Full Text
भारताचे सर्वोच्च न्यायालय
ददर्वाणी अपील न्यायादधकारक्षेत्र
ददर्वाणी अपील क्र. 2565/2022
आयकर आयुक्त- 8 मुुंबई ... अपीलकताा
दर्वरुद्ध
ग्लोशाइन दबल्डसा अँड डेव्हलपसा प्रायव्हेट दलदमटेड, ... उत्तराथी
न्या य दन णा य
न्यायमूती एम. आर. शाह
JUDGMENT
1. मुंबई उच्च न्यायालयाने आयकर अपील हृमाुंक 1756/2014 मध्ये ददनाुंक 4-9- 2017 रोजी पाररत क े लेल्या न्यायदनणणय आदण आदेशामळे ज्यात उच्च न्यायालयाने अपील फ े टाळले आहे आदण आयकर अपील न्यायादधकरण, जी शाखा मुंबई [यापढे आय.टी.ए.टी. असा उल्लेख क े ला आहे.] ज्यात दनधाणरण अदधका-याने क े लेले रुपये 15,94,06,500/- चे अदधकचे दनधाणरण करण्याचा आदेश कायम ठे वल्यामळे व्यदथत होऊन रेव्हेन्यू ने हे अपील दाखल क े ले आहे. 2023 INSC 492
2. हा वाद कर दनधाणरण वर्ण (दनधाणरण वर्ण ) 2009-10 म्हणजे आदथणक वर्ण (दवत्तीय वर्ण) 2008- 09शी सुंबुंदधत आहे. करपात्र व्यक्तीने मेससण दकरीट दसटी होम्स प्रायव्हेट दलदमटेडशी 06.05.2008 ददनाुंदकत करार क े ला. वसई येथील मालमत्तेचे दवकास हक्क एक ू ण रु. 15,94,06,500/ - ना दवकले गेले. असे ददसते की दवकास कराराच्या पररच्छे द 6 नसार आदण कराराच्या पावतीनसार, करार रु. 15,94,06,500/- ला मान्य क े ला गेला आदण दनधाणररती ने प्राप्त क े ले. दनधाणरण करताना, दनधाणरण अदधका-याच्या लक्षात आले की उत्पन्नाचा परतावा दाखल करताना उपरोक्त मादहती उघड क े ली गेली नाही. दनधाणररतीने त्याच्या नफा आदण तोटा खात्यात उपरोक्त उत्पन्न प्रदवष्ट क े ले नाही. करपात्र व्यक्तीला व्यवहाराचे स्पष्टीकरण देण्यास साुंगण्यात आले कारण तो त्याच्या नफा आदण तोटा खात्यात ददसत नव्हता. करपात्र व्यक्तीला सूचनेसह 06.05.2008 ददनाुंदकत करार देखील सादर करण्यात आला. दनधाणररतीने प्रदतसादात, 04.10.2011 या तारखेच्या पत्राद्वारे असे म्हटले आहे की हा व्यवहार दनधाणरण वर्ण 2008- 09 मध्ये कर भरण्यासाठी योग्यररत्या सादर करण्यात आला होता, ज्यात रु.5,24,27,354/- चा मोबदला ददसून येतो. दनधाणररतीने असेही नमूद क े ले की त्याने 30.05.2008 वर उक्त पक्षासोबत "दरुस्ती करार" क े ला होता. या अनसमथणनाद्वारे, असा दावा करण्यात आला की दवकास अदधकाराुंचे मूल्य रु 15,94,06,500/- वरून रु. 5,24,27,354/- इतक े कमी करण्यात आले. हा व्यवहार कारदनधाणरण वर्ण 2009- 10 शी सुंबुंदधत असल्याने, करपात्र व्यक्तीला कलम 142 (1) अुंतगणत ददनाक 10-10-2011रोजी आणखी एक नोटीस देण्यात आली होती. करपात्र व्यक्तीला खालीलप्रमाणे स्पष्टीकरण देण्याची दवनुंती करण्यात आली होतीीः (i) "तम्हाला मादहती आहे की एआयआर मादहतीचा अभ्यास करता, 'दवकास कराराची' प्रत ददनाुंक 06.05.2008 ने उघड क े ले की तम्ही मेससण दकरीट दसटी होम्स माउ, प्रायव्हेट दलदमटेडसोबत उक्त करारात नमूद क े ल्याप्रमाणे दवदवध मालमत्ताुंच्या सुंदभाणत "दवकास करार" क े ला होता. असेही ददसून येते की तम्हाला रु. 13,94,06,500/- अदभहस्ताुंदकत दवकास अदधकार देण्यापोटी दमळाले होते. (ii) करारानसार, ददनाुंक 06.05.2008 चा ह व्यवहार आहे. त्यामळे हा व्यवहार दनधाणरण वर्ण 2009-10 अुंतगणत येतो, तर तम्ही हा व्यवहार दनधाणरण वर्ण 2008-09 मध्ये देऊ क े ला होता. क ृ पया त्याचा आधार व तक ण स्पष्ट करा. (iii) ददनाुंक 06.05.2008 चा दवकास करार पाहता तम्ही दावा क े ला होता की दवहृीतून दमळालेली एक ू ण रक्कम रु.15,94,06,500 /- तम्हाला प्राप्त झाली. या सुंदभाणत, तम्हाला दवनुंती क े ली जाते की दवहृीतून दमळालेल्या उत्पन्नाचा तपशील, तेथे प्राप्त झालेल्या उत्पन्नाचा तपशील, इत्यादी, दवहृीतून दमळालेल्या 15,94,06,500/- रुपयाुंच्या उत्पन्नाच्या सुंदभाणत सादर करावा. क ृ पया पावत्या दशणदवणारी 'बँक बक'/'क ॅ श बक' ची प्रत आदण त्यातील आदण त्यातील जमा दशणदवणाऱ्या बँक खात्याच्या दववरणपत्राची प्रत देखील सादर करा. (iv) ददनाुंक 30.05.2008 च्या 'दरुस्ती-पत्रान्वये, तम्ही मूल्य रु.15,94,06,500/- पासून रु.5,24,27,354/- इतका सधाररत क े ल्याचा दावा क े ला होता. या सुंदभाणत, तम्ही दवभेदक रक्कम परत क े ली होती का ते क ृ पया स्पष्ट करा. जर होय, तर क ृ पया आधार देणाऱ्या दस्तावेजी पराव्याुंसह त्याची पद्धत आदण तपशील प्रदान करा. (v) 'दरुस्तीचा दस्तऐवज' दद. 30.05.2008, द्वारे तम्ही मूल्य रु.15,94,06,500/- पासून रु. 5,24,27,354/- इतका सधाररत क े ल्याचा दावा क े ला होता. या सुंदभाणत क ृ पया त्याचा आधार आधार देणाऱ्या दस्तावेजी पराव्याुंसह सादर करा. (vi) वरील बाबी लक्षात घेता, तमचे कराराचे मूल्य कमी झाले असले तरी वरील व्यवहाराुंसाठी आय. टी. कायदा 1961 च्या कलम 50सी च्या तरतदी स्पष्टपणे लागू होतात असे माझे मत आहे. या सुंदभाणत, तम्हाला दवनुंती आहे की, आय. टी. कायद्याच्या कलम 50 सी च्या तरतदी का सरू क े ल्या जाऊ नयेत तसेच दवहृीतून दमळणारी रक्कम रु. 