यावे यासंबंधीचा कायदा
सुलनलित आहे. हे असे प्रकरण आहे ज्यामध्ये संपररक्षण न्यायालयाने अद्याप आरोप लनलित
क
े लेले नाहीत. दोषारोपपत्र दािल झाल्यानंतर लगेचच दोषमुक्तीसाठी अजण दािल करण्यात
आला. कायद्याचे खिर तत्त्व असे आहे की, दोषारोप सुनावणीच्या टप्प्यावर लफयाणदी पक्षाने
सादर क
े लेल्या सवण पुराव्यांवर लवश्वास ठे वला जावा. जर कोणताही गुन्हा लसद्ध झाला नाही, तरच आरोपीला आरोपमुक्त क
े ले जाऊ शकते. सादर क
े लेल्या पुराव्याची सर्त्ता, पयाणप्तता
आलण स्वीकायणता क
े वळ संप्रेक्षणाच्या टप्प्यावरच करता येते. दोषारोप लनिीतीच्या टप्प्यावरच
सक
ृ तदशणनी िटला आरोपी व्यक्तींलवरुद्ध असल्याची न्यायालयाला िात्री असली पालहजे.
िटला पुढे चालवण्याची परवानगी लदल्यास, न्यायालयाच्या प्रलहृयेचा गैरवापर होईल अशी
ठाम कारणे असतील तरच र्त्ा टप्प्यावर न्यायालयाचा हस्तक्षेप आवश्यक आहे.
१२. या न्यायालयाच्या राजिान लवरुद्ध अशोक क
ु मार कश्यप (२ (२०२१) ११ एससीसी
१९१) प्रकरणात नुकर्त्ाच लदलेल्या लनकालात या मुद्द्यावरील कायद्याचा सारांश देण्यात
आला आहे. संबंलधत पररच्छे द िाली लदले आहेत:-
"११.१. पी. लवजयन लवरुद्ध क
े रळ राज्य, (२०१०) २ एससीसी ३९८ या िटल्यात, या
न्यायालयाला फौजदारी प्रलहृया संलहतेच्या कलम २२७ वर लवचार करण्याची संधी होती, आरोप लनलित करताना आलण/लक
ं वा आरोपमुक्ती अजाणचा लवचार करताना काय लवचारात
घेणे आवश्यक आहे हे उक्त लनणणयात तपशीलवारपणे लवचारात घेतले गेले आहे. असे
लनरीक्षण नोंदवले गेले आहे आलण असे म्हटले गेले आहे की कलम २२७ च्या टप्प्यावर, न्यायाधीशांना आरोपींलवरुद्ध कारवाई करण्यासाठी पुरेसा आधार आहे की नाही हे
शोधण्यासाठी क
े वळ पुराव्याची छाननी करावी लागेल.दुसरीकडे असे लनरीक्षण नोंदवले
गेले आहे की, पुरेशा कारणांमुळे पोललसांनी नोंदवलेल्या पुराव्याचे स्वरूप लक
ं वा
न्यायालयासमोर सादर क
े लेल्या कागदपत्रांमध्ये आरोपीलवरुद्ध आरोप लनलित
करण्यासाठी संशयास्पद पररखिती असल्याचे उघड होते. पुढे असे लनरीक्षण नोंदवले गेले
आहे की जर न्यायाधीश असा लनष्कषण काढतात की पुढे जाण्यासाठी पुरेसा आधार आहे, तर ते फौजदारी प्रलहृया संलहतेच्या कलम २२८ अंतगणत आरोप लनलित करतील, अन्यथा
ते आरोपीला आरोपमुक्त करतील.पुढे असे लनरीक्षण नोंदवले गेले आहे की, िटल्यातील
वस्तुखिती लक्षात घेऊन अलभयोग तफ
े िटला चाललवला गेला आहे की नाही हे
ठरवण्यासाठी, हे ठरवण्यासाठी िटल्याच्या तथ्ांबाबत आपल्या न्यालयक बुद्धीचा वापर
करताना न्यायालयाने प्रकरणाचे फायदे आलण तोटे तपासणे लक
ं वा िटला सुरू
झाल्यानंतर पुरावे आलण संभाव्यतेचे मूल्यमापन आलण संतुलन साधणे आवश्यक नाही, जे
वस्तुतः न्यायालयाचे कायण आहे.
११.२ कनाणटक राज्य लव. एम.आर. लहरेमठ,(२०१९) ७ एससीसी ५१५ मधील या
न्यायालयाच्या अलीकडील लनणणयात, िंडपीठातफ
े बोलताना आमच्यापैकी एक (न्या .
