Subhash Desai v. Maharashtra State Governor

1. दहाव्या परिरलिशष्टा ुसार सभापतींच्या कतव्यामध्ये तात्पुरती अक्षमता या बाबीचा ज्या निवरो,ात आल्यास अपात्रता यालिचका दा होती, अशी अपेक्षा अस ेल्या आमदारांकडू निक ं वा ज्या आमदारांनिवरो,ात अपात्रता यालिचका दा करण्यात आल्या आहेत, अशा आमदारांकडू गैरवापर होण्याची शक्यता आहे का; आलिर्ण

2. सभापतींच्या तात्पुरत्या अक्षमतेमुळे दहाव्या अ ुसूचीच्या अंम बजावर्णीत 'घट ात्मक ं ड' येतो का? ७१. या मुद्द्या ा र्थोपवण्यासाठी, आम्ही ा ी प्रश्न (आलिर्ण उद्भवू शकर्णारे कोर्णतेही संबं लि,त मुद्दे) मोठ्या ं डपीठाकडे संदलिभत करतो. सभापतीं ा हटनिवण्यासाठी ठराव आर्णण्याच्या हेतू े ोटीस जारी क े ल्या े त्यां ा घट ेच्या दहाव्या अ ुसूची ुसार अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय घेण्यापासू रो े जाते का? हे प्रकरर्ण योग्य त्या आदेशासाठी सरन्याया,ीशांसमोर ठेव े जाऊ शकते. त्या ुसार आम्ही या नि र्णयाच्या परिरच्छेद ३२ (अ) मध्ये मूद क े ल्याप्रमार्णे आम्हा ा संदलिभत क े ेल्या प्रश्नाचे उत्तर देतो. ७२. मोठ्या ं डपीठाचा नि र्णय येईपयŽत अंतरिरम उपाय म्हर्णू ा ी कायपद्धतीचा अव ंब क े ल्यास दहाव्या अ ुसूची, लिचन्ह आदेश तसेच अ ुच्छेद १७९ (सी) चे उनिद्दष्ट साध्य होऊ शकते. हे काही प्रमार्णात स्पष्टता आलिर्ण नि लि†तता दे ी प्रदा करू शकते. ए]. दहाव्या अ ुसूचीअंतगत तक्रारी नि लि†त करण्यासाठी सभापतीं ा निवशेष न्यायालि,काराचा अलि,कार निदल्यास सभापतीं ा त्यांच्या अलि,कारक्षेत्रावर प्रश्नलिचन्ह उपखिस्थत करर्णाऱ्या अजाŽवर नि र्णय घेण्याचा अलि,कार लिमळे; आलिर्ण बी] i. अ ुच्छेद १७९ (क) अन्वये त्यां ा हटनिवण्याचा प्रस्ताव सुरू करण्याच्या कारर्णास्तव दहाव्या अ ुसूचीती कायवाहीवर नि र्णय घेण्यास रो र्णाऱ्या या अजाŽवर नि र्णय देण्याचा अलि,कार सभापतीं ा आहे. हा अज रा आहे की क े वळ नि र्णय टाळण्यासाठी क े े ा आहे, हे सभापती तपासू शकतात; ii. जर सभापतीं ा असे वाटत असे की प्रस्ताव व्यवखिस्थत आ,ारावर मांड े ा आहे, तर ते त्यांच्या हका पट्टीचा नि र्णय पूर्ण होईपयŽत दहाव्या अ ुसूचीअंतगत कामकाज तहक ू ब करू शकतात. दुसरीकडे, जर त्यां ा असे वाटत असे की हा प्रस्ताव सं निव,ा ांतगत निवचारक े ेल्या कायपद्धती ुसार तसेच संबं लि,त नि यमांसह ाही, तर त्यां ा यालिचका फ े टाळण्याचा आलिर्ण न्याय चौकशीमध्ये सु ावर्णी घेण्याचा अलि,कार आहे; आलिर्ण iii]. अ ुच्छेद १७९ (क )अन्वये प्र ंनिबत कायवाही क्षात घेता दहाव्या अ ुसूचीती कामकाज तहक ू ब करण्याचा निक ं वा सु ावर्णी पुढे चा ू ठेवण्याची सभापतींचा नि र्णय न्याया यी पु राव ोक ाच्या अ,ी असे. सभापतींचा नि र्णय त्यांच्या अलि,कारक्षेत्राशी नि गनिडत असल्या े निकहोटो हो ोहा (उपरोल्लेखि त) मध्ये निवचार क े ल्याप्रमार्णे क्वा टाइमेट कारवाईची मयादा ागू होर्णार ाही. ii. अपात्रता यालिचकांवर कोर्णतीही इतर घट ा घडण्याच्या आ,ी नि र्णय घेण्याचा या न्याया याचा अलि,कार ७३]. ज्या आमदारांनिवरो,ात अपात्रता यालिचका दा करण्यात आल्या आहेत, त्यांच्या पानिठंब्या े सभापतींची नि युक्ती करण्यात आ ी असल्या े आलिर्ण पक्षपाती आलिर्ण पूवग्रहदूनिषत असल्या े अपात्रता यालिचकांच्या नि का ाची जबाबदारी सभापतींवर सोपनिवता येर्णार ाही, अशी निव ंती यालिचकाकत्याŽ ी क े ी आहे. या न्याया या े उत्तरवादींनिवरो,ाती अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय घ्यावा, असा युखिक्तवाद करण्यासाठी त्यां ी राजेंद्रलिसंह रार्णा (उपरोल्लेखि त) यां प्रकरर्णाचा आ,ार घेत ा आहे. ७४]. राज्यघट ेच्या क म १९१ (२) ुसार दहाव्या अ ुसूची ुसार अपात्र ठर ेल्या आमदारा ा सभागृहाचे सदस्य म्हर्णू अपात्र ठरनिव े जाई. दहाव्या अ ुसूलिचती परिरच्छेद ६ अन्वये अपात्रतेच्या प्रश्नावर नि र्णय घेण्याचा निवशेष अलि,कार सभापतीं ा आहे. परिरच्छेद ८ मध्ये सभागृहाचे अध्यक्ष निक ं वा सभापती यां ा परिरच्छेद ६ मध्ये मूद क े ेल्या कोर्णत्याही प्रश्नाचा नि र्णय घेण्याच्या प्रनिक्रयेबद्द नि यम ब निवण्याचा अलि,कार देण्यात आ ा आहे. परिरच्छेद ८ अन्वये लिमळा ेल्या अलि,कारांचा वापर करू महाराष्ट्र निव,ा सभेच्या अध्यक्षां ी १९८६ ची नि यमाव ी अलि,सूलिचत क े ी. ७५]. नि यम १९८६ च्या नि यम ६ मध्ये सभागृहाती ए ाद्या सदस्यानिवरुद्ध सभापतींसमोर अपात्रता यालिचका दा करण्याची प्रनिक्रया मूद करण्यात आ ी आहे. कायदा नि यम ६ अन्वये मूद क े ेल्या अटींचे पा क े ल्याबद्द सभापती यालिचका फ े टाळू ावू शकतात निक ं वा सभागृहाच्या सदस्यानिवरुद्ध अपात्रतेचा प्रश्न नि लि†त करण्यासाठी पुढे सु ावर्णी घेऊ शकतात, अशी तरतूद नि यम ७ मध्ये आहे. नि यम ७(७) ुसार सभापतीं ी अशा सदस्यां ा आप ी बाजू मांडण्याची वाजवी सं,ी देर्णे आवश्यक आहे. नि यम ८ मध्ये अशी तरतूद करण्यात आ ी आहे की, सभापती या प्रकरर्णाच्या गुर्णवत्तेचा योग्य निवचार करू एक तर अपात्रता यालिचका फ े टाळू ावती निक ं वा े ी आदेशाद्वारे सदस्य दहाव्या अ ुसूचीअंतगत अपात्र ठरल्याचे जाहीर करती. अशा प्रकारे, दहाव्या अ ुसूची ुसार (१९८६ च्या महाराष्ट्रासाठीच्या नि यमांसह वाचा) सभापतीं ी अलि,काराचा वापर करण्यासाठी मागदशक अशी सनिवस्तर कायपद्धती उप ब्ध करू निद ी आहे. सभापतीं ी या प्रनिक्रयेचा अव ंब करू अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय घ्यावा. ७६. निकहोतो हो ोहा (उपरोल्लेखि त) मध्ये, या न्याया या े असा नि र्णय निद ा की दहाव्या अ ुसूचीच्या उद्देशासाठी एक सभापती न्यायालि,करर्ण आहे. त्यामुळे दहाव्या अ ुसूचीती अलि,काराचा वापर राज्यघट ेच्या क म १३६, २२६ आलिर्ण २२७ अन्वये न्याया यांच्या अलि,कारक्षेत्राच्या अ,ी आहे. परिरच्छेद ६(२) म,ी अंनितम क मात न्याया यांचे अलि,कारक्षेत्र पूर्णपर्णे वगळण्यात आ े े ाही, असे नि रीक्षर्ण या न्याया या े ोंदव े. तर्थानिप, असे मत व्यक्त क े े गे े की अशा क मामुळे न्याया यी पु राव ोक ाची व्याप्ती मयानिदत होते कारर्ण घट े े दहाव्या अ ुसूची ुसार अध्यक्ष निक ं वा सभापतीं ा "न्यायनि र्णय अलि,कारांचे भांडार" म्हर्णू अलिभप्रेत क े े होते. या न्याया या े असे म्हट े आहे की जेर्थे अध्यक्ष निक ं वा सभापतींच्या नि र्णयापूवÃच्या टप्प्यावर न्याया यी पु राव ोक उप ब्ध ाही, त्या प्रकरर्णाती काही अपवादात्मक परिरखिस्थती वगळता. अशा प्रकारे, निकहोटो हो ोहा (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णाती नि र्णय हे स्पष्ट करते की दहाव्या अ ुसूचीअंतगत अपात्रतेच्या प्रश्नावर नि र्णय घेण्याचे निवशेष अलि,कार सभागृहाचे अध्यक्ष निक ं वा सभापतींकडे आहेत. ७७. यालिचकाकत्याŽ ी राजेंद्रलिसंह रार्णा (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णाचा आ,ार घेत या न्याया या े आपल्या असा,ारर्ण अलि,कारक्षेत्राचा वापर करावा आलिर्ण उत्तरवादी आमदारांनिवरुद्ध अपात्रतेच्या प्रश्नावर स्वत: नि र्णय घ्यावा, अशी निव ंती क े ी आहे. पयाया े या न्याया या े, ३ जु ै २०२२ पूवÃ सभापतीपदाची जबाबदारी पार पाडर्णाऱ्या उपसभापती श्री. लिझरवळ यां ा अपात्रता यालिचक े वर नि र्णय घेण्याचे नि दsश द्यावेत, अशी निव ंती करण्यात आ ी आहे. ७८. राजेंद्रलिसंह रार्णा (उपरोल्लेखि त) प्रकरर्णात बहुज समाज पक्षाच्या24 तेरा आमदारांनिवरो,ात ४ सप्टेंबर २००३ रोजी अपात्रता यालिचका दा करण्यात आ ी होती. २६ ऑगस्ट २००३ रोजी सभापतीं ी बसपम,ी फ ू ट मान्य क े ी आलिर्ण ोकतांनित्रक बहुज द या ावा े स्वतंत्र गटा ा मान्यता निद ी. ज्या तेरा आमदारांनिवरो,ात अपात्रतेची यालिचका दा करण्यात आ ी होती, ते ही ोकतांनित्रक बहुज द ाचे सदस्य होते. ६ सप्टेंबर २००३ रोजी सभापतीं ी तेरा आमदारांनिवरो,ाती अपात्रतेच्या यालिचकांवर नि र्णय घेता ोकतांनित्रक बहुज द ाचे समाजवादी पक्षात निव ी ीकरर्ण स्वीकार े. ७ सप्टेंबर २००५ रोजी सभापतीं ी आमदारांनिवरो,ाती अपात्रता यालिचका फ े टाळू ावल्या. उच्च न्याया या े २८ फ े ब्रुवारी २००६ च्या नि का ाद्वारे आमदारांनिवरो,ाती अपात्रता यालिचका फ े टाळण्याचा सभापतींचा आदेश रद्द बात ठरव ा आलिर्ण यालिचकांमध्ये पु निवचार करण्याचे नि दsश निद े. ७९. अनिप ावर या न्याया या े असे नि रीक्षर्ण ोंदनिव े की, संबं लि,त प्रालि,करर्णा े नि र्णय घेत ा सता ा प्रर्थमत: अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय घेर्णे योग्य ठरर्णार ाही. कायद्या ुसार योग्य नि र्णय घेण्यासाठी हे न्याया य सामान्यत: हे प्रकरर्ण सभापती निक ं वा सभापतींकडे पाठवे, असे नि रीक्षर्ण न्याया या े ोंदव े. तर्थानिप, ा ी निवलिशष्ट तथ्ये व परिरखिस्तर्थी क्षात घेता या न्याया या े अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय घेण्याचा नि र्णय घेत ा. (i ) त्या प्रकरर्णात निव,ा सभेचे अध्यक्ष अपात्रतेच्या प्रश्नावर का बद्ध नि र्णय घेण्यात अपयशी ठर े; (ii) संबं लि,त आमदारां ा अपात्र ठरवण्यात आ े की ाही, याचा नि र्णय घेता सभापतीं ी पक्षात फ ू ट पड ी का, या मुद्द्यावर नि र्णय घेत ा; आलिर्ण 24 बसप (iii) ती वषाŽहू अलि,क काळ अपात्रता यालिचकांवर सभापतीं ी नि र्णय घेत ा ाही आलिर्ण निव,ा सभेचा कायकाळ संपत आहे हे क्षात घेऊ त्वरीत नि र्णय घेण्याची आवश्यकता. वरी वस्तुखिस्थती व परिरखिस्थती क्षात घेता अपात्रतेची कायवाही सभापतींकडे सोपनिवल्यास ते नि ष्फळ ठरती, असे या न्याया याचे मत होते. ८०]. या न्याया या े सामान्यत: घट ात्मक हेतूचा निवचार करू अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय देर्णे टाळ े पानिहजे. अपात्रतेच्या प्रश् ावर संबं लि,त घट ात्मक प्रालि,करर्णा े म्हर्णजेच निव,ा सभेच्या अध्यक्षां ी निवनिहत प्रनिक्रयेचे पा करू नि र्णय घ्यावा. ए ाद्या व्यक्ती ा सभागृहाचे सदस्य म्हर्णू अपात्र ठरनिवल्यास संबं लि,त सदस्यावर आलिर्ण निवस्तारा े त्या मतदारसंघाती ागरिरकांसाठी गंभीर परिरर्णाम होतात. त्यामुळे अपात्रतेचा कोर्णताही प्रश्न कायद्या े प्रस्थानिपत क े ेल्या कायपद्धतीचे पा करू त्यावर नि र्णय घेत ा पानिहजे. क्षेत्रीमयुम निबरे लिसंह (उपरोल्लेखि त) प्रकरर्णात या न्याया याच्या ती न्याया,ीशांच्या ं डपीठा े आमदारां ा पुरावे सादर करण्याची आलिर्ण बाजू मांडण्याची सं,ी निदल्याबद्द परिरच्छेद २ (१) (अ) अन्वये अपात्र ठरनिवण्याचा सभापतींचा आदेश रद्द बात ठरव ा. ैसनिगक न्यायाच्या तत्त्वांचे पा करू अपात्रता यालिचकांवर व्या े नि र्णय घेण्याचे नि दsश सभापतीं ा देण्यात आ े. कायद्या े प्रस्थानिपत क े ेल्या प्रनिक्रयेचे पा करता अध्यक्ष अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय देतात अशा प्रकरर्णांमध्येही हे न्याया य सामान्यत: अपात्रता यालिचका अध्यक्षांकडे नि र्णयासाठी परत पाठवते. त्यामुळे अपवादात्मक परिरखिस्थतीत, दहाव्या अ ुसूची ुसार अपात्रतेच्या यालिचकांवर नि र्णय घेण्याचे योग्य अलि,कार सभापतीं ा आहेत. ८१. यालिचकाकत्याŽ ी निव ंती क े ी आहे की, वस्तुखिस्थती आलिर्ण परिरखिस्थती क्षात घेता, या न्याया या े अपात्रतेची कायवाही महाराष्ट्र निव,ा सभेच्या अध्यक्षांकडे सोपवू ये, कारर्ण त्यां ी स्वत: ा प्रामालिर्णकपर्णा े आलिर्ण नि ः पक्षपातीपर्णे काम करण्यास अक्षम असल्याचे लिसद्ध क े े आहे. यालिचकाकत्याचे म्हर्णर्णे मांडण्यापूवÃ राज्यघट े ुसार सभापतींच्या दजाचा संदभ घेर्णे आवश्यक आहे. क म १७८ मध्ये अशी तरतूद आहे की, निव,ा सभा शक्य निततक्या वकर निव,ा सभेच्या दो सदस्यांची सभापती आलिर्ण उपसभापती म्हर्णू नि वड करे. सभापती आलिर्ण उपसभापती नि वडीच्या प्रनिक्रयेची तरतूद सवसा,ारर्णपर्णे निव,ा सभेच्या संबं लि,त नि यमांद्वारे क े ी जाते. ८२. संसदीय ोकशाहीत सभापती हा निव,ा सभेचा अलि,कारी असतो. सभागृहाच्या कामकाजाचे अध्यक्षपद भूषनिवर्णे आलिर्ण सव उद्देश आलिर्ण प्रयोज ांसाठी सभागृहाचे प्रनितनि लि,त्व करण्याचे काय सभापती पार पाडतात. निकहोटो हो ोहा (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णात असा युखिक्तवाद करण्यात आ ा होता की, सभापती निव,ा सभा सदस्यांच्या बहुमता े नि वडू येत असल्या े ते स्वतंत्र न्याययंत्रर्णेचे प्रनितनि लि,त्व करत ाहीत. हा युखिक्तवाद फ े टाळू ावत या न्याया या े संसदीय परंपरेत सभापती पदाचा अत्यंत आदर क े ा जातो, यावर भर निद ा. सभापती हे औलिचत्य आलिर्ण नि ः पक्षपातीपर्णाचे प्रतीक आहेत आलिर्ण म्हर्णू च अध्यक्षांच्या पदावर अनिवर्श्वास व्यक्त करर्णे अयोग्य आहे, असे न्याया या े म्हट े आहे: "११८. ोकशाहीच्या मू भूत वैलिशष्ट्याचे उल्लंघ क े ल्यामुळे या अलि,कारक्षेत्राची शक्ती प्रदा करण्या ा बा,ा येई, असे म्हर्णर्णे रो रच त्या महा पदाच्या उच्च परंपरेवर अन्याय कारक ठरे. अध्यक्षांच्या उच्च पदावर अनिवर्श्वास व्यक्त करर्णे अयोग्य आहे, कारर्ण क े वळ काही सभापतीं ी त्या उच्च पदाच्या महा परंपरे ा अ ुसरू आप ी कामे पार पाडल्याचा आरोप क े ा जातो निक ं वा तसे आढळू येते ? सभापतींची अलि,कारपदाची वस्त्रं बद तात आलिर्ण मा वी वृत्ती बळावते." (जोर निद ा आहे) ८३. यालिचकाकत्याŽ ी श्रीमंत बाळासाहेब पाटी निवरुद्ध निव,ा सभा अध्यक्ष, क ाटक निव,ा सभा25 या टल्याती नि का ाचा आ,ार घेत ा आहे, ज्यात असे म्हट े आहे की, जर सभापती त्यांच्या राजकीय पक्षापासू निवभक्त होऊ शकत सती आलिर्ण तटस्थता आलिर्ण स्वातंत्र्याच्या भाव ेच्या निवरो,ात काम करत असती तर ते ज तेचा निवर्श्वास आलिर्ण भरवसा व्यक्त करण्यास पात्र ाहीत. श्रीमंत बाळासाहेब पाटी (सुप्रा) प्रकरर्णात सभापतीं ी काही आमदारां ा अपात्र ठरनिवण्याचे आदेश काढू त्यां ा निव,ा सभेच्या उवरिरत कायकाळासाठी नि वडर्णूक ढनिवण्यास व सदस्य होण्यास म ाई क े ी. या न्याया या े अपात्रतेच्या प्रश्नावर सभापतींचा नि र्णय कायम ठेव ा. मात्र, दहाव्या अ ुसूची ुसार अपात्रतेचा का ाव,ी नि लि†त करण्याचा अलि,कार सभापतीं ा ाही, असे न्याया या े स्पष्ट क े े. सभापतीं ी अलि,काराचा 25 (२०२०) २ एससीसी ५९५ क े े ा घट ाबाह्य वापर क्षात घेता या न्याया या े अपात्रतेच्या प्रश् ांवर नि र्णय देता ा सभापतीं ी कोर्णत्या सामान्य तत्त्वांचे पा करर्णे अपेलिक्षत आहे, हे स्पष्ट क े े. ८४. क े शम मेघचंद्र लिसंह निवरुद्ध मलिर्णपूर निव,ा सभेचे मा ीय अध्यक्ष26 या टल्यातही असेच म्हर्णर्णे या न्याया यासमोर मांडण्यात आ े होते. यामध्ये असे सांगण्यात आ े होते की अपात्रतेच्या यालिचका प्र ंनिबत असता ा या न्याया या े ए ाद्या आमदाराच्या मंत्री पदी नि युक्तीनिवरो,ात को -वॉरंट रिरट (कोर्णत्या अलि,कारा ा ी ते हे पद,ारर्ण करतात ) जारी करावे. हा युखिक्तवाद फ े टाळू ावत या न्याया या े ा ी प्रमार्णे नि का निद ा. "८. निदवार्णी अनिप ात यालिचकाकत्याच्या वती े बाजू मांडर्णारे निवद्वा ज्येष्ठ वकी कनिप लिसब्ब यां ी २०१७ च्या एसए पी (सी) क्रमांक १८६५९ म,ू उद्भवर्णाऱ्या निदवार्णी अनिप ामध्ये असा युखिक्तवाद क े ा आहे की सध्याच्या प्रकरर्णात सभापतीं ी त्यांच्यासमोरी अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय घेण्यास जार्णीवपूवक कार निद ा आहे...... अशा परिरखिस्थतीत प्रनितवादी क्रमांक ३ े घट ात्मक पद हडप क े ल्याचे सांगू त्यांच्यानिवरो,ात रिरट ऑफ को वॉरंट जारी करावे आलिर्ण ते तसे करू शकत ाही, असे जाहीर करावे, असे आवाह त्यां ी क े े आहे. 26 (२०२०) एससीसी ऑनलाइन एससी ५५ ३२. उत्तरवादी क्रमांक ३ ची भाजप सरकारच्या ेतृत्वा ा ी मं नित्रमंडळाती मंत्री पदी झा े ी नि युक्ती रद्द करण्यासाठी या न्याया या े को वॉरंट रिरट जारी करावे, हा लिसब्ब यांचा युखिक्तवाद मान्य करर्णे शक्य ाही. श्रीमती मा,वी दीवा यांचे म्हर्णर्णे बरोबर आहे की, दहाव्या अ ुसूची ुसार आमदार आलिर्ण परिरर्णामी मंत्री होण्यास अपात्र ठरनिवण्याचा नि र्णय सवप्रर्थम या संदभाती निवशेष प्रालि,करर्णा े म्हर्णजेच मलिर्णपूर निव,ा सभेच्या अध्यक्षां ी घ्यावा. निव,ा सभा अध्यक्षांची नि खिØयता पाहता या अनिप ांमध्ये अपात्रता यालिचक े वर या न्याया या े नि र्णय घ्यावा, हा लिसब्ब यांचा युखिक्तवादही मान्य करर्णे शक्य ाही. सध्याच्या प्रकरर्णाती वस्तुखिस्थती रालिजंदर लिसंग रार्णा (उपरोल्लेखि त) म,ी वस्तुखिस्थतीशी लिमळतीजुळती आहे, असे म्हर्णता येर्णार ाही. सध्याच्या प्रकरर्णात, रालिजंदर लिसंग रार्णा (उपरोल्लेखि त) प्रमार्णे निव,ा सभेचा कायका माच २०२२ मध्येच संपुष्टात येते, परंतु या न्याया या े अपात्रता यालिचक े वर प्रभावी नि र्णय निदल्यास, त्या प्रकरर्णात यालिचकाकत्यास कोर्णताही निद ासा देता आ ा सता कारर्ण निव,ा सभेचे आयुष्य संपुष्टात येर्णार होते. या अनिप ांमध्ये एकच निद ासा निद ा जाऊ शकतो तो म्हर्णजे मलिर्णपूर निव,ा सभेच्या अध्यक्षां ा हा नि का कळनिवल्याच्या तार ेपासू चार आठवड्यांच्या का ाव,ीत त्यांच्याकडे प्र ंनिबत अस ेल्या अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय घेण्याचे नि दsश देण्यात यावेत. चार आठवड्यांच्या का ाव,ी ंतरही कोर्णताही नि र्णय आल्यास या प्रकरर्णाती पुढी नि दsशांसाठी/ सव तींसाठी या न्याया याकडे अज करण्याचा माग कामकाजाती कोर्णत्याही पक्षकारा ा ु ा असे. ८५. महाराष्ट्र निव,ा सभेच्या निवद्यमा सभापतींची नि वड आमदारां ी महाराष्ट्र निव,ा सभा नि यम १९६० अन्वये ठरवू निद ेल्या कायपद्धती ुसार क े ी आहे. श्री सु ी प्रभू यांची लिशवसे ेच्या मुख्य प्रतोद पदी झा े ी मान्यता रद्द करण्याच्या सभापतींच्या ३ जु ै २०२२ रोजीच्या नि र्णयाचा संदभ देत यालिचकाकत्याŽ ी सभापती पक्षपाती आलिर्ण नि ः पक्षपाती असल्याचा युखिक्तवाद क े ा आहे. ८५ श्री प्रभू यांची मान्यता रद्द करण्याच्या सभापतींच्या नि र्णया ाही तात्काळ कामकाजात आव्हा देण्यात आ े आहे. श्री प्रभू यांची मान्यता गुर्णवत्तेच्या आ,ारे रद्द करण्याचा सभापतींचा नि र्णय जरी या न्याया या े रद्द बात ठरव ा, तरी या न्याया या ा अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय घेण्याचे पुरेसे कारर्ण ठरर्णार ाही. महाराष्ट्र निव,ा सभे े निव,ा सभा अध्यक्षांची निवलि,वत नि वड क े ी आहे आलिर्ण त्यां ा राज्य यालिचकांवर नि र्णय घेण्याचे अलि,कार देण्यात आ े आहेत, या साध्या कारर्णास्तव उपसभापतीं ा, अपात्रतेच्या प्रश्नावर नि र्णय घेण्याचे नि दsश देण्यासाठी यालिचकाकत्याŽचा पयायी युखिक्तवादही आम्ही स्वीकारू शकत ाही. सभापतींचे पद रिरक्त असे तरच उपसभापती सभापतींची कतव्ये पार पाडू शकतात27. निकहोटो हो ोहा (उपरोल्लेखि त) आलिर्ण श्रीमंत बाळासाहेब पाटी (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णात नि रीक्षर्ण ोंदनिवल्या सभापतीं ी दहाव्या अ ुसूचीती अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय देता ा प्रामालिर्णकपर्णा े,स्वतंत्रपर्णे, आलिर्ण नि ः पक्षपातीपर्णे काम करर्णे अपेलिक्षत आहे. शेवटी अपात्रतेच्या प्रश्नावर सभापतींचा नि र्णय न्याया यी पु राव ोक ाच्या अ,ी असतो. त्यामुळे दहाव्या अ ुसूची ुसार अपात्रतेच्या प्रश्नावर नि र्णय घेण्यासाठी महाराष्ट्र निव,ा सभेचे अध्यक्ष हे योग्य घट ात्मक अलि,कारी आहेत, असे या न्याया याचे मत आहे. 