5,94,06,500/- इतकी दनदित का क े ली जाऊ नये, हे स्पष्ट करावे. (vii) वरील व्यवहाराुंच्या सुंदभाणत तम्ही सादर क े लेल्या सवण कागदपत्राुंचा अभ्यास क े ल्यावर, मला असे वाटते की हा व्यवहार दनदितपणे या वर्ाणचा असल्याने कलम 50 क नसार बाजार मूल्य गृदहत धरणे आवश्यक आहे. क ृ पया वर नमूद क े ल्याप्रमाणे उपचार तमच्या बाबतीत का लागू क े ले जात नाहीत हे स्पष्ट करा. वरील बाबी लक्षात घेता, या वर्ाणतील व्यवहार या वर्ीचा मानण्याचा आदण दवहृीतून दमळणाऱ्या रू.15,94,06,500/- रकमेला समादवष्ठ करण्याचे प्रस्तावीत करण्यात येते.. तम्हाला तमचे स्पष्टीकरण, काही असल्यास, आधार देणाऱ्या दस्तावेजी पराव्याुंसह सादर करण्याची दवनुंती क े ली जाते. 2.[1] दनधाणररतीने त्याला उत्तर ददले आदण कलम 50 सीच्या तरतदी लागू होण्याच्या सुंदभाणत, दनधाणररती ने असे नमूद क े ले की दनधाणररतीने आपला साठा व्यापारात दवकला होता, मालमत्ता नाही. दनधाणरण अदधका-याने ने रु.15,94,06,500/याला अल्पकालीन भाुंडवली नफा म्हणून दवचारात घेऊन आदण पररणामी, दवचाराधीन वर्ाणच्या उत्पन्नात त्यास समादवष्ट क े ले मख्य आयकर आयक्त, (अपील), मुंबई याुंनी अपील फ े टाळले आदण करदनधाणरण अदधका-याने क े लेल्या वाढीला दजोरा ददला आदण त्यासाठी व्यवहाराला दनधाणरण वर्ण 2009- 10 साठी भाुंडवली नफ्यासाठीचे उत्पन्न मानण्याचा दनधाणरण अदधका-याचा दृदष्टकोन कायम ठे वला. मख्य आयकर आयक्त (अपील) ने 2008-09 या आदथणक वर्ाणत दवकास अदधकाराुंचे हस्ताुंतरण ददनाुंदकत 27.12.2007 या सामुंजस्य करारानसार करण्यात आले होते, असे दनधाणररतीुं क े लेले दनवेदनही फ े टाळले. अशा दाव्याला दजोरा देणारा परावा नसल्यामळे, मख्य आयकर आयक्त (अपील) ने दवकास हक्काुंच्या हस्ताुंतरणाचे मूल्य रु. 15,94,06,500/- ते रु. 5,24,27,354 /- कमी करण्यात आले हा दनधाणररतीचा दावाही फ े टाळला.
2. 2 करपात्र व्यक्तीने आय. टी. ए. टी. कडे अपील दाखल क े ले. आय. टी. ए. टी. ने 1996-97 ते 2007-08 या करपात्र व्यक्तक्त वर्ाांसाठी प्रारुंदभक दशल्लक आदण अखेरची दशल्लक याुंच्याशी सुंबुंदधत करदात्याने सादर क े लेल्या तक्त्याचे परीक्षण क े ल्यानुंतर असे म्हटले आहे की या सवण वर्ाांमध्ये करदात्याने यादी आदण खचण दशणदवला आहे. पररणामी, आय. टी. ए. टी. च्या 44 पैकी 7 व्या पानावर असे म्हटले आहे की करपात्र व्यक्ती इमारत आदण दवकासाच्या व्यवसायात गुंतलेली आहे. आय. टी. ए. टी. ने पढे नमूद क े ले की करपात्र व्यक्तीने 1999-2000 पासून प्रगतीपथावर असलेले काम/यादी म्हणून सुंबुंदधत खचाणसह जदमनीची दक ुं मत दशणदवली आदण त्यानुंतर आय. टी. कायद्याच्या कलम 143 (3) अुंतगणत करपात्र व्यक्तक्त आदेश ददले गेले, ज्यामध्ये करदनधाणरण अदधका-याने करपात्र व्यक्तीच्या व्यवसायाचे स्वरूप स्वीकारले. त्यामळे, आय. टी. ए. टी. ने असा दनष्कर्ण काढला की करपात्र व्यक्तीने जे दवकले ते त्याच्या यादीचा भाग होते, भाुंडवली मालमत्तेचा नाही. आय. टी. ए. टी. ने असेही म्हटले आहे की करपात्र व्यक्तीने दवहृीचा मोबदला 15,94,06,500/- ते 5,24,27,354/- इतका कमी ददनाुंक 27.12.2007 या तारखेच्या सामुंजस्य कराराच्या आधारे दवत्तीय वर्ण 2007-08 दरम्यान क े ला आहे. आदण आयकराची उक्त रक्कम यापूवीच दनधाणरण वर्ाणत 2008-09 म्हणजे दवत्तीय वर्ण 2007-08 मध्ये जाहीर करण्यात आली आहे. आदण म्हणून, असे उत्पन्न दनधाणरण वर्ण 2009-10 म्हणजे दवत्तीय वर्ण 2008-09 मध्ये घोदर्त क े ले जाऊ शकत नाही. आय. टी. ए. टी. ने देखील पष्टी क े ली आदण/दक ुं वा दनधाणररती व्यक्तीशी सहमती दशणवली की दवहृीचा मोबदाला रु.5,24,27,354/- फक्त इतका होता. या दनष्कर्ाांच्या आधारे, आय. टी. ए. टी. ने करदनधाणरण अदधकारी तसेच मख्य आयकर आयक्त (अपीले ) चे दनष्कर्ण उलटवले आदण करदनधाणरण अदधकारी ने समादवष्ठ क े लेली रु. 15,94,06,500/- रद्द क े ले.
2. 3 रेव्हेन्यूने वेगळे आय कर अपील हृ. 1756/2014 द्वारे उच्च न्यायालयात आयकर यादचका दाखल क े ली. आक्षेपीत दनकाल आदण आदेशाद्वारे, उच्च न्यायालयाने रेव्हेन्यू ने दाखल क े लेली ही यादचका फ े टाळू न लावत असे म्हटले आहे की, रेव्हेन्यूने व प्रस्तादवत क े लेले कोणतेही प्रश्न हे कायद्याचे महत्त्वपूणण प्रश्न नाहीत. 2.[4] उच्च न्यायालयाने यादचका फ े टाळत ददलेल्या वादग्रस्त दनणणयामळे आदण आदेशामळे व्यदथत आदण असमाधानी वाटल्याने महसूल दवभागाने सध्याची यादचका दाखल क े ली आहे.
3. महसलाच्या वतीने दवद्वान ए. एस. जी. श्री. बलबीर दसुंग आदण दनधाणररतीच्या वतीने दवद्वान ज्येष्ठ वकील श्री. एस. क े. बगाररया हजर झाले.