डी.वाय. चंद्रचूड) यांनी िालीलप्रमाणे पररच्छे द २५ मध्ये असे लनरीक्षण नोंदवत म्हटले
आहे की :-
"२५ . उच्च न्यायालय [एम.आर. लहरेमठ लव. राज्य, 2017 SCC ऑनलाइन कार 4970]
हे फौजदारी प्रलहृया संलहतेच्या कलम २३९ च्या तरतुदींनुसार आरोपमुक्तीसाठीच्या
अजाणची सुनावणी करत होते या वस्तुखितीची दिल घ्यायला हवी होती. या
अलधकारक्षेत्राच्या वापराचे लनयमन करणारे मापदंड या न्यायालयाच्या अनेक लनणणयांमध्ये
अलभव्यक्त झालेले आहेत. हे कायद्याचे एक लनलित तत्त्व आहे की आरोपमुक्तीसाठीच्या
अजाणचा लवचार करण्याच्या टप्प्यावर न्यायालयाने अलभयोगातफ
े अलभलेिावर
नोंदवलेले पुरावे िरे आहेत असे गृहीत धरून न्यायालयाने पुढे जाणे आवश्यक आहे
आलण पुराव्यातून समोर येणारी तथ्े, र्त्ाच्या दशणनी मूल्यावर घेतली गेली आहेत की
नाही हे लनधाणररत करण्यासाठी पूराव्यांचे मुल्यमापन करणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे
गुन्हा घडण्यासाठी आवश्यक घटकांचे अखस्तत्व उघड करतात. तालमळनाड
ू राज्य
लवरुद्ध एन. सुरेश राजन, (२०१४) ११ एससीसी ७०९ या प्रकरणामध्ये, या लवषयावरील
पूवीच्या लनणणयांना दुजोरा देताना, या न्यायालयाने असे म्हटले आहे :
'29. या टप्प्यावर, पुराव्याचे संभाव्य मूल्य तपासावे लागेल आलण न्यायालयाने या
प्रकरणात िोलवर जाऊन असे म्हणणे अपेलक्षत नाही की पुराव्यामुळे दोषलसद्धीची हमी
लमळणार नाही.आमच्या मते, हा गुन्हा घडला आहे असे गृहीत धरण्यासाठी काही आधार
आहे का आलण आरोपीला दोषी ठरवण्यासाठी काही आधार तयार करण्यात आला आहे
की नाही हे लवचारात घेणे आवश्यक आहे. वेगळ्या शब्ांत सांगायचे तर, जर
न्यायालयाला असे वाटत असेल की आरोपींनी अलभलेिावरील पुराव्यच्या संभाव्य
मूल्यांआधारे गुन्हा क
े ला असेल, तर ते आरोप लनलित करू शकतात; दोषलसद्धीकररता
न्यायालयाने असा लनष्कषण काढला पालहजे की आरोपींनी गुन्हा क
े ला आहे.या टप्प्यावर
लघु संपरीक्षा घेण्याची परवानगी, कायदा देत नाही.
१३. उच्च न्यायालयाने पाररत क
े लेल्या आक्षेलपत आदेशाचा संबंलधत भाग िाली पुनः ि लदला
आहे :-
"सुरेश थापाच्या लदनांक ११.१२.२००६ च्या लनवेदनात तो म्हणतो की, तो बंगल्यातील
पाटीला गेला होता. लजल्हालधकारी लसंह ठाक
ू र यांच्या लदनांक ९.१२.२००७ च्या जबाबा
मध्ये आरोपी हृमांक- २ ने लदनांक १३.५.२००६ रोजी ७ वाजता कागदपत्रे फाडल्याचा
उल्लेि क
े ला आहे. हे लवधान देिील प्रामुख्याने आरोपी-अजणदारांवर िटला
चाललवण्यासाठी सलहृय होणार नाही कारण लनष्कासन/हर्त्ेची घटना रात्री उलशरा
घडली आहे. श्री.सुरेश थापा यांनी १४.५.२००६ रोजी लदलेल्या लनवेदनात असे नमूद क
े ले
आहे की, रात्री उलशरा ते घटनािळी एका ओट्यावर बसले होते, र्त्ाचवेळी मयत
व्यक्तीला सोडण्यासाठी एक गाडी आली आलण र्त्ानंतर मयत व्यक्ती र्त्ांच्या माळी