27 राज्यघटने े अनुच्छेद १८० प्रनितबं,ात्मक आचरर्ण आलिर्ण अपात्रता यालिचक े ती नि र्णय यांच्याती सभागृहाच्या कामकाजाची वै,ता ८६. राजेंद्रलिसंह रार्णा (उपरोल्लेखि त) प्रकरर्णात या न्याया याच्या घट ापीठा े असे नि रीक्षर्ण ोंदव े आहे की, जेव्हा आमदार दहाव्या अ ुसूची ुसार नि निषद्ध वत करतो तेव्हा ती अपात्रता होते. यालिचकाकतs या नि रीक्षर्णावर लिभस्त ठेवत असा युखिक्तवाद करतात की अपात्रता यालिचका प्र ंनिबत असण्याच्या काळाती सभागृहाती कामकाजाची वै,ता हे अपात्रता यालिचकांच्या नि का ावर अव ंबू असते. क े वळ अपात्रता यालिचका दा करू आमदारां ा सभागृहाच्या कामकाजात सहभागी होण्यापासू रो ता येर्णार स े, तरी प्र ंनिबत अपात्रता यालिचकांमध्ये सभापतींच्या नि र्णयावर अशा कारवाईचा नि का अव ंबू असे, असे यालिचकाकत्याŽचे कळकळीचे म्हर्णर्णे आहे. या न्याया या े, राजेंद्रलिसंह रार्णा (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णात, त्यांच्या नि रीक्षर्णांचा पल्ला समजू घेण्यासाठी,कोर्णत्या संदभात नि र्णय निद ा हे समजू घेर्णे महत्त्वाचे आहे. ८७ उत्तर प्रदेशच्या चौदाव्या निव,ा सभेच्या नि वडर्णुकी ंतर मे २००२ मध्ये बसपाच्या ेत्या मायावती यांच्या ेतृत्वा ा ी आघाडी सरकार स्थाप झा े. २७ ऑगस्ट २००३ रोजी बसपच्या तेरा आमदारां ी राज्यपा ां ा पत्र लि हू समाजवादी पक्षाच्या ेत्या ा सत्ता स्थाप ेसाठी आमं नित्रत करण्याची निव ंती क े ी. ४ सप्टेंबर २००३ रोजी बसपच्या ेत्या े दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद २ (१) (अ) म,ी तरतुदीं ुसार तेरा आमदारांनिवरुद्ध अपात्रता यालिचका दा क े ी. ६ सप्टेंबर २००३ रोजी बसपच्या ३७ आमदारां ी पक्षात फ ू ट पडल्याच्या मान्यतेसाठी निव,ा सभा अध्यक्षांकडे दावा दा क े ा. 26 ऑगस्ट 2003 रोजी ौमध्ये झा ेल्या बैठकी ंतर बसपामध्ये फ ू ट पड ी आलिर्ण त्यां ी या निवभाज ामुळे नि मार्ण झा ेल्या गटाचे प्रनितनि लि,त्व करर्णारा ोकतांनित्रक बहुज द या ावाचा गट स्थाप क े ा, असा दावा त्यां ी क े ा. त्याच निदवशी सभापतीं ी निवभाज ाचा दावा मान्य करत, अपात्रता यालिचका प्र ंनिबत ठेवत, ोकतांनित्रक बहुज द या ावा े स्वतंत्र गटा ा मान्यता निद ी. राज्यघट ेच्या क म २२६ अन्वये सभापतीं ी निवभाज ा ा मान्यता देण्याच्या आदेशा ा आव्हा देर्णारी कायवाही उच्च न्याया यात सुरू करण्यात आ ी होती. उच्च न्याया या े सभापतींचा आदेश रद्द बात ठरवत तेरा आमदारांनिवरो,ात दा करण्यात आ ेल्या अपात्रता यालिचकांवर निवचार करण्याचे नि दsश सभापतीं ा निद े. उच्च न्याया याच्या आदेशानिवरो,ाती अपी राजेंद्रलिसंह रार्णा (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णात घट ापीठा े नि का ी काढ े. ८८. या न्याया या े असा नि र्णय निद ा आहे की,ज्यामुळे अपात्रता यालिचका दा झाल्या अशी फ ू ट पड ी आहे की ाही याचा नि र्णय सभापती घेऊ शकत व्हते. फ ू ट पडण्याचा बचाव कोर्णत्या वेळी अखिस्तत्वात असावा, या मुद्द्याचा न्याया या े निवचार क े ा. त्या टल्याती प्रनितवादीं ी असा युखिक्तवाद क े ा की, ज्या निदवशी आमदार प्रनितबं लि,त क ृ त्यात सहभागी झा े त्या निदवशी परिरच्छेद ३ ुसार फ ू ट पडण्याचा बचाव अखिस्तत्वात असावा. त्या ा उत्तर देता ा यालिचकाकत्याŽ ी असा युखिक्तवाद क े ा की, ज्या निदवशी निव,ा सभा अध्यक्षांकडू अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय होई त्या निदवशी आमदारां ी परिरच्छेद ३ ुसार फ ू ट पडल्याचे लिसद्ध करर्णे पुरेसे आहे. या संदभात या न्याया या े असे नि रीक्षर्ण ोंदव े की, आमदारा प्रनितबं लि,त क ृ त्यात सहभागी झा े होते तेव्हा त्यां ा अपात्र ठरनिवण्यात आ े होते आलिर्ण म्हर्णू च आमदारां ी जेंव्हा प्रनितबं लि,त क ृ त्य क े े तेव्हा अपात्रतेचा बचाव (या प्रकरर्णात,फ ू ट ) दे ी अखिस्तत्वात असावा. संबं लि,त नि रीक्षर्णे ा ी निद ी आहेत: "३४. आपर्ण पाहतो की, ए ाद्या सदस्या े स्वेच्छे े ए ाद्या राजकीय पक्षाचे सदस्यत्व सोडल्यास निक ं वा त्या ा जारी क े ेल्या पक्षादेशाचा अवमा क वेळी अपात्रतेची क ृ ती होते. त्यामुळे दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद २ ुसार अपात्र ठरर्णारा कायदा म्हर्णजे पक्षादेश ं मा ण्याची निक ं वा त्याची अवहे ा करण्याची क ृ ती होय. स्वेच्छे े पक्षादेश ं मा ल्यास त्यासंदभाती नि र्णय निव,ा सभा अध्यक्ष ंतरच्या वेळी घेऊ शकतात, ही वस्तुखिस्थती आमदाराच्या क ृ ती े अपात्रतेची प्रनिक्रया पुढे ढक ू शकत ाही आलिर्ण पुढे ढक त ाही. त्याचप्रमार्णे पक्षादेश ं मा ण्याची क ृ ती पक्षा ा माफ करता येते निक ं वा त्या प्रकरर्णांमध्ये सभापती त्या ंतरच नि र्णय घेतात, ही बाबही अपात्रतेची वेळ खिव्हपचे उल्लंघ करण्याच्या निबंदूलिशवाय इतर काही म्हर्णू मांडू शकत ाही.१५ निदवसाच्या आत त्यामुळे राज्यघट ेच्या बावन्नव्या दुरुस्ती े साध्य करू इखिच्छत अस ेल्या उनिद्दष्टाच्या पाश् वभूमीवर आलिर्ण दहाव्या अ ुसूचीती परिरच्छेद २ ऱ्या अर्था े समजू घेऊ सदस्या े स्वेच्छे े सदस्यत्व सोडल्याच्या निक ं वा पक्षादेशाचे उल्लंघ क े ल्याच्या तार ेच्या संदभात सभापतीं ा अपात्रतेच्या प्रश्नावर नि र्णय घ्यावा ागतो, अशी भूलिमका पुढे येते. हा रो रच काय(तर नि र्णय आहे. परिरच्छेद ६ ुसार या प्रश्नाचा नि र्णय सभापती निक ं वा सभापतीं ी घ्यायचा आहे, यावरू हा प्रश्न क े वळ सभापतींच्या नि र्णयाच्या तार ेच्या संदभा ेच ठरवावा ागे, असा नि ष्कष काढता येर्णार ाही. त्या स्वरूपाचा अर्थ ावल्यास अपात्रता अनि लि†त काळासाठी आलिर्ण नि र्णय घेर्णार् या अलि,कार् यांच्या मजÃवर अव ंबू राही. यामुळे कायदा करण्याच्या सदरच्या उद्देशा ाच,क्का बसे. असा अर्थ शक्य तो टाळ ा पानिहजे. त्यामुळे क े वळ सभापतींच्या नि र्णयावर अपात्रतेची क ृ ती घड ी आहे अपात्रता आ ी आहे, हा युखिक्तवाद मान्य करता येर्णार ाही, असे आमचे मत आहे. याचा अर्थ निवद्वा सरन्याया,ीशां ी ज्या ा स्नोबॉलि ंग इफ े क्ट म्हट े आहे, त्याकडेही दु क्ष करावे ागे आलिर्ण निवलि,मंडळ पक्षाचे सदस्यत्व स्वेच्छे े कोर्णत्या तार े ा सोडल्याचा आरोप क े ा जातो, या संदभात नि र्णय घ्यावा ागे. (यावर भर निद ा आहे) ८९. यालिचकाकत्याŽ ी ज्या नि रीक्षर्णांचा आ,ार घेण्याचा प्रयत्न क े ा आहे, ते अपात्रतेचा बचाव कोर्णत्या वेळी अखिस्तत्वात असावा हे ठरनिवण्याच्या संदभात करण्यात आ े होते. ९०. क ु दीप निबश्नोई (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णात हरिरयार्णा ज निहत काँग्रेसच्या पाच आमदारां ी निव,ा सभा अध्यक्षां ा पत्र लि हू हरयार्णात सरकार स्थाप करर्णाऱ्या काँग्रेसमध्ये निव ी होण्याचा इरादा व्यक्त क े ा. सभापतीं ी निव ी ीकरर्ण स्वीकार े. त्यामुळे दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद २ (१) (अ) अन्वये अपात्रता यालिचका दा करण्यात आल्या. सभापतीं ी स गपर्णे कामकाज तहक ू ब क े े आलिर्ण सात मनिहन्यांहू अलि,क काळ अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय घेत ा ाही. स्थग ाच्या एका आदेशा ा उच्च न्याया यात आव्हा देण्यात आ े होते. उच्च न्याया या े सभापतीं ा चार मनिहन्यांत यालिचकांवर नि र्णय घेण्याचे नि दsश निद े, निव ी ीकरर्णा ा मान्यता देण्याच्या आदेशा ा स्थनिगती निद ी आलिर्ण पाच आमदारां ा सं ग्न सदस्य घोनिषत क े े. या पाच आमदारां ा काँग्रेस निक ं वा हरयार्णा ज निहत कॉंग्रेसचा भाग मा े जार्णार ाही आलिर्ण त्यां ा क े वळ अलि,वेश ात सहभागी होण्याचा अलि,कार असे, असे नि दsश उच्च न्याया या े निद े आहेत. या यालिचक े वर या न्याया याच्या दो न्याया,ीशांच्या ं डपीठा े पाच आमदारां ा असं ग्न सदस्य घोनिषत करण्याचा आदेश रद्द बात ठरव ा. क ु दीप निबश्नोई (उपरोल्लेखि त) प्रकरर्णात उच्च न्याया य सभागृहाती सदस्यां ा,त्यांच्यानिवरो,ात अपात्रतेच्या यालिचका प्र ंनिबत असतां ा असं ग्न सदस्य म्हर्णू घोनिषत करण्याचा अंतरिरम आदेश देऊ शक े असते का, हा या न्याया यासमोरी मुद्दा होता. त्यावर न्याया या े कारार्थÃ उत्तर निद े. आमदारां ा कोर्णत्याही नि बŽ,ालिशवाय काम करण्याचा अलि,कार आहे, असे नि रीक्षर्ण ोंदव े. क ु दीप निबश्नोई (उपरोल्लेखि त) येर्थी या न्याया या े जमावबं दी कायदा आलिर्ण अपात्रता यालिचक े ती नि र्णयाच्या दरम्या च्या का ाव,ीत सभागृहाच्या कामकाजाचा नि का नि र्णयाच्या अ,ी राही की ाही या युखिक्तवादाकडे क्ष निद े ाही. त्यामुळे यालिचकाकत्याŽ ी मांड ेल्या युखिक्तवादाचा या न्याया या े व्या े निवचार करण्याची गरज आहे. ९१. अ ुच्छेद १९१ (२) ुसार ए ाद्या व्यक्ती ा दहाव्या अ ुसूची ुसार अपात्र ठरनिवल्यास ती निव,ा सभेचे सदस्य होण्यास अपात्र ठरे. क म १९० (३) ुसार दहाव्या अ ुसूचीसह क म १९१ (२) म,ी तरतुदीं ुसार ए ाद्या आमदारा ा अपात्र ठरल्यास त्याची जागा रिरक्त होई. "१९०. [...] (३) ए ाद्या राज्याच्या निवलि,मंडळाच्या सभागृहाच्या सदस्य असल्यास – (ए ) अ ुच्छेद १९१ चा ं ड (१) निक ं वा ं ड (२)यामध्ये उपरोल्लेखि त कोर्णत्याही कारर्णामुळे अपात्र होई तर,; निक ं वा (बी) अध्यक्षा ा निक ं वा यर्थाखिस्थती, सभापती ा संबो,ू आपल्या जागेचा स्वतः च्या सहीनि शी े ी राजी ामा देई आलिर्ण अध्यक्ष निक ं वा यर्थाखिस्थती, सभापती त्याचा राजी ामा स्वीकार ा तर, तद ंतर त्याची जागा रिरक्त होई. आपल्या जागेचा राजी ामा देतो आलिर्ण त्याचा राजी ामा सभापती निक ं वा सभापती स्वीकारतात, तसे झाल्यास त्याची जागा रिरक्त होई." 'त्यावर' या शब्दाचा अर्थ असा होतो की सभापती अपात्रता यालिचक े वर नि र्णय देतात त्या तार ेपासू च जागा रिरक्त होते. अपात्र ठरेपयŽत आमदारा ा सभागृहाच्या कामकाजात सहभागी होण्याचा अलि,कार आहे.28 ९२. अ ुच्छेद १८९ (२) आलिर्ण १०० (२) (संसदेसाठी संबं लि,त तरतुदी) ुसार ंतर असे आढळ े की ज्या आमदारा ा मतदा करण्याचा निक ं वा सभागृहात बसण्याचा अलि,कार ाही त्या े कामकाजात भाग घेत ा तरी निवलि,मंडळाच्या कोर्णत्याही कामकाजाच्या वै,तेवर प्रश्नलिचन्ह उपखिस्थत क े े जार्णार ाही. अ ुच्छेद १८९ (२) ा ी मूद क े े आहे. (२) राज्य निवलि,मंडळाच्या सभागृहाच्या सदस्यत्वाची कोर्णतीही जागा रिरक्त अस ी तरी, त्या सभागृहा ा काय करण्याचा अलि,कार असे आलिर्ण राज्य निव,ा मंडळाती कोर्णतेही कामकाज त्या कामकाजाच्या वेळी तेर्थे स्था ापन्न होण्याचा निक ं वा अन्यर्था भाग घेण्याचा लिज ा हक्क व्हता अश्या ए ाद्या 28 लिशवराजलिसंह चौहा (उपरोल्लेखि त) आलिर्ण प्रताप गौडा पाटी (उपरोल्लेखि त) पहा, जेर्थे या न्याया या े असे नि रीक्षर्ण ोंदव े की अपात्र होईपयŽत आमदारां ा सभागृहाच्या संख्याबळात गर्ण े जाती आलिर्ण त्यां ा कामकाजात भाग घेण्याचा अलि,कार असे. व्यक्ती े ते क े े आहे असे मागाहू आढळू आ े तरीही निवलि,ग्राह्य राही. अ ुच्छेद १८९ (२) म,ी तरतुदींचा या मुद्द्याच्या नि लि†तीवर कोर्णताही परिरर्णाम होर्णार ाही कारर्ण सभागृहाती सदस्यां ा अपात्र ठरल्या ंतरच सभागृहाच्या कामकाजात भाग घेण्याचा अलि,कार गमवावा ागतो. सभापतींचा हा नि र्णय आमदारा े प्रनितबं लि,त वत क तार ेशी संबं लि,त ाही. सभापतींचा नि र्णय आलिर्ण अपात्रतेचे परिरर्णाम संभाव्य आहेत. ९३. ंतर असे आढळ े की आमदारा ा मतदा ाचा अलि,कार ाही तेंव्हाच अ ुच्छेद १८९(२) ागू होई. तशी परिरखिस्थती येर्थे उद्भवत ाही. त्यामुळे उत्तरवादी ी क म १८९ (२) चा आ,ार घेण्याची आवश्यकता व्हती. नि र्णय संभाव्य असता ा अपात्रता यालिचक े ती नि र्णयाच्या अ,ी राहू सभागृहाचे कामकाज होऊ शकत ाही. लिशवाय, यालिचकाकत्याŽ ी मांड ेल्या निववेच ामुळे संसदीय शास व्यवस्था अकायक्षम होई. संसदेच्या पट ावर कायदे संमत करर्णे आलिर्ण वानिषक अंदाजपत्रक मंजूर करर्णे यासह असंख्य कामे क े ी जातात. कायद्या ुसार अस ेल्या तरतुदीचा अपवाद वगळता आमदारांची ही काय रद्द करता येण्याजोगी आहेत. संसदेती निक ं वा राज्य निवलि,मंडळाती कामकाजाचे घट ात्मक पानिवत्र्य अनि लि†ततेच्या खिस्थतीत ठेवता येत ाही. अशा कायवाहीची वै,ता भनिवष्याती नि र्णयाच्या अ,ी राहू निदल्यास अराजकता नि मार्ण होई. वरी कारर्णांमुळे ३ जु ै २०२२ रोजी सभापती श्री राहु ावsकर यांची नि वड करता ा सभागृहा े क े े ी कारवाई क े वळ नि वडर्णुकीत भाग घेत ेल्या काही आमदारां ा अपात्रतेच्या कारवाई ा सामोरे जावे ागल्या े अवै, ठरत ाही. त्या ुसार आम्ही या नि र्णयाच्या परिरच्छेद ३२ (ड) आलिर्ण ३२ (ई) मध्ये संदलिभत क े ल्याप्रमार्णे आमच्याकडे मूद क iv. प्रतोद आलिर्ण निवलि,मंडळ पक्ष ेता ेमण्याचा अलि,कार ९४. उत्तरवादीं ी उपसभापतींच्या निद. २१ जू, २०२२ च्या पत्रा ा आव्हा निद े आहे ज्याद्वारे श्री अजय चौ,री यांची लिश.निव.प च्या ेतेपदी नि युक्ती क े ी. यालिचकाकत्याŽ ी सभापतींच्या ३ जु ै २०२२ च्या पत्रा ा आव्हा निद े आहे ज्याद्वारे (1) श्री अजय चौ,री यांची नि युक्ती रद्द करण्यात आ ी आलिर्ण श्री लिशंदे यांची लिश.निव.प च्या ेतेपदी नि युक्ती करण्यात आ ी; आलिर्ण (२) श्री. सु ी प्रभू यांच्या जागी श्री गोगाव े यांची मुख्य प्रतोद पदी ेमर्णूक करण्यात आ ी. संबं लि,त पत्रांच्या वै,तेवर नि र्णय देण्यापूवÃ घट ेच्या अ ुच्छेद २१२ अन्वये प्रनितरो, असल्या े प्रतोद आलिर्ण निवलि,मंडळ पक्षाच्या ेत्या ा मान्यता देर्णाऱ्या पत्रव्यवहारांची न्याया ये चौकशी करू शकत ाहीत, या प्रार्थलिमक आक्षेपाचे उत्तर देर्णे आवश्यक आहे. ए. अ ुच्छेद २१२ अन्वये प्रनितरो,: कायदेनिवषयक कामकाजाची निवलि,ग्राह्यता ९५. अ ुच्छेद २१२ (१) ुसार प्रनिक्रयेच्या कलिर्थत अनि यलिमततेच्या कारर्णास्तव न्याया य ए ाद्या राज्याच्या निवलि,मंडळाच्या कामकाजाच्या वै,तेची चौकशी करर्णार ाही: २१२. न्याया यां ी निवलि,मंडळाच्या कामकाजा बाबत चौकशी करर्णे (१) कायपद्धतीत ए ादी तर्थाकलिर्थत नि यमबाह्य गोष्ट घड ी आहे या कारर्णावरू राज्य निव,ा मंडळाती कोर्णत्याही कामकाजाची निवलि,ग्राह्यतेवर प्रश्नलिचन्ह उपखिस्थत करता येर्णार ाही. ९६. अ ुच्छेद २१२ (आलिर्ण संसदेसाठी संबं लि,त तरतूद, अ ुच्छेद १२२) अन्वये निवलि,मंडळाच्या कामकाजाच्या न्याया यी पु राव ोक ावरी नि बŽ,ाची व्याप्ती या न्याया या े यापूवÃही स्पष्ट क े ी आहे. १९६४ च्या निवशेष संदभ क्रमांक १ मध्ये (राज्य निवलि,मंडळांचे अलि,कार, निवशेषालि,कार आलिर्ण संरक्षर्ण)29 सात न्याया,ीशांच्या ं डपीठा े असे नि रीक्षर्ण ोंदव े की क म २१२ क े वळ 'प्रनिक्रयेच्या अनि यलिमततेच्या' कारर्णास्तव न्याया यी पु राव ोक ावर नि बŽ, घा ते आलिर्ण 'प्रनिक्रया बेकायदेशीर आलिर्ण घट ाबाह्य' असल्यास निवलि,मंडळाच्या कामकाजा ा आव्हा निद े जाऊ शकते. राजा राम पा (सुप्रा) प्रकरर्णात घट ापीठा े असे म्हट े आहे की, निवलि,मंडळाच्या कायवाही ा ‘मू भूत बेकायदेशीरता निक ं वा घट ाबाहयता’ या कारर्णास्तव आव्हा निद े जाऊ शकते. न्यायमूतÃ क े. एस. पुट्टास्वामी निव. क ें द्र सरकार (आ,ार ५ जे),30 या प्रकरर्णात न्याया यासमोरी एक मुद्दा हा होता की क म २१२ मुळे सभापतींच्या, निव,ेयकाबाबतच्या अलि,काराचे न्याया यी पु राव ोक होऊ शकत ाही का? लिसक्री, जे. यां ी बहुमतासाठी लि निहता ा असे नि रीक्षर्ण ोंदव े की जर क म २१२ मध्ये क े वळ 'प्रनिक्रयेची अनि यलिमतता' या कारर्णास्तव आव्हा े मयानिदत आहेत, 'मू भूत बेकायदेशीरता' ाही. आमच्यापैकी एका े (डी. वाय. चंद्रचूड, जे.) आपल्या असहमतीच्या मतात असे नि रीक्षर्ण 29 एआयआर १९६५ एससी ७४५ 30 (२०१९) १ एससीसी १ ोंदव े की जर सभापतींचा नि र्णय "बेकायदेशीरपर्णा निक ं वा घट ात्मक तरतुदींचे उल्लंघ " असे तर, क म २१२ निवलि,मंडळाच्या कामकाजाचा न्याया यी पु राव ोक करण्यास प्रनितबं लि,त करत ाही. रोजर मॅथ्यू निव. साऊर्थ इंनिडय बँ क लि.31 घट ात्मक योज ेचे घोर उल्लंघ ही प्रनिक्रयात्मक अनि यलिमतता मा ी जाऊ शकत ाही, असे नि रीक्षर्ण या न्याया या े ोंदव े. या न्याया या े सातत्या े असे म्हट े आहे की घट ात्मक तरतुदीचे मू भूत बेकायदेशीरपर्णा निक ं वा उल्लंघ हे क े वळ प्रनिक्रयेच्या अनि यलिमततेपेक्षा वेगळे आहे आलिर्ण न्याया यी पु राव ोक ास पात्र आहे. ९७. प्रनिक्रयेच्या अनि यलिमततेच्या कारर्णास्तव न्याया यां ा हस्तक्षेप करण्यापासू रो र्णाऱ्या अशाच तरतुदी फौजदारी प्रनिक्रया सं निहता १९७३32 मध्ये आहेत. फौ प्र. सं च्या क म ४६५ मध्ये अशी तरतूद आहे की, जोपयŽत न्याया याच्या मते न्याय देण्यात अपयश येत ाही, तोपयŽत क े वळ कामकाजाती अनि यलिमततेच्या कारर्णास्तव ए ादा नि का निक ं वा लिशक्षा बद ता येत ाही.33 प्रनिक्रयेच्या अनि यलिमततेची संकल्प ा सेवा न्यायशास्त्रातही रूढ आहे. रोजगार नि यलिमत करण्याच्या संदभात या न्याया या े असे म्हट े आहे की, ज्या कमचाऱ्यांची अनि यलिमतपर्णे नि युक्ती करण्यात आ ी आहे त्यां ा नि यलिमत क े े जाऊ शकते, परंतु बेकायदेशीरपर्णे नि युक्त क े ेल्या कमचाऱ्या ा नि यलिमत क े े जाऊ शकत ाही. यूपी राज्य निव. देश राज34 या प्रकरर्णात, या न्याया या े म्हट े आहे की, "सव घट ात्मक जबाबदाऱ्या आलिर्ण वै,ानि क नि यम वाऱ्यावर टाक ू क े े ी नि युक्ती बेकायदेशीर ठरे, तर अनि यलिमततेमुळे नि यमांचे पुरेसे पा करर्णे 31 (२०२०) ६ एससीसी १ 32 फौ. प्र. सं. 33 पहा प्रदीप एस ोडेयार वि रुद् कना9टक राज्य, २०२१ एससीसी ऑनलाईन एससी ११४० 34 (२००७) १ एससीसी २५७ आवश्यक आहे." त्यामुळे प्रनिक्रयेचे उल्लंघ क े ल्या े कायवाही अनि यलिमत होई की बेकायदेशीर हा मुद्दा प्रत्येक प्रकरर्णाच्या संदभापुरता निवलिशष्ट असतो. हे निवनिहत प्रनिक्रयेच्या हेतूवर आलिर्ण त्याचे पा करण्याच्या परिरर्णामावर अव ंबू असते. हे प्रनिक्रया कायद्याच्या निवनिव, क्षेत्रांमध्ये रे आहे. ९८. ोकसभा आलिर्ण राज्यांच्या निव,ा सभा या मतदारां ी र्थेट नि वडू निद ेल्या सदस्यां ी ब ेल्या असतात. ज्या उमेदवारा ा सवालि,क मते लिमळतात तो उमेदवार निव,ा सभेत नि वडू येतो. जो राजकीय पक्ष अ,ा टप्पा गाठतो, तोच सरकार स्थाप करतो. कोर्णत्याही एका राजकीय पक्षा े अ,ा आकडा गाठ ा ाही तर राजकीय पक्षांची आघाडी सरकार स्थाप करू शकते. क म ७५ आलिर्ण १६४ मध्ये अशी तरतूद आहे की मं नित्रमंडळ अ ुक्रमे राज्याच्या ोकसभा आलिर्ण निव,ा सभे ा एकनित्रतपर्णे जबाबदार आहे. ज ते े र्थेट नि वडू निद ेल्या आमदारांचे कतव्य आहे की, सभागृहाच्या पट ावर कायकारिरर्णी ा जबाबदार,रण्यात यावे. कायदेनिवषयक कायपद्धती दो उनिद्दष्टे साध्य करतात - एक, ते कायकारर्णी ा जबाबदार,रण्यासाठी सभागृहाच्या पट ावर निवचारनिवनि मय आलिर्ण चचा करण्यास सक्षम करतात आलिर्ण अशा निवचारनिवनि मयामुळे चांग े घट ात्मक परिरर्णाम दे ी लिमळतात; आलिर्ण दुसरे, ते निवद्यमा सरकारच्या सत्तेच्या वापरावर अंक ु श ठेवण्यासाठी एक प्रर्णा ी तयार करतात. राज्यघट े े ठरवू निद ेल्या काही प्रनिक्रयात्मक गरजा घट ात्मक मूल्यांचे रक्षर्ण करतात. हे क म ३६८ मध्ये प्रनितनिबंनिबत होते ज्यात काही घट ात्मक तरतुदींमध्ये सु,ारर्णा करण्यासाठी निवशेष बहुमताची तरतूद आहे, जी घट ेच्या सदस्यांच्या मते निव,ा सभे ा उच्च घट ात्मक (आलिर्ण ोकशाही) मूल्य आहे. इतर काही कायदेनिवषयक प्रनिक्रया ोकशाही प्रनिक्रया पुढे ेतात आलिर्ण उत्तरदानियत्व वाढवतात आलिर्ण निवद्यमा सरकारच्या हातात सत्तेचे क ें द्रीकरर्ण रो तात. अ ुच्छेद २१२ चा अर्थ सव प्रनिक्रयात्मक उल्लंघ ां ा न्याया यी पु राव ोक ाच्या चौकटीच्या प ीकडे ठेवर्णे असा क े ा जाऊ शकत ाही. कारर्ण अशा अर्थामुळे घट ात्मक ोकशाहीत कायदेनिवषयक प्रनिक्रयेचे महत्त्व पूर्णपर्णे दु लिक्षत होई. ९९. अनि यलिमत प्रनिक्रया आलिर्ण बेकायदेशीर प्रनिक्रया यांच्याती फरक ज्या प्रनिक्रयेचे उल्लंघ करण्यात आ ा त्या प्रनिक्रयेचे स्वरूप आलिर्ण अशा उल्लंघ ाचा ोकशाही आदशाŽवर होर्णारा परिरर्णाम यावर आ,ारिरत काढ ा गे ा पानिहजे. जर अशा प्रनिक्रयेचा हेतू ोकशाही आदशाŽशी संबं लि,त से आलिर्ण त्याचे उल्लंघ ोकशाही प्रनिक्रयेच्या मुळाशी जात से तर प्रनिक्रयेचे उल्लंघ अनि यलिमत ठरे. १००. वर मूद क े ेल्या अ ुच्छेद २१२ च्या निववेच ावर या न्याया याची नि रीक्षर्णे क े वळ कायद्याच्या स्त्रोताच्या आ,ारे अनि यलिमतता आलिर्ण बेकायदेशीरपर्णा यात फरक करीत ाहीत. ही प्रनिक्रया राज्यघट ेत रुज े ी आहे की ाही, यावर हा फरक ाही, तर ोकशाहीच्या अखिस्तत्वासाठी ती महत्त्वाची आहे की ाही, यावर आ,ारिरत आहे. वर मूद क े ेल्या दुहेरी उनिद्दष्टांची पूतता करर्णार् या आलिर्ण संसदीय ोकशाहीच्या अखिस्तत्वासाठी आवश्यक अस ेल्या कायपद्धतीचे उल्लंघ क े ल्यास ही कारवाई बेकायदेशीर ठरे. दुसरीकडे, सुव्यवस्था प्रस्थानिपत करर्णाया प्रनिक्रयेचे उल्लंघ क े वळ अनि यलिमत असू शकते. १०१. रामदास आठव े निव. भारतीय संघराज्य35 या प्रकरर्णात ोकसभेचे एक सदस्य यां ी, जेव्हा संसदेचे अलि,वेश २९ जा ेवारी २००४ रोजी सुरू झा े जे वषाचे पनिह े अलि,वेश होते 35 (२०१०) ४ एससीसी १ त्यावेळी राष्ट्रपतीं ी क म ८७ अन्वये संसदेच्या दोन्ही सभागृहां ा संबोलि,त क े े ाही, या कारर्णास्तव ोकसभेती कामकाजाच्या वै,ते ा आव्हा निद े. २९ जा ेवारी, २००४ रोजीचे अलि,वेश हे क े वळ क ॅ ेंडर वषाचे पनिह े अलि,वेश आहे म्हर्णू वषाचे पनिह े अलि,वेश मा ता येर्णार ाही आलिर्ण जास्तीत जास्त तेराव्या ोकसभेच्या चौदाव्या अलि,वेश ाचा दुसरा भाग मा ता येई, असा नि का सभापतीं ी निद ा. अ ुच्छेद १२२ अन्वये अस े ी बं दी क्षात घेता २९ जा ेवारी, २००४ रोजीचे अलि,वेश हे वे अलि,वेश होते की त्याच अलि,वेश ाचा दुसरा भाग हा नि व्वळ संसदेच्या कायपद्धतीशी नि गनिडत निवषय होता, असा नि वाळा या न्याया या े निद ा. "३७. [...] २३-१२-२००३ रोजी सभापतीं ी सभागृहाचे कामकाज अनि लि†त काळासाठी तहक ू ब करण्याचा घेत े ा नि र्णय आलिर्ण भाग दो म,ी कामकाज पुन्हा सुरू करण्याचे नि दsश हे मुळात संसदेती कामकाजाशी नि गनिडत असू ते प्रनिक्रयात्मक स्वरूपाचे आहे. सभापतींच्या सूच े ुसार कामकाज सुरू झाल्या ंतर कामकाज आलिर्ण कामकाजाच्या वै,तेची न्याया याकडू चौकशी करता येर्णार ाही. रामदास आठव े (उपरोखिल्लखि त) या प्रकरर्णात ही नि व्वळ कायपद्धतीची बाब असल्याचे नि रीक्षर्ण ोंदव े आहे, याचा अर्थ प्रनिक्रयात्मक उल्लंघ न्याया यी पु राव ोक ाच्या अ,ी ाही, असा अर्थ काढता येर्णार ाही. ज्या प्रनिक्रयेचे उल्लंघ क े ल्याचा आरोप करण्यात आ ा आहे, त्यामुळे कामकाज अनि यलिमत होई आलिर्ण त्यामुळे कामकाजात व्यत्यय येर्णार ाही, असे नि रीक्षर्ण या न्याया या े ोंदव े. रामदास आठव े (उपरोखिल्लखि त) म,ी नि रीक्षर्णे वरी निवश्लेषर्णाच्या संदभात वाच ी पानिहजेत की प्रनिक्रयात्मक उल्लंघ ांमुळे कामकाजात अडर्थळा नि मार्ण होई आलिर्ण त्यांच्या उल्लंघ ाचा संसदेच्या ोकशाही कामकाजावर परिरर्णाम होई. बी. प्रतोद आलिर्ण निवलि,मंडळ पक्ष ेता ेमण्याचा अलि,कार i. 