4. आय. टी. ए. टी. चा आदेश दवक ृ त आदण अदभदलखीत तथ्ाुंच्या दवरोधात होता हे मान्य करण्यात उच्च न्यायालय अपयशी ठरले आहे, असे रेव्हेन्यूच्या वतीने बाजू माुंडणारे ए. एस. जी. श्री. सखबीर दसुंग याुंनी जोरदारपणे साुंदगतले आहे. असे दनवेदन क े ले गेले की आय. टी. ए. टी. हे दनधाणररती याने प्रादधकरण आदण न्यायादधकरणासमोर दवकास अदधकाराुंच्या च्या दवहृीच्या आधारावर करपात्र व्यक्तक्तकत्याणने उलट भूदमका घेतली आहे हे समजून घेण्यात अयशस्वी ठरले. असे दनवेदन क े ल गेले की प्रथम, करपात्र व्यक्तीने त्याच्या ददनाुंदकत 25.11.2011 च्या पत्राद्वारे दवकास कराराच्या सुंदभाणत खातेपत्रक सादर क े ले. या खात्याच्या तपासणीत असे ददसून आले की करदात्याने दवकास करारातून 15,94,06,500/- रुपयाुंचे उत्पन्न दमळाल्याचा दावा क े ला आदण त्याच ददवशी 31.03.2008 दरुस्तीखत नोुंदी मान्य करून करून उक्त अदभलेख ब्दालण्यात करण्यात आली. त्यामळे, असे ददसून आले की वरील रक्कम खरेदीदार पक्षाने एस. आय. सी. सी. एल. या सुंस्थेला 31.03.2008 वर ददली होती आदण या सवण नोुंदी त्याच तारखेला प्रदतदबुंदबत झाल्या होत्या. दनधाणररतीने सादर क े लेल्या खात्याच्या आधारे, दनधाणररतीस दनधाणरण अदधकाऱ्याने सुंबुंदधत प्रश्न उपक्तस्थत क े ले होते ज्यात कारणाुंचा समावेश होता सधारणेची आदण खरेदीदाराला रु. 10,69,79,146/ची दवभेदक रक्कम परत करण्यात आली या वस्तक्तस्थतीची पष्टी समादवष्ट होती.. तथादप, आय. टी. ए. टी. ने पाररत क े लेल्या आदेशाच्या अवलोकनाने असे ददसून येते की 31.03.2008 वर पैसा दमळाल्याच्या वस्तक्तस्थतीवर चचाण देखील झाली नव्हती. याउलट, एक ू ण रु. 5,24,27,354/- साठीच्या 27.12.2007 या तारखेच्या सामुंजस्य कराराचा सुंदभण देण्यात आला होता, हे दनवेदन क े ले गेले की आय. टी. ए. टी. ने व्यवहाराचे खरे स्वरूप तपासल्यादशवाय आदण करदात्याच्या खात्याुंच्या पक्तस्तकाुंमध्ये क े लेल्या नोुंदीुंनी पष्टी क े ली की व्यवहार पूवीच्या वर्ाांशी सुंबुंदधत होते, म्हणजे करपात्र व्यक्तक्त वर्ण 2008 - 09 आदण ददनाुंक 06.05.2008 आदण ददनाुंक 30.05.2008 दरुस्तीच्या दवकास करारातून उद्भवलेल्या रकमेतील कपात ही चकाुंमळे झाली होती. 4.[1] पढे दवद्वान ए. एस. जी. श्री. बलबीर दसुंग याुंनी सादर क े ले आहे की, आय. टी. ए. टी. ही वस्तक्तस्थती दवचारात घेण्यात अयशस्वी ठरली आहे की, दनधाणरणाच्या लेजर खात्यामध्ये नोुंद क े लेली आदण वर दशणवलेली नोुंद एस. आय. सी. सी. एल. या त्रयस्थ असामीााच्या खात्यावर होती आदण ती देखील एक ू ण रु. 15,94,06,500/- साठीची आहे. पढे, आय. टी. ए. टी. ने 30.05.2008 या तारखेच्या दरुस्ती पत्रामळे खरेदीदाराला रुपये 10,69,79,146/-- दभन्न अदग्रम परतावा दमळाला या वस्तक्तस्थतीवरही प्रश्नदचन्ह उपक्तस्थत क े ले नाही. आय. टी. ए. टी. हे लक्षात घेण्यात अयशस्वी ठरले आहे की ज्या क्षणी रकमेची पावती प्राप्त होते आदण दनधाणरणाच्या व्यक्तीच्या खात्याुंच्या पस्तकात नोुंदवली जाते, जोपयांत परतावा/परतावा क े ल्याचे दशणदवला जात नाही तोपयांत ते प्राप्तकत्याणच्या हातात असलेले उत्पन्न मानले जाईल. 4.[2] दसरे म्हणजे, 2006-07 ते 2009-10 या करपात्र व्यक्तक्त वर्ाांसाठीच्या ताळे बुंदाुंची करदनधाणरण अदधकाऱ्याने तपासणी क े ली आदण असे अदभदलक्तखत क े ले गेले की या सवण वर्ाांत एकही दवहृी झाली नाही आदण खचण नगण्य होते आदण सुंबुंदधत व्यवहार हा एकमेव व्यवहार होता, म्हणजे जदमनीच्या सुंदभाणत दवकास अदधकाराुंचे हस्ताुंतरण आदण पररणामी, असे मानले गेले की व्यवहार हा भाुंडवली मालमत्तेच्या हस्ताुंतरणाचा होता, व्यापारातील साठ्याच्या हस्ताुंतरणाचा नाही. तथादप, आय. टी. ए. टी. ने आपल्या आदेशात, वर्ण 1996-97 ते 2007-08 पयांतच्या प्रारुंदभक आदण अखेरची दशल्लक रकमेचे परीक्षण क े ल्यानुंतर असे म्हटले आहे की अनेक वर्ाांत ताळे बुंदात यादी दशणदवली गेली होती आदण त्यानुंतरचे करपात्र उत्पन्न दनधाणरतीच्या दाव्यावर आक्षेप न घेता कर अदधदनयम कलम 143 (3) अुंतगणत दनदित क े ले गेले होते, आदण असे दनदित क े ले की सुंबुंदधत व्यवहार हा व्यापारातील साठ्याची दवहृी आहे. आय. टी. ए. टी. ने करपात्र व्यक्तक्त अदधकाऱ्याने ददलेले दनष्कर्ण हाताळले नाहीत दक ुं वा सुंबुंदधत वर्ाणत आदण मागील वर्ाांत करपात्र व्यक्तीने क े लेल्या एक ू ण दवहृीची पडताळणी/तपासणी क े ली नाही. म्हणूनच, आय. टी. ए. टी. तसेच उच्च न्यायालयाने असे मत माुंडण्यात भौदतक चूक क े ली आहे की, क े वळ खात्याुंच्या पक्तस्तकाुंमध्ये क े लेल्या अदभलेखन यादी नोुंदणे समादवष्ट आहे, त्यामळे सुंबुंदधत व्यवहार व्यापारातील समभागाुंची दवहृी बनतो. म्हणजे, हे दनदित आहे की एखादा दवदशष्ट व्यवहार भाुंडवली मालमत्तेची दवहृी आहे की व्यावसादयक व्यवहार हे तपासण्यासाठी, व्यापाराची वारुंवारता, व्यापाराचे प्रमाण, वर्ाणतील व्यवहाराचे स्वरूप इत्यादी अनेक घटकाुंची तपासणी करणे आवश्यक आहे. तथादप, सध्याच्या प्रकरणात, आय. टी. ए. टी. ने कोणत्याही सुंबुंदधत घटकाुंची तपासणी न करता, हा व्यवहार व्यापारातील समभागाुंचे हस्ताुंतरण असल्याची पष्टी क े ली. 4.[3] पढे असे सादर क े ले गेले की, आय. टी. ए. टी. ने कोणत्याही आधारादवना आदण क े वळ दनधाणररतीने क े लेल्या दाव्याच्या आधारे, करदनधाणरण अदधकाऱ्यासमोर सादर क े लेल्या खात्याुंच्या उलट, हे मान्य क े ले की हा व्यवहार 2008-09 या करपात्र व्यक्तक्त वर्ाणच्या कर दववरणपत्रात दवहृी म्हणून दशणदवला गेला होता. दवशेर् म्हणजे, आय. टी. ए. टी. ने दवकास अदधकाराुंच्या दवहृी मूल्यात घट झाल्यामळे 10,69,79,146/- दवभेदक रकमेचे काय झाले याबद्दल प्रश्नही उपक्तस्थत क े ला नाही.