हरी सोबत र्त्ांच्या घरी गेले. लदनांक २८.६.२००६ च्या पुढील जबाबात , तो सोसायटीच्या
पररसरात येणाऱ्या चंदेरी रंगाच्या टाटा इंलडया कारचा संदभण देतो आलण कारमधील एका
व्यक्तीने मोठ्याने मयत व्यक्तीला मोठ्याने हाक मारली, तो उंच आलण लांब क
े सांचा
होता. मयत व्यक्ती आला आलण र्त्ाने र्त्ा व्यक्तीशी गप्पा मारल्या, जो नंतर मयत
व्यक्तीला बंगल्यात घेऊन गेला. लदनांक ११.१२.२००६ च्या लतसर्या जबाबात , सुरेश
थापाने आपली पूवीची हकीकत बदलली आलण सांलगतले की, चंदेरी रंगाची गाडी
सोसायटीच्या फाटकावर आली आलण चालकाने गाडीचा भोंगा वाजवला, मयत व्यक्ती
र्त्ाच्या बंगल्यातून बाहेर आला, र्त्ाने दरवाजा उघडला, मयताने दरवाजा बंद क
े ला
आलण नंतर तो बंगला हृ. ५ च्या लदशेने गेला, परत येताना गाडी र्त्ाच्या बंगल्याजवळ
उभी होती, चालक मयत व्यक्तीच्या पुढे गेला, मात्र र्त्ांच्यात संवाद झाला नव्हता. मग
र्त्ाने पुढे जाऊन “क
ॅ प्टन क
ॅ प्टन” हाक मारली, र्त्ांनी गप्पा मारल्या. मयत व्यक्तीसोबत
ती व्यक्ती होती आलण गाडीत २-३ जण बसले होते. आणिी एक सुरक्षा रक्षक - रमेश
ढाकोल र्त्ाच्या १.१.२००७ रोजीच्या पुरवणी जबाबात आरोपी हृमांक २ चे वाहन रात्री
२ ते २. ३० च्या सुमारास परत आल्याचा संदभण लदला आलण ती लतच्या बंगल्यावर
गेली. ते सांगतात, र्त्ांचा पूवीचा जबाब चुकीचा होता. डॉ. अलजतलसंह यांनी र्त्ांच्या
लदनांक ३१.१२.२००६ च्या जबाबात एलप्रल २००६ मध्ये आरोपी हृमांक १ आलण २ च्या
घरी मयत व्यक्तीला भेट लदल्याचा उल्लेि क
े ला आहे. मयत व्यक्ती आलण आरोपी हृ.
2 झुल्यावर बसलेले असताना आरोपी हृ. १ र्त्ांचे शेजारीच उभा असल्याचे र्त्ाने
पालहले होते. १३.५.२००६ रोजी हे र्त्ाच्या लक्षात आले. झालनणशची (मोहम्मद असगर)
यांची पत्नी सालजदा बेगम लहचा जबाब आरोपी-अजणदारांना अडकवत नाही. मयताचा
भाऊ श्री. मनलजतलसंह याने भूतकाळातील आरोपी हृमांक १ सोबत झालेल्या
संभाषणाचा संदभण लदला, ज्यामध्ये आरोपी हृमांक १ ने कलथतपणे र्त्ाला सांलगतले की
मयत व्यक्तीला सवण काही लवकत घ्यायचे आहे, वेळ पडल्यास तो र्त्ाच्या पत्नीला देिील
लवकत घेईल . हा संवाद दू रध्वनीवर झाला होता.''
१४. उच्च न्यायालयाने पाररत क
े लेल्या आक्षेलपत आदेशाचे अवलोकन क
े ल्यास असे लदसून
येते की आरोपपत्रासह तपास यंत्रणेने गोळा क
े लेल्या काही पुराव्यांचं अप्रर्त्क्षपणे संदभण
देण्यात आला आहे. सुरेश शेरबहादू र थापा, लजल्हालधकारी ठाक
ू र लसंह, रमेश ढाकोल, मंजीत
लसंह, डॉ. अलजतलसंह आलण सालजदा बेगम यांच्या जबाबाचा संदभण देण्यात आला आहे.
तथालप, अलभलेिाच्या अवलोकनावरून असे लदसून येते की र्त्ांचे जबाब एकतर संपूणणपणे
लवचारात घेतले गेले नाहीत लक
ं वा लवलशष्ट् लदवशी नोंदवलेल्या जबाबांचा फक्त काही भाग
लक्षात आला आहे आलण र्त्ापूवी लक
ं वा नंतर नोंदवलेल्या जबाबांचा संदभण लदला गेला नाही.
यालशवाय, तपास यंत्रणेने लहरामण ज्ञानेश्वर चौधरी, रमेश मुरलीधर, मोहन लवरुद्ध, अशोक
गुणाजी ठोसर, मेहबूब दस्तगीर शेि आलण रख्मा लशवराम वाघमारे यांचे जबाब नोंदवले होते, ज्यांचा संदभण उच्च न्यायालयाने प्रलतवादी हृमांक १ आलण २ यांना दोषारोपमुक्त करताना
लवचारात घेतला नाही. हे अलवचाराने क
े लेल्या हर्त्ेचे प्रकरण होते, ही वस्तुखिती लवसरता
येणार नाही.तपास यंत्रणेने गोळा क
े लेल्या पुराव्याच्या माध्यमातूनच लनमाणण झालेल्या
पररखितीमुळे आरोपींना अटक करता आली असती.
१५. मानसशास्त्रीय प्रोफाइललंग(मानसशास्त्रीय व्यक्तीलचत्रण), पॉलीग्राफ चाचणी आलण
प्रलतसादक हृमांक १ चे बी. ई. ओ. एस. सह मानसशास्त्रीय मूल्यमापन करण्यात आले.
यालशवाय नामे गजराज चौधरी, मेहबूब दस्तगीर शेि, बळीराम लचंधू िाडे आलण मोहन
लवजयम्मा श्रीधरन या इतर चार व्यक्तींची देिील चाचणी घेण्यात आली जे उत्तरवादी हृमांक
१ चे जवळचे सहकारी होते.
१६. उत्तरवादी हृमांक १ वर क
े लेल्या चाचणीच्या अहवालात, फॉरेखिक सायि
प्रयोगशाळा संचालनालय, गृह लवभाग, महाराष्ट्ि , यांनी लदलेल्या अलभप्रायानुसार, क
ॅ प्टन
मनमोहन लसंह यांच्या हर्त्ेमध्ये उत्तरवादी हृमांक १ चा सहभाग लदसून येतो. र्त्ाच्या
मानसशास्त्रीय वणणनेतून देिील तो सामालजक लनयमांच्या लवरोधात जाण्याची प्रवृत्ती असलेले
समाजलवरोधी व्यखक्तमत्व असल्याचे लनदशणनास आणले. अहवाल संबंलधत भाग िाली लदला
आहे:-
"मोहम्मद शताफ या प्रयुक्ताचे मानलसक मुल्यमापन स्पष्ट्पणे सूलचत करते की क
ॅ प्टनच्या
हर्त्ेत र्त्ाचा सहभाग होता.पॉललग्राफच्या प्रश्ांवरील फसवणूक आलण बी. ई. ओ. एस.
वरील महत्त्वपूणण तपासांवर उपखित असलेल्या अनुभवात्मक ज्ञानाद्वारे मनमोहन लसंह
यांनी सूलचत क
े ले आहे. या शोधद्वारे सादर लवषयात समाजलवरोधी व्यखक्तमत्व गुणधमण
आलण सामालजकदृष्ट्ट्या वांछनीय मागाणने स्वत: ला लचलत्रत करण्याची प्रवृत्ती आहे या
लनष्कषाणला पुष्ट्ी लमळाली.ज्या लवषयावर र्त्ांनी प्रलहृयेसाठी लेिी संमती देण्यास नकार
लदला र्त्ा लवषयावर नाकोचाचणी करता आला नाही.’’
(भर लदला आहे)
१७. यालशवाय, इतर चार व्यक्तींलवषयीचे मत असे दशणलवते की मयत व्यक्तीच्या हर्त्ेच्या
मालहतीबद्दलच्या प्रश्ाचे उत्तर देताना फसवणूक झाली होती. मयत व्यक्तीच्या हर्त्ेच्या
मालहतीबद्दलच्या प्रश्ाचे उत्तर देताना फसवणूक झाल्याचे यातून लदसून येते. अहवाला
संबंलधत भाग िाली लदला आहेः –
"अशोक गजराज चौधरी आलण मेहबूब दस्तगीर शेि या प्रयुक्ताच्या मानसशास्त्रीय
मूल्यांमापनात क
ॅ प्टन मनमोहन लसंह यांच्या हर्त्ेप्रकरणात मानसशास्त्रीय प्रोफाइल
(मानसशास्त्रीय व्यखक्तलचत्रण) आलण पॉलीग्राफ तपासणीचा समावेश होता. अशोक
गजराज चौधरी यांच्या संदभाणत, जरी र्त्ाने हर्त्ेबाबत कोणतीही मालहती असल्याचे
नाकारले असले तरी र्त्ांच्या पॉललग्राफ तपासणीत िुनाचा िुलासा झाला. तथापी
र्त्ाच्या पॉलीग्राफ तपासणीतून क
ॅ प्टन लसंहच्या मृर्त्ूशी संबंलधत मालहती लपवून र्त्ाच्याशी
संबंलधत प्रश्ांवर फसवणूक करण्याचा प्रयत्न उघड झाला आलण र्त्ाला कोणीतरी या
हर्त्ेची मालहती लपवण्यास सांलगतले आलण पीलडत व्यक्तीची हर्त्ा कोणी क
े ली हे र्त्ाला
माहीत आहे. मेहबूब दस्तगीर शेिच्या संबंधात, जरी र्त्ाने क
ॅ प्टन मनमोहनलसंह यांच्या
हर्त्ेमध्ये साक्षीदार असल्याचा लक
ं वा मदत क
े ल्याचा लक
ं वा र्त्ाबद्दल कोणतीही मालहती
असल्याचा इन्कार क
े ला असला, तरी र्त्ाच्या पॉललग्राफ तपासणीत क
ॅ प्टन मनमोहन
लसंह यांची हर्त्ा कोणी क
े ली हे जाणून घेण्याशी संबंलधत प्रश्ावर 'फसवणूक' झाल्याचे
उघड होते.’’
(भर लदला आहे )
१८. उच्च न्यायालयाने आक्षेलपत आदेशाद्वारे आरोपी आलण प्रलतवादी हृ. 1 च्या इतर
सहाय्यकांच्या मानसशास्त्रीय प्रोफाइल (मानसशास्त्रीय व्यखक्तलचत्रण), पॉलीग्राफ चाचणी
आलण ब्रेन इलेखरि कल ऑलसलेशन लसग्नेचर प्रोफाइल (बी. ई. ओ. एस.) चाचण्यांसह
मानसशास्त्रीय मूल्यांकनाचा संदभण न घेता संपूणण पुराव्याचा सारांश दोन पररच्छे दांमध्ये क
े ला
होता.
१९. जरी एिाद्या आरोपीला दोषी ठरवण्यासाठी क
े वळ मानसशास्त्रीय मूल्यमापन चाचणी
अहवाल पुरेसा नसला तरी तो लनलितच एक ठोस पुरावा असू शकतो. हे पुरावे अलभलेिावर
पुरावा असतांनाही, ज्या गुन्ह्यासाठी प्रथमदशणनी प्रकरण आहे का इतक
े च पाहणे अपेलक्षत
असताना दोषारोप लनलित करण्याइतपत देिील प्रकरण नसल्याचे मत उच्च न्यायालय देऊ
शकत नाही.
२०. या न्यायालयाने कायद्याच्या कसोटीवर सदर लवषयावर लक्ष क
ें लद्रत करून या
प्रकरणातील तथ्ांची तपासणी क
े ली गेली तर असे लदसून येते की, उच्च न्यायालयाने तपास
यंत्रणेने आरोपपत्रासोबत जोडलेल्या संकललत पुराव्यांचा संपूणणपणे संदभणही लदलेला नाही.
र्त्ाऐवजी तपासादरम्यान नोंदवलेल्या काही व्यक्तींच्या जबाबांचा लनवडक संदभण आहे. हे या
प्रकरणात बुद्धीचा अलजबात वापर क
े ला गेला नसल्याचे दशणलवते. उच्च न्यायालयाने एका
घृणास्पद गुन्ह्याच्या िटल्याला िोड
ू न काढण्यासाठी लनलहत नसलेल्या अलधकारक्षेत्राचा वापर
क
े ला होता.
२१. वर नमूद क
े लेल्या कारणास्तव, अपील मान्य क
े ले जाते आलण उच्च न्यायालयाचा
आक्षेलपत आदेश बाजूला सारला जात आहे.
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _, न्यायमूती(अभय एस. ओक)
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _, न्यायमूती (राजेश लबंदल)
नवी लदल्ली
१८ मे २०२३.
*****
अस्वीकरि
या न्यायलनणणयाच्या मराठी भाषेतील या अनुवादाचा वापर हा पक्षकारास र्त्ाच्या/लतच्या
मातृभाषेमध्ये र्त्ाचा अथण समजून घेण्यापुरताच मयाणलदत राहील आलण र्त्ाचा इतर कोणर्त्ाची
कारणाकरता वापर करता येणार नाही. तसेच इंग्रजी भाषेतील न्यायलनणणय हाच सवण व्यावहाररक
आलण कायाणलयीन वापराकररता लवश्वसनीय असेल आलण तोच र्त्ातील आदेशाच्या लनष्पादन आलण
अंमलबजावणी करता वैध मानला जाईल.
*****
JUDGMENT