'राजकीय पक्ष' आलिर्ण 'निवलि,मंडळ पक्ष' या भेद दा वता येण्यासारख्या वेगळ्या संकल्प ा आहेत. १०२. दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद १ (ब) मध्ये "निवलि,मंडळ पक्ष" ची व्याख्या ा ी प्रमार्णे क े ी आहे. परिरच्छेद २ निक ं वा परिरच्छेद ४ म,ी तरतुदीं ुसार कोर्णत्याही राजकीय पक्षाशी संबं लि,त सभागृहाच्या सदस्याच्या संदभात निवलि,मंडळ पक्ष म्हर्णजे त्याच तरतुदीं ुसार त्या सभागृहाती सव सदस्यांचा समावेश अस े ा गट" परिरच्छेद १ (क) मध्ये परिरच्छेद २ (१) च्या उद्देशा े सदस्य ज्या राजकीय पक्षाशी संबं लि,त आहे तो राजकीय पक्ष म्हर्णू "मूळ राजकीय पक्ष" अशी व्याख्या क े ी आहे. परिरच्छेद २ मध्ये असे मूद करण्यात आ े आहे की, 'कोर्णत्याही राजकीय पक्षा'शी संबं लि,त सदस्या े स्वेच्छे े अशा राजकीय पक्षाचे सदस्यत्व सोड े असे निक ं वा ते ज्या राजकीय पक्षाशी संबं लि,त आहेत त्या राजकीय पक्षा े निद ेल्या नि दsशाच्या निवरुद्ध मतदा क े ल्यास निक ं वा त्याद्वारे अलि,क ृ त क े ेल्या कोर्णत्याही व्यक्ती निक ं वा प्रालि,करर्णा े निद ेल्या नि दsशाच्या निवरो,ात मतदा क े ल्यास त्या ा सभागृहाचे सदस्य होण्यास अपात्र ठरनिव े जाई. राजकीय पक्षाच्या नि दsशांनिवरुद्ध मतदा क े ेल्या सदस्या ा राजकीय पक्षा े असे मत माफ क ं वा राजकीय पक्षाची पूवपरवा गी घेतल्यास अपात्र ठरनिवण्यात येर्णार ाही. २. पक्षांतराच्या कारर्णास्तव अपात्रता.—(१) ३ [परिरच्छेद ४ व ५] म,ी तरतुदींच्या अ,ी राहू कोर्णत्याही राजकीय पक्षाशी संबं लि,त सभागृहाचा सदस्य सभागृहाचे सदस्य होण्यास अपात्र ठरे - ए. जर त्या े स्वेच्छे े अशा राजकीय पक्षाचे सदस्यत्व सोड े असे; निक ं वा बी. जर तो ज्या राजकीय पक्षाशी संबं लि,त आहे त्या राजकीय पक्षा े निक ं वा त्याद्वारे प्रालि,क ृ त क े ेल्या कोर्णत्याही व्यक्ती े निक ं वा प्रालि,करर्णा े जारी क े ेल्या कोर्णत्याही नि दsशाच्या निवरुद्ध अशा सभागृहात मतदा क ं वा मतदा ापासू दूर रानिहल्यास, कोर्णत्याही परिरखिस्थतीत, अशा राजकीय पक्षाची, व्यक्तीची निक ं वा प्रालि,करर्णाची पूवपरवा गी घेता आलिर्ण अशा प्रकारचे मतदा निक ं वा बनिहष्कार अशा मतदा ाच्या तार ेपासू पं,रा निदवसांच्या आत अशा राजकीय पक्षा े माफ क े े ा ाही. स्पष्टीकरर्ण.—या उपपरिरच्छेदाच्या हेतू े:- (अ) सभागृहाती नि वडू आ े ा सदस्य त्या राजकीय पक्षाचा प्रनितनि,ी मा ा जाई, ज्याद्वारे तो सदस्य म्हर्णू नि वडर्णुकीसाठी उमेदवार म्हर्णू उभा करण्यात आ ा होता; (यावर भर निद ा आहे) १०३. यालिचकाकत्याŽचे म्हर्णर्णे आहे की प्रतोद आलिर्ण ेत्याची नि युक्ती राजकीय पक्षा े क े ी पानिहजे कारर्ण परिरच्छेद 2 (1) (बी) ुसार सभागृहात निवलिशष्ट पद्धती े मतदा करण्याचे नि दsश राजकीय पक्षाकडू निक ं वा त्याद्वारे अलि,क ृ त व्यक्तीकडू म्हर्णजेच राजकीय पक्षाकडू असर्णे आवश्यक आहे. राजकीय पक्ष आलिर्ण निवलि,मंडळ पक्ष यांच्याती फरक क ृ नित्रम असू त्या परस्परांशी नि गनिडत संकल्प ा आहेत, असे उत्तरवादींचे म्हर्णर्णे आहे. यासाठी दहाव्या अ ुसूचीती परिरच्छेद ४ (२) व लिचन्ह आदेशाती परिरच्छेद ६ अ चा संदभ देण्यात आ ा. 'राजकीय पक्ष' या शब्दाची व्याख्या दहाव्या परिरलिशष्टात क े े ी ाही. तर्थानिप, परिरच्छेद क्रमांक २ चे स्पष्टीकरर्ण, राजकीय पक्षांचा उल्ले करता ा एक मा ीव कखिल्पत बाब तयार करते. परिरच्छेद २ च्या स्पष्टीकरर्णात अशी तरतूद करण्यात आ ी आहे की, सभागृहाचा नि वडू आ े ा सदस्य ज्या राजकीय पक्षाद्वारे नि वडर्णुकीसाठी उमेदवार म्हर्णू उभा क े ा गे ा होता, त्या पक्षाचा मा ा जाई. परिरच्छेद ४ आर्ण ी एक मा ीव कखिल्पत बाब नि मार्ण करतो. या तरतुदी ुसार जर "मूळ राजकीय पक्ष" दुसर् या राजकीय पक्षात निव ी झा ा आलिर्ण ते अशा इतर राजकीय पक्षाचे निक ं वा वी राजकीय पक्षाचे सदस्य झा े तर असा दुसरा राजकीय पक्ष निक ं वा वी राजकीय पक्ष परिरच्छेद २ च्या उद्देशा े सदस्याचा राजकीय पक्ष समज ा जाई. उदाहरर्णार्थ, जर पक्ष अ पक्ष ब मध्ये निव ी होऊ पक्ष क तयार झा ा निक ं वा पक्ष अ पक्ष ब मध्ये निव ी झा ा तर पक्ष अ च्या नि दsशानिवरुद्ध मतदा क े ल्याबद्द पक्ष अ च्या सदस्या क ु मारी झेड ा अपात्र ठरनिव े जार्णार ाही. कारर्ण दहाव्या अ ुसूचीच्या उद्देशा े पक्ष ब निक ं वा पक्ष क हा त्यांचा मूळ राजकीय पक्ष समज ा जाई. परिरच्छेद ४ (२) ुसार निवलि,मंडळ पक्षाच्या निकमा दो तृतीयांश सदस्यां ी निव ी ीकरर्णास सहमती दशनिव ी असे तरच निव ी ीकरर्ण झाल्याचे मा े जाते: "४. [...] (२) या परिरच्छेदाच्या उपपरिरच्छेद (१) च्या हेतूसाठी ए ाद्या सभागृहाच्या सदस्याच्या मूळ राजकीय पक्षाचे निव ी ीकरर्ण तेव्हाच झा े असे मा े जाई जेव्हा संबं लि,त निवलि,मंडळ पक्षाच्या दो तृतीयांश सदस्यां ी अशा निव ी ीकरर्णास सहमती दशनिव ी असे. संनिव,ा (९१ वी दुरुस्ती) अलि,नि यम, २००३ द्वारे वगळण्यात आ ेल्या परिरच्छेद ३ मध्ये मूळ राजकीय पक्ष आलिर्ण निवलि,मंडळ पक्षात फ ू ट पडल्यास सदस्या ा त्यांच्या प्रनितबं,ात्मक वत ासाठी अपात्र ठरनिव े जार्णार ाही, अशी तरतूद करण्यात आ ी होती. १०४. लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद ६ अ मध्ये लिचन्ह आदेशाच्या उद्देशा े ए ाद्या राजकीय पक्षा ा मान्यताप्राप्त राज्य पक्ष म्हर्णू मान्यता देण्याच्या अटी घा ण्यात आल्या आहेत. या तरतुदी ुसार राजकीय पक्षा े ठरानिवक टक्क े मते लिमळव ी असावीत आलिर्ण राज्य पक्ष म्हर्णू मान्यता लिमळण्यासाठी ठरानिवक संख्ये े उमेदवार निव,ा सभेत नि वडू आर्ण े े असावेत: "६ अ. राज्य पक्ष म्हर्णू मान्यता लिमळण्याच्या अटी - ा ी पैकी कोर्णत्याही अटींची पूतता क े ल्यास ए ादा राजकीय पक्ष ए ाद्या राज्यात राज्य पक्ष म्हर्णू मान्यता लिमळण्यास पात्र असे: (१) राज्याच्या निव,ा सभेच्या गेल्या सावनित्रक नि वडर्णुकीत पक्षा े उभे क े ेल्या उमेदवारां ा राज्याती एक ू र्ण वै, मतांच्या सहा टक्क्यांपेक्षा कमी मते लिमळा ी ाहीत; आलिर्ण त्याव्यनितरिरक्त, पक्षा े अशा सावनित्रक नि वडर्णुकीत त्या राज्याच्या निव,ा सभेत कमीतकमी दो सदस्य नि वडू आर्ण े आहेत; निक ं वा (२) त्या राज्याती ोकप्रनितनि,ी मंडळाच्या गेल्या सावनित्रक नि वडर्णुकीत पक्षा े उभे क ू र्ण वै, मतांच्या सहा टक्क्यांपेक्षा कमी मते लिमळा ी ाहीत; आलिर्ण, याव्यनितरिरक्त, पक्षा े अशा सावनित्रक नि वडर्णुकीत त्या राज्यातू निकमा एक सदस्य ोकप्रनितनि,ीगृहात नि वडू आर्ण ा आहे; निक ं वा (३) राज्याच्या निव,ा सभेच्या गेल्या सावनित्रक नि वडर्णुकीत पक्षा े निव,ा सभेच्या एक ू र्ण जागांपैकी निकमा ती टक्क े जागा लिजंकल्या आहेत, (अध्यापेक्षा जास्त भाग एक म्हर्णू गर्ण ा जातो), निक ं वा निव,ा सभेत निकमा ती जागा, जे अलि,क असे; निक ं वा (४) राज्याती ोकप्रनितनि,ीसभेच्या गेल्या सावनित्रक नि वडर्णुकीत पक्षा े प्रत्येक २५ सदस्यांमागे निकमा एक सदस्य निक ं वा त्या-त्या राज्या ा देण्यात आ े ा काही भाग नि वडू आर्ण ा आहे; निक ं वा (५) राज्याती ोकप्रनितनि,ीपदाच्या गेल्या सावनित्रक नि वडर्णुकीत निक ं वा राज्याच्या निव,ा सभेच्या गेल्या सावनित्रक नि वडर्णुकीत पक्षा े उभे क ू र्ण वै, मतांच्या निकमा आठ टक्क्यांपेक्षा कमी मते लिमळा ी ाहीत. १०५. 'राजकीय पक्ष' आलिर्ण 'निवलि,मंडळ पक्ष' यांची सांगड घा ता येर्णार ाही. राजकीय पक्ष आलिर्ण निवलि,मंडळ पक्ष हे अनिवभाज्यपर्णे एकमेकांत गुंत े े आहेत, हा उत्तरवादींचा युखिक्तवाद ा ी कारर्णांमुळे चुकीचा आहे. ए. पक्षांतरनिवरो,ी कायद्यांमुळे पक्षांतगत असंतोष आलिर्ण आमदारांच्या अलिभव्यक्ती स्वातंत्र्यावर गदा येऊ ये, याची जार्णीव संसदे ा नितच्या सं निव,ानि य क्षमते े होती. याच उद्देशा े निव ी ीकरर्ण, आलिर्ण निवभाज (जे ंतर वगळण्यात आ े) या संरक्षर्णाची सुरुवात करण्यात आ ी. दहाव्या परिरलिशष्टात आमदारांच्या क ृ तीं ा वै,ता देण्यात आ ी आहे, अन्यर्था मोठ्या संख्ये े आमदार (निव ी ीकरर्णाच्या बाबतीत दो तृतीयांश आलिर्ण निवभाज ाच्या पूवÃच्या तरतुदीच्या बाबतीत एक तृतीयांश) राजकीय पक्षाशी असहमत असती तर ते अपात्र ठरती. दहाव्या परिरलिशष्टात निवलि,मंडळ पक्षाच्या स्वतंत्र अखिस्तत्वा ा मयानिदत मयादेपयŽत मान्यता देण्यात आ ी आहे, अन्यर्था पक्षांतर झा े असते; आलिर्ण बी. ोकप्रनितनि लि,त्व कायदा १९५१ च्या क म २९ अ ुसार स्वत: ा राजकीय पक्ष म्हर्णवू घेर्णाऱ्या व्यक्तींच्या संघट ेची भारतीय नि वडर्णूक आयोगाकडे ोंदर्णी करर्णे बं, कारक आहे. राजकीय पक्ष म्हर्णू ोंदर्णी होण्यासाठी पक्षा े निव,ा सभेत उमेदवार नि वडू आर्णण्याची गरज ाही. लिचन्ह आदेशा ुसार, ए ाद्या राजकीय पक्षा ा राजकीय पक्षा े निव,ा सभेत नि वडू आर्ण ेल्या एक ू र्ण उमेदवारांची संख्या आलिर्ण/ निक ं वा नि वडर्णुकीत लिमळा ेल्या एक ू र्ण मतांच्या टक्क े वारीच्या आ,ारे राज्य पक्ष निक ं वा राष्ट्रीय पक्ष म्हर्णू मान्यता लिमळते. त्या पक्षाचे नि वडर्णूक लिचन्ह गोठनिवण्यासाठी राजकीय पक्षाची नि वडर्णुकीच्या रिरंगर्णात पुरेशी उपखिस्थती आहे की ाही हे ओळ र्णे हा लिचन्ह आदेशाअंतगत आवश्यकतेचा हेतू आहे. लिचन्ह आदेशामध्ये दहाव्या अ ुसूचीप्रमार्णे राजकीय पक्षाशी संबं लि,त आमदारांच्या संघट ेचा उल्ले ाही. त्यात 'आमदार' आलिर्ण 'राजकीय पक्ष' अशी मान्यता आहे. त्यामुळे राजकीय पक्ष आलिर्ण निवलि,मंडळ पक्ष या संकल्प ा एकमेकांत गुंफ ेल्या आहेत, असा युखिक्तवाद करण्यासाठी प्रतीक आदेशाती तरतुदींचा संदभ योग्य ठरत ाही कारर्ण निवलि,मंडळ पक्षाची संकल्प ा प्रतीक आदेशा े मान्य क े े ी ाही. ii. दहाव्या अ ुसूची, १९८६ चे नि यम आलिर्ण १९५६ च्या कायद्याती तरतुदींचे शब्दश: व हेतूपूर्ण निववेच १०६. १९८६ च्या नि यमाव ीती नि यम २ (फ) ुसार निवलि,मंडळ पक्षाच्या संदभात ' ेता' म्हर्णजे त्या े ेता म्हर्णू नि वड ेल्या पक्षाचा सदस्य आलिर्ण ेत्याच्या अ ुपखिस्थतीत काय करण्यासाठी पक्षा े अलि,क ृ त क े ेल्या पक्षाच्या इतर कोर्णत्याही सदस्याचा समावेश आहे. नि यम ३ (१) ुसार निवलि,मंडळ पक्षाच्या ेत्या े निवलि,मंडळ पक्ष स्थाप क े ल्यापासू तीस निदवसांच्या आत ा ी गोष्टी सादर करर्णे आवश्यक आहे. १. निवलि,मंडळ पक्षाच्या सदस्यांची ावे व फॉम १ मध्ये मूद क े ल्याप्रमार्णे सदस्यांच्या तपशी ांसह े ी नि वेद आलिर्ण या नि यमांच्या उद्देशा े सभापतींशी संवाद सा,ण्यासाठी प्रालि,क ृ त क े ेल्या सदस्यांची ावे व पद ाम; २. राजकीय पक्षाच्या नि यम-कायद्यांची प्रत; आलिर्ण ३. निवलि,मंडळ पक्षाचे स्वतंत्र नि यम असती तर त्याची प्रत. नि यम ३ (१) ा ी मूद क े ा आहे: "३. निवलि,मंडळ पक्षाच्या ेत्या े सादर करावयाची मानिहती:- (१) प्रत्येक निवलि,मंडळ पक्षाचा ेता (क े वळ एक सदस्य अस े ा निवलि,मंडळ पक्ष वगळता) हे नि यम ागू झाल्याच्या तार ेपासू तीस निदवसांच्या आत निक ं वा अशा तार े ंतर अशा निवलि,मंडळ पक्षाची स्थाप ा झाल्याच्या तार ेपासू तीस निदवसांच्या आत निक ं वा कोर्णत्याही परिरखिस्थतीत, अध्यक्ष पुरेशा कारर्णास्तव परवा गी देई निततक्या पुढी का ाव,ीत, सभापतीं ा ा ी गोष्टी सादर करे. उदा.:— ए. अशा निवलि,मंडळ पक्षाच्या सदस्यांची ावे आलिर्ण फॉम-१ म,ी अशा सदस्यांनिवषयीइतर तपशी अस े े नि वेद ( े ी) आलिर्ण अशा पक्षाच्या सदस्यांची ावे व पद ाम ज्यां ा या नि यमांच्या उद्देशा े सभापतींशी संवाद सा,ण्यासाठी अलि,क ृ त करण्यात आ े आहे; बी. संबं लि,त राजकीय पक्षाच्या नि यम व कायद्यांची प्रत; (मग ती अशी असो निक ं वा सं निव,ा म्हर्णू निक ं वा इतर कोर्णत्याही ावा े ओळ ी जाते आलिर्ण सी. निवलि,मंडळ पक्षाच्या नि यम आलिर्ण कायद्यांची एक प्रत, लिजर्थे अशा पक्षाचे काही स्वतंत्र नि यम आलिर्ण कायदे असतात (मग ते तसे निक ं वा सं निव,ा म्हर्णू निक ं वा इतर कोर्णत्याही ावा े ओळ े जातात) तसेच अशा नि यम आलिर्ण कायद्यांची एक प्रत दे ी सादर करती. [...]" १०७. जर नि यम ३ (१) अन्वये देण्यात आ ेल्या मानिहतीत बद झा ा असे तर नि यम ३(४) ुसार निवलि,मंडळ पक्ष ेत्या े अद्ययावत मानिहती सादर करर्णे बं, कारक आहे. नि यम ३ (५) ुसार ए ाद्या सदस्या े राजकीय पक्षाच्या पूवपरवा गीलिशवाय राजकीय पक्षाच्या नि दsशांनिवरुद्ध निव,ा सभेत मतदा क े े निक ं वा मतदा ास टाळाटाळ क े ी निक ं वा गैरहजर रानिहल्यास, निवलि,मंडळ पक्षाचा ेता अशा मतदा ा ंतर तीस निदवसांच्या आत असे मतदा निक ं वा बनिहष्कार राजकीय पक्षा े माफ क े ा आहे की ाही याची मानिहती सभापतीं ा देऊ शकतो. राजकीय पक्षाच्या नि दsशानिवरुद्ध मतदा क े े तरी सभापतीं ा कळवावे, असेही या नि यमात मूद करण्यात आ े आहे. १९८६ च्या नि यमाव ीत ‘पक्षादेश’ हा शब्द वापर ा जात ाही निक ं वा त्याची व्याख्याही क े ी जात ाही. १०८. १९५६ च्या कायद्यात ‘प्रतोद’ या शब्दाची व्याख्या करण्यात आ ी आहे. १९५६ च्या कायद्याच्या क म २ मध्ये अशी तरतूद आहे की अ ुसूची १ मध्ये निवनिहत क े े ी पदे भूषनिवण्यासाठी आमदार अपात्र ठरर्णार ाही.अ ुसूची १ च्या ं ड २३ मध्ये महाराष्ट्र राज्य निवलि,मंडळाती मुख्य प्रतोद निक ं वा प्रतोद पदांचा उल्ले आहे. या क माच्या स्पष्टीकरर्णात प्रतोद या संज्ञेची व्याख्या ा ी प्रमार्णे क े ी आहे: "स्पष्टीकरर्ण:- १) महाराष्ट्र निव,ा सभेच्या संदभात "मुख्य प्रतोद" निक ं वा "प्रतोद" या शब्दाचा अर्थ असा होतो की, ज्या सभागृहाचा सदस्य सध्या तरी सरकार स्थाप करर्णार् या पक्षा े त्या सभागृहात मुख्य प्रतोद निक ं वा प्रतोद म्हर्णू घोनिषत क े ा आहे आलिर्ण सभापतीं ी तशी मान्यता निद ी आहे; आलिर्ण त्यामध्ये सभागृहाच्या एका सदस्याचा समावेश आहे, जो सध्या तरी सभागृहाच्या एक ू र्ण संख्येच्या निकमा दहा टक्क े अस ेल्या पक्षा े तसे घोनिषत क े े आहे आलिर्ण सभापतीं ी तसे मान्य क े े आहे; आलिर्ण (२) महाराष्ट्र निव,ा परिरषदेच्या संदभात "मुख्य प्रतोद" निक ं वा "प्रतोद" या शब्दाचा अर्थ असा होतो की सभागृहाचा तो सदस्य जो सध्या सरकार स्थाप करर्णार् या पक्षा े सभागृहात मुख्य प्रतोद निक ं वा प्रतोद म्हर्णू घोनिषत क े ा आहे आलिर्ण सभापतीं ी त्यास तशी मान्यता निद ी आहे; आलिर्ण त्यामध्ये सभागृहाच्या एका सदस्याचा समावेश आहे, ज्या ा सभागृहाच्या एक ू र्ण सदस्यसंख्येच्या निकमा दहा टक्क े सदस्य अस ेल्या पक्षा े तसे घोनिषत क े े आहे आलिर्ण सभापतीं ी तशी मान्यता निद ी आहे. १०९. दहावी अ ुसूची, १९८६ चे नि यम आलिर्ण १९५६ चा कायदा याती तरतुदींचा शब्दश: अर्थ ावल्यास मतदा करण्याचे निक ं वा मतदा ापासू दूर राहण्याचे नि दsश ा ी कारर्णांसाठी निवलि,मंडळ पक्षाकडू व्हे तर राजकीय पक्षाकडू येतात. ए. दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद २ (१) (ब) मध्ये अशी तरतूद आहे की मतदा करण्याचे निक ं वा मतदा ापासू दूर राहण्याचे नि दsश राजकीय पक्षा े निक ं वा "त्या े अलि,क ृ त क े ेल्या कोर्णत्याही व्यक्ती निक ं वा प्रालि,करर्णा े" जारी क े े पानिहजेत आलिर्ण ‘त्या े’ हा शब्द राजकीय पक्षाचा संदभ देतो. या तरतुदी ुसार सदस्या ा नि दsशाच्या निवरो,ात मतदा करायचे असे तर राजकीय पक्षाची पूवपरवा गी घेर्णे आवश्यक आहे आलिर्ण राजकीय पक्षा े पं,रा निदवसांच्या आत अशी कारवाई माफ करावी. दहाव्या परिरलिशष्टाती तरतुदींमध्ये स्पष्ट शब्दात म्हट े आहे की, नि दsश निवलि,मंडळ पक्षाकडू व्हे तर राजकीय पक्षाकडू आ े पानिहजेत. राजकीय पक्ष आलिर्ण निवलि,मंडळ पक्ष यांच्याती फरक परिरच्छेद १ म,ी व्याख्येच्या क मात करण्यात आ ा आहे. यात दो माग ाहीत. 'राजकीय पक्ष' हा शब्द 'निवलि,मंडळ पक्ष' म्हर्णू वाच ा तर दहावी अ ुसूची अकायक्षम ठरे. परिरच्छेद ४ अन्वये निव ी ीकरर्णाच्या उद्देशा े राजकीय पक्ष आलिर्ण निवलि,मंडळ पक्ष यांच्यात स्पष्ट सीमांक क े े जाते, ज्यात असे निवलि ीकरर्ण झाल्याचे मा ण्यापूवÃ निवलि,मंडळ पक्षाच्या दो तृतीयांश सदस्यां ी मूळ राजकीय पक्षाचे निव ी ीकरर्ण करण्यास सहमती दशनिव े ी असावी. 'राजकीय पक्ष' हा शब्द 'निवलि,मंडळ पक्ष' म्हर्णू वाचर्णे हे सरळ भाषेच्या निवरुद्ध ठरे. बी. प्रतोद आपल्या सदस्यां ा पक्षाच्या सूच ा कळवतो, ही सवमान्य भूलिमका आहे. प्रतोद निह संज्ञा ा दहाव्या अ ुसूचीत वापर ी जाते ा १९८६ च्या नि यमात. १९५६ च्या कायद्यात ' ाभाचे पद' हा अर्थ अलिभप्रेत स े े काया य म्हर्णू या संज्ञेचा उल्ले आढळतो. १९५६ च्या कायद्याती अ ुसूची 1 च्या क म २३ च्या स्पष्टीकरर्णात असे म्हट े आहे की मुख्य प्रतोद सरकार स्थाप करर्णाऱ्या पक्षाद्वारे घोनिषत क े ा जातो. स्पष्टीकरर्ण क माती 'पक्ष' या संदभाचा अर्थ निवलि,मंडळ पक्ष व्हे तर राजकीय पक्ष असा आहे कारर्ण 'पक्ष' हा शब्द सामान्य भाषेत राजकीय पक्षाचे लिचत्र रे ाटण्यासाठी वापर ा जातो; आलिर्ण सी. उत्तरवादी ी असे नि वेद क े े निक, निवलि,मंडळ पक्षातफ s प्रतोद नि वड ा जातो कारर्ण १९८६ च्या नि यमांच्या नि यम ३ (१) (अ) मध्ये अशी तरतूद आहे की ेता या नि यमांच्या उद्देशा े सभापतींशी संवाद सा,ण्यासाठी अलि,क ृ त क े ेल्या सदस्यांची ावे आलिर्ण पद ाम सभापतीं ा कळवे. हा युखिक्तवाद चुकीचा आहे. नि यम ३ (१) (अ) म,ी 'सभापतींशी संवाद सा,ण्याचा अलि,कार अस े ा अन्य सदस्य' हे वाक्य नि यम २ (एफ) अंतगत ' ेता' या व्याख्येसह वाच े पानिहजे, ज्यात ेत्याच्या अ ुपखिस्थतीत काय करण्यास निक ं वा नि यमांच्या उद्देशा े ेत्याची कायs पार पाडण्यास अलि,क ृ त अस ेल्या इतर सदस्यांचा समावेश आहे. या तरतुदी एकत्र वाचल्यावर हे स्पष्ट होते की नि यम ३ (१) (अ) म्हर्णजे ेत्याच्या अ ुपखिस्थतीत ेता म्हर्णू काम करण्याचा अलि,कार अस ेल्या सदस्यांची मानिहती सादर करर्णे होय. प्रतोद निवलि,मंडळ पक्षाच्या सदस्यांशी संवाद सा,ू राजकीय पक्षाचे नि दsश कळवतात. नि यम ३(५) मध्ये म्हट े आहे की, राजकीय पक्षा े निवलि,मंडळ पक्षाच्या सदस्यां ी क े ेल्या प्रनितबं,ात्मक क ृ तीं ा माफ क े े आहे हे सभापतीं ा कळवावे जे स्पष्टपर्णे लिसद्ध करते की १९८६ च्या नि यमांच्या हेतूंसाठी क े वळ ेताच अध्यक्षांशी संवाद सा,तो. हे अलि,क स्पष्ट आहे कारर्ण नि यम ३ (५) ुसार ेत्या े राजकीय पक्षाच्या नि दsशानिवरूद्ध मतदा क े े निक ं वा मतदा करण्यास टाळाटाळ क े ी अशा परिरखिस्थतीत ेत्या े सभापतीं ा सूलिचत करर्णे आवश्यक आहे. १९८६ च्या नि यमां ुसार... प्रतोद हा अपात्रता यालिचका दा करण्यासाठी ामनि दsलिशत अलि,कारी ाही. नि यम ६ ुसार महाराष्ट्र निव,ा सभेती कोर्णताही सदस्य अपात्रतेसाठी यालिचका दा करू शकतो. उत्तरवादी यांच्या युखिक्तवादा ुसार, निवलि,मंडळ पक्ष प्रतोद ेमतो निह बाब या परिरच्छेदात चचा क े ेल्या १९८६ च्या नि यमाव ीती तरतुदींच्या आ,ारे, लिसद्ध करण्यास हे उत्तरवादी अपयशी ठरतात. ११०. मायावती (उपरोल्लेखि त) प्रकरर्णात अपी कत्या े राज्याती बसपच्या सव आमदारां ा भाजप े मांड ेल्या अनिवर्श्वास ठरावाच्या निवरो,ात मतदा करण्याचे नि दsश निद े आहेत. बसपच्या १२ आमदारां ी अनिवर्श्वास ठरावाच्या बाजू े मतदा क े े. या बारा आमदारांनिवरो,ात परिरच्छेद २ (१) (अ) आलिर्ण २ (१) (ब) चे उल्लंघ क े ल्याबद्द अपात्रतेसाठी यालिचका दा क े ी होती. सभापतीं ी अपात्रता यालिचका फ े टाळू ाव ी. अध्यक्षांचा एक नि ष्कष असा होता की अपी कत्या ा राजकीय पक्षाच्या वती े नि दsश जारी करण्याचा अलि,कार आहे हे लिसद्ध झा े ाही. सभापतींच्या आदेशा ा या न्याया यात आव्हा देण्यात आ े. परिरच्छेद २ (१) (ब) म,ी 'राजकीय पक्ष' म्हर्णजे निवलि,मंडळ पक्ष असे 'सभागृहाती राजकीय पक्ष' म्हर्णू वाचावे, असा युखिक्तवाद करण्यात आ ा. श्रीनि वास, जे. यां ी आपल्या स्वतंत्र मतात हा युखिक्तवाद फ े टाळू ाव ा आलिर्ण अपी कत्या ा नि दsश जारी करण्याचा अलि,कार बसप े निद ा आहे हे दशनिवर्णारे कोर्णतेही पुरावे सल्याचे नि रीक्षर्ण ोंदवू सभापतींचा आदेश कायम ठेव ा. या संदभात श्रीनि वास, जे. यां ी 'राजकीय पक्षा' ा ा ी कारर्णांमुळे 'निवलि,मंडळ पक्ष' म्हर्णू वाचता येर्णार ाही, असे मत मांड े. ए. परिरच्छेद २ (१) (ब) म,ी 'राजकीय पक्ष' या वाक्याचा अर्थ निवलि,मंडळ पक्ष असा करता येत ाही, तर परिरच्छेद २ (१) (अ) म,ी हाच शब्द मूळ अर्थ निटकवू ठेवतो; बी. असा अर्थ परिरच्छेद २ (१) चे स्पष्टीकरर्ण (अ) देई, कारर्ण निवलि,मंडळ पक्ष ए ाद्या व्यक्ती ा नि वडर्णुकीसाठी उमेदवार म्हर्णू उभे करू शकत ाही; सी. निव,ा सभेचे सदस्यत्व अपात्र ठरनिवर्णे हा गंभीर परिरर्णाम आहे. असा परिरर्णाम क े वळ राजकीय पक्षाच्या नि दsशांनिवरुद्ध मतदा क े ल्या ेच होऊ शकतो; आलिर्ण डी. निकहोटो हो ोहा (उपरोखिल्लखि त ) या प्रकरर्णात असे म्हट े गे े होते की, पक्षांतरनिवरो,ी कायदा आलिर्ण पक्षांतगत असंतोष यांचा समतो सा,ण्यासाठी मतदा ा े स्थाप झा ेल्या सरकारची खिस्थती बद े निक ं वा ज्या,ोरर्णावर उमेदवार उभा क े ा त्या,ोरर्णावर असे तरच मतदा (निक ं वा मतदा ापासू दूर राहण्याचे) नि दsश निद े जाऊ शकतात. अशा प्रकारच्या मुद्द्यांबाबत निवलि,मंडळ पक्ष व्हे, तर क े वळ राजकीय पक्षच नि दsश देऊ शकतो. १११. त्यामुळे दहाव्या अ ुसूची, १९८६ च्या नि यमाव ी आलिर्ण १९५६ च्या कायद्याती तरतुदींचा सरळ अर्थ असा आहे की, प्रतोद आलिर्ण ेत्याची ेमर्णूक राजकीय पक्षा ेच क े ी पानिहजे. ११२. ठरानिवक राजकीय पक्षाच्या नितनिकटावर नि वडू आल्या ंतर दुसऱ्या राजकीय पक्षाकडे वळण्याची आमदारांची वाढती प्रवृत्ती रो ण्यासाठी दहावी अ ुसूची ागू करण्यात आ ी. आमदारांच्या पक्षांतरामुळे सभागृहाची रच ा बद े आलिर्ण बहुतेक प्रकरर्णांमध्ये सरकार कोसळे. जेव्हा ए ादा आमदार ए ाद्या निवलिशष्ट राजकीय पक्षाच्या निवचार,ारेचे प्रनितनि लि,त्व करतो या निवर्श्वासा े मतदारां ी त्या आमदारा ा मतदा क े ल्या ंतर जेव्हा त्याची नि ष्ठा बद ते तेव्हा ैनितक आलिर्ण ोकशाही तत्त्वांशी तडजोड क े ी जाते. राज्यघट ेच्या उनिद्दष्टे आलिर्ण कारर्णांचे नि वेद (५२ वी दुरुस्ती) निव,ेयक १९८५ मध्ये म्हटल्याप्रमार्णे, "आपल्या ोकशाहीचा पाया आलिर्ण ती निटकवू ठेवर्णारी तत्त्वे कमक ु वत होण्याची शक्यता अस ेल्या राजकीय पक्षांतराच्या अनि ष्टते ा आळा घा ण्यासाठी" दहावे अ ुसूची सादर करण्यात आ े होते.36 निकहोतो हो ोहा (सुप्रा), एसआर बोम्मई आलिर्ण क ु दीप ायर निव. भारत सरकार37 या प्रकरर्णात प्रस्तुत न्याया या े भारतीय ोकशाही व्यवस्थेत राजकीय पक्ष क ें द्रस्था ी आहेत आलिर्ण दहाव्या परिरलिशष्टात राजकीय पक्षांच्या पक्षांतरा ा आळा घा ण्याचा प्रयत्न आहे, हे मान्य क े े. पक्षांतरबं दी कायद्यात राजकीय पक्षातू होर्णाऱ्या पक्षांतरा ा आळा घा ण्याचा प्रयत्न क े ा जातो, तेव्हा प्रतोद ेमण्याचे अलि,कार राजकीय पक्षाकडे आहेत, हे मान्य करर्णे हा क े वळ तानिकक नि ष्कष आहे. ११३. प्रतोद ेमर्णारा निवलि,मंडळ पक्षच आहे, असे म्हर्णर्णे म्हर्णजे सभागृहाती सदस्या ा राजकीय पक्षाशी जोडर्णारी ाक्षलिर्णक ाळ तोडर्णे होय. याचा अर्थ असा की आमदार नि वडर्णुकीसाठी उभे राहण्याच्या हेतू े राजकीय पक्षावर अव ंबू राहू शकतात, त्यांचा प्रचार राजकीय पक्षाची ब स्था े (आलिर्ण कमक ु वतपर्णा) आलिर्ण त्याची आर्श्वास े आलिर्ण,ोरर्णे यावर आ,ारिरत असे आलिर्ण पक्षाशी अस ेल्या संबं,ाच्या आ,ारे ते मतदारां ा आकनिषत करू शकतात, परंतु ंतर ते स्वतः ा त्या पक्षापासू पूर्णपर्णे निवभक्त करू शकतात आलिर्ण आमदारांचा एक गट म्हर्णू काय करू शकतात ज्यां ा आता राजकीय पक्षाशी नि ष्ठा दे ी ाही. राज्यघट े े 36 राज्यघटनेतील (बावन्नावी दुरुस्ती) वि ेयक, १९८५ (१९८५ े वि ेयक क्र. २२) ज्याला राज्यघटना (बावन्नावी दुरुस्ती) अचि निनयम, १९८५ म्हणून लागू करण्यात आले होते 37 (२००६) ७ एससीसी १ कखिल्प े ी शास व्यवस्था ही ाही. निक ं बहु ा दहाव्या अ ुसूचीत ेमक्या याच परिरर्णामापासू पासू बचाव करण्यात आ ा आहे. ११४. दहाव्या अ ुसूचीच्या अखिस्तत्वासाठी राजकीय पक्षा े प्रतोद यांची ेमर्णूक करर्णे महत्त्वाचे आहे. या आवश्यकतेचे पा क े ल्यास राजकीय पक्षांवर बां, ेल्या दहाव्या अ ुसूचीची संपूर्ण रच ा को मडू पडे. यामुळे दहाव्या अ ुसूचीती तरतुदी अस्पष्ट होती आलिर्ण या देशाच्या ोकशाही रच ेवर त्याचा व्यापक परिरर्णाम होई. त्यामुळे सभापतीं ी प्रतोद यां ा मान्यता देण्याच्या क ृ तीच्या वै,तेची चौकशी करण्यापासू न्याया यां ा क म २१२ द्वारे वगळता येर्णार ाही. ११५. २५ ोव्हेंबर २०१९ रोजी लिशवसे ा पक्षप्रमु ('पक्षप्रमु ') या ात्या े श्री उद्धव ठाकरे यांच्या अध्यक्षते ा ी लिशवसे ेच्या वनि वालिचत आमदारांची बैठक झा ी. या बैठकीती ठरावा ुसार सव नि र्णय श्री. ठाकरे घेती. श्री एक ार्थ लिशंदे यांची लिश निव प च्या गट ेतेपदी तर सु ी प्रभू यांची मुख्य प्रतोदपदी नि युक्ती करण्याचा ठराव मंजूर करण्यात आ ा. २१ जू २०२२ रोजी लिशवसे ा पक्षप्रमु उद्धव ठाकरे यांच्या अध्यक्षते ा ी लिश निव प च्या काही सदस्यांची बैठक झा ी. लिशंदे यां ा लिश निव प च्या गट ेतेपदावरू हटवू अजय चौ,री यांची नि युक्ती करण्याचा ठराव या बैठकीत करण्यात आ ा. लिश निव प काया याच्या अलि,क ृ त ेटरहेडवर पक्षप्रमु या ात्या े उद्धव ठाकरे यां ी या ठरावावर स्वाक्षरी क े ी. ११६. त्याच निदवशी, म्हर्णजे २१ जू २०२२ रोजी " ऱ्या" लिश निव प ची स्वतंत्र बैठक घेण्यात आ ी. या बैठकीत लिश निव प च्या ३४ सदस्यां ी एक ठराव (i.) जारी क े ा ज्यात ३१ ऑक्टोबर २०१९ रोजी लिश निव प चे ेते म्हर्णू नि युक्त करण्यात आ े े श्री. लिशंदे हे ेते पदावर कायम राहती, असा पु रुच्चार करण्यात आ ा; तसेच सु ी प्रभू यांची मुख्य प्रतोद पदी झा े ी नि युक्ती रद्द करू त्यांच्या जागी श्री. गोगाव े यांची नि युक्ती करण्यात आ ी. या ठरावात म्हट े आहे की, (१) भाजपसोबतची नि वडर्णूकपूव युती तोडू काँग्रेस आलिर्ण राष्ट्रवादीसोबत सरकार स्थाप क े ल्याबद्द लिशवसे ेच्या कायकत्याŽमध्ये प्रचंड असंतोष आहे; आलिर्ण (२) लिशवसे ेच्या ेत्यां ी सत्ता लिमळवण्यासाठी लिशवसे ा पक्षाच्या तत्त्वांशी तडजोड क े ी आहे. यालिचकाकत्याŽचे म्हर्णर्णे आहे की हे पत्र २२ जू २०२२ रोजी जारी करण्यात आ े होते आलिर्ण त्यावर २१ जू २०२२ अशी अगोदरची तारी मूद करण्यात आ ी आहे. ११७. २१ जू २०२२ च्या आदेशाद्वारे, उपसभापतीं ी (जे त्यावेळी सभापतींचे काय पार पाडत होते) श्री अजय चौ,री यांची लिश निव प च्या ेतेपदी नि युक्ती करण्याची निव ंती मंजूर क े ी. दरम्या, ३ जु ै २०२२ रोजी सभापतीपदाची नि वडर्णूक पार पड ी. सभापतीपदी भाजपचे उमेदवार राहु ावsकर यांची नि वड झा ी. त्याच निदवशी सभापतीं ी लिशंदे यांच्या गटाती ३४ आमदारां ी मंजूर क े ेल्या ठरावाची द घेत लिशंदे यांची ेतेपदी तर गोगाव े यांची मुख्य प्रतोदपदी नि युक्ती क े ी. महाराष्ट्र निव,ा सभेच्या उपसलिचवां ी एक पत्र जारी क े े आहे की सभापतीं ी लिश निव प च्या वी प्रतोद आलिर्ण वी ेत्या ा मान्यता निद ी आहे: 'तुमच्या वरी पत्राच्या अ ुषं गा े म ा आदेश देण्यात आ ा आहे की, तुम्हा ा निवलि,मंडळ पक्ष ेतेपदावरू बद ू अजय चौ,री यांचे ाव ामनि दsलिशत करण्यात आ े आहे. यासंदभात आपर्ण २२ जू रोजी पत्राद्वारे आक्षेप घेत ा आहे. या संदभात कायद्याती तरतुदींवर चचा करू मा ीय सभापती, महाराष्ट्र निव,ा सभा यां ी श्री अजय चौ,री यां ा लिशवसे ा निवलि,मंडळ पक्ष ेतेपदी निद े ी मान्यता रद्द क े ी असू ३१ ऑक्टोबर २०१९ च्या पत्रा ुसार लिशवसे ा निवलि,मंडळ पक्ष ेतेपदी एक ार्थ लिशंदे यांच्या उमेदवारी ा मान्यता निद ी आहे. त्याचप्रमार्णे लिशवसे ा निवलि,मंडळ पक्षाच्या मुख्य प्रतोद पदी सु ी प्रभू यांची नि युक्ती करण्याचा प्रस्ताव रद्द करण्यात यावा आलिर्ण लिशवसे ा निवलि,मंडळ पक्षाच्या मुख्य प्रतोद पदी भरत गोगाव े यांची नि वड मान्य करू त्याची ोंद रलिजस्ट्रीमध्ये करण्यात आ ी आहे. ११९. वरी पत्रात (१) हे मान्य करण्यात आ े आहे की, श्री.लिशंदे यांच्या ेतृत्वा ा ी गटा े २२ जू २०२२ च्या ठरावाद्वारे श्री.लिशंदे यांच्या जागी उपसभापतींच्या ेतेपदाच्या पत्रावर आक्षेप घेत ा; आलिर्ण (२) श्री. चौ,री यांची ेतेपदी नि युक्ती करण्यास श्री. लिशंदे यांच्या ेतृत्वा ा ी गटा े घेत ेल्या आक्षेपाचे कौतुक करतो. लिशंदे यांच्या ेतृत्वा ा ी गटाचा आक्षेप सभापतीं ा २२ जू २०२२ रोजी प्राप्त झा ा होता, कारर्ण सभापतींच्या पत्रात ही तारी मूद करण्यात आ ी आहे, असे गृहीत,रू आम्ही पुढी नि रीक्षर्णे ोंदनिवतो. ११९. ३ जु ै २०२२ रोजी, जेव्हा सभापतीं ी वी प्रतोद आलिर्ण वी ेता नि युक्त क े ा होता त्या वेळेस त्यां ा निवलि,मंडळ पक्षात दो गट उदयास आल्याची मानिहती होती कारर्ण उत्तरवादींच्या ठरावात लिशवसे ेच्या काही आमदारांमध्ये अस ेल्या असंतोषामुळे "फ ू ट" पडल्याचा निवशेष उल्ले आहे. लिशवाय दो वेगवेगळे प्रतोद आलिर्ण दो वेगवेगळे ेते ेमर्णारे दो ठराव आल्या े लिशवसे ेचे दो गट आहेत, असा अंदाज सभापतीं ा आ ा असता यात शंका ाही. लिशंदे यांच्या ेतृत्वा ा ी लिश.निव. प. च्या गटा े मंजूर क े ेल्या ठरावाची द घेत सभापतीं ी ामनि दsलिशत क े ेल्या दो व्यक्तींपैकी (श्री. प्रभू निक ं वा श्री. गोगाव े) कोर्णा ा राजकीय पक्षा े अलि,क ृ त क े े आहे हे ओळ ण्याचा प्रयत्न क े ा ाही. अशा वादग्रस्त परिरखिस्थतीत निव,ा सभा अध्यक्षां ी लिशवसे ा राजकीय पक्षा े अलि,क ृ त क े े ा प्रतोद ओळ ण्यासाठी राजकीय पक्षाच्या नि यमांच्या आ,ारे स्वतंत्र चौकशी कराय ा हवी होती. मागी परिरच्छेदात तपशी वार कारर्णांसाठी, अध्यक्षां ी क े वळ राजकीय पक्षा े नि युक्त क े ेल्या प्रतोद यांस मान्यता निद ी पानिहजे. गोगाव े यां ा लिशवसे ेचे मुख्य प्रतोद म्हर्णू मान्यता देण्याचा सभापतींचा नि र्णय बेकायदेशीर आहे, कारर्ण ही मान्यता राजकीय पक्षाचा नि र्णय आहे की ाही हे ठरनिवण्याची कसरत करता लिश.निव. प. च्या एका गटाच्या ठरावावर आ,ारिरत होती. १२०. नि यम २ (फ) मध्ये निवलि,मंडळ पक्षाच्या संदभात ' ेता' म्हर्णजे त्या े ेता म्हर्णू नि वड ेल्या पक्षाचा सदस्य अशी व्याख्या क े ी आहे. 'पक्ष' हा शब्द अस्पष्ट आहे. त्याआ,ी 'राजकीय' निक ं वा 'कायदेमंडळ' ाही. याचा अर्थ 'निवलि,मंडळ पक्ष' असा होऊ शकतो कारर्ण व्याख्येच्या क मात ेत्याची व्याख्या 'निवलि,मंडळ पक्ष' या संदभात क े ी जाते आलिर्ण ंतर 'पक्ष' हा शब्द वापर ा जातो. पयाया े तो 'राजकीय पक्ष' असा अर्थही घेऊ शकतो कारर्ण सामान्य भाषेत 'पक्ष' म्हर्णजे 'राजकीय पक्ष ' असा अर्थ होतो १२१. दहाव्या अ ुसूचीती परिरच्छेद ८ (१) (ब) आलिर्ण १९८६ च्या नि यमाव ीती नि यम ३ (५) अन्वये, निवलि,मंडळ पक्ष ेत्या े दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद २ (१) (ब) अन्वये, राजकीय पक्षा े प्रनितबं,ात्मक क ृ त्य माफ क े े आहे का, याची मानिहती सभापतीं ा देर्णे आवश्यक आहे. त्यामुळे निवलि,मंडळ पक्ष ेता हा राजकीय पक्ष आलिर्ण निव,ा सभा यांच्याती दुवा असतो. उत्तरवादींचा अर्थ मान्य क े ल्यास आमदाराच्या प्रनितबं,ात्मक वत ाचा नि षे, करर्णाऱ्या ेत्या े क े े ी क ृ ती राजकीय पक्षाचा आवाज प्रनितनिबंनिबत करर्णार ाही आलिर्ण त्याऐवजी निवलि,मंडळ पक्षाचा आवाज प्रनितनिबंनिबत करे. हे दहाव्या अ ुसूचीच्या काम करण्याच्या पद्धतीच्या निवरुद्ध असे. त्या ंतर दहावी अ ुसूची ज्या पद्धती े काम करे, त्यामुळे पक्षांतराच्या घट ात्मक गैरक ृ त्या ा प्रभावीपर्णे आळा बसर्णार ाही निक ं वा त्यावर तोडगा नि घर्णार ाही. १२२. २१ जू २०२२ रोजी उपसभापतींसमोर अलिभ े ावर, २१ जू २०२२ रोजीचा लिश.निव. प.चा ठराव (अजय चौ,री यांची लिश.निव. प.च्या ेतेपदी नि युक्ती) हा राजकीय पक्षाचा अवमा आहे निक ं वा पक्षाचे दो गट उदयास आ े आहेत, याबद्द त्यां ा शंका घेण्यास भाग पाडे अशी कोर्णतीही मानिहती व्हती. २०१९ मध्ये प्रतोद आलिर्ण ेता ेमण्याच्या ठरावाप्रमार्णेच पक्षाध्यक्ष या ात्या े ठाकरे यां ी या ठरावावर स्वाक्षरी क े ी. यावरू ठाकरे यां ी राजकीय पक्षाच्या वती े हे पत्र निदल्याचे स्पष्ट झा े आहे. त्यामुळे एक ार्थ लिशंदे यांच्या जागी अजय चौ,री यां ा प्रतोद म्हर्णू मान्यता देण्याचा उपसभापतींचा नि र्णय वै, आहे. १२३. तर्थानिप, लिश.निव. प. े 22 जू 2022 रोजी पारिरत क े े ा ठराव एसएसए पीच्या एका गटा े मंजूर क े ल्याचे सभापतींच्या नि दश ास आर्णू निद े. त्यामुळे सभापतीं ी लिश.निव. प. च्या एका गटाच्या क ृ ती ा मान्यता देऊ ते राजकीय पक्षाच्या इच्छेचे प्रनितनि लि,त्व करतात की ाही हे ठरवू दहाव्या अ ुसूची, १९८६ चे नि यम आलिर्ण १९५६ च्या कायद्याती तरतुदींच्या निवरो,ात काम क े े. लिशंदे यां ा ेतेपदी मान्यता देण्याचा सभापतींचा नि र्णय बेकायदेशीर आहे. १२४. सभापतीं ी पक्षाच्या घट ेती तरतुदींच्या संदभात राजकीय पक्षा े अलि,क ृ त क े ेल्या प्रतोद आलिर्ण ेत्या ा या संदभात चौकशी करू आलिर्ण या नि र्णयात चलिचल्या गे ेल्या तत्त्वांच्या अ ुषंगा े मान्यता द्यावी. v. ' री' लिशवसे ा कोर्ण हे ठरवर्णे १२५. आपर्णच ' री' लिशवसे ा आहोत, असे या न्याया यासमोरी पक्षकारां ी वेळोवेळी ठामपर्णे सांनिगत े. सध्याच्या प्रकरर्णात या प्रश्नाच्या उत्तराचा परिरर्णाम दहाव्या अ ुसूचीती अपात्रतेच्या प्रनिक्रयेत तसेच लिचन्ह आदेशांतगत लिचन्ह वाटपाच्या प्रनिक्रयेत होर्णार आहे. १२६. यालिचकाकत्याŽचा असा युखिक्तवाद आहे की दहाव्या क मांतगत अपात्रतेच्या कायवाहीत सुसूत्रता आर्णण्यासाठी या न्याया या े घट ेच्या अ ुच्छेद १७९ (क) अन्वये सभापतीं ा हटनिवण्याचा ठराव मांडण्याची सूच ा आलिर्ण लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ अन्वये नि वडर्णूक लिचन्हवाटप यांचा घट ात्मक अ ुक्रम तयार क े ा पानिहजे. १२७. अ ुच्छेद १७९ (क) अन्वये सभापतीं ा हटनिवण्याचा ठराव मांडण्याच्या आशयाची ोटीस जारी क े ल्यामुळे उद्भवर्णारे मुद्दे आम्ही मोठ्या ं डपीठाकडे पाठव े आहेत, त्यामुळे उवरिरत दो कामकाजात सुसूत्रता कशी असावी, याचा निवचार करर्णे बाकी आहे. ए. दहाव्या अ ुसूचीचा उद्देश आलिर्ण अपात्रतेचा परिरर्णाम १२८. या नि का ात तसेच या न्याया याच्या इतर नि र्णयांमध्ये सनिवस्तर चचा क े ल्याप्रमार्णे दहाव्या अ ुसूचीचा हेतू पक्षांतराच्या घट ात्मक गैरक ृ त्या ा प्रनितबं, घा र्णे आलिर्ण लिशक्षा करर्णे हा आहे.38 पक्षांतरबं दी कायद्याचे उल्लंघ क े ल्यास सभागृहाचा सदस्य ा ी प्रमार्णे होतो: ए. सभागृहातू अपात्र;39 38 किकहोता होलोहान (उपरोल्लेखि!त); नबाम रेबिबया (उपरोल्लेखि!त) 39 परिरच्छेद २, दहा ी अनुसू ी, भारतीय राज्यघटना १९५० बी. अपात्र ठरल्याच्या तार ेपासू ते सभागृहाचे सदस्य म्हर्णू त्यांच्या पदाची मुदत संपुष्टात येईपयŽत निक ं वा सभागृहाची नि वडर्णूक ढवू नि वडू आल्याच्या तार ेपयŽत, जे आ,ी असे त्या तार ेपयŽत कोर्णतेही ाभदायक राजकीय पद,ारर्ण करण्यास अपात्र ठरनिव े जाते40; आलिर्ण सी. अपात्र ठरल्याच्या तार ेपासू ते सभागृहाचे सदस्य म्हर्णू त्यांच्या पदाचा कायकाळ संपुष्टात येईपयŽत निक ं वा सभागृहाची नि वडर्णूक ढवू नि वडू आल्याच्या तार ेपयŽत, जे आ,ी असे त्या का ाव,ीसाठी मंत्री म्हर्णू नि युक्त होण्यास अपात्र ठरनिव े जाते.41 १२९. या परिरर्णामांमुळे सभागृहाती सदस्या ा सभागृहाती पक्षांतराचे फळ लिमळू शकत ाही. निवशेष म्हर्णजे दहाव्या अ ुसूचीचा सभागृहाती अपात्र सदस्याच्या राजकीय पक्षाच्या तु ेत दजावर कोर्णताही परिरर्णाम होत ाही. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, जर ए ाद्या सदस्या ा दहाव्या अ ुसूची ुसार अपात्र ठरनिवण्यात आ े, तर त्याचा परिरर्णामस्वरूप त्या ा तो ज्या राजकीय पक्षाशी संबं लि,त आहे त्या पक्षातू त्याची हका पट्टी क े ी जात ाही. ए ाद्या सदस्याची हका पट्टी करायची की ाही हे राजकीय पक्ष आलिर्ण त्याच्या अंतगत प्रनिक्रयेवर अव ंबू असते. बी. लिचन्ह आदेशाचा उद्देश आलिर्ण परिरच्छेद १५ अन्वये नि र्णयाचा परिरर्णाम १३०. नि वडर्णूक आयोगा े १९६८ मध्ये राज्यघट ेच्या अ ुच्छेद ३२४ आलिर्ण ोकप्रनितनि,ी कायदा १९५१ चे क म २९ अ आलिर्ण आलिर्ण नि वडर्णूक आचारसं निहता नि यम १९६१ चे नि यम ५ व 40 अ ुच्छेद ३६१-, भारतीय राज्यघट ा १९५० 41 कलम ७५ (१-ब) आणिण कलम १६४ (१-ब), भारतीय राज्यघटना १९५० १० द्वारे प्रदा क े ेल्या अलि,कारांचा वापर करू लिचन्ह आदेश जारी क े ा. नि वडर्णूक प्रयोज ासाठी उमेदवारां ा आरक्षर्ण आलिर्ण लिचन्हांचे वाटप यावर लिचन्ह आदेश नि यंत्रर्ण ठेवतो. लिचन्ह आदेशाच्या प्रस्ताव ेत असे म्हट े आहे की: “ ोकसभा व निव,ा सभा मतदारसंघाती नि वडर्णुकांमध्ये राजकीय पक्षां ा मान्यता देण्यासाठी आलिर्ण त्याअ ुषं गा े संबं लि,त बाबींसाठी लिचन्हांचे निववेच, आरक्षर्ण, नि वड आलिर्ण वाटपाची तरतूद करण्याचा आदेश”. १३१. राजकीय पक्षांचे लिचन्ह आदेशा ुसार मान्यताप्राप्त राजकीय पक्ष आलिर्ण अमान्यताप्राप्त राजकीय पक्ष असे वगÃकरर्ण क े े जाते.42 मान्यताप्राप्त राजकीय पक्षांचे पुढे राष्ट्रीय पक्ष आलिर्ण राज्य पक्षांमध्ये मध्ये वगÃकरर्ण क े े जाते.43 नि वडर्णूक आयोग राजकीय पक्षां ा,जर त्यां ी लिचन्ह आदेशात निवनिहत क े ेल्या अटींची पूतता क े ी असे तर राष्ट्रीय पक्ष निक ं वा राज्य पक्ष म्हर्णू मान्यता देतो.44 १३२. नि वडर्णूक ढनिवर्णाऱ्या प्रत्येक उमेदवारा ा नि वडर्णूक आयोग लिचन्ह आदेशा ुसार एक लिचन्ह देतो.45 काही लिचन्हां ा "रा ीव लिचन्हे" म्हर्णतात कारर्ण ती मान्यताप्राप्त राजकीय पक्षासाठी रा ीव असतात आलिर्ण ती क े वळ त्या पक्षा े उमेदवारी निद ेल्या उमेदवारां ा निद ी जातात आलिर्ण 42 परिरच्छेद ६ (१) चिचन्ह आदेश 43 परिरच्छेद ६ (२) चिचन्ह आदेश 44 परिरच्छेद ६ए, ६ बी, ६ सी चिचन्ह आदेश 45 परिरच्छेद ४ चिचन्ह आदेश उवरिरत लिचन्हां ा "मुक्त लिचन्हे" म्हर्णतात.46 निवलि,मंडळात नि वडू आ ेल्या उमेदवारांच्या एक ू र्ण संख्येच्या आ,ारे राजकीय पक्षा ा लिचन्ह आदेशा ुसार मान्यता निद ी जाते. निव,ा सभा निक ं वा राजकीय पक्षा ा लिमळा ेल्या मतांची एक ू र्ण टक्क े वारी. मान्यताप्राप्त राजकीय पक्षां ी उमेदवारी निद ेल्या उमेदवारां ी आपल्या पक्षासाठी रा ीव अस े े लिचन्ह वापरू नि वडर्णूक ढवावी, इतर कोर्णतेही लिचन्ह ाही.47 याउ ट, राष्ट्रीय निक ं वा राज्य राजकीय पक्षां ी उमेदवारी निद े े आलिर्ण काही निवलिशष्ट प्रवगात येर्णारे उमेदवार वगळता इतर उमेदवार48 लिचन्ह नि वडू शकतात आलिर्ण त्यां ा मुक्त लिचन्ह निद े जाई.49 ज्या राजकीय पक्षासाठी ते लिचन्ह रा ीव ठेवण्यात आ े आहे, त्या पक्षा े उमेदवारी निद ेल्या उमेदवारां ा रा ीव लिचन्हे निद ी जात ाहीत.50 १३३. यावरू हे स्पष्ट होते की, लिचन्ह आदेशाचा हेतू असा आहे: ए. राजकीय पक्षांच्या मान्यतेसाठी एकसमा कायपद्धती उप ब्ध करू देर्णे; आलिर्ण बी. नि वडर्णूक ढनिवण्यासाठी उमेदवारां ा लिचन्हवाटपासाठी एकसमा व न्याय्य व्यवस्था उप ब्ध करू देर्णे. १३४. राजकीय पक्ष (आलिर्ण 'अपक्ष' उमेदवार) मतदारां ा प्रचार करता ा निद ेल्या लिचन्हावर अव ंबू असतात, ही लिचन्हे आदेशाची महत्त्वाची बाब आहे. बऱ्याच अंशी मतदारही ए ाद्या पक्षा ा निद ेल्या लिचन्हाचा संबं, पक्षाशी आलिर्ण त्या पक्षा े नि वडर्णुकीसाठी उभ्या क े ेल्या 46 परिरच्छेद ५ चिचन्ह आदेश 47 परिरच्छेद ८ चिचन्ह आदेश 48 परिरच्छेद १०, १० ए, १० बी चिचन्ह आदेश 49 परिरच्छेद १२ चिचन्ह आदेश 50 परिरच्छेद ८ (३) चिचन्ह आदेश उमेदवारांशी जोडतात. पक्ष, त्या पक्षा े नि वडर्णुकीसाठी उभे क े े े उमेदवार आलिर्ण लिचन्ह यांच्याती ाते काळाच्या ओघात घट्ट होत जाते. जेव्हा मतदार ए ाद्या निवलिशष्ट उमेदवारा ा आप े मत ोंदनिवण्यासाठी इ ेक्ट्रॉनि क व्होनिटंग मशी वरी बटर्ण दाबतात तेव्हा मतदा क ें द्रात संघट महत्वाचे ठरते कारर्ण बटर्णावर निक ं वा त्याच्या शेजारी लिचन्ह दशनिव े जाते. साक्षरतेची सं,ी लिमळा ेल्या आलिर्ण मतदा ासाठी क े वळ लिचन्हांवर अव ंबू अस ेल्या मतदारांसाठी ही संघट दुप्पट महत्त्वाचं आहे. अशा प्रकारे नि वडर्णूक ढवण्यासाठी लिचन्हे महत्त्वाची ठरतात. त्यामुळे जेव्हा ए ाद्या राजकीय पक्षाचे प्रनितस्प,Ã गट उदयास येतात, तेव्हा असे दोन्ही निक ं वा सव गट त्या पक्षा ा निद ेल्या लिचन्हासाठी चढाओढ करतात, यात व ाही. १३५. नि वडर्णूक आयोगा ा लिचन्हआदेशाच्या परिरच्छेद १५ अन्वये मान्यताप्राप्त राजकीय पक्षाचे प्रनितस्प,Ã गट निक ं वा गटांम,ी वादांवर नि र्णय घेण्याचा अलि,कार आहे. जेव्हा असा वाद नि मार्ण होतो, तेव्हा प्रनितस्प,Ã गट निक ं वा गटांपैकी एक मान्यताप्राप्त राजकीय पक्ष आहे की ाही याचा नि र्णय नि वडर्णूक आयोग घेई. पयाया े प्रनितस्प,Ã गटांपैकी एकही मान्यताप्राप्त राजकीय पक्ष ाही, असे ठरवता येई. नि वडर्णूक आयोगाचा नि र्णय सव उप ब्ध तथ्ये आलिर्ण परिरखिस्थती तसेच प्रनितस्प,Ã गट आलिर्ण ऐकण्याची इच्छा अस ेल्या इतर व्यक्तीं ी सादर क े ेल्या नि वेद ांवर आ,ारिरत असे. परिरच्छेद १५ ा ी पु रुत्पानिदत क े ा आहे: १५. मान्यताप्राप्त राजकीय पक्षाचे फ ु टीर गट निक ं वा प्रनितस्प,Ã गट यांच्यासंदभात आयोगाचे अलि,कार – ए ाद्या मान्यताप्राप्त राजकीय पक्षाचे प्रनितस्प,Ã समूह निक ं वा गट आहेत आलिर्ण त्यापैकी प्रत्येक जर्ण त्या पक्षाचा दावा करतो, या मानिहतीवर आयोगाचे समा,ा झाल्यास आयोग टल्याती सव उप ब्ध वस्तुखिस्थती आलिर्ण परिरखिस्थती निवचारात घेऊ आलिर्ण त्या समूहांचे निक ं वा गटांचे प्रनितनि,ी आलिर्ण इतर व्यक्तींचे म्हर्णर्णे ऐक ू घेतल्या ंतर सु ावर्णी घेऊ शकतो, असा एक प्रनितस्प,Ã समूह निक ं वा गट निक ं वा असे कोर्णतेही प्रनितस्प,Ã समूह निक ं वा गट हा मान्यताप्राप्त राजकीय पक्ष ाही आलिर्ण आयोगाचा नि र्णय अशा सव प्रनितस्प,Ã घटकां ा निक ं वा गटां ा बं, कारक असे. १३६. नि वडर्णूक आयोगाच्या नि र्णयाचा स्वाभानिवक परिरर्णाम असा होतो की, ज्या गटा ा राजकीय पक्ष म्हर्णू मान्यता निद ी जाते, त्या गटा ा त्या राजकीय पक्षासाठी रा ीव अस े े लिचन्ह निद े जाते. १९९७ पूवÃ ज्या गटा ा राजकीय पक्षाचे लिचन्ह निद े जात व्हते (आलिर्ण परिरर्णामी राजकीय पक्ष म्हर्णू मान्यता लिमळा ी व्हती) त्या गटा ा ही लिचन्हे आदेशा ुसार राष्ट्रीय पक्ष निक ं वा राज्य पक्ष म्हर्णू मान्यता देण्यात आ ी होती.51 नि वडर्णूक आयोगा े १९९७ मध्ये ही प्रर्था सोडू निद ी. त्या ंतर नि वडर्णूक आयोगा े असे म्हट े आहे की परिरच्छेद १५ अन्वये कारवाईत राजकीय पक्ष म्हर्णू मान्यता स ेल्या गटा ा आपोआप राज्य निक ं वा राष्ट्रीय पक्ष 51 व्ही एस रमा दे ी आणिण एस क े मेंदीरत्ता, हाऊ इंडिडया व्होट्स (नितसरी आ ृत्ती, २०१४), ६२१ म्हर्णू मान्यता निद ी जाऊ शकत ाही कारर्ण त्याचे सदस्य व्या े स्थाप झा ेल्या राजकीय पक्षाच्या नितनिकटावर व्हे तर ज्या राजकीय पक्षातू त्यांचा गट उदयास आ ा त्या पक्षाच्या नितनिकटावर नि वडू आ े होते.52 अयशस्वी गटा ा आता ोकप्रनितनि,ी कायदा १९५१ च्या क म २९ अ अन्वये आपल्या राजकीय पक्षाच्या ोंदर्णीसाठी अज करावा ागर्णार आहे. राजकीय पक्षा ा लिचन्ह आदेशांतगत राज्य निक ं वा राष्ट्रीय पक्ष म्हर्णू मान्यता लिमळाल्यास नि वडर्णूक आयोग त्या ा लिचन्ह देई. १३७. नि वडर्णूक आयोगाच्या नि र्णयाचे सार हे क े वळ नि वडर्णुकीच्या उद्देशा े लिचन्हावर कोर्णाचा हक्क आहे, हे ठरवर्णे म्हर्णू समजू शकत ाही. परिरच्छेद १५ अन्वये घेत ेल्या नि र्णयाचा हा परिरर्णाम अस ा, तरी मान्यताप्राप्त राजकीय पक्षाचा प्रार्ण असर्णारा कोर्णता गट आहे, हे ठरनिवर्णे हा या नि र्णयाचा आशय आहे. कोर्णत्या गटाचा लिचन्हावर हक्क आहे हे ठरनिवण्यासाठी तो गट हा कोर्णता राजकीय पक्ष आहे, हे नि वडर्णूक आयोगा े ठरवर्णे आवश्यक ठरते. दुसऱ्या शब्दांत, नि वडर्णूक आयोग " रा" राजकीय पक्ष कोर्ण आहे हे ठरवतो आलिर्ण या नि र्णयाचा परिरर्णाम म्हर्णू लिचन्हवाटप क े े जाते. १३८. या संदभात सानिदक अ ी (उपरोखिल्लखि त) प्रकरर्णात या न्याया या े असे म्हट े आहे की: "३५.... राजकीय पक्षा े उमेदवारी निद ेल्या उमेदवारां ा लिचन्ह वाटप हा कायदेशीर अलि,कार असू फ ू ट पडल्यास प्रनितस्प,Ã गट निक ं वा घटकांपैकी कोर्णता 52 व्ही एस रमा दे ी आणिण एस क े मेंदीरत्ता, हाऊ इंडिडया व्होट्स (नितसरी आ ृत्ती, २०१४), ६२१-६२२ पक्ष लिचन्हाचा हक्कदार आहे, हे ठरनिवण्याचे अलि,कार आयोगा ा देण्यात आ े आहेत. हा वाद लिमटवता ा आयोग, कोर्णता गट पक्षाचे प्रनितनि लि,त्व करतो हे ठरवत ाही तर कोर्णता गट तो पक्ष आहे हे ठरवतो. प्रनितनि लि,त्वाचा प्रश्न असे तर संघट ेच्या घट े ुसार छोट्या गटा ाही पक्षाचे प्रनितनि लि,त्व करण्याचा अलि,कार असू शकतो. मात्र, प्रनितस्प,Ã गटांपैकी कोर्णता पक्ष आहे, असा जेव्हा प्रश्न नि मार्ण होतो, तेव्हा त्या प्रश्ना ा वेगळा रंग प्राप्त होतो आलिर्ण प्रत्येक गटाचे संख्याबळ हा महत्त्वाचा आलिर्ण समपक घटक ठरतो. कोर्णता गट सदर पक्ष आहे, हे ठरनिवता ा कोर्णत्या गटा े पक्षाची स्थाप ा क े ी, हे आयोगा ा ठरवावे ागते, असे म्हर्णता येर्णार ाही. (जोर निद ा आहे) सी. लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ अन्वये वादां ा ागू होर्णारी चाचर्णी(चाचण्या) १३९. परिरच्छेद १५ मध्ये अशी अट मूद क े े ी आहे की नि वडर्णूक आयोगा े टल्याती सव उप ब्ध तथ्ये आलिर्ण परिरखिस्थती निवचारात घेत ी पानिहजे आलिर्ण प्रनितस्प,Ã गटांचे प्रनितनि,ी आलिर्ण इतर व्यक्तींचे ज्यांचे म्हर्णर्णे ऐक ू घ्यायची त्यांची इच्छा आहे त्यांचे म्हर्णर्णे ऐक े पानिहजे. तर्थानिप, लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ निक ं वा इतर तरतुदींमध्ये राजकीय पक्ष कोर्ण आहे याचा नि र्णय घेण्यासाठी नि वडर्णूक आयोगा ा कोर्णती चाचर्णी ागू करावी ागे हे मूद क े े े ाही. त्याचप्रमार्णे नि वडर्णूक आयोगाकडू कोर्णत्याही चाचर्णी ा ागू करण्यातू वगळण्यात आ े े ाही. याचा अर्थ असा की नि वडर्णूक आयोग आपल्यासमोरी निवलिशष्ट प्रकरर्णाती तथ्ये आलिर्ण गुंतागुंत यां ा अ ुक ू अशी चाचर्णी घेण्यास स्वतंत्र आहे. १४०. सानिदक अ ी (उपरोखिल्लखि त) या प्रकरर्णामध्ये या न्याया या ा परिरच्छेद १५ ा ी कायवाहीत ागू करण्यास सक्षम अस ेल्या काही वेगवेगळ्या चाचण्यांचा निवचार करण्याची सं,ी होती. अशा परिरखिस्थतीत सदर प्रकरर्णात काँग्रेसम,ू कॉंग्रेस ओ आलिर्ण कॉंग्रेस जे हे दो प्रनितस्प,Ã गट उदयास आ े. परिरच्छेद 15 अंतगत त्यांच्या प्रनितस्प,Ã दाव्यांचा नि र्णय घेता ा, नि वडर्णूक आयोगा े ा ी चाचण्यांचा निवचार क े ा: ए. पक्षाच्या घट ेती तरतुदींचे निवश्लेषर्ण करर्णारी चाचर्णी; बी. दो प्रनितस्प,Ã गटांपैकी कोर्णत्या गटा े पक्षाच्या घट ेत समानिवष्ट क े ेल्या उनिद्दष्टांचे आलिर्ण ध्येयांचे पा क े े याचे मूल्यमाप करर्णारी चाचर्णी; आलिर्ण सी. निवलि,मंडळात (म्हर्णजे संसदेची सभागृहे तसेच राज्यांच्या निव,ा सभा) आलिर्ण पक्षाच्या संघट ात्मक निवभागात दो प्रनितस्प,Ã गटांपैकी कोर्णत्या गटाचे बहुमत आहे, याचे मूल्यमाप करर्णारी चाचर्णी. १४१. नि वडर्णूक आयोगा े वरी तपशी वार निद े ी पनिह ी चाचर्णी ागू करण्यास कार निद ा कारर्ण प्रत्येक गटा े दुसऱ्या गटाती सदस्यांची हका पट्टी क े ी होती. दुसरी चाचर्णी त्या प्रकरर्णाती वस्तुखिस्थतीशी सुसंगत ाही, असे त्यांचे मत होते, कारर्ण कॉंग्रेस ओ निक ं वा कॉंग्रेस जे या पैकी कोर्णीही पक्षाच्या घट ेचे ध्येय आलिर्ण उनिद्दष्टे उघडपर्णे ाकार ी व्हती. नितसरी चाचर्णी त्या प्रकरर्णाती वस्तुखिस्थतीसाठी सवात योग्य असल्याचे नि वडर्णूक आयोगा े म्हट े आहे. त्या ुसार संसद, निवलि,मंडळात आलिर्ण पक्षाच्या संघट ात्मक निवभागात या दो गटांपैकी कोर्णत्या गटाचे बहुमत आहे, याचा आढावा घेण्यात आ ा. त्यात असे आढळ े की कॉंग्रेस जे ा संघट ात्मक शा ा आलिर्ण निवलि,मंडळ निवभाग या दोन्हींमध्ये बहुमत आहे आलिर्ण ते आयए सीसाठी रा ीव अस ेल्या लिचन्हाचा वापर करण्याचा अलि,कार आहे. अपी ामध्ये या न्याया या े नि वडर्णूक आयोगाचा नि र्णय कायम ठेव ा आलिर्ण 'बहुमताची चाचर्णी' ही टल्याती वस्तुखिस्थती आलिर्ण परिरखिस्थतीमध्ये अत्यंत मौल्यवा परीक्षा असल्याचा नि का निद ा: "२६.... कॉंग्रेस ही ोकशाही संघट ा असल्या े आमच्या मते बहुमत आलिर्ण संख्याबळाची कसोटी ही अनितशय मौल्यवा आलिर्ण समपक परीक्षा होती. दुसऱ्या शास व्यवस्थेत निक ं वा संघट ेत कोर्णतेही स्था अस े, तरी ोकशाही शास व्यवस्थेत निक ं वा राजकीय व्यवस्थेत संख्यां ा प्रासं निगकता आलिर्ण महत्त्व असते आलिर्ण त्याकडे दु क्ष करर्णे शक्यही ाही आलिर्ण मान्यही ाही. रे तर ोकशाही व्यवस्थेत अंनितम निवश्लेषर्णात बहुमताचे मत नि र्णायक ठरते. २७. लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद ६ ुसार, ए ाद्या राजकीय पक्षा ा मान्यताप्राप्त राजकीय पक्ष मा ता ा ज्या घटकांचा निवचार क े ा जाऊ शकतो त्यापैकी एक घटक म्हर्णजे त्या पक्षा ा ोकसभा निक ं वा राज्य निव,ा सभेत निकती जागा लिमळाल्या निक ं वा त्या पक्षा े उमेदवारी निद ेल्या नि वडर्णूक ढनिवर्णाऱ्या उमेदवारां ा निकती मते लिमळा ी. ए ाद्या राजकीय पक्षा ा लिमळा ेल्या जागांची संख्या निक ं वा ए ाद्या राजकीय पक्षाच्या उमेदवारांच्या बाजू े पड े ी मते हा ए ाद्या राजकीय पक्षाच्या मान्यतेसाठी समपक निवचार करता आ ा, तर जागांची संख्या[...] मुद्द्या ा सोडू कशी आहे, हे समजू घेर्णे तोट्याचे ठरते. ३१.... आयोगा े निवचारात घेत े ी बहुमताची निक ं वा संख्याबळाची चाचर्णी ही या प्रकरर्णाच्या परिरखिस्थतीत समपक आलिर्ण सुसंगत चाचर्णी आहे का, एवढीच या न्याया याची लिचंता आहे. त्या मुद्दय़ावर या टल्याती वस्तुखिस्थती आलिर्ण परिरखिस्थतीच्या संदभात बहुमत आलिर्ण संख्याबळाची कसोटी ही क े वळ समपक आलिर्ण सुसंगतच व्हे, तर अत्यंत मौल्यवा परीक्षा होती, असे मा ण्यास आमची निद्व,ावस्था ाही. १४३. सानिदक अ ी (उपरोखिल्लखि त) याम,ी नि र्णया ंतर नि वडर्णूक आयोगा े सातत्या े पक्षाच्या निवलि,मंडळ व संघट ात्मक निवभागाती बहुमताची कसोटी परिरच्छेद १५ अन्वये वादास ागू क े ी. 53 तर्थानिप, लिचन्ह आदेश निक ं वा सानिदक अ ी (उपरोखिल्लखि त) या प्रकरर्णाती तत्थ्य हे दशनिवत ाहीत की ही एकमेव निक ं वा अगदी प्रार्थलिमक चाचर्णी आहे जी परिरच्छेद १५ अन्वये वाद नि लि†त करता ा ागू करण्यात यावी. नि वडर्णूक आयोग त्यांच्या समोर अस ेल्या निवलिशष्ट वादाच्या वस्तुखिस्थतीस योग्य अशी चाचर्णी ागू करू शकते. त्या तथ्यां ा आलिर्ण परिरखिस्थती ा चाचर्णीची उपयुक्तता निकतीही अस ी तरी सव वादांवर एकच चाचर्णी ागू करण्याची आवश्यकता ाही. डी. सध्याच्या प्रकरर्णात गुंतागुंत होण्याची शक्यता १४४. सध्याच्या प्रकरर्णात जू २०२२ च्या अ ेरीस आलिर्ण जु ै २०२२ च्या पनिहल्या आठवड्यात प्रत्येक गटाच्या सदस्यां ी दहाव्या अ ुसूची ुसार निवरो,ी गटाती सदस्यां ा अपात्र ठरनिवण्यासाठी यालिचका दा क े ल्या. १९ जु ै २०२२ रोजी लिशंदे यां ी नि वडर्णूक आयोगाकडे लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ अन्वये यालिचका दा करू दावा क े ा की, 53 व्ही एस रमा दे ी आणिण एस. क े. मेंदीरत्ता, हाऊ इंडिडया व्होट्स (नितसरी आ ृत्ती, २०१४), ६१९ त्यांच्या ेतृत्वा ा ी गट ही ' री' लिशवसे ा आहे आलिर्ण म्हर्णू च त्यां ा लिशवसे ेचे लिचन्ह (, ुष्यबार्ण) देण्यात यावे. १४५. जेव्हा दहावी अ ुसूची आलिर्ण लिचन्हे आदेश एकाच वेळी ागू क े े जातात, तेव्हा गुंतागुंत उद्भवू शकते, जशी सध्याच्या प्रकरर्णांत उद्भव ी आहे. नि वडर्णूक आयोगा े 'बहुमताची कसोटी' ागू क े ल्यास महाराष्ट्र राज्य निवलि,मंडळात दोन्ही गटांपैकी कोर्णत्या गटाचे बहुमत आहे, याचा (इतर गोष्टींसह) निवचार करावा ागे. त्यामुळे सभागृहात कोर्णत्या गटाचे बहुमत आहे, याचा काही प्रमार्णात परिरर्णाम नि वडर्णूक आयोगासमोरी कामकाजाच्या नि का ावर होर्णार आहे. निवलि,मंडळात ए ाद्या निवलिशष्ट गटाचे बहुमत आहे की ाही, हे त्या गटाती सदस्यां ा अपात्र ठरनिवण्यात आ े आहे की ाही यावर अव ंबू असे. उदाहरर्णार्थ, ए ाद्या राज्याच्या निव,ा सभेत पक्ष एक्सकडे शंभर जागा आहेत अशा प्रकरर्णाचा आपर्ण उदाहरर्णात्मक निवचार करू शकतो. गट अ आलिर्ण गट ब असे दो गट उदयास येतात. पनिहल्यात साठ आमदार आहेत आलिर्ण दुसऱ्यात उर े े चाळीस आमदार आहेत. प्रत्येक गटाचे सदस्य दुसऱ्या गटाती सदस्यांनिवरुद्ध अपात्रतेची यालिचका दा करतात. लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ अन्वये पक्ष एक्स कोर्णता गट आहे हे ठरनिवण्याचे आवाह नि वडर्णूक आयोगा ा करण्यात आ े आहे. सध्या अखिस्तत्वाती कायद्याच्या बाबतीत, दो संभाव्य परिरर्णाम आहेत: ए. नि वडर्णूक आयोग आप ा नि र्णय सभापतींसमोर मांडतो. अ गटा ा निवलि,मंडळात बहुमत आहे, असे नि रीक्षर्ण ोंदनिवण्यात आ े आहे. याचा त्याच्या नि र्णयावर क्षर्णीय परिरर्णाम होत अस ा तरी हा एकमेव घटक निवचारात घेत ा जात ाही. गट अ हा पक्ष एक्स मा ा जातो आलिर्ण त्या ा लिचन्ह निद े जाते; निक ं वा बी. निव,ा सभा अध्यक्ष आप ा नि र्णय नि वडर्णूक आयोगासमोर मांडतात. पक्षांतरबं दी कायद्याचे उल्लंघ क े ल्याबद्द ते गट अ म,ी काही निक ं वा सव सदस्यां ा अपात्र ठरवतात. लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ अन्वये यालिचक े वर नि र्णय देता ा नि वडर्णूक आयोगा े (गट अ म,ी काही निक ं वा सवाŽ ी क े े ी अपात्रता निवचारात घेतल्या ंतर) मूद क े े आहे की गट अ ा निवलि,मंडळात बहुमत ाही. पुन्हा एकदा, याचा त्याच्या नि र्णयावर महत्त्वपूर्ण परिरर्णाम झा ा अस ा तरी हा एकमेव घटक निवचारात घेत ा जात ाही. गट ब हा पक्ष एक्स मा ा जातो आलिर्ण त्या ा लिचन्ह निद े जाते. १४६. अपात्रता यालिचकांच्या नि का ा ुसार नि वडर्णूक आयोगासमोरी वादाचा नि का बद ू शकतो. ेमकी हीच गुंतागुंत आहे, ज्यापासू यालिचकाकतs साव,निगरी बाळगू इखिच्छतात. यालिचकाकत्याŽची निव ंती आहे की, जेव्हा लिचन्ह आदेश आलिर्ण दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद 15 अंतगत कायवाही एकाच वेळी उद्भव ी असे, तेव्हा या न्याया या े कायवाहीचा 'घट ात्मक क्रम' नि लि†त क े ा पानिहजे. लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ अन्वये वाद नि लि†त होण्यापूवÃ दहाव्या अ ुसूचीती कायवाहीचा नि र्णय घ्यावा आलिर्ण "दहाव्या अ ुसूचीच्या कायवाहीचा अंनितम नि र्णय" झाल्या ंतरच लिचन्ह वाटप क े े जाऊ शकते, असे त्यांचे म्हर्णर्णे आहे. १४७. यालिचकाकत्याŽचे म्हर्णर्णे फ े टाळू ावता येर्णार ाही. सभागृहात बहुमत अस ेल्या गटा ा राजकीय पक्ष म्हर्णू ठरनिवल्या ंतर गेचच अपात्र ठरनिव े तर त्यांच्या राजकीय पक्ष असण्याच्या दाव्याचा पायाच लिशल्लक राहत ाही. ते अपात्र ठर े स े तरी त्यांच्या दाव्याचा पाया (म्हर्णजे निवलि,मंडळाचे बहुमत) नि र्णयाच्या वेळी अजू ही अनि लि†त खिस्थतीत आहे. हा घट ात्मकदृष्ट्या इष्ट नि का ाही. ई. दहाव्या अ ुसूचीची लिचन्हे आदेशाच्या परिरच्छेद १५ शी सांगड घा र्णे १४८. हे न्याया य यालिचकाकत्याŽ ी प्रस्तानिवत क े े ा तोडगा स्वीकारू शकत ाही आलिर्ण घट ात्मक क्रम ठरवू शकत ाही. दहाव्या अ ुसूची ुसार अपात्रता यालिचकांचा अंनितम नि र्णय होईपयŽत नि वडर्णूक आयोगा ा लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ अन्वये यालिचकांवर नि र्णय घेण्यास म ाई करर्णे म्हर्णजे रे तर नि वडर्णूक आयोगासमोरी कायवाही ा अनि लि†त काळासाठी स्थनिगती देर्णे होय. कारर्ण अनिप ाचे सव माग संपुष्टात आल्या ंतर निक ं वा काळाच्या ओघात अडर्थळे आल्या ंतरच सभापतींच्या आदेशा ा अंनितम स्वरूप प्राप्त होते. सभापतींच्या आदेशा ा अंनितम स्वरूप येण्यास निकती वेळ ागे याची शार्श्वती ाही. नि वडर्णूक आयोग ही घट ात्मकदृष्ट्या रुज े ी संस्था आहे ज्यावर नि वडर्णूक प्रनिक्रयेवर दे रे आलिर्ण नि यंत्रर्ण ठेवण्याचे काम सोपनिवण्यात आ े आहे. घट ात्मक प्रालि,करर्ण अस ेल्या नि वडर्णूक आयोगा ा अनि लि†त काळासाठी आप े घट ात्मक कतव्य पार पाडण्यापासू रो ता येर्णार ाही. दुसऱ्या घट ात्मक प्रालि,करर्णाच्या नि र्णयाच्या अपेक्षे े एका घट ात्मक प्रालि,करर्णासमोरी कायवाही र्थांबवता येत ाही. १४८. मध्यंतरीच्या काळात ए ाद्या राजकीय पक्षाची संपुष्टात येण्याची शक्यता निक ं वा नि वडर्णूक आयोगासमोरी कायवाही ा स्थनिगती निदल्याच्या का ाव,ीत नि वडर्णुका जाहीर झाल्यास नि मार्ण होर्णारी आर्ण ी गुंतागुंत यानिवषयीही हे न्याया य सजग असर्णे आवश्यक आहे. जेव्हा लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ अन्वये वाद प्र ंनिबत असतो, तेव्हा नि वडर्णूक आयोगा े त्या राजकीय पक्षासाठी रा ीव अस े े लिचन्ह गोठनिवर्णे आलिर्ण प्रनितस्प,Ã गटां ा अंतरिरम लिचन्हे वाटप करर्णे ही मा क प्रर्था आहे. रा ीव लिचन्ह दीघकाळासाठी गोठव े गे े आलिर्ण प्रत्येक पोटनि वडर्णूक व नि वडर्णुकीसाठी अंतरिरम लिचन्हांचा आ,ार घ्यावा ाग ा, तर मतदारांच्या म ाती रा ीव लिचन्ह आलिर्ण राजकीय पक्ष यांच्याती ाते संपुष्टात येऊ शकते. ज्या राजकीय पक्षा ा त्याच्या वापरासाठी रा ीव अस ेल्या लिचन्हाचा कायदेशीर हक्क आहे, त्या पक्षा ा हा,क्का ठरे यात शंका ाही. त्यामुळे तो राजकीय पक्ष कोर्णत्या गटाचा आहे, याचा नि र्णय नि वडर्णूक आयोगा े घ्यावा. १५०. हा नि र्णय घेता ा नि वडर्णूक आयोगा े क े वळ निवलि,मंडळाती बहुमताच्या कसोटीवर अव ंबू राहण्याची गरज ाही. सध्याच्या खिस्थतीसारख्या प्रकरर्णात निवलि,मंडळात कोर्णत्या गटाचे बहुमत आहे, याचे मूल्यमाप करर्णे व्यर्थ ठरे. त्याऐवजी, नि वडर्णूक आयोगा े लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ अंतगत नि ष्कषापयŽत पोहोचण्यासाठी इतर चाचण्यांचा निवचार क े ा पानिहजे. इतर चाचण्यांमध्ये राजकीय पक्षाच्या संघट ात्मक निवभागांम,ी बहुमताचे मूल्यमाप, पक्षाच्या घट ेती तरतुदींचे निवश्लेषर्ण निक ं वा इतर कोर्णत्याही योग्य चाचर्णीचा समावेश असू शकतो. १५१. जेव्हा या न्याया या े सानिदक अ ी (उपरोखिल्लखि त) म,ी यालिचक े वर नि र्णय निद ा, तेव्हा दहावी अ ुसूची राज्यघट ेचा भाग व्हती. कोर्णती चाचर्णी सवात योग्य आहे हे ठरनिवता ा त्याच्या समावेशावर उद्भवू शकर्णाऱ्या गुंतागुंतीचा अंदाज या न्याया या ा घेण्यास माग व्हता. असे अस े तरी निवलि,मंडळाती बहुमताची चाचर्णी ही क े वळ योग्य आहे निक ं वा ती प्रार्थलिमक परीक्षा आहे, असे या न्याया या े मा े ाही. त्याऐवजी ही चाचर्णी त्या प्रकरर्णाती वस्तुखिस्थती आलिर्ण परिरखिस्थतीशी सुसंगत असल्याचे आढळ े. मागी परिरच्छेदांमध्ये क्षात आल्याप्रमार्णे, लिचन्हे आदेशाती कोर्णतीही गोष्ट इतर चाचण्या वगळण्यासाठी निवलिशष्ट चाचर्णी वापरण्याची सक्ती करत ाही. नि वडर्णूक आयोगा े आपल्यासमोरी टल्याती असा,ारर्ण तथ्ये आलिर्ण परिरखिस्थतीस अ ुक ू अशी चाचर्णी ागू क े ी पानिहजे. नि वडर्णूक आयोगासमोरी वादाती पक्षकार योग्य चाचर्णी प्रस्तानिवत करण्यास मोकळे आहेत आलिर्ण नि वडर्णूक आयोग एकतर प्रस्तानिवत चाचण्यांपैकी एक ागू करू शकते निक ं वा योग्य ती वी चाचर्णी घेऊ शकते. या न्याया या े सानिदक अ ी (उपरोखिल्लखि त) मध्ये असे नि रीक्षर्ण ोंदव े की निवलि,मंडळ बहुमताची चाचर्णी ही त्या टल्याती परिरच्छेद १५ अन्वये दो कारर्णांसाठी संबं लि,त चाचर्णी होती: एक, न्याया याच्या मते काँग्रेस निह एक ोकशाही संघट ा होती आलिर्ण अशा संघट ांमध्ये संख्या महत्वाची आहे; आलिर्ण दुसरे, राजकीय पक्षा ा निव,ा सभेत लिमळा ेल्या एक ू र्ण जागांची संख्या ही ए ाद्या राजकीय पक्षा ा राज्य निक ं वा राष्ट्रीय पक्ष म्हर्णू मान्यता देण्यासाठी संबं लि,त घटक आहे. जेव्हा दहाव्या अ ुसूची ुसार आमदार अपात्र ठरतात, तेव्हा लिचन्ह आदेशा ुसार राजकीय पक्षाच्या मान्यतेचा आ,ार आलिर्ण त्याअ ुषं गा े निवलि,मंडळाती बहुमताची चाचर्णी वापरण्याचे एक कारर्ण सौम्य होते. त्यामुळे अशा परिरखिस्थतीत नि वडर्णूक आयोगा ा निवलि,मंडळ बहुमताच्या एकमेव कसोटीपुरते मयानिदत ठेवर्णे योग्य ाही. १५२. सानिदक अ ी (उपरोखिल्लखि त ) प्रकरर्णात न्याया या े मूद क े े की, नि वडर्णूक आयोगा े निवचारात घेत ेल्या चाचण्यांपैकी एक म्हर्णजे दो प्रनितस्प,Ã गटांपैकी कोर्णत्या गटा े आपल्या घट ेत समानिवष्ट क े ेल्या पक्षाच्या उनिद्दष्टांचे आलिर्ण उनिद्दष्टांचे पा क े े याचे मूल्यमाप होते. या चाचर्णीच्या वै,तेबद्द आप े मत व्यक्त करण्याची सं,ी या न्याया या ा लिमळा ी ाही कारर्ण बहुमताची चाचर्णी सानिदक अ ी (उपरोखिल्लखि त) म,ी वस्तुखिस्थतीशी सुसंगत असल्याचे आढळ े. कोर्णत्या गटाचे बहुमत आहे याचे मूल्यमाप करर्णारी चाचर्णी ागू करर्णे आम्ही नि वडर्णूक आयोगासमोर सोड े असल्या े पयाय व्यवहाय आहेत की ाही याचा निवचार करर्णे आवश्यक ठरते. १५३. निवरो,ी गट पक्षाच्या घट ेत समानिवष्ट क े ेल्या उनिद्दष्टांचे आलिर्ण उनिद्दष्टांचे पा करीत आहेत की ाही आलिर्ण प्रनितस्प,Ã गटांपैकी कोर्णता गट अशा उनिद्दष्टांशी आलिर्ण उनिद्दष्टांशी अलि,क सुसंगत आहे, याचे मूल्यमाप करर्णे ही पूर्णपर्णे व्यखिक्तनि ष्ठ कसरत आहे. एकच उनिद्दष्ट साध्य करण्यासाठी वेगवेगळे गट वेगवेगळे माग निक ं वा पद्धती अव ंबू शकतात. एका गटा े नि वड ेल्या मागाŽवर चा ण्यासाठी दुसऱ्या गटा े नि वड ेल्या मागाŽवर निक ं वा पद्धतींवर नि वडर्णूक आयोगा े लिशक्कामोतब करर्णे योग्य ठरर्णार ाही. हे राजकीय आ ाड्यात उतरण्यासार े होई. उदाहरर्णार्थ, ए ाद्या पक्षाच्या घट ेती एक उनिद्दष्ट हे असू शकते की तो आलिर्थक न्याय लिमळनिवण्याच्या निदशे े काय करे. या पक्षाचे दो प्रनितस्प,Ã गट उदयास येऊ शकतात. पनिह ा गट र्थेट ाभ हस्तांतरर्णाचे समर्थ करू शकतो तर दुसरा गट असा निवर्श्वास ठेवू शकतो की निवलिशष्ट उत्पाद ांच्या निक ं मतीवर सबलिसडी देर्णे हा एक चांग ा पयाय आहे. यापैकी कोर्णती पद्धत (आलिर्ण निवस्तारा े, प्रनितस्प,Ã गटांपैकी कोर्णती) आलिर्थक न्याय प्राप्त करण्यासाठी अलि,क योग्य आहे हे ठरनिवण्यासाठी नि वडर्णूक आयोगाची कसरत व्यखिक्तसापेक्ष आहे. हे एक सोपे उदाहरर्ण अस े, तरी एकाच ध्येया ा वेगवेगळ्या मागाŽ ी कशा प्रकारे साध्य करण्याचा प्रयत्न क े ा जाऊ शकतो, याचे हे उदाहरर्ण आहे आलिर्ण असे मूल्यमाप करता ा नि वडर्णूक आयोग कोर्णत्याही वस्तुनि ष्ठ आ,ारालिशवाय आप े मत मांडत असे. नि वडर्णूक आयोगा े तटस्थ संस्था रानिह ी पानिहजे आलिर्ण प्रनितस्प,Ã गटां ी पसंत क े ेल्या दृनिष्टको ांवर व्यखिक्तनि ष्ठ नि र्णय देर्णे टाळ े पानिहजे. १५४. अशा वेळी लिचन्ह आदेशा ुसार नि वडर्णूक आयोगाचा नि र्णय दहाव्या अ ुसूची ुसार सभापतींच्या नि र्णयाशी सुसंगत असावा का, असा प्रश्न उपखिस्थत होऊ शकतो. उत्तर ाही आहे. कारर्ण सभापतींचा नि र्णय आलिर्ण नि वडर्णूक आयोगाचा नि र्णय हे दोन्ही वेगवेगळ्या निवचारांवर आ,ारिरत असतात आलिर्ण वेगवेगळ्या हेतू े घेत े जातात. १५५. ईसीआयच्या या नि र्णयाचा संभाव्य परिरर्णाम होर्णार आहे. नि र्णयाच्या तार ेपासू राजकीय पक्षाची अंम बजावर्णी होते, असा प्रनितस्प,Ã गटांपैकी एक असल्याचे जाहीरीकरर्ण. ज्या गटा ा लिचन्ह देण्यात आ े आहे, त्या गटाती सदस्यां ा सभापतीं ी सभागृहातू अपात्र ठरनिवल्यास, सभागृहात कायम राहर्णाऱ्या गटाच्या सदस्यां ा त्यांच्या गटा ा वी लिचन्ह वाटप करण्यासाठी लिचन्ह आदेशात आलिर्ण इतर कोर्णत्याही संबं लि,त कायद्यात निवनिहत प्रनिक्रयेचे पा करावे ागे. १५६. नि वडर्णूक आयोगाच्या नि र्णयाच्या अपेक्षे े सभापतींसमोरी अपात्रतेच्या प्रनिक्रये ा स्थनिगती देता येर्णार ाही. (कलिर्थत) प्रनितबं,ात्मक आचरर्णा ंतर लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ अन्वये यालिचका दा क े ल्यास अपात्रतेच्या कायवाहीचा नि र्णय घेण्यासाठी नि वडर्णूक आयोगाच्या नि र्णयावर निव,ा सभा अध्यक्ष निवर्श्वास ठेवू शकत ाहीत. अशा प्रकरर्णांमध्ये नि वडर्णूक आयोगाच्या नि र्णयाच्या आ,ारे अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय झाल्यास नि वडर्णूक आयोगाच्या नि र्णयाचा पूव क्षी प्रभाव पडे आलिर्ण हे कायद्याच्या निवरो,ात असे. १५७. जेव्हा दहाव्या अ ुसूची ुसार नि निषद्ध वत (कलिर्थतपर्णे) क े े जाते, तेव्हा एकच राजकीय पक्ष असतो. या नि र्णयाच्या अगोदरच्या भागात चचा क े ल्याप्रमार्णे, दहाव्या अ ुसूचीती तरतुदींचा वापर करू या कायद्याच्या वेळी राजकीय पक्ष कोर्णता होता हे सभापतीं ी प्रर्थमदश ी ठरनिवर्णे आवश्यक आहे. राजकीय पक्षाचे सदस्यत्व स्वेच्छे े सोडल्याबद्द सभागृहाती सदस्या ा अपात्र ठरनिवण्याच्या सभापतींच्या नि र्णयामुळे ते सभागृहातू अपात्र ठरती. त्यामुळे सदस्याची राजकीय पक्षातू आपोआप हका पट्टी होर्णार ाही. दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद २ अन्वये अपात्र ठर ेल्या आमदारा ा लिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ अन्वये यालिचका दा करण्याचा अलि,कार ाही, असा यालिचकाकत्याŽचा युखिक्तवाद ग्राह्य,र ा जाऊ शकत ाही. त्या ुसार आम्ही या नि र्णयाच्या परिरच्छेद ३२ (जे) मध्ये मूद क े ल्याप्रमार्णे आमच्याकडे मूद क १५८. श्री.लिशंदे यां ी परिरच्छेद १५ अन्वये सुरू क े ेल्या कायवाहीत नि वडर्णूक आयोगा े लिशवसे ेसाठी रा ीव अस े े, ुष्यबार्ण लिचन्ह त्यांच्या ेतृत्वा ा ी गटा ा बहा क े े. या आदेशा ा यालिचकाकत्याŽ ी या न्याया यात आव्हा निद े.54 २२ फ े ब्रुवारी २०२३ च्या आदेशाद्वारे या न्याया या े ोटीस बजाव ी. त्या टल्याच्या गुर्णवत्तेवर आम्ही कोर्णतेही मत व्यक्त क े े े ाही. vi. दहाव्या अ ुसूचीती परिरच्छेद ३ वगळल्या े होर्णारा परिरर्णाम १५९. संनिव,ा (बावन्नावी दुरुस्ती) अलि,नि यम १९८५ द्वारे राज्यघट ेची दहावी अ ुसूची समानिवष्ट करण्यात आ ी. दहाव्या अ ुसूचीत पक्षांतराच्या 'घट ात्मक गैरक ृ त्यावर’ उपाय देण्याचा प्रयत्न करण्यात आ ा. सोप्या भाषेत सांगायचे झा े तर पक्षांतर म्हर्णजे राज्य निवलि,मंडळाच्या कोर्णत्याही सभागृहाती निक ं वा संसदेच्या कोर्णत्याही सभागृहाती सदस्यां ी ज्या राजकीय पक्षाच्या नितनिकटावर नि वडर्णूक ढव ी त्या राजकीय पक्षातू बाहेर पडू दुसऱ्या राजकीय पक्षात प्रवेश करर्णे होय. दहावी परिरलिशष्ट ागू होण्यापूवÃच्या वषाŽमध्ये क ें द्र आलिर्ण राज्य स्तरावरी राजकीय पक्षांमध्ये असंख्य पक्षांतर झा े. या पक्षांतरामुळे नि मार्ण झा ेल्या अशांत राजकीय परिरखिस्थतीमुळे देशात पक्षांतरनिवरो,ी कायद्याची गरज नि मार्ण झा ी. १६०. दहाव्या अ ुसूलिचत सभागृहाती कोर्णत्याही सदस्या े नि निषद्ध क ृ त्य क े ल्याचे आढळल्यास त्या ा अपात्र ठरवू पक्षांतरासाठी लिशक्षा क े ी आहे. परिरच्छेद २ (१) (अ) अशी अट घा तो निक कोर्णत्याही राजकीय पक्षाशी संबं लि,त सभागृहाचा सदस्या े जर स्वेच्छे े अशा राजकीय पक्षाचे सदस्यत्व सोड े असे तर त्यां ा सभागृहाचे सदस्य होण्यास अपात्र ठरनिव े जाते. परिरच्छेद २(१) 54 एसएलपी (सी) क्रमांक ३९९७/२०२३ (ब) मध्ये अशी तरतूद आहे की, ए ाद्या सदस्या े ज्या राजकीय पक्षाशी संबं लि,त आहे त्या पक्षा े निक ं वा त्यासंदभात अलि,क ृ त क े ेल्या कोर्णत्याही व्यक्ती े जारी क े ेल्या कोर्णत्याही नि दsशांच्या निवरो,ात सभागृहात मतदा क े े निक ं वा मतदा करण्यास टाळाटाळ क े ी तर त्या ा अपात्र ठरनिव े जाई. १६१. दहाव्या अ ुसूचीती परिरच्छेद ६ मध्ये अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय घेण्याचा अलि,कार सभागृहाच्या अध्यक्षां ा देण्यात आ ा आहे. अपात्रता यालिचक े वर नि र्णय देता ा सभापतीं ी ज्या सदस्यानिवरो,ात यालिचका दा क े ी आहे, त्या सदस्या े उपखिस्थत क े ेल्या कोर्णत्याही बचावाचाही निवचार करावा. दहाव्या अ ुसूचीत पक्षांतरबं दी कायद्याच्या परिरर्णामांपासू स्वत:चे रक्षर्ण करण्यासाठी सदस्यां ा पाच बचावांचा आ,ार घेता येई, असे मूद करण्यात आ े आहे. ए. ए ाद्या सदस्या े, त्याच्या राजकीय पक्षा े निद ेल्या नि दsशां ुसार निक ं वा निवरो,ात, मतदा करण्याची निक ं वा मतदा ापासू वं लिचत राहण्यास आपल्या राजकीय पक्षाची पूवपरवा गी घेत ी असे तर त्या ा परिरच्छेद २ (१) (ब) अन्वये अपात्र ठरनिव े जार्णार ाही;55 बी. जर ए ाद्या सदस्या े, जर तो ज्या राजकीय पक्षाशी संबं लि,त आहे अशा राजकीय पक्षा े नि गलिमत क े ेल्या नि दsशांच्या निवरुद्ध मतदा क े ल्यास निक ं वा मतदा ापासू दूर रानिहल्यास आलिर्ण अशा मतदा ापासू पं,रा निदवसांच्या आत अशा राजकीय पक्षा े त्याची क ृ ती माफ क े ी असल्यास, 55 राज्यघटनेच्या दहाव्या परिरशि ष्टातील परिरच्छेद २(१)(ब) परिरच्छेद २ (१) (ब) अन्वये त्यास अपात्र ठरनिवण्यापासू संरक्षर्ण निद े जाते;56 सी. परिरच्छेद 4 ुसार, ए ाद्या सदस्यास परिरच्छेद २ (१) (अ) अंतगत निक ं वा परिरच्छेद २ (१) (बी) अंतगत अपात्र ठरनिव े जार्णार ाही जेव्हा त्यांचा मूळ राजकीय पक्ष दुसऱ्या राजकीय पक्षात निव ी होतो आलिर्ण त्यांचा दावा असतो की ते आलिर्ण त्यांच्या मूळ राजकीय पक्षाचे इतर सदस्य अशा इतर राजकीय पक्षाचे निक ं वा निव ी ीकरर्णा े स्थाप झा ेल्या वी राजकीय पक्षाचे सदस्य ब े आहेत.57 संबं लि,त निवलि,मंडळ पक्षाच्या निकमा दो तृतीयांश सदस्यां ी निव ी ीकरर्णा ा सहमती दशव ी असे तरच हा बचाव क े ा जातो;58 डी. परिरच्छेद ४ (१) (अ) अन्वये ए ाद्या सदस्याचा मूळ राजकीय पक्ष दुसऱ्या राजकीय पक्षात निव ी झाल्याचे आढळल्यास मूळ राजकीय पक्षाच्या सदस्यां ी असे निव ी ीकरर्ण स्वीकार े से आलिर्ण स्वतंत्र गट म्हर्णू काम करण्याचा पयाय नि वड ा असे तर त्यां ा अपात्र ठरनिवण्यापासू संरक्षर्ण निद े जाते;59 आलिर्ण 56 राज्यघटनेच्या दहाव्या परिरशि ष्टातील परिरच्छेद २(१)(ब) 57 राज्यघटनेच्या दहाव्या परिरशि ष्टातील परिरच्छेद ४(१)(अ) 58 राज्यघटनेच्या दहाव्या परिरशि ष्टातील परिरच्छेद ४(२) 59 राज्यघटनेच्या दहाव्या अनुसू ीतील परिरच्छेद ४ (१) (ब) ई. संसदेत निक ं वा राज्यांच्या निव,ा सभांमध्ये अध्यक्ष निक ं वा उपसभापती (निक ं वा अध्यक्ष निक ं वा उपसभापती) या पदावर नि वडू आ ेल्या सदस्यां ी स्वेच्छे े अशा पदावर नि वड झाल्यामुळे आपल्या राजकीय पक्षाचे सदस्यत्व सोडल्यास आलिर्ण पुन्हा राजकीय पक्षात सामी झाल्यास निक ं वा सदस्य झाल्यास त्यां ा दहाव्या अ ुसूची ुसार अपात्रतेतू जोपयŽत दुसरा राजकीय पक्ष अशा पदावर कायम आहे, ज्याचे सदस्यत्व त्यां ी सोड ं आहे ते पद संपुष्टात आल्या ंतर तोपयŽत सूट देण्यात आ ी आहे. लिशवाय, ते पुन्हा पक्षात रुजू झाल्यास त्यां ा अपात्र ठरव े जात ाही.60 १६२. २००३ पूवÃ ज्या सदस्यांनिवरो,ात अपात्रता यालिचका दा करण्यात आल्या होत्या, त्यां ा परिरच्छेद ३ अन्वये सहावा बचाव उप ब्ध होता. परिरच्छेद ३ मध्ये असे मूद करण्यात आ े होते की, सभागृहाती ए ाद्या सदस्याच्या मूळ राजकीय पक्षात फ ू ट पडल्यास त्या ा अपात्र ठरनिव े जार्णार ाही. संनिव,ा (९१ वी दुरुस्ती) अलि,नि यम २००३ द्वारे दहाव्या अ ुसूचीतू ते वगळण्यात आ े. ते वगळण्यापूवÃ, परिरच्छेद ३ ा ी प्रमार्णे आहे: ३. पक्षांतराच्या कारर्णास्तव अपात्रता फ ू ट पडल्याच्या प्रकरर्णात ागू ाही.—जेव्हा ए ाद्या सभागृहाचा सदस्य असा दावा करतो की तो आलिर्ण त्याच्या निवलि,मंडळ पक्षाचा इतर सदस्य आपल्या मूळ राजकीय पक्षात फ ू ट 60 राज्यघटनेच्या दहाव्या अनुसू ीतील परिरच्छेद ५ पडल्या े नि मार्ण झा ेल्या गटाचे प्रनितनि लि,त्व करर्णारा गट तयार करतो आलिर्ण अशा गटात अशा निवलि,मंडळ पक्षाच्या निकमा एक तृतीयांश सदस्यांचा समावेश सतो त्यावेळेस.- (अ) परिरच्छेद २ च्या उपपरिरच्छेद (१) अन्वये त्या ा अपात्र ठरनिव े जार्णार ाही, या कारर्णास्तव - (i) की त्यां ी स्वेच्छे े आपल्या मूळ राजकीय पक्षाचे सदस्यत्व सोड े आहे; निक ं वा (ii) अशा पक्षाची, व्यक्तीची निक ं वा प्रालि,करर्णाची पूवपरवा गी घेता अशा पक्षा े निक ं वा त्यादृष्टी े प्रालि,क ृ त क े ेल्या कोर्णत्याही व्यक्ती े निक ं वा प्रालि,करर्णा े नि गलिमत क े ेल्या कोर्णत्याही नि दsशाच्या निवरुद्ध त्या े अशा सभागृहात मतदा क े े आहे निक ं वा मतदा ापासू दूर रानिह ा आहे आलिर्ण अशा पक्षा े, व्यक्ती े निक ं वा प्रालि,करर्णा े अशा मतदा ाच्या तार ेपासू पं,रा निदवसांच्या आत असे मतदा निक ं वा बनिहष्कार माफ क े े ा ाही; आलिर्ण (ब) अशी फ ू ट पडल्यापासू असा गट परिरच्छेद २ च्या उपपरिरच्छेद (१) च्या हेतू े तो ज्या राजकीय पक्षाशी संबं लि,त आहे तो आलिर्ण या परिरच्छेदाच्या हेतू े त्याचा मूळ राजकीय पक्ष मा ा जाई. ए. अपात्रतेच्या कारवाई ा सामोरे जार्णाऱ्या सदस्यां ा यापुढे 'निवभाज ा'चा बचाव उप ब्ध ाही १६३. या न्याया यापुढे प्रश्न आहे - दहाव्या अ ुसूचीती परिरच्छेद ३ वगळल्या े काय परिरर्णाम होतो? लिशवसे ेच्या दोन्ही गटां ी ' री' लिशवसे ा असल्याचा दावा क े ल्या े हा प्रश्न नि मार्ण झा ा आहे. रं तर, हे लिश.निव.प. मध्ये निवभाज ाचे अखिस्तत्व दशवते. मात्र, पक्षांतराच्या कारर्णास्तव अपात्र ठरण्यापासू बचाव म्हर्णू आपर्ण मूळ राजकीय पक्षाची स्थाप ा करतो, असा युखिक्तवाद कोर्णताही गट निक ं वा गट करू शकत ाही. १६४. दहाव्या अ ुसूचीतू परिरच्छेद ३ वगळण्याचा अपरिरहाय परिरर्णाम असा होतो की, अपात्रतेच्या कारवाई ा सामोरे जार्णाऱ्या सदस्यां ा निवभाज ाचा बचाव आता उप ब्ध होत ाही. ए ाद्या राजकीय पक्षात निक ं वा निवलि,मंडळ पक्षात फ ू ट पड ी असे, तर प्रत्येक गटा े दुसऱ्या गटाती सदस्यां ा अपात्र ठरनिवण्यासाठी यालिचका दा क े ल्यास कोर्णत्याही गटाचे सदस्य आपर्ण राजकीय पक्ष असल्याचा युखिक्तवाद करू शकत ाही. ज्या बचावाचा ाभ घ्यायचा आहे, तो सध्या च्या खिस्थतीत दहाव्या अ ुसूलिचत असर्णे आवश्यक आहे. १६५. दहाव्या अ ुसूचीती परिरच्छेद ४(१) म,ी आवश्यकतांची पूतता पूर्ण झाल्यास अ ेक गट निक ं वा गटांचे सदस्य सव सदस्य सदस्य म्हर्णू चा ू राहू शकतात. जर एका गटा े परिरच्छेद ४ (१) (अ) ुसार दुसया राजकीय पक्षात निव ी होण्याचा पयाय नि वड ा असे आलिर्ण दुसऱ्या गटा े निव ी ीकरर्ण स्वीकारण्याचा नि र्णय घेत ा असे तर ए ाद्या राजकीय पक्षाचे दो (निक ं वा अलि,क) गट हे दोन्ही सभागृहात राहू शकतात तर्थानिप, जर निवभाज झा े असे आलिर्ण एका गटाच्या सदस्यां ी परिरच्छेद 2 (1) म,ी अटींची पूतता क े ल्याचे आढळ े आलिर्ण वरी पाच पैकी एकही बचाव लिसद्ध करण्यास असमर्थ असती तर ते अपात्र ठरती. अपात्रतेचा बचाव होतो की ाही हे ठरनिवण्यासाठी प्रत्येक गटाती सदस्यांची टक्क े वारी अप्रासं निगक असते. १६६. हा नि लि†तच परिरच्छेद ३ वगळण्याचा परिरर्णाम आहे. अन्यर्था नि र्णय देर्णे म्हर्णजे दहाव्या अ ुसूचीती 'फ ु टी'च्या बचावा ा मागच्या दारा े प्रवेश करण्याची परवा गी देर्णे होय. हे अ ुज्ञेय ाही आलिर्ण त्यामुळे परिरच्छेद ३ ची वगळर्णूक नि रर्थक ठरे. जे प्रत्यक्षपर्णे करता येत ाही ते अप्रत्यक्षपर्णे कण्याची परवा गी देता येऊ शकत ाही, हा जु ा कायदा आहे.61 आम्ही जी अर्थउक स्पष्ट क े ी आहे तीच परिरच्छेद ३ च्या वगळर्णूकीशी सुसंगत आहे. 61 दिदल्ली प्र ासन वि. गुरदीप शिसंग उबन (२०००) ७ एससीसी २९६, टॅक्सी ओनस[9] युनायटेड ट्रान्सपोट[9] वि. स्टेट ट्रान्सपोट[9] अथॉरिरटी (ओरिरसा) (१९८३) ४ एससीसी ३४ b. दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद २ अन्वये सभापतींचा नि र्णय १६७. जेर्थे राजकीय निक ं वा निवलि,मंडळ पक्षाचे दो निक ं वा अलि,क गट नि मार्ण झा े आहेत, तेर्थे परिरच्छेद २ (१) (अ) अन्वये अपात्रतेच्या यालिचकांवर नि र्णय देता ा, अपात्रतेच्या कारवाई ा सामोरे जार्णाऱ्या सदस्यां ा उप ब्ध अस ेल्या बचावाची तमा बाळगता, ' रा' राजकीय पक्ष कोर्णता हे नि लि†त करण्यासाठी सभापतीं ा बो ाव े जाऊ शकते. परिरच्छेद ३ वगळल्याचा परिरर्णाम असा होतो की, दोन्ही गटां ा मूळ राजकीय पक्ष मा ता येत ाही. परिरच्छेद २(१)(अ) अन्वये पक्षाती कोर्णत्या (असल्यास) सदस्यां ी स्वेच्छे े राजकीय पक्षाचे सदस्यत्व सोड े आहे, हे ठरनिवण्यासाठी, सवप्रर्थम कोर्णत्या गटातू राजकीय पक्षाची स्थाप ा होते हे नि लि†त करर्णे आवश्यक आहे. ही नि लि†ती सक ृ तदश ी नि लि†ती आहे आलिर्ण नितचा पक्षलिचन्ह आदेशाच्या परिरच्छेद १५ अन्वये करण्यात येर्णाऱ्या कायवाहींसह इतर कोर्णत्याही कायवाहींवर परिरर्णाम होर्णार ाही. १६८. आपल्या नि र्णयापयŽत पोहोचता ा, अध्यक्षां ी पक्षाची घट ा तसेच पक्षाच्या ेतृत्वाची रच ा नि निदष्ट करर्णारे इतर कोर्णतेही नि यम आलिर्ण निवनि यम निवचारात घेत े पानिहजेत. प्रनितस्प,Ã गटां ी पक्षाच्या घट ेच्या दो निक ं वा अलि,क आवृत्त्या सादर क े ल्यास, निवरो,ी गट उदयास येण्यापूवÃ नि वडर्णूक आयोगाकडे सादर क े े ी आवृत्ती सभापतीं ी निवचारात घेत ी पानिहजे. दुसऱ्या शब्दांत, दोन्ही गटांच्या संमती े नि वडर्णूक आयोगाकडे सादर क े ेल्या पक्षाच्या घट ेच्या आवृत्तीचा अध्यक्षां ी निवचार क े ा पानिहजे. यामुळे जेर्थे दोन्ही गट आपापल्या स्वार्थासाठी घट ेत सु,ारर्णा करण्याचा प्रयत्न करतात, अशी परिरखिस्थती टळे. तसेच, कोर्णता गट राजकीय पक्ष होतो, याबाबतचा सभापतींचा नि र्णय हा, निव,ा सभेत कोर्णत्या गटास बहुमत आहे, या आं,ळ्या समजुतीवर आ,ारिरत स ा पानिहजे. हा काही आकड्यांचा ेळ ाही, तर त्याहू अलि,क काही आहे. या निवषयाच्या नि लि†तीसाठी निव,ा सभेबाहेरी ेतृत्वाची रच ा हा समपक असा निवचार आहे. १६९. परिरच्छेद ३ च्या वगळर्णूकीचा परिरर्णाम परिरच्छेद २ (१) (ब) अंतगत करावयाच्या कायवाहींवरसुद्धा होतो. जेव्हा राजकीय पक्षाच्या दो निक ं वा अलि,क गटां ी नि युक्त क े े े दो प्रतोद असतात, तेव्हा या न्यायनि र्णयाच्या आ,ीच्या भागात नि र्णय निदल्याप्रमार्णे, दो प्रतोदांपैकी कोर्ण राजकीय पक्षाचे प्रनितनि लि,त्व करतो, याचा नि र्णय सभापती घेतात. अशा प्रकारे, परिरच्छेद २ (१) (ब) अन्वये ए ाद्या सदस्या ा अपात्र ठरव े पानिहजे की ाही, याबाबतचा सभापतींचा नि र्णयसुद्धा दो (निक ं वा अलि,क) प्रतोदांपैकी एका ा मान्यता देण्याच्या सभापतींच्या नि र्णयावर अव ंबू असे. त्या ुसार आम्ही या न्यायनि र्णयाच्या परिरच्छेद ३२ (फ) मध्ये मूद क े ेल्या आलिर्ण आमच्या समोर संदलिभत क vii. श्री. ठाकरे यां ा बहुमत चाचर्णी ा सामोरे जाण्याचे नि दsश देण्यात राज्यपा ां ी स्वेच्छालि,काराचा क े े ा वापर. १७०. या न्यायनि र्णयाच्या प्रास्तानिवकाच्या भागात या मुद्द्याच्या नि र्णयाशी संबं लि,त वस्तुखिस्थती निवशद करण्यात आ ी आहे. सनिवस्तर सांगायचे झा े तर, लिशवसे ेचे ३४ आमदारां ी निद ांक २१ जू, २०२२ रोजी बैठक घेऊ ठराव संमत क े ा. ठरावामध्ये, श्री. एक ार्थ लिशंदे हे 'लिशनिवप' चे गट ेते म्हर्णू "कायम राहती ” असे पु ः जाहीर करण्यात आ े होते, तसेच सु ी प्रभू यांची मुख्य प्रतोदपदी झा े ी नि युक्ती रद्द करण्यात आ ी आलिर्ण त्यांच्या जागी भरत गोगाव े यांची नि युक्ती करण्यात आ ी होती. इंनिडय ॅश काँग्रेस आलिर्ण राष्ट्रवादी काँग्रेस सोबत युती करू सरकार स्थाप क े ल्याबद्द स्वाक्षरीकत्याŽ ी लिशवसे ेबाबत ाराजी आलिर्ण असंतोषसुद्धा व्यक्त क े ा. निद ांक २८ जू, २०२२ रोजी राज्यपा ां ा तत्का ी निवरो,ी पक्ष ेते श्री. देवेंद्र फडर्णवीस आलिर्ण अपक्ष उमेदवार म्हर्णू नि वडू आ ेल्या सात आमदारांची पत्रे स्वतंत्ररीत्या प्राप्त झा ी, ज्यात श्री. ठाकरे यां ा सभागृहात बहुमत लिसद्ध करण्याचे नि दsश देण्याची निव ंती करण्यात आ ी होती. त्याच निदवशी राज्यपा ां ी, डब्ल्यूपी (सी) ४७०/२०२२ अन्वये, श्री. ठाकरे यां ा आक्षेनिपत पत्र पाठवू, निद ांक ३० जू, २०२२ रोजी सभागृहात बहुमत लिसद्ध करण्याचे नि दsश निद े. या न्याया या े निवर्श्वासदशक ठरावा ा स्थनिगती देण्यास कार निदल्या ंतर, श्री. ठाकरे यां ी निद ांक २९ जू, २०२२ रोजी राजी ामा निद ा. अशा प्रकारे, डब्ल्यूपी (सी) ४७०/२०२२ नि ष्फळ ठर े आहे. निद ांक २८ जू, २०२२ रोजीचे पत्र रद्द करण्याची या न्याया या ा आता आवश्यकता ाही. मात्र, राज्यपा पदावर सोपनिवण्यात आ ेल्या जबाबदारीचे गांभीय तसेच अशा स्वेच्छालि,काराचा वापर क े ल्या े होर्णाऱ्या परिरर्णामांचे महत्त्व क्षात घेता, राज्यपा ां ी राज्यघट े े निद ेल्या स्वेच्छालि,काराचा कायदया ुसार वापर क े ा का, या प्रश्नावर या न्याया या े क्ष देर्णे आवश्यक आहे. १७१. राज्यपा ां ी तत्का ी मुख्यमंत्र्यां ा पाठव े े पत्र असे दशनिवते की, बहुमत चाचर्णी आवश्यक असल्याचा नि ष्कष काढता ा त्यां ी ा ी परिरखिस्थतींवर लिभस्त ठेव ी: अ. श्री. ठाकरे यांच्यावर आता सभागृहाचा निवर्श्वास रानिह े ा ाही असे मूद करर्णारे तत्का ी निवरो,ी पक्ष ेत्याकडू प्राप्त झा े े पत्र; ब. श्री. ठाकरे यां ा सभागृहात बहुमत लिसद्ध करण्याचे नि दsश द्यावेत, अशी राज्यपा ां ा निव ंती करर्णारी सात अपक्ष आमदारांकडू प्राप्त झा े ी पत्रे; क. 'लिशनिवप' च्या चौतीस सदस्यांची स्वाक्षरी अस े ा निद ांक २१ जू, २०२२ रोजीचा ठराव, ज्यात असे मूद क े े आहे की, इंनिडय ॅश काँग्रेस आलिर्ण राष्ट्रवादीसोबत युती क े ल्याबद्द ते लिशवसे ेवर असमा,ा ी आहेत; ड. श्री. लिशंदे यांचे उपसभापतीं ा उद्देशू लि निह े े निद ांक २१ जू २०२२ रोजीचे पत्र, ज्यात असे मूद क े े आहे की, 'लिशनिवप' च्या ेतेपदी श्री. अजय चौ,री यांची झा े ी नि युक्ती बेकायदेशीर होती; आलिर्ण इ. 'लिशनिवप' च्या अडतीस सदस्यांकडू प्राप्त झा े े निद ांक २५ जू, २०२२ रोजीचे पत्र, ज्यात असे मूद करण्यात आ े आहे की, राज्य सरकार े त्यां ा निद े ी सुरक्षा बेकायदेशीरपर्णे काढू घेण्यात आ ी होती आलिर्ण त्यांच्या जीनिवता ा,ोका होता. १७२. या सामग्रीच्या आ,ारे, राज्यपा ां ी (निद ांक २८ जू, २०२२ रोजीच्या पत्रात) असा नि ष्कष काढ ा की, ठाकरे यां ी सभागृहाचा निवर्श्वास गमाव ा आहे: "... महानिवकास आघाडी सरकारम,ू बाहेर पडण्याचा आप ा मा स आहे आलिर्ण त्याची जार्णीव आपल्या ा करू देण्यात आ ी आहे आलिर्ण ोकशाही स ेल्या मागा े तुम्ही आपल्या आमदार, कायकत्याŽची म े लिजंकण्याचा प्रयत्न करीत आहात, असे स्पष्ट संक े त लिशवसे ेच्या निवलि,मंडळ पक्षाच्या वती े लिशवसे ेच्या बहुसंख्य आमदारां ी निद े आहेत. त्यामुळे तुम्ही आलिर्ण तुमच्या सरकार े सभागृहाचा निवर्श्वास गमाव ा आहे आलिर्ण सरकार अल्पमतात आहे, असा म ा निवर्श्वास आहे.” त्या ंतर राज्यपा ां ी श्री. उद्धव ठाकरे यां ा निद ांक ३० जू, २०२२ रोजी सभागृहात बहुमत लिसद्ध करण्याचे आवाह क े े. १७३. राज्यपा हा राज्य निवलि,मंडळाचा अनिवभाज्य भाग असतात. राज्याचे कायकारी अलि,कार राज्यपा ां ा प्रदा करण्यात आ े े आहेत. अ ुच्छेद १६३ ुसार राज्यपा ां ी मं नित्रपरिरषदेच्या सहाय्या े व सल्ल्या ुसार आप े कायदेनिवषयक आलिर्ण कायकारी अलि,कार वापरर्णे आवश्यक आहे. अ ुच्छेद १६३ (२) ुसार राज्यपा ां ा राज्यघट े ुसार निक ं वा त्याअंतगत आवश्यक तेवढ्या स्वनिववेकाचा वापर करण्याचा अलि,कार प्रदा करण्यात आ ा आहे. अ ुच्छेद १७४(१) मध्ये अशी तरतूद आहे की, राज्यपा, त्यास योग्य वाटे अशा वेळी व निठकार्णी बैठक भरवण्यासाठी सभागृहास वेळोवेळी अलिभनि मं नित्रत करती. अ ुच्छेद १७५ (१) ुसार राज्यपा ां ा सभागृहास संबो,ू अलिभभाषर्ण करण्याचा अलि,कार आहे. अ ुच्छेद १७५ (२) ुसार राज्यपा ां ा प्र ंनिबत निव,ेयकासंदभात असो वा अन्य प्रकारचा संदेश सभागृहा ा पाठनिवण्याची मुभा आहे. अ. बहुमत चाचर्णीची मागर्णी करण्याचा राज्यपा ांचा अलि,कार १७४. एस. आर. बोम्मई (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णात, क ाटकात एस. आर. बोम्मई यांच्या ेतृत्वा ा ी ज ता पक्षा े ऑगस्ट १९८८ मध्ये यांच्या ेतृत्वा ा ी सरकार स्थाप क े े. त्या ंतर काही काळात, ज ता पक्ष आलिर्ण ोकद (ब) निव ी होऊ ज ता द ावाचा वा पक्ष स्थाप झा ा. एनिप्र १९८९ मध्ये ज ता द ाच्या सतरा आमदारां ी राज्यपा ां ा पत्र लि हू सरकार ा निद े ा पानिठंबा काढू घेत ा. निद ांक १९ एनिप्र, १९८९ रोजी राज्यपा ां ी राष्ट्रपतींकडे, मुख्यमंत्र्यां ी निव,ा सभेत बहुमत गमावल्याचा अहवा पाठवू राज्यघट ेच्या अ ुच्छेद ३५६ (१) अन्वये राष्ट्रपती राजवट ागू करण्याची लिशफारस क े ी. निद ांक २० एनिप्र, १९८९ रोजी मुख्यमंत्र्यां ी सभागृहात बहुमत लिसद्ध करण्याची तयारी दशव ी. मात्र, त्याच निदवशी राज्यपा ां ी राष्ट्रपतींकडे आर्ण ी एक अहवा पाठवू मुख्यमंत्र्यां ी सभागृहाती बहुमताचा निवर्श्वास गमावल्याचा पु रुच्चार करत अ ुच्छेद ३५६ (१) अन्वये कारवाईची लिशफारस क े ी. त्या ुसार, निद ांक २१ एनिप्र, १९८९ रोजी राष्ट्रपतीं ी उद्घोषर्णा जारी करू राज्य सरकार बर ास्त क े े आलिर्ण निव,ा सभा निवसलिजत क े ी. १७५. या न्याया या े असा नि र्णय निद की, मंत्रीमंडळा े सभागृहाचा निवर्श्वास गमाव ा आहे की ाही हे राज्यपा ठरवू शकत ाहीत आलिर्ण हे सभागृहाच्या पट ावर ठरवावे ागे. या न्याया या े राज्यपा ांच्या पाच सदस्यीय सलिमतीच्या अहवा ाचा संमतीदशक संदभ निद ा, ज्यात अशी लिशफारस करण्यात आ ी होती की, सरकार ा आता बहुमताचा पानिठंबा ाही, अशी जर राज्यपा ांची "कोर्णत्याही प्रनिक्रयेद्वारे निक ं वा मागा े" ात्री झा ी असे तर, त्यां ी मुख्यमंत्र्यां ा निव,ा सभेच्या पट ावर बहुमत लिसद्ध करण्यास सांगावे. बी. पी. जीव रेड्डी, न्या. यां ी असा नि र्णय निद ा की, सरकार े निवर्श्वास गमावर्णे ही एक वस्तुनि ष्ठ वस्तुखिस्थती आहे, ज्याची नि लि†ती क े वळ सभागृहाच्या पट ावरच करर्णे आवश्यक आहे: "३९१. [...] मं त्रीमंडळ स्थाप करर्णाऱ्या राजकीय पक्षा ा निवलि,मंडळात बहुमत असर्णे आवश्यक आहे, असे बं, राज्यघट े े नि मार्ण क े े े ाही. अल्पमताती सरकारे अज्ञात ाहीत. गरज आहे ती त्या सरकार ा सभागृहाचा निवर्श्वास संपाद करण्याची. ही बाब राज्यपा ां ी क्षात घेत े ी निदसत ाही. दुसरे आलिर्ण महत्त्वाचे म्हर्णजे, मं त्रीमंडळा े सभागृहाचा निवर्श्वास गमाव ा आहे की ाही, हा राज्यपा ां ी निक ं वा सभागृहाचा पट ालिशवाय इतरत्र क ु ठेही ठरवायचा निवषय ाही. आपल्या राज्यघट ेती ोकशाहीच्या तत्त्वाचा अर्थ असा आहे की, अशा कोर्णत्याही प्रश्नावर सभागृहात नि र्णय व्हाय ा हवा. सभागृह ही अशी जागा आहे, लिजर्थे ोकशाही कायरत आहे. राज्यपा ां ी स्वत:हू निक ं वा स्वत: पडताळर्णी करू हा प्रश्न ठरवर्णे आवश्यक ाही. हा त्याच्या व्यखिक्तनि ष्ठ समा,ा ाचा निवषय ाही. सभागृहाच्या पट ावर प्रस्थानिपत होऊ शकर्णारी ही एक वस्तुनि ष्ठ वस्तुखिस्थती आहे. [...]" १७६. लिशवराजलिसंह चौहा (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णामध्ये मध्य प्रदेश राज्यात इंनिडय ॅश काँग्रेसचं सरकार स्थाप झा े होते. निव,ा सभेच्या कायकाळात इंनिडय ॅश काँग्रेसच्या बावीस आमदारांची राजी ाम्याची पत्रे भाजप आमदारां ी सभापतींकडे सुपूद क े ी. सभापतीं ी बावीसपैकी सहा राजी ामे स्वीकार े. निव,ा सभेती निवरो,ी पक्षाती पक्षा े राज्यपा ां ा पत्र लि हू या राजी ाम्यांची मानिहती निद ी. राज्यपा ां ी निवर्श्वासदशक ठराव घेण्याचे नि दsश निद े. राज्यपा ांच्या या क ृ ती ा या न्याया यापुढे आव्हा देण्यात आ े. या न्याया या े असा नि र्णय निद ा की, घट ात्मक योज ेमुळे राज्यपा ां ा 'चा ू निव,ा सभेत' निवर्श्वासदशक ठराव घेण्याचे नि दsश देण्याचा अलि,कार आलिर्ण स्वनिववेक प्राप्त झा ा आहे आलिर्ण असा नि र्णय न्याया यी पु राव ोक ाच्या अ,ी आहे. या न्याया या े असा नि का निद ा की, बहुमत चाचर्णी घेण्याचा नि र्णय हा, स्वनिववेकाच्या वापराशी सुसंगत आलिर्ण सुसंबद्ध असर्णाऱ्या वस्तुनि ष्ठ सामग्री आलिर्ण कारर्णांवर आ,ारिरत असावा आलिर्ण त्यापेक्षा लिभन्न सावा. ोकशाही पद्धती े नि वडू आ े ी सरकारे अखिस्थर करण्यासाठी निक ं वा निवस्थानिपत करण्यासाठी राज्यपा ां ी आपल्या स्वेच्छालि,काराचा वापर करू ये, यावर न्याया या े भर निद ा. "७१. घट ात्मक अलि,काऱ्यां ा जे अलि,कार सोपनिवण्यात आ े आहेत ते न्याया यी पु राव ोक ाच्या प ीकडे ाहीत. बहुमत चाचर्णी घेण्याचे नि दsश देण्याच्या राज्यपा ांच्या स्वेच्छालि,कारा ा जेर्थे न्याया यात आव्हा निद े जाते, तेर्थे न्याया यी पु राव ोक ापासू ते सुटत ाही. बहुमताच्या चाचर्णीची मागर्णी करता ा राज्यपा ां ी वस्तुनि ष्ठ सामग्री आलिर्ण अलि,कारांच्या वापराशी सुसंबद्ध आलिर्ण समपक कारर्णांच्या आ,ारे तसे क े े की ाही हे ठरनिवण्याचा अलि,कार न्याया या ा आहे. अशा अलि,काराच्या वापराचा हेतू निव,ा सभे ा उत्तरदायी आलिर्ण सामूनिहकरिरत्या जबाबदार अस ेल्या ोकशाही पद्धती े नि वडू आ ेल्या सरकार ा अखिस्थर करर्णे निक ं वा निवस्थानिपत करर्णे हा ाही. राज्यपा ांकडू निवर्श्वासदशक ठराव घेण्याचे नि दsश देण्याच्या अलि,काराचा वापर हा, बाह्य निवचारांवर आ,ारिरत झा ेल्या ात्रीवर आ,ारिरत ाही, या सवात महत्वाच्या निवचारा ुसार व्हाय ा हवा.” १७७. जोपयŽत "प्रनितक ू आलिर्ण भाग पाडर्णारी" परिरखिस्थती उद्भवत ाही, तोपयŽत राज्यपा ां ी अनिवर्श्वास प्रस्तावाच्या सवसा,ारर्ण कायदेनिवषयक प्रनिक्रयेद्वारे योग्य मागा े चा ण्यापासू रो ू ये, असेही नि रीक्षर्ण न्याया या े ोंदनिव े. लिशवराज लिसंह चौहा (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णात, सभापतीं ी निवद्यमा सरकारचे मंत्री असर्णाऱ्या क े वळ सहा सदस्यांचे राजी ामे स्वीकार े आलिर्ण निव,ा सभेचे कामकाज तेरा निदवसांसाठी तहक ू ब क े े. ही वस्तुखिस्थती क्षात घेऊ, न्याया या े असा नि र्णय निद ा की, राज्यपा ां ी बहुमत चाचर्णी बो ावण्यामागे वस्तुनि ष्ठ सामग्री आलिर्ण समपक कारर्णे होती. १७८. अ ुच्छेद १७४ अन्वये सभागृह बो निवण्याचा राज्यपा ांचा अलि,कार मं त्रीमंडळाच्या सहाय्या े व सल्ल्या े वापर ा पानिहजे. महाराष्ट्र निव,ा सभा नि यमाव ीच्या नि यम ९५ ुसार ज्या सदस्या ा मं त्रीमंडळात अनिवर्श्वास ठराव मांडण्याची इच्छा असे, तो े ी सूच ा देऊ तसे करे. जर हा प्रस्ताव सभापतीं ी मान्य क े ा आलिर्ण निव,ा सभेचे अलि,वेश सुरू असे तर, ोनिटशीच्या तार ेपासू दो निदवसांच्या आत प्रस्ताव मांडण्याची परवा गी देर्णे आवश्यक आहे. मात्र, निव,ा सभेचे अलि,वेश सुरू सता ा ोटीस प्राप्त झाल्यास, अलि,वेश सुरू झाल्यापासू दो निदवसांच्या आत प्रस्ताव मांडण्याची परवा गी देण्यात येई. १७९. अनिवर्श्वास प्रस्ताव टाळण्यासाठी निवद्यमा सरकार राज्यपा ां ा निव,ा सभेचे अलि,वेश बो निवण्याचा सल्ला देऊ शकत ाही आलिर्ण अनिवर्श्वास प्रस्ताव मांडण्याची परवा गी निदल्या े प्रस्तावावर होर्णारे मतदा रो ण्याकरिरता, सभापती सभागृहाचे कामकाज तहक ू ब करू शकतात. जर निव,ा सभा अध्यक्ष आलिर्ण सरकार े अनिवर्श्वास ठरावा ा छेद देण्याचा प्रयत्न क े ा तर, राज्यपा ां ी मंत्रीमंडळाच्या सहाय्यानिव ा आलिर्ण सल्ल्यानिव ा अ ुच्छेद १७४ अन्वये लिमळा ेल्या अलि,काराचा वापर करर्णे समर्थ ीय ठरे. १८०. राज्यघट ा आलिर्ण त्यातू लिमळर्णारी शास व्यवस्था प्रानितनि लि,क ोकशाहीवर आ,ारिरत आहे. याचा अर्थ असा की,सरकारे निवनिव, स्तरांवर कशा प्रकारे काय करतात यात प्रत्येक ागरिरकाची सनिक्रय आलिर्ण सहभागात्मक भूलिमका असते. कायदे करू आलिर्ण,ोरर्णांच्या अंम बजावर्णीवर दे रे ठेवू नि वडू आ े े ोकप्रनितनि,ी त्यांच्या वती े काम करतात. ोकशाही साध्य करण्यासाठी हा आम्ही नि वड े ा माग आहे. प्रत्यक्ष आलिर्ण अप्रत्यक्ष नि वडर्णुका आलिर्ण नि वडू आ े े उमेदवार हे आपल्या प्रानितनि लि,क ोकशाहीच्या आदशासाठी अपरिरहाय आहेत. त्यामुळे राज्यघट े े नि वडू आ ेल्या ोकप्रनितनि,ीं ा ज तेच्या वती े काम करण्याचा अलि,कार निद ा आहे. परिरर्णामी, घट ात्मक दजा अनि वालिचत असा असू ही राज्यपा ां ा मयानिदत स्वेच्छालि,कार देण्यात आ े आहेत. १८१. मं नित्रमंडळाच्या सहाय्यानिव ा व सल्ल्यानिव ा काम करण्याचा राज्यपा ांचा अलि,कार हा असा,ारर्ण स्वरूपाचा आहे. अशा अलि,काराच्या वापराचे परिरर्णाम संसदीय ोकशाहीवर होतात. त्यामुळे, जेर्थे वस्तुनि ष्ठ सामग्रीच्या आ,ारे राज्यपा ांच्या असा,ारर्ण अलि,काराच्या वापराची हमी देण्यासाठी समा,ा कारक कारर्ण आहे अशी त्यांची ात्री झा ी असे, तेर्थे तातडीच्या परिरखिस्थती ा तोंड देण्यासाठी राज्यपा ां ी अशा अलि,काराच्या वापराची व्याप्ती नि लि†त क े ी पानिहजे. बहुमत चाचर्णी घेण्याची मागर्णी करण्याचा स्वेच्छालि,कार हा अनि बŽ, स्वेच्छालि,कार सू, तो कायद्या े घा ू निद ेल्या मयादे ुसार साव,निगरी े वापर ा गे ा पानिहजे. b. बहुमत चाचर्णी घेण्याची मागर्णी करण्याच्या अलि,काराचा राज्यपा ां ी क े ेल्या वापर. १८२. राज्यपा ां ी निद ांक २८ जू, २०२२ रोजीच्या पत्रात वर मूद क े ेल्या पाच परिरखिस्थतींचा आ,ार घेत ा ी नि ष्कष काढ े: (१) लिशवसे ेचे बहुसंख्य आमदार महानिवकास आघाडी सरकारम,ू बाहेर पडू इखिच्छत होते; (२) श्री. ठाकरे ोकशाही स ेल्या मागा े आमदारांची म े लिजंकण्याचा प्रयत्न करत होते; आलिर्ण (iii) श्री. ठाकरे यां ी सभागृहाचा निवर्श्वास गमाव ा होता आलिर्ण महानिवकास आघाडी सरकार अल्पमतात होते. १८३. यालिचकाकत्याŽ ी अशी निव ंती क े ी आहे की, निद ांक २१ जू, २०२२ रोजीच्या ठरावाच्या आ,ारे राज्यपा ां ी जे नि ष्कष काढ े ते योग्य ाहीत, कारर्ण: (१) लिशवसे ेच्या चौतीस आमदारां ी महानिवकास आघाडी सरकारम,ू बाहेर पडण्याचा इरादा व्यक्त क े ा व्हता; आलिर्ण (२) ज्या आमदारां ी ठरावावर स्वाक्षरी क े ी त्यां ी 'लिशनिवप' चा एक गट तयार क े ा होता. १८४. जरी निद ांक २१ जू, २०२२ रोजीच्या ठरावात 'लिशनिवप' चे काही आमदार महानिवकास आघाडी सरकारच्या कामकाजावर असमा,ा ी असल्याचे मूद करण्यात आ े अस े तरी, त्यातू सरकारकडू पानिठंबा काढू घेण्याचा त्यांचा हेतू ोंदनिव ा जात ाही. निद ांक २८ जू, २०२२ रोजीच्या ठरावावर स्वाक्षरी करर्णाऱ्या चौतीस आमदारांपैकी काही जर्ण सरकारमध्ये मंत्रीसुद्धा होते. या ठरावाच्या आ,ारे राज्यपा ां ी असा नि ष्कष काढ ा की "लिशवसे ेच्या बहुसंख्य आमदारां ी स्पष्ट संक े त निद े आहेत... की, महानिवकास आघाडी सरकारम,ू बाहेर पडण्याचा त्यांचा मा स आहे.” १८५. जेव्हा श्री. फडर्णवीस आलिर्ण सात अपक्ष आमदारां ी राज्यपा ां ा पत्र लि निह े तेव्हा निव,ा सभेचे अलि,वेश सुरू व्हते. मात्र, निवरो,ी पक्षांच्या सदस्यां ी निवद्यमा सरकारनिवरो,ात अनिवर्श्वास ठरावाची ोटीस बजावण्याचा कोर्णताही प्रयत्न क े ा व्हता. १८६. राज्यपा ांकडे अशी कोर्णतीही वस्तुनि ष्ठ सामग्री व्हती, ज्या आ,ारे ते निवद्यमा सरकारच्या निवर्श्वासावर शंका घेऊ शकती. राज्यपा ां ी ज्या ठरावावर लिभस्त ठेव ी, त्यात आमदारां ा महानिवकास आघाडी सरकारम,ू बाहेर पडण्याची इच्छा असल्याचे कोर्णतेही संक े त व्हते. राज्यपा ां ी बहुमत चाचर्णी बो ावण्यासाठी काही आमदारांकडू ाराजी व्यक्त करर्णारा पत्रव्यवहार पुरेसा ाही. सरकार े सभागृहाचा निवर्श्वास गमावल्याचे निदसत आहे का, हे ठरनिवण्यासाठी राज्यपा ां ी त्यांच्यासमोरी पत्राबाबत (निक ं वा इतर कोर्णत्याही सामग्रीबाबत ) निवचार कराय ा हवा होता. आम्ही 'मत' हा शब्द वापरत आहोत, ज्याचा अर्थ आपल्याकडे संबं लि,त सामग्री आहे की ाही या वस्तुनि ष्ठ नि कषांवर आ,ारिरत ात्री असा आहे आलिर्ण त्यातू राज्यपा ांचे व्यखिक्तनि ष्ठ समा,ा अलिभप्रेत ाही. एकदा कायद्या ुसार ोकशाही मागा े सरकार नि वडू आ े की, त्या ा सभागृहाचा निवर्श्वास प्राप्त होतो, असे गृनिहतक आहे. हे गृनिहतक ोडू काढण्यासाठी काही वस्तुनि ष्ठ सानिहत्य असर्णे आवश्यक आहे. १८७. आमदारां ी निद ांक २१ जू, २०२२ रोजीच्या ठरावामध्ये महानिवकास आघाडी सरकारचा पानिठंबा काढू घेण्याची इच्छा व्यक्त क े ी व्हती. आमदारां ी सरकारम,ू बाहेर पडण्याचा इरादा व्यक्त क े ा असे जरी गृहीत,र े तरीही, त्यां ी 'लिशनिवप' चा क े वळ एक गट स्थाप क े ा आलिर्ण जास्तीत जास्त, त्यांच्या राजकीय पक्षा े अव ंब ेल्या कायपद्धतीबद्द ते असंतोष दशनिवत होते. १८८. लिशवसे ेती पक्षीय मतभेदांमुळे महाराष्ट्रात राजकीय पेचप्रसंग उद्भव ा. परंतु, पक्षांतगत वाद निक ं वा पक्षांम,ी वाद लिमटनिवण्याचे माध्यम म्हर्णू बहुमत चाचर्णीचा वापर करता येऊ शकत ाही. राजकीय पक्षाती मतभेद आलिर्ण असमा,ा हे पक्षाच्या घट े ुसार निवनिहत क े ेल्या उपायांद्वारे निक ं वा पक्षा े नि वड ेल्या इतर कोर्णत्याही पद्धतींद्वारे लिमटनिव े पानिहजेत. सरकार ा पानिठंबा देर्णारा पक्ष आलिर्ण पक्षाती व्यक्तीं ी आपल्या पक्ष ेतृत्वावर आलिर्ण कायपद्धतीवर ाराजी व्यक्त करर्णे यांत क्षर्णीय फरक आहे. १८९. राज्यपा हे राज्य सरकारचे ाम,ारी प्रमु असतात. ते एक घट ात्मक पदालि,कारी आहेत, ज्यां ा राज्यघट े अन्वये त्यांचे अलि,कार प्राप्त होतात. असे असल्यामुळे, राज्यपा ां ा आपल्याकडे अस ेल्या अलि,काराच्या घट ात्मक मयादेची जार्णीव असर्णे आवश्यक आहे. राज्यघट े े निक ं वा त्याअंतगत क े ेल्या कायद्या े त्या ा लिमळा ेल्या अलि,काराचा तो वापर करू शकत ाही. ए ाद्या निवलिशष्ट राजकीय पक्षाच्या सदस्यांम,ी वाद लिमटवता येती, अशी यंत्रर्णा राज्यघट ेत निक ं वा संसदे े ब व ेल्या कायद्यात ाही. ते राज्यपा ां ा राजकीय आ ाड्यात उतरण्याचा आलिर्ण पक्षांतगत वादात निक ं वा पक्षाम,ी वादांत भूलिमका (निकतीही सूक्ष्म अस ी तरीही) बजावण्याचा अलि,कार क्कीच देत ाहीत. यावरू असे निदसू येते की, सभागृहाच्या पट ावर सरकार ा निद े ा पानिठंबा काढू घेण्याची इच्छा लिशवसे ेच्या एका गटा े व्यक्त क े ी होती, हा राज्यपा ां ी काढ े ा नि ष्कष अंम ात आर्णता येऊ शकत ाही. १९०. हे रे आहे की, लिशवसे ेच्या काही आमदारां ी राज्यपा ां ा निद ांक २५ जू, २०२२ रोजी पाठव ेल्या पत्रात त्यांची सुरक्षा व्यवस्था पूववत करण्यासाठी योग्य अलि,काऱ्यां ा नि दsश देण्याची निव ंती करण्यात आ ी होती, त्यात त्या आमदारां ा "यापुढे भ्रष्ट महानिवकास आघाडी सरकारचा भाग व्हायची इच्छा ाही" असे मूद करण्यात आ े आहे. मात्र, याचा अर्थ त्यां ी सभागृहाती आप ा पानिठंबा काढू घेत ा, असा घेता येर्णार ाही. ज्या पत्रव्यवहारावर राज्यपा ां ी लिभस्त ठेव ी आहे, त्याती कोर्णत्याही पत्रातू, मुख्यमंत्री आलिर्ण मं त्रीमंडळा ा निद े ा पानिठंबा काढू घेण्याचा लिशवसे ेच्या असंतुष्ट आमदारांचा हेतू असल्याचे सूलिचत होत ाही. जास्तीत जास्त, पक्षाच्या काही,ोरर्णात्मक नि र्णयांशी आमदारांच्या एका गटा े असहमती दशनिवल्याची वस्तुखिस्थती निवनिव, पत्रांम,ू व्यक्त करण्यात आ ी. आपल्या तक्रारी मांडण्यासाठी आलिर्ण त्यांचे नि वारर्ण करण्यासाठी त्यां ा कोर्णती क ृ ती करायची होती, हे ज्या वेळी बहुमत चाचर्णी घेण्याचे नि दsश देण्यात आ े होते, त्यावेळी अनि लि†त होते. ते सभागृहाती निक ं वा राजकीय पक्षाती आपल्या सहकाऱ्यांशी चचा करती की कायकत्याŽ ा संघनिटत करती निक ं वा नि षे, म्हर्णू निव,ा सभेचा राजी ामा देती निक ं वा दुसऱ्या पक्षात निव ी होण्याचा पयाय नि वडती, याची शार्श्वती व्हती. त्यामुळे राज्यपा ां ी 'लिशनिवप' च्या आमदारांच्या एका गटा े स्वाक्षरी क े ेल्या ठरावाचा आ,ार घेत, श्री. ठाकरे यां ी सभागृहाती बहुमताचा पानिठंबा गमावल्याचा नि ष्कष काढण्यात राज्यपा ां ी चूक क े ी. १९१. दुसरे असे की, 'लिशनिवप' च्या सदस्यां ा आलिर्ण त्यांच्या क ु टुंनिबयां ा देण्यात आ े ी सुरक्षा बेकायदेशीरपर्णे काढू घेण्यात आ ी होती, असा दावा करर्णाऱ्या 'लिशनिवप' च्या ३८ सदस्यांच्या निद ांक २५ जू, २०२२ रोजीच्या पत्रावर राज्यपा ां ी लिभस्त ठेव ी. आमदारां ी असा दावा क े ा की, त्यां ा "त्यांच्या मजÃनिवरुद्ध" महानिवकास आघाडी सरकार ा पानिठंबा सुरू ठेवण्यासाठी जबरदस्ती करण्यासाठी सुरक्षा काढू घेण्यात आ ी होती. त्यामुळे त्यां ा आलिर्ण त्यांच्या क ु टुंनिबयां ा देण्यात आ े ी सुरक्षा पूववत करण्याची मागर्णी त्यां ी क े ी. हे पत्र लिमळाल्या ंतर, राज्यपा ां ी आमदारां ा, त्यांच्या क ु टुंबाती सदस्यां ा आलिर्ण त्यांच्या मा मत्ते ा पुरेसे संरक्षर्ण देण्याचे नि दsश राज्य पोलि सां ा निद े. परंतु, आमदारां ा सुरक्षा लिमळाल्या े, सरकारवर सभागृहाचा निवर्श्वास आहे का, या प्रश्नावर कोर्णताही परिरर्णाम होत ाही. अशा प्रकरर्णांमध्ये राज्यपा ांची योग्य प्रनितनिक्रया म्हर्णजे त्यां ा कायदेशीररिरत्या हक्काची अस े ी सुरक्षा जर काढू टाक ी गे ी असे तर, ती त्यां ा पुरनिव ी जात राही याची ात्री करर्णे. राज्यपा ां ी निवचारात घेत े े हे एक अप्रस्तुत कारर्ण होते. १९२. राज्यपा ां ी ज्यावर लिभस्त ठेव ी, तो नितसरा पत्रव्यवहार म्हर्णजे अजय चौ,री यांची नि युक्ती बेकायदेशीर असल्याचे मूद करण्यात आ े े श्री. एक ार्थ लिशंदे यांचे निद ांक २१ जू, २०२२ रोजीचे उपसभापतीं ा उद्देशू लि निह े े पत्र. निवलि,मंडळाच्या कामकाजाच्या वै,तेबाबत राज्यपा चौकशी करू शकत ाहीत निक ं वा मत व्यक्त करू शकत ाहीत. ते क े वळ निवलि,मंडळाच्या कायक्षेत्राच्या कक्षेत निक ं वा निवलिशष्ट परिरखिस्थतीत, न्याया यांच्या कायक्षेत्रात आहे. (या न्यायनि र्णयाच्या याआ,ीच्या भागात चचा क े ी आहे). राज्यघट ेच्या अ ुच्छेद १६३ अन्वये राज्यपा ांचा स्वेच्छालि,कार अशा परिरखिस्थतींपुरता मयानिदत आहे, जेर्थे घट ात्मक तरतुदीत त्याबाबत स्पष्टपर्णे तरतूद आहे निक ं वा जेर्थे असा स्वेच्छालि,कार मंजूर करण्यालिशवाय अन्यर्था राज्यघट ेचा अन्वयार्थ ावता येत ाही.62 त्यामुळे राज्यपा ां ी निद ांक २१ जू, २०२२ रोजीच्या पत्रावर अव ंबू राहाय ा को होते. तसेही, तत्का ी मुख्यमंत्री श्री. उद्धव ठाकरे यां ी सभागृहाचा निवर्श्वास गमाव ा होता, असे काहीही पत्राती मजक ु रावरू सूलिचत झा े व्हते. १९३. अ ेरीस, श्री. उद्धव ठाकरे यां ा सभागृहात बहुमत लिसद्ध करण्याचे नि दsश द्यावेत, अशी मागर्णी करर्णाऱ्या श्री. फडर्णवीस आलिर्ण सात 'अपक्ष' आमदारां ी लि निह ेल्या पत्रांवर राज्यपा ां ी लिभस्त ठेव ी. पनिह ी गोष्ट म्हर्णजे, श्री. फडर्णवीस आलिर्ण सात आमदार या दोहों ाही अनिवर्श्वास ठराव मांडता आ ा असता. तसे करण्यासाठी त्यां ा कोर्णताही प्रनितबं, व्हता. दुसरं म्हर्णजे, काही आमदारां ी मुख्यमंत्र्यां ा बहुमत लिसद्ध करण्याचे नि दsश देण्याची क े े ी निव ंती, जर तेवढीच निवचारात घेत ी तर, बहुमत चाचर्णी घेण्यास सांगण्यासाठी समपक आलिर्ण तकसंगत कारर्ण ठरत ाही. बहुमत चाचर्णीची मागर्णी करण्याच्या नि व्वळ निव ंतीव्यनितरिरक्त काहीतरी वस्तुनि ष्ठ सामग्री असर्णे आवश्यक आहे. प्रस्तुत प्रकरर्णात, निवद्यमा सरकार े सभागृहाचा निवर्श्वास गमाव ा आहे आलिर्ण राज्यपा ां ी बहुमत चाचर्णी घेण्यासाठी बो वावे, असे सूलिचत करर्णारी कोर्णतीही वस्तुनि ष्ठ सामग्री राज्यपा ांसमोर व्हती. त्यामुळे या प्रकरर्णात राज्यपा ां ी क े े ा स्वेच्छालि,काराचा वापर कायद्या ा,रू व्हता. 62 नबाम रेबिबया (उपरोल्लेणिXत) १९४. बोम्मई (उपरोल्लेखि त) आलिर्ण बाम रेनिबया (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णांवर लिभस्त ठेवत यालिचकाकत्याŽचा युखिक्तवाद असा आहे की, या न्याया या ा यर्थापूव खिस्थती पूववत करण्याचा आलिर्ण श्री. ठाकरे यां ा मुख्यमंत्री अस े े सरकार पु ः स्थानिपत करण्याचा आदेश देण्याचा अलि,कार आहे. परंतु, श्री. उद्धव ठाकरे निद ांक ३० जू, २०२२ रोजी बहुमत चाचर्णी ा सामोरे गे े व्हते आलिर्ण त्याऐवजी त्यां ी त्यांचा राजी ामा सादर क े ा होता, या बाबीमुळे या युखिक्तवादाचे समा,ा कारक स्पष्टीकरर्ण होत ाही. स्वेच्छे े सादर क े े ा राजी ामा हे न्याया य रद्द करू शकत ाही. जर श्री. ठाकरे यां ी मुख्यमंत्री पदाचा राजी ामा देण्याचे टाळ े असते तर, या न्याया या े त्यांच्या ेतृत्वा ा ी सरकार पुन्हा स्थाप करण्याचा उपाय मंजूर करर्णे निवचारात घेत े असते. या न्याया या े निद ांक २९ जू २०२२ च्या आदेशान्वये असा नि र्णय निद ा होता की, निद ांक ३० जू, २०२२ रोजी घेण्यात येर्णाऱ्या निवर्श्वासदशक ठरावाचा नि का या यालिचकांच्या गटाच्या "अंनितम नि का ाच्या अ,ी असे ". निवर्श्वासदशक ठराव झा ा सल्यामुळे तो या यालिचकांच्या अंनितम नि का ाच्या अ,ी असण्याचा प्रश्नच उद्भवत ाही. १९५. निव,ा सभा अध्यक्ष निक ं वा उपाध्यक्ष यांच्या समोरी अपात्रतेच्या यालिचका प्र ंनिबत असल्या े बहुमत चाचर्णी पुढे ढक र्णे आवश्यक होते, अशी यालिचकाकत्याŽची निव ंती आहे. हा युखिक्तवाद स्वीकारत येऊ शकत ाही. या नि का ाच्या अगोदरच्या भागात चचा क े ल्याप्रमार्णे, अपात्रता यालिचका प्र ंनिबत रानिहल्या े ए ादया आमदारा ा सभागृहाच्या कामकाजात भाग घेण्यास प्रनितबं, होत ाही. यामध्ये आमदाराच्या बहुमत चाचर्णीत सहभागी होण्याच्या अलि,काराचाही समावेश आहे. हे रे आहे की, अपात्रता यालिचकांचा नि र्णय निदल्यामुळे निव,ा सभेती संख्याबळात बद होई आलिर्ण शेवटी बहुमत चाचर्णीच्या नि का ावर परिरर्णाम होई. अपात्रता यालिचकांच्या नि र्णया ंतर अनिवर्श्वास प्रस्ताव दा करण्याचा पयाय आमदारां ा ु ा आहे. अपात्रता यालिचकांचा नि का ागल्या ंतर अनिवर्श्वास प्रस्ताव आर्णण्याचा पयाय आमदारांसमोर ु ा आहे. मात्र, अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय होईपयŽत हे न्याया य सभागृहाच्या कामकाजा ा स्थनिगती देऊ शकत ाही. तसे करर्णे म्हर्णजे सभागृहाच्या कामकाजात हस्तक्षेप करण्यासार े होई. मुख्यमंत्र्यां ा बहुमत चाचर्णी ा सामोरे जाण्याचे नि दsश देण्याचा राज्यपा ांचा अलि,कार वस्तुनि ष्ठ सामग्रीवर आ,ारिरत असर्णे आवश्यक होते. viii. श्री. लिशंदे यां ा मुख्यमंत्री पदासाठी नि मंत्रर्ण देता ा राज्यपा ां ी क े ेल्या स्वेच्छालि,काराचा वापर. १९६. श्री. लिशंदे यां ा सरकार स्थाप ेचे नि मंत्रर्ण देता ा राज्यपा ां ी क े ेल्या स्वेच्छालि,काराच्या वापरा ा यालिचकाकत्याŽ ी दो कारर्णांवरू आव्हा निद े आहे: एक, श्री. लिशंदे यांची नि युक्ती राज्यघट ेच्या अ ुच्छेद १६४ (१ ) अन्वये प्रनितबं लि,त आहे; आलिर्ण दुसरे म्हर्णजे, दो प्रनितस्प,Ã गटांपैकी एका गटा ा ' री' लिशवसे ा म्हर्णू मान्यता देऊ राज्यपा ां ी आपल्या अलि,काराची व्याप्ती ओ ांड ी आहे. या नि वेद ांवर या ंतर भाष्य क े े आहे. अ. श्री. लिशंदे यांच्या नि युक्तीस राज्यघट ेच्या क म १६४ (१ ) अन्वये प्रनितबं, ाही. १९७. राज्यघट ेचे अ ुच्छेद १६४ (१ ) ा ी प्रमार्णे उद्धृत करण्यात आ े आहे: "१६४. मंत्र्यांसं बं,ी अन्य तरतुदी. -.... (१ ) कोर्णत्याही राजकीय पक्षांमध्ये अस े ा, राज्य निव,ा सभेचा निक ं वा यर्थाखिस्थनित, जेर्थे निव,ा परिरषद असे अशा राज्याच्या कोर्णत्याही सभागृहाचा सदस्य, दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद २ अन्वये त्या सभागृहाचा सदस्य होण्यास अ ह असे तर, तो, त्याच्या अ हतेच्या निद ांकापासू, त्याच्या सदस्यत्वाचा का ाव,ी समाप्त होण्याचा निद ांक, निक ं वा, असा का ाव,ी समाप्त होण्यापूवÃ त्या े निव,ा सभेची, निक ं वा, ज्या राज्यात निव,ा परिरषद आहे अशा राज्याच्या कोर्णत्याही सभागृहाची नि वडर्णूक ढनिवल्यास, तो नि वडू आल्याचे घोनिषत झाल्याचा निद ांक, यांपैकी जो अगोदर येई तोपयŽतच्या का ाव,ीदरम्या, ं ड (१) अन्वये, मंत्री म्हर्णू नि युक्त क े ा जाण्यासदे ी अ ह असे.” (यावर भर देण्यात आ ा आहे.) १९८. अ ुच्छेद १६४ (१ ) अन्वये, जर ए ाद्या राज्याच्या आमदारा ा निक ं वा निव,ा परिरषदेच्या सदस्या ा (जेर्थे ती अखिस्तत्वात आहे) दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद २ अन्वये अपात्र ठरनिवण्यात आ े असे तर, त्या ा मंत्री म्हर्णू नि युक्त करण्यास म ाई आहे. अपात्र ठर ेल्या निवलि,मंडळाच्या सदस्यावरच प्रनितबं, ागू होतो. जर दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद २ अन्वये ए ाद्या सदस्या ा अपात्र ठरनिवण्याची यालिचका सभापतींसमोर प्र ंनिबत असे तर, त्या सदस्या ा मंत्रीपदावर नि युक्ती करण्यास अ ुच्छेद १६४ (१ ) अन्वये प्रनितबं, ाही. अ ुच्छेद १६४ (१ ) च्या परिरभाषेम,ू हे स्पष्ट होते, ज्यात असे मूद करण्यात आ े आहे की, ज्या सदस्यास दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद २ अन्वये अपात्र ठरनिवण्यात आ े आहे, तो मंत्री म्हर्णू नि युक्त करण्यास सुद्धा अपात्र ठरनिव ा जाई. १९९. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, क े वळ अपात्रता यालिचका दा क े ल्यामुळे अपात्रतेतू च उद्भवर्णारे काही निक ं वा सव परिरर्णाम घडू येत ाहीत. अन्यर्था मा र्णे म्हर्णजे, सभागृहाच्या ए ादया सदस्यानिवरुद्ध अपात्रता यालिचका दा करर्णे आलिर्ण त्या सदस्या ा अपात्र ठरनिवर्णे याती फरक,ुसर करर्णे निक ं वा ष्ट टाकर्णे होय. ए ादी गोष्ट री आहे असा दावा करर्णे याचा अर्थ ती प्रत्यक्षात री आहे असे ाही. ए ादा दावा तथ्य म्हर्णू निवचारात घेण्यापूवÃ तो कायद्या े प्रस्थानिपत क े ेल्या कायपद्धती ुसार प्रस्थानिपत होर्णे आवश्यक आहे. जेव्हा दहाव्या अ ुसूचीअंतगत अपात्रतेची यालिचका सभापतींकडे दा क े ी जाते, तेव्हा यालिचका दा करर्णाऱ्या पक्षाचा दावा असतो की, यालिचक े ती उत्तरवादी े दहाव्या अ ुसूचीती तरतुदींचे उल्लंघ क े े आहे. दहाव्या अ ुसूची ुसार न्यायालि,करर्ण म्हर्णू काम करर्णाऱ्या सभापतींसमोरी पुराव्यांच्या कसोटीवर हे निव,ा तपास े गे े पानिहजे. म्हर्णू च अ ुच्छेद १६४ (१ ) तेव्हाच ागू क े े जाते, जेव्हा सभागृहाच्या प्रश्नास्पद सदस्या े दहाव्या अ ुसूचीच्या परिरच्छेद २ चे उल्लंघ क े ल्याचे आढळू आल्याचा सभापती नि का देतात. जर श्री. लिशंदे अपात्र असल्याचे सभापतीं ा आढळ े तर, ते यापुढे अ ुच्छेद १६४ (१ ) मध्ये मूद क े ेल्या का ाव,ीत मुख्यमं त्री पद भूषनिवण्यास पात्र राहर्णार ाहीत. २००. यालिचकाकत्याŽ ी आपल्या युखिक्तवादाच्या समर्थ ार्थ राजेंद्र लिसंग रार्णा (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णाती नि र्णयाचा आ,ार घेत ा आहे. या नि र्णयाच्या अगोदरच्या भागात चचा क े ल्याप्रमार्णे, सभागृहाच्या सदस्या ा अपात्र ठरनिवर्णे हे, अपात्रतेचा बचाव लिसद्ध क े ा आहे की ाही हे नि लि†त करण्याकरिरता, ज्या निद ांकास प्रनितबं लि,त क ृ त्य क े े गे े होते, त्या निद ांकाशी संबं लि,त आहे. २०१. श्री. लिशंदे यांची नि युक्ती अ ुच्छेद १६४ (१ ) अन्वये प्रनितबं लि,त आहे, ही निव ंती करण्यासाठी यालिचकाकत्याŽ ी श्रीमंत बाळासाहेब पाटी (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णाम,ी नि र्णयावर सुद्धा लिभस्त ठेव ी आहे. या प्रकरर्णात, स २०१८ मध्ये इंनिडय ॅश काँग्रेस आलिर्ण ज ता द (सेक्यु र) च्या आमदारांच्या आघाडी े क ाटक राज्य सरकार स्थाप क े े होते. स २०१९ च्या प्रारंभी, सरकार स्थाप करर्णाऱ्या निवनिव, पक्षांच्या आमदारांनिवरो,ात दहाव्या अ ुसूचीअंतगत अपात्रता यालिचकांची मालि का दा करण्यात आ ी होती. त्यापैकी काहीं ी त्यांच्यानिवरुद्ध अपात्रता यालिचका दा होण्यापूवÃच निक ं वा त्या ंतर र्थोड्याच का ाव,ीत सभापतींकडे आप े राजी ामे सादर क े े. या प्रकरर्णा ा एक बरावाईट इनितहास होता. अ ेरीस, सभापतीं ी इतर गोष्टींबरोबर, या आमदारां ा अपात्र ठरनिवण्याचा आदेश पारिरत क े ा. २०२. सभापतींच्या आदेशा े व्यलिर्थत होऊ, अपात्र आमदारां ी राज्यघट ेच्या अ ुच्छेद ३२ अन्वये या न्याया यात,ाव घेत ी. राजी ामे देर्णाऱ्या आमदारां ी असा युखिक्तवाद क े ा की, निव,ा सभा अध्यक्षां ा त्यांच्या अपात्रतेच्या यालिचकांवर नि र्णय घेण्याचा अलि,कार व्हता, कारर्ण त्यां ी आ,ीच राजी ामा निद ा होता आलिर्ण त्यामुळे ते सभागृहाचे सदस्य व्हते, ज्यां ा अपात्र ठरनिव े जाऊ शकते. राजेंद्र लिसंग रार्णा (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णाम,ी नि र्णयावर लिभस्त ठेवू, या न्याया या े हा युखिक्तवाद फ े टाळू ाव ा आलिर्ण असा नि र्णय निद ा की, अपात्रता यालिचकांवर नि र्णय घेण्याचा अलि,कार निव,ा सभा अध्यक्षां ा आहे, कारर्ण अपात्रता ही, ज्या निद ांकास पक्ष सोडण्याची क ृ ती क े ल्याचा आरोप करण्यात आ ा आहे, त्या निद ांकाशी संबं लि,त आहे: "९३. अशा प्रकारे, अपात्रतेचा संबं, हा, ज्या निद ांकास पक्ष सोडण्याची क ृ ती झा ी, त्या निद ांकाशी संबं लि,त आहे, यात शंका ाही. राजी ामा सोपनिवल्यामुळे यासंदभात सभापतींच्या अलि,कारक्षेत्रावर कोर्णताही परिरर्णाम होत ाही. या निठकार्णी, आम्ही डी. संजीवय्या निव. नि वडर्णूक न्यायालि,करर्ण [डी. संजीवय्या निव. नि वडर्णूक न्यायालि,करर्ण, एआयआर १९६७ एससी १२११] या प्रकरर्णाचा संदभ देऊ शकतो, ज्यात या न्याया या े असा नि र्णय निद ा आहे की: (एआयआर पृ. १२१३-१४, परिरच्छेद ५) "५. त्यामुळे प्रस्तुत प्रकरर्णात, अलि,नि यमाच्या भाग ती, ज्यामध्ये नि वडू आ ेल्या उमेदवाराच्या नि वडी ा आव्हा देण्याची यंत्रर्णा नि लि†त करण्यात आ ी आहे, त्याचा संदभ घेता, अलि,नि यमाच्या क म १५० ची स्वतंत्ररीत्या अर्थउक करर्णे अ ुज्ञेय ाही. नि वडर्णूक आयोगा े जर नि वडर्णूक यालिचका न्यायालि,करर्णाकडे पाठनिव ी आहे आलिर्ण जर प्रकरर्ण प्रालि,करर्णाच्या निवचारा,ी आहे, तर ती यालिचका कायद्या ुसार नि का ी काढर्णे आवश्यक आहे. प्रकरर्णाच्या अ ेरीस, नि वडू आ ेल्या उमेदवारा े नि वडर्णुकीत कोर्णताही भ्रष्टाचार क े ा आहे की ाही, याबाबत न्यायालि,करर्णा ा नि र्णय देर्णे आवश्यक असते आलिर्ण दुसरे म्हर्णजे, दुसरा उत्तरवादी रीतसर नि वडू आल्याचे घोनिषत करावे की ाही हे ठरवावे ागते. नि वडू आ ेल्या उमेदवाराच्या राजी ाम्याचे कारर्ण काहीही अस े तरी, निवलि,मंडळाती आपल्या जागेचा राजी ामा देऊ, त्याच्यानिवरो,ात दा करण्यात आ ेल्या नि वडर्णूक यालिचक े तू त्याची सुटका होऊ शकत ाही.” त्यामुळे जेर्थे राजी ाम्याच्या तार ेपूवÃ पक्ष सोडण्यात आ ा असे, तर राजी ामा निदल्यामुळे अपात्रतेचा क ंक दूर होर्णार ाही, तेर्थे असे वरी तत्त्व अव ंब े जाऊ शकते.” (यावर भर देण्यात आ ा आहे.) २०३. अपात्रता ही, ज्या निद ांकास पक्ष सोडण्याची क ृ ती घडते, त्या निद ांकाशी संबं लि,त आहे, याचा अर्थ दहाव्या अ ुसूची ुसार नि निषद्ध वतर्णूक अस े ी क ृ त्ये क े ल्या ंतरच्या क ृ त्यांचा निक ं वा घट ांचा परिरर्णाम नि द(ष ठरनिवण्यात होत ाही, हे तत्त्व श्रीमंत बाळासाहेब पाटी (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णाम,ी नि र्णयात ागू करण्यात आ े आहे. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, ंतरच्या क ृ ती निक ं वा घट ांचा असे वत सु,ारण्यावर निक ं वा कत्या ा ंतरच्या परिरर्णामांपासू मुक्त करण्यावर परिरर्णाम होत ाही. राजेंद्र लिसंग रार्णा (उपरोल्लेखि त) या प्रकरर्णाती नि र्णयाशी हे सुसंगत आहे. त्यामुळे श्री. लिशंदे यांची नि युक्ती राज्यघट ेच्या अ ुच्छेद १६४ (१ ) ुसार प्रनितबं लि,त ाही. ब. राज्यपा ां ी आपल्या अलि,काराची व्याप्ती ओ ांड ी ाही. २०४. श्री. लिशंदे यां ा सत्तास्थाप ेचे नि मंत्रर्ण देऊ राज्यपा ां ी आपल्या अलि,काराची व्याप्ती ओ ांड ी आहे, असे यालिचकाकत्याŽचे म्हर्णर्णे आहे, कारर्ण अ. लिशवसे ेचे अध्यक्ष, श्री. उद्धव ठाकरे हे भाजपसोबत युती करू सरकार स्थाप करण्याच्या बाजू े व्हते. मात्र, श्री. लिशंदे यांच्या ेतृत्वा ा ी गट अशा आघाडीच्या बाजू े होता. श्री. लिशंदे यां ा सत्तास्थाप ेचे नि मंत्रर्ण देऊ राज्यपा ां ी त्यांच्या ेतृत्वा ा ी गटा ा ' री' लिशवसे ा म्हर्णू वस्तुतः मान्यता निद ी आहे; आलिर्ण ब. एका गटाच्या दुसऱ्या गटावरी वै,तेस मान्यता देण्याचा राज्यपा ां ा अलि,कार ाही. या दो गटांपैकी कोर्णता गट लिशवसे ा आहे, हे ठरनिवण्यासाठी नि वडर्णूक आयोग हे योग्य प्रालि,करर्ण आहे. २०५. भाजप े महाराष्ट्र निव,ा सभेत एकशे सहा उमेदवार नि वडू आर्ण े, जे सव राजकीय पक्षांच्या तु ेत सवालि,क आहे. त्यां ी सभागृहात प्रमु निवरो,ी पक्षाची स्थाप ा क े ी. निद ांक ३० जू, २०२२ रोजीच्या पत्राद्वारे तत्का ी निवरो,ी पक्ष ेते श्री. फडर्णवीस यां ी राज्यपा ां ा पत्र लि हू असा दावा क े ा की, श्री. एक ार्थ लिशंदे यांच्या ेतृत्वा ा ी सरकार स्थाप करण्यासाठी भाजपचे एकशे सहा आमदार श्री. लिशंदे यां ा पानिठंबा देत आहेत. आठ अपक्ष उमेदवारां ीही श्री. लिशंदे यांच्या ेतृत्वा ा ी सरकार ा पानिठंबा निद ा. त्याच निदवशी, श्री. लिशंदे यां ी राज्यपा ां ा पत्र लि हू सरकार स्थाप ेसाठी बो ावण्याची मागर्णी क े ी. राज्यपा ांसमोरी सामग्रीच्या, म्हर्णजेच प्राप्त पत्रव्यवहाराच्या आ,ारे, राज्यपा ां ी लिशंदे यां ा पदाची शपर्थ घेण्याचे नि मंत्रर्ण निद े आलिर्ण त्यां ा सात निदवसांच्या का ाव,ीत सभागृहात बहुमत लिसद्ध करण्याचे नि दsश निद े. निद ांक २९ जू, २०२२ रोजी श्री. उद्धव ठाकरे यां ी राजी ामा निदल्या ंतर महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमं त्री पद रिरक्त झा े होते. ज्या पक्षा े निव,ा सभेत सवालि,क उमेदवार नि वडू आर्ण े, त्या पक्षाच्या ेत्या े पक्षाच्या वती े श्री. लिशंदे यां ा पानिठंबा निद ा. त्यामुळे, श्री. लिशंदे यां ा सत्तास्थाप ेचे नि मंत्रर्ण देण्याचा राज्यपा ांचा निद ांक ३० जू, २०२२ रोजीचा नि र्णय रास्त होता.