4. 4 पढे ए. एस. जी. श्री. बलबीर दसुंग याुंनी असे म्हटले आहे की, उच्च न्यायालय या प्रकरणातील अुंतदनणदहत दवरोधाभास तपासण्यात अपयशी ठरले आहे. आय. टी. ए. टी. च्या आदेशचे आदण मूल्याुंकन अदधकाऱ्यासमोर सादर क े लेल्या नोुंदीुंच्या दवरोधात न्यायादधकरणाने दाव्याला परवानगी ददली होती. त्यामळे, कायद्याशी सुंबुंदधत कोणताही ठोस प्रश्न नाही, असा उच्च न्यायालयाचा आदेश बेकायदेशीर आदण दवक ृ त आहे.
4. 5 पढे असे सादर क े ले जाते की उच्च न्यायालय हे मान्य करण्यात अयशस्वी ठरले आहे की जरी दनधाणररतीने क े लेला दावा स्वीकारला असला तरीही, त्यात रु.5,24,27,354/- हे आधीच्या करदनधाणरण वर्ण 2008- 09 च्या कर दववरणपत्रात दशणदवले गेले होते, ज्यामध्ये रु.10,69,79,146/- दवहृीतील कपातीमळे दवकास अदधकाराुंचा दवचार चालू वर्ाणत एकतर भाुंडवली लाभ दक ुं वा व्यावसादयक उत्पन्न म्हणून क े ला जाणार आहे. करदनधाणरण अदधकाऱ्याने या दनवेदनावर पूवणग्रह न ठे वता त्याच्या ददनाुंक 29.11.2011 मधील दनधाणरण आदेशात उत्पन्नाचे योग्य मूल्यमापन क े ले आहे.
4. 6 वरील दनवेदने सादर करताना, सध्याच्या अपीलाला परवानगी द्यावी आदण आय. टी. ए. टी. तसेच उच्च न्यायालयाने ददलेला आदेश रद्द करावा आदण करदनधाणरण अदधकाऱ्याचा आदेश पनस्थाणदपत करावा अशी दवनुंती क े ली जाते.
5. दनधाणररतीच्या वतीने हजर असलेले दवद्वान ज्येष्ठ वकील एस. क े. बगाररया याुंनी आम्हाला उच्च न्यायालय तसेच पृथक रदक्षत आय टी. ए. टी. ने नोुंदवलेल्या दनष्कर्ाांकडे नेले आहे. असे सादर क े ले जाते करपात्र व्यक्तक्त व्यक्ती 1999- 2000 सालापासून मालमत्ता बाुंधकाम आदण दवकासाच्या व्यवसायात गुंतलेली आहे. करपात्र व्यक्तीच्या ताळे बुंदाुंवरून असे ददसून येते की, वर्ण 1999-2000 पासून वर्ाणनवर्े प्रगतीपथावर/यादीमध्ये कायणरत होते. कर अदधदनयम, 1961 च्या कलम 143 (3) अुंतगणत मूल्यमापनाची छाननी क े ल्यानुंतर दवभागाने वर्ाणनवर्े हे स्वीकारलेच आहे.
5. 1 असे सादर क े ले गेले आहे की करदात्याने मेससण दकरीट दसटी होम्स प्रायव्हेट दलदमटेडसोबत 27-12-2007 रोजी सामुंजस्य करार क े ला होता, ज्याद्वारे वसई येथील मालमत्तेचे दवकास हक्क एक ू ण रु.5,24,27,354/- ठरले होते. हा सामुंजस्य करार खालच्या अदधकाऱ्याुंसमोर नोुंददवले होते आदण करपात्र व्यक्तक्त आदेशात तसेच मख्य आयकर आयक्त (अदपले) ने पाररत क े लेल्या आदेशात त्याचा सुंदभण देण्यात आला आहे. या व्यवहाराच्या सुंदभाणत, आयकर अपीलीय न्यायादधकरणाने (न्यायादधकरण/आय. टी. ए. टी.) तपशीलवार दनष्कर्ण ददले होते आदण उच्च न्यायालयानेही त्याुंचा योग्य दवचार क े ला होता. न्यायादधकरणाने ददलेले दनष्कर्ण हे तथ्ाुंचे शद्ध दनष्कर्ण होते आदण म्हणूनच, उच्च न्यायालयाने तथ्े आदण न्यायादधकरणाच्या आदेशाचा दवचार क े ल्यानुंतर आदण या प्रकरणात कायद्याचा कोणताही महत्त्वपूणण प्रश्न उद्भवत नाही असे मत व्यक्त करून अपील योग्यररत्या फ े टाळले आहे.
5. 2 दवद्वान ज्येष्ठ वकील एस. क े. बगाररया याुंनी आम्हाला उच्च न्यायालयाने आक्षेपाहण दनकाल आदण आदेशात नोुंदवलेल्या खालील तथ्ाुंकडे नेले आहेीः अ) दनधाणरीती मालमत्ता बाुंधणी आदण दवकासाच्या व्यवसायात आहे हा एक सामान्य आधार आहे. करपात्र वर्ाणच्या कालावधीत करपात्र व्यक्तीच्या कायाणत कोणताही बदल झाला नाही. ब) करपात्र व्यक्तीने वर्णअखेरीस 8.66 कोटी रुपयाुंची यादी जाहीर क े ली. वर्णअखेरीस कोणताही बदल झाला नाही आदण 8.66 कोटी रुपयाुंची तीच आकडेवारी जाहीर करण्यात आली. ड) वर्णअखेरीस (2008 - 09 करदनधाणरण वर्ण) दनधाणररतीने भूदवकास हक्काुंची दवहृी रुपये 5,24,27,354/- रुपये आदण जदमनीची दक ुं मत 5,21,37,454/- रुपये दशणदवली.
5. 3 असे दनवेदन क े ले गेले की, जाते की 2007-08 या आदथणक वर्ाणतील उपरोक्त व्यवहाराच्या सुंदभाणत, उच्च न्यायालयाने आक्षेपाहण दनकाल आदण आदेशात पढील तथ्ाुंचा दवचार क े ला आहेीः
1. क े. सी. एच. बरोबरच्या 27/12/2007 या तारखेच्या सामुंजस्य करारामध्ये दवकास अदधकाराुंचे हस्ताुंतरण हे एक ू ण रु.5,24,27,354/रुपयाुंचे होते. 2.करपात्र व्यक्तक्त व्यक्तीकडे 50.16 एकर जमीन होती, ज्यापैकी
27.44 एकर जमीन ही ददनाुंदकत 27/12/2007 वरील सामुंजस्य कराराचा दवर्य होती. जदमनीची एक ू ण दक ुं मत सम प्रमाणानसार दनदित क े ली गेली.
3. ददनाुंक 2-1-2008 रोजी क े. सी. एच. च्या खात्यातून पैसे काढू न परुंत एका मेससण एस. आय. सी. सी. एल. च्या खात्यात पैसे जमा करून आवश्यक नोुंदी पाठवल्या गेल्या. दनधाणररतीला एस. आय. सी. सी. एल. चे 8 कोटी 10 लाख रुपये देणे बाकी होते आदण त्यामळे त्याुंनी क े. सी. एच. ला थेट एस. आय. सी. सी. एल. ला प्रदान करण्याचे दनदेश ददले.
4. एस. आय. सी. सी. एल. च्या खात्याुंमध्ये उपरोक्त व्यवहाराशी सुंबुंदधत सुंबुंदधत नोुंदी देखील करण्यात आल्या होत्या.
5. 02/01/2008 वर जदमनीचा ताबा देखील देण्यात आला.
6. वरील घटना 2007 या आदथणक वर्ाणत 2008-09 या करदनधाणरण वर्ाणत घडल्या. त्या करदनधाणरण वर्ाणत, दनधाणररतीने "व्यावसादयक उत्पन्न " या शीर्णकाखाली उपरोक्त व्यवहारातून उद्भवलेल्या उत्पन्नावर कर लावण्याचा प्रस्ताव ददला.
7. 06/05/2008 या तारखेच्या दवकास करारामध्ये दवहृीचा दवचार ₹ 15,94,06,500/- असा चकीचा उल्लेख करण्यात आला होता आदण चूक लक्षात आल्यानुंतर, 30/05/2008 वर दरुस्तीखत दनष्पाददत क े ले गेले. दरुस्तीचे हे दस्तऐवज वसई येथील दम्ऺम दनबुंधक कायाणलयात नोुंदवण्यात आले होते.
5. 4 दवद्वान ज्येष्ठ वकील श्री. बगाररया याुंनीही आम्हाला आय. टी. ए. टी. ने नोुंदवलेल्या पढील पढील तथ्ाुंकडे आदण ददलेल्या दनष्कर्ाांकडे नेले आहेीः.. अ) उपरोक्त 50.16 एकर जमीन दनधाणरीतीने 1996-97 या आदथणक वर्ाणत अदधग्रदहत क े ली होती. न्यायादधकरणाने 1996-97 पासून वर्णदनहाय तपशील ददला ज्यावरून स्पष्टपणे ददसून आले की भूसुंपादन 1996-97 आदण 2004-05 या आदथणक वर्ाांमध्ये झाले होते. 2007-08 या आदथणक वर्ाणत, साठ्याची दक ुं मत रु. 9,53,06,475/आदण न्यायादधकरणाने एक दनदित दनरीक्षण ददले की "वरील यादी 50.16 एकर जदमनीची दक ुं मत दशणवते ज्यापैकी
27.44 एकर जमीन ददनाुंक 27/12/2007 च्या सामुंजस्य कराराद्वारे दवकली गेली आहे". ब) दनधाणररती चालू मत्ता आदण कजण आदण आगाऊ रक्कम या शीर्णकाखाली ताळे बुंदात दवभागाकडे कामाची प्रगती खाली व दवभागाकडील दववरणपत्रात दाखवीत असे. न्यायादधकरणाने वर्णदनहाय क्तस्थतीचा दवचार क े ला आदण वेगवेगळ्या वर्ाांसाठी खालील दनष्कर्ण ददले. क) करपात्र व्यक्तक्त वर्ण 2001-02 साठी दनधाणररतीच्या दववरणपत्राचे कर दनधाणरण करताना आदण कलम 143 (3) अुंतगणत करदनधाणरण करण्यात आले, ज्यामध्ये करपात्र व्यक्तक्त अदधकाऱ्याने एक स्पष्ट दनष्कर्ण ददला की करपात्र व्यक्ती दबल्डर आदण डेव्हलपर, बाुंधकाम, इमारतीचे बाुंधकाम, घरे, सददनका, मालकी सददनका याुंच्या व्यवसायात गुंतलेली होती. करदनधाणरण आदेश्यात 7.66 कोटी रुपयाुंच्या प्रगतीपथावर असलेल्या कामाचा उल्लेख करण्यात आला होता आदण त्यात जदमनीची दक ुं मत आदण भूदवकास, मद्ाुंक शम्ऻ इत्यादीुंसह दवदवध खचाांचा समावेश होता. ड) 2002-03 या आदथणक वर्ाणसाठी प्रगतीपथावर असलेले काम रु.
8. 51 कोटी. इ) 2003-04 आदण 2004-05 या आदथणक वर्ाांसाठी (वर्ण समाप्ती 31-3-2004 आदण 31-3-2005) इन्व्व्हेंटरी अनहृमे
8.88 कोटी आदण 8.66 कोटी रुपये दशणदवली गेली. कारदनधाणरण वर्ण 2005-06 (आदथणक वर्ण 2004-05) साठी दनधाणररतीचे पन्हा करदनधाणरण करण्यात आले आदण त्याचे कारदनधाणरण कलम 143 (3) अुंतगणत ददनाुंक 1 च्या आदेशाद्वारे पूणण करण्यात आले आदण करदनधाणरण अदधकाऱ्याने पन्हा दनधाणररतीचा दबल्डर आदण डेव्हलपर, बाुंधकाम, इमारतीचे बाुंधकाम, घरे, सददनका, मालकी सददनका असा व्यवसाय मान्य क े ला. करदनधाणरण अदधकाऱ्याला दवशेर्तीः असे आढळले की दवचाराधीन वर्ाणत दनधाणररतीच्या कायाणत कोणताही बदल झालेला नाही. च) 2006-07 आदण 2007-08 या आदथणक वर्ाांसाठी इन्व्व्हेंटरी 8.66 कोटी रुपये दशणदवली गेली होती आदण त्यात कोणताही बदल झाला नव्हता. 2007-08 या आदथणक वर्ाणसाठी (वर्ण समाप्ती 31/03/2008) करपात्र व्यक्तक्त भूदवकास हक्काुंची दवहृी रु. 5,24,27,354/आदण या जदमनीची दक ुं मत रुपये 5,21,37,454/ दशणदवली गेली. ददनाुंदकत 27/12/2007 या सामुंजस्य कराराशी सुंबुंदधत तथ्े, 02/01/2008 वरील खात्याुंच्या पक्तस्तकाुंमध्ये क े ल्या जाणाऱ्या आवश्यक नोुंदी, क े. सी. एच. च्या खात्यातून पैसे काढणे आदण एस. आय. सी. सी. एल. च्या खात्यात पैसे जमा करणे, ददनाुंदकत 06/05/2008 या दवकास करारातील चूक आदण दरुस्तीच्या नोुंदणीक ृ त दस्तऐवजाद्वारे ती दरुस्त क े ली जात असल्याचा देखील उल्लेख करण्यात आला. छ) असे आढळू न आले आहे की 1999-2000 पासून करपात्र व्यक्ती जदमनीची दक ुं मत इतर सुंबुंदधत खचाांसह प्रगतीपथावर असलेले काम/ताळे बुंद आदण त्याच्या पृथक रदक्षत आय दववरणपत्राुंमध्ये अनेक दरम्यानच्या वर्ाांसाठीची यादी म्हणून दशणदवत होती, कारण वरील गोष्टीुंचे करदनधाणरण 143 (3) च्या कलम अुंतगणत क े ले गेले होते, ज्यामध्ये करदनधाणरण अदधकाऱ्याने दनधाणररतीच्या व्यवसायाचे स्वरूप स्वीकारले होते. करपात्र व्यक्तीने जे दवकले ते त्याच्या भाुंडवली मालमत्तेचा भाग नसून त्याच्या यादीचा भाग होते असे म्हटले गेले आदण न्यायादधकरणाने या दनदवणवाद तथ्ाुंचा दवचार करून या प्रकरणाचा दनणणय घेतला.
5.5. असे सादर क े ले जाते की उपरोक्त तथ्े आदण दनष्कर्ाांच्या आधारे, आय टी. ए. टी. ने योग्यररत्या असे म्हटले आहे की व्यापारातील समभाग हस्ताुंतरणाशी सुंबुंदधत आक्षेपाहण व्यवहार आदण दनधाणररतीने त्याच्या ताळे बुंदात वर्ाणनवर्े 'व्यापार/साठ्यातील साठा' दशणदवला होता आदण त्याचा यक्तक्तवाद करदनधाणरण अदधकाऱ्याने स्वीकारला होता आदण कलम 143 (3) अुंतगणत दोनदा करदनधाणरण पूणण क े ले होते. असे सादर क े ले जाते की शेवटी न्यायादधकरणाने खालील मद्द्ाुंचा दनष्कर्ण काढलाीः अ) व्यापारातील साठ्याच्या हस्ताुंतरणाशी सुंबुंदधत आक्षेपाहण व्यवहार आदण दनधाणररती वर्ाणनवर्े आपल्या ताळे बुंदात 'व्यापार/साठ्यातील साठा' दशणवत होता आदण त्याचा यक्तक्तवाद करदनधाणरण अदधकाऱ्याने स्वीकारला होता आदण कलम 143 (3) अुंतगणत दोनदा करदनधाणरण पूणण क े ले होते. ब) हा व्यवहार 2008-09 या करपात्र व्यक्तक्त वर्ाणशी सुंबुंदधत 2007- 08 या आदथणक वर्ाणत झाला होता. दनधाणररतीने दवहृीचा दवचार तसेच जदमनीची दक ुं मत त्याच्या ताळे बुंदात आदण उत्पन्नाच्या दववरणपत्रासह दाखल क े लेल्या नफा आदण तोटा खात्यात दशणदवली होती. वर असे म्हटले आहे की करपात्र व्यक्तक्त वर्ण
200809. ए. एस. टी. च्या साराुंशात देखील, करपात्र व्यक्तक्त अदधकाऱ्याने 2008-09 या करपात्र व्यक्तक्त वर्ाणसाठी परताव्याचा भाग म्हणून उक्त दवहृीचा सुंदभण ददला होता. क) सामुंजस्य करार आदण दरुस्तीपत्र लक्षात घेता, मोबदल्याची रक्कम 5 कोटी 24 लाख रुपयाुंची होती. करदनधाणरा अदधका -याने वसईच्या उप दनबुंधक कायाणलयातून प्राप्त झालेल्या ए. आय आर. च्या आकडेवारीवर अवलुंबून राहून दनधाणरण पूणण क े ले, परुंत त्याच उप दनबुंधकाने नोुंदवलेल्या दरुस्ती पत्राचा दवचार करण्यात तो अयशस्वी ठरला आदण वसई च्या उक्त उप दनबुंधकाकड ू न आकडेवारीची पडताळणी करण्याची काळजीही घेतली नाही. ड) 1999-2000 पासूनच्या करदात्याच्या ताळे बुंदाुंच्या अवलोकनात वर स्पष्टपणे ददसून आले की करपात्र व्यक्ती वर्ाणनवर्े प्रगतीपथावर असलेले काम/यादी दशणवत होता आदण हस्ताुंतररत क े लेल्या जदमनीच्या भागाच्या प्रमाणात खचाणचे वाटप क े ले आदण जदमनीची दक ुं मत 2008-09 च्या करपात्र व्यक्तक्त वर्ाणसाठीच्या उत्पन्नाच्या दववरणपत्रात दशणदवलेल्या दक ुं मतीनसार होती. ई) दनधाणररतीच्या व्यवसायाशी सुंबुंदधत आक्षेदपत व्यवहार आदण त्याचे करपात्र व्यक्तक्त 'नफा आदण व्यावसादयक लाभ' या शीर्णकाखाली क े ले जाणार असल्याने कर अदधदनयम, 1961 च्या कलम 50 सी च्या तरतदी प्रकरणाच्या तथ्ाुंना लागू होत नव्हत्या. उच्च न्यायालयाने कायम ठे वलेले आय. टी. ए. टी. ने नोुंदवलेले वरील दनष्कर्ण हे शद्ध तथ्ाुंचे दनष्कर्ण आहेत आदण त्यामळे या प्रकरणात कायद्याचा कोणताही ठोस प्रश्न उद्भवत नाही, असे सादर क े ले जाते. त्यामळे, सादहत्य आदण पराव्याुंवर नोुंदवलेल्या दनष्कर्ाांच्या दवरोधात या न्यायालयाचा हस्तक्षेप नको, अशी प्राथणना क े ली जाते. मुंत्री टेकझोन प्रायव्हेट दलदमटेड दव. च्या प्रकरणात ररलायन्सला या न्यायालयाच्या दनणणयावर ठे वण्यात आले आहे. फॉरवडण फाउुंडेशन आदण ओआरएस. (2019) 18 एससीसी 494.
5. 7 दनधाणरीतीच्या वतीने हजर असलेले दवद्वान ज्येष्ठ वकील श्री. बागररया याुंनी पढे सादर क े ले आहे की करपात्र व्यक्तक्त आदेशात क े वळ एआयआर आकडेवारीचा सुंदभण देण्यात आला आहे. करपात्र व्यक्तक्त आदेशातच नोुंदवल्याप्रमाणे करपात्र व्यक्तीने सादर क े ले होते की सुंबुंदधत व्यवहार हे करदनधाणरण वर्ण 2008-09 मध्ये रु. 5,24,27,354/- कर भरण्यासाठी योग्यररत्या प्रस्तादवत करण्यात आले होते. या व्यवहाराशी सुंबुंदधत सामुंजस्य करार आधीच मूल्याुंकन अदधकाऱ्यापढे होता आदण त्यासाठी 5 लाख कोटी रुपये मुंजूर करण्यात आले होते. 5,24,27,354/- चा या सामुंजस्य करारात योग्य उल्लेख करण्यात आला होता. दवकास करारामध्ये, पररक्षेचा उल्लेख करण्यात चूक झाली होती आदण त्रटीची जाणीव झाल्यावर, 24 ददवसाुंच्या अल्प कालावधीत, उपरोक्त दरुस्तीचे दस्तऐवज दाखल क े ले गेले आदण ते योग्यररत्या नोुंदवले गेले. रु. 5,24,27,354/- चा उक्त दवचार मूल्याुंकन अदधकाऱ्यासमोर तसेच मख्य आयकर आयक्त (अदपले) समोर असलेल्या सामुंजस्य करारामध्ये योग्य उल्लेख करण्यात आला होता. सधारणा करारात नमूद क े लेल्या रकमेमध्ये, दवकास करारातील चूक सधारताना, त्याच 44 व्या पररच्छे दाच्या पृष्ठ 34 वर देखील उल्लेख करण्यात आला आहे आदण दरुस्तीचे हे दस्तऐवज वसईच्या उप-दनबुंधकाकडे, ज्याुंच्याबरोबर दवकास करार देखील नोुंदवण्यात आला होता, त्यानसार नोुंदवण्यात आले होते. हे नमूद करणे महत्त्वाचे आहे की जर दवभागाचा मूल्याुंकनावर वाद घालण्याचा हेतू असता तर ते हे प्रकरण सहजपणे मूल्याुंकन अदधकाऱ्याकडे पाठवू शकले असते परुंत त्याुंनी तसे क े ले नाही. एवढेच नव्हे, तर न्यायादधकरणाने नोुंदवल्याप्रमाणे दवकास करार तसेच दरुस्तीचे दस्तऐवज हे दोन्ही एकाच उपदनवेशकाकडे, वसई येथे नोुंदवले गेले होते, परुंत आयकर अदधकाऱ्याने उक्त उपदनबुंधकाकडे कोणतीही चौकशी क े ली नाही.
5. 8 पढे असे सादर क े ले जाते की दनधाणरीतीच्या व्यवसायाच्या स्वरूपाच्या सुंदभाणत, आयकर अदधकाऱ्याने खरेदी आदण दवहृीचे दनयदमत व्यवहार होत असल्यासारखे कारवाई क े ली. दरवर्ी प्रथम, आयकर दवभागाने स्वतीः च हे मान्य क े ले होते की दनधाणररती व्यक्तीचा व्यवसाय दबल्डर आदण डेव्हलपर, बाुंधकाम, इमारती, घरे इत्यादीुंचे होते आदण त्या आधारावर दनधाणररतीवर वर नमूद क े ल्याप्रमाणे वर्ाणनवर्े करदनधाणरण कलम 143 (3) अुंतगणत वेगवेगळ्या वर्ाांसाठीही सदहत पूणण क े ले जात होते. दसरे म्हणजे, दनयदमतता आदण वारुंवारता स्वतीः च व्यवसायाच्या स्वरूपावर अवलुंबून असते आदण दनधाणररती व्यक्तीला जदमनीचे भूखुंड खरेदी करण्यापासून, त्याुंना व्यापारात साठा म्हणून ठे वण्यापासून, ते जसे आहे तसे दवकदसत करण्यापासून दक ुं वा चालू ठे वण्यापासून आदण नुंतर योग्य वेळी दवहृी दक ुं वा दवल्हेवाट लावण्याचे दक ुं वा हस्ताुंतरणाचे व्यवहार करण्यापासून काहीही प्रदतबुंदधत करत नाही. या सुंदभाणत (1961) 42 आय. टी. आर. 179 (जे राजा रामेश्वर राव दवरुद्ध आयकर आयक्त, हैदराबाद) या न्यायदनणणयावर भर देण्यात आला, ज्यामध्ये असे म्हटले गेले होते की, "यात काही शुंका नाही, हा क े वळ एकच उपहृम होता; परुंत एकाच उपहृमाला व्यापार दक ुं वा व्यवसायाचे स्वरूप मानले जाऊ शकते". कर अदधदनयम कलम 50 सी लागू होण्याच्या सुंदभाणत, असे सादर क े ले जाते की जेव्हा सुंबुंदधत जमीन करदात्याकडे होती आदण करदात्याने ती भाुंडवली मालमत्ता म्हणून नव्हे तर व्यापारातील साठा म्हणून हस्ताुंतररत क े ली होती, तेव्हा कलम 50 सी अदजबात लागू होऊ शकत नाही. करपात्र व्यक्तक्त वर्ण 2008-09 च्या आयकर परताव्याच्या दववरणपत्रात (ज्या दरम्यान वर नमूद क े ल्याप्रमाणे सुंबुंदधत घटना घडल्या) सुंबुंदधत व्यवहार 'व्यवसाय आदण व्यवसायाचा नफा आदण लाभ' या शीर्णकाखाली कर भरण्यासाठी योग्यररत्या सादर करण्यात आला होता. या सवण तथ्ाुंचा दवचार क े ला गेला. न्यायादधकरण आदण वर नमूद क े ल्याप्रमाणे वस्तक्तस्थतीचे दनष्कर्ण देण्यात आले.
5. 9 उच्च न्यायालयाने न्यायादधकरणाचे दनष्कर्ण हे लेखी दस्तऐवजाुंनी आदण पष्टीकरण सामग्रीद्वारे समदथणत तथ्ाचे दनष्कर्ण होते आदण न्यायादधकरणाच्या दनष्कर्ाांमध्ये काहीही दवक ृ त नव्हते आदण या प्रकरणात कायद्याचा कोणताही महत्त्वपूणण प्रश्न समादवष्ट नव्हता, असे दनवेदन माुंडताना वरील यादचका फ े टाळू न लावण्याची दवनुंती क े ली गेली
6. सुंबुंदधत पक्षाुंच्या वतीने उपक्तस्थत वदकलाुंचा प्रददघण यक्तक्तवाद ऐकला.
7. सध्याच्या प्रकरणात, करदनधाणरण अदधका-याने या व्यवहाराला भाुंडवली मालमत्ता मानले. आय. टी. ए. टी. ने हे दनष्कर्ण उलटवले आहेत आदण हा व्यवहार व्यापारातील साठा असल्याचे म्हटले आहे. असे ददसते की करदनधाणरण अदधका-याने दवशेर्तीः दनष्कर्ण नोुंदवले की: 2006-07 ते 2009-10 या सवण वर्ाांचे ताळे बुंद पाहता, या वर्ाांत एकही दवहृी झाली नाही आदण खचण नगण्य होता आदण सुंबुंदधत व्यवहार हा एकमेव व्यवहार होता, तो म्हणजे जदमनीच्या सुंदभाणत दवकास अदधकाराुंचे हस्ताुंतरण आदण पररणामी, असा दनणणय घेण्यात आला की हा व्यवहार भाुंडवली मालमत्तेच्या हस्ताुंतरणाचा होता, व्यापारातील साठ्याच्या हस्ताुंतरणाचा नव्हता. तथादप, आय. टी. ए. टी. ने दनधाणरण वर्े 1996- 97 ते 2007-08 साठी प्रारुंदभक आदण अखेरची दशल्लक तपासल्यानुंतर असे दनरीक्षण नोुंदवले की अनेक वर्ाांत, दनधाणररती व्यक्तीच्या दाव्यावर चचाण न करता ताळे बुंदात यादी दशणदवली गेली आदण असे म्हटले गेले की सुंबुंदधत व्यवहार म्हणजे व्यापारातील समभागाुंची दवहृी आहे.असे ददसते की आय. टी. ए. टी. ने ददलेल्या दनष्कर्ाांचा दवचार क े ला नाही सुंबुंदधत काळात आदण मागील वर्ाांत दनधाणररतीने क े लेल्या एक ू ण दवहृीची पडताळणी करदनधाणरण अदधका- याने क े ली नाही. क े वळ खात्याुंच्या पक्तस्तकाुंमध्ये यादी अदभलेखनवण्याच्या आधारावर, सुंबुंदधत व्यवहार व्यापारातील साठा ठरत नाही. दवदशष्ट व्यवहार हा भाुंडवली मालमत्तेची दवहृी आहे की व्यावसादयक खचण हे तपासण्यासाठी कायद्याच्या दनदित क्तस्थतीनसार, व्यापाराची वारुंवारता आदण व्यापाराचे प्रमाण, वर्ाणतील व्यवहाराचे स्वरूप इत्यादी अनेक घटकाुंची करपात्र व्यक्तक्त करणे आवश्यक आहे. आय. टी. ए. टी. ने ददलेल्या आदेशावरून असे ददसते की, आय. टी. ए. टी. ने कोणत्याही सुंबुंदधत घटकाुंची करपात्र व्यक्तक्त न करता, हा व्यवहार व्यापारातील साठ्याचे हस्ताुंतरण असल्याची पष्टी क े ली आहे.
7. 1 उच्च न्यायालय हे मान्य करण्यातही अपयशी ठरले आहे की, दनधाणरीतीने क े लेला दावा स्वीकारल्यानुंतरही, त्यात रु. 15,94,06,500/- पवीच्या म्हणजे दनधाणरण वर्ण 2008- 09 मध्ये कर दववरणपत्रात दशणदवले गेले होते, जी रु. 10,69,79,146/- दवहृीतील कपातीमळे दवकास अदधकाराुंचा दवचार चालू वर्ाणत एकतर भाुंडवली लाभ दक ुं वा व्यावसादयक उत्पन्न म्हणून क े ला जाणार होता. या टप्प्यावर, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे करपात्र व्यक्तक्त व्यक्तीच्या दाव्यानसार आदण 31.03.2008 वर दनधाणरीतीच्या खात्यामध्ये क े लेल्या आदण प्रदतदबुंदबत क े लेल्या नोुंदीुंनसार, रु. 15,94,06,500/- त्रयस्थ असामीला म्हणजेच एस. आय. सी. सी. एल. ला ददले गेले. तथादप, त्यानुंतर, दनधाणररतीची म्हणण्यानसार 30.05.2008 रोजी नोुंदलेल्या दरुस्तीपत्रादवारे रक्कम रु. 15,94,06,500/- हुन रु. 5,24,27,354/- इतकी कमी करण्यात आली. आय. टी. ए. टी. ने देखील 30.05.2008 तारखेच्या दरुस्ती खतामळे खरेदीदाराला रु. 10,69,79,146/- रुपयाुंच्या फरकाची रकमेचा अदग्रम परतावा क े ल्याच्या वस्तक्तस्थतीवर प्रश्नदचन्ह उपक्तस्थत क े लेले नाही. आय. टी. ए. टी. ने हे लक्षात घ्यायला हवे होते की ज्या क्षणी रक्कमेची पावती प्राप्त होते आदण करदात्याच्या खात्याुंच्या पस्तकात नोुंदवली जाते, जोपयांत परतावा/परतावा दशणदवला जात नाही, तोपयांत ते प्राप्तकत्याणच्या हातात असलेले उत्पन्न मानले गेले पादहजे. मात्र, आय. टी. ए. टी. ने देखील वरील पैलूचा दवचार क े लेला नाही.
7. 2 वरील बाबी लक्षात घेता आदण वर नमूद क े ल्याप्रमाणे, आय. टी. ए. टी. ने सुंबुंदधत व्यवहाराचा व्यापारातील साठा म्हणून दवचार करताना सुंबुंदधत पैलू/सुंबुंदधत घटकाुंचा दवचार क े ला नाही आदण आय. टी. ए. टी. ने ज्या सुंबुंदधत पैलूुंचा दवचार करणे आवश्यक होते त्या सुंबुंदधत पैलूुंचा दवचार क े ला नाही, बाबी आय. टी. ए. टी. कडे परत पाठवणे आवश्यक आहे जेणेकरून वरील दनरीक्षणाुंच्या प्रकाशात अपीलवर नव्याने दवचार क े ला जाऊ शक े ल आदण व्यवहाराला व्यापारातील साठा दक ुं वा भाुंडवली मालमत्तेची दवहृी दक ुं वा व्यावसादयक व्यवहार म्हणून दवचारात घेताना सुंबुंदधत घटकाुंचा दवचार क े ला जाऊ शक े ल.
8. वरील बाबी लक्षात घेऊन आदण वर नमूद क े लेल्या कारणाुंमळे, सध्याचे अपील अुंशतीः यशस्वी होते. उच्च न्यायालय आदण आय. टी. ए. टी. ने ददलेला आक्षेदपत दनणणय आदण आदेश याद्वारे रद्द क े ला जातो आदण बाजूला ठे वला जातो आदण हे प्रकरण आय. टी. ए. टी. कडे परत पाठवले जाते, ज्यायोगे कायद्यानसार आदण स्वतीः च्या गणवत्तेनसार यादचक े वर नव्याने दवचार क े ला जाईल आदण व्यवहार हा भाुंडवली मालमत्तेची दवहृी आहे की व्यापारातील समभागाुंची दवहृी आदण वर नमूद क े लेल्या इतर पैलूुंचा दवचार क े ला जाईल. आम्ही कोणत्याही पक्षाच्या बाजूने गणवत्तेवर काहीही व्यक्त क े लेले नाही. असे दनरीक्षण येथे नोुंददवले आहेत प्रकरणाुंच्या कायद्यानसार आदण वरीलप्रमाणे गणवत्तेनसार योग्य दनणणय अुंदतमतीः आय. टी. ए. टी. ला घ्यायचा आहे. न्यायमूती [एम. आर. शाह]. न्यायमूती [बी. व्ही. नागरत्ना] नवी ददल्ली; 04 मे 2023 ***** अस्वीकरण या न्यायदनणणयाच्या मराठी भार्ेतील या अनवादाचा वापर हा पक्षकारास त्याच्या/दतच्या मातृभार्ेमध्ये त्याचा अथण समजून घेण्यापरताच मयाणददत राहील आदण त्याचा इतर कोणत्याची कारणाकरता वापर करता येणार नाही. तसेच इुंग्रजी भार्ेतील न्यायदनणणय हाच सवण व्यावहाररक आदण कायाणलयीन वापराकररता दवश्वसनीय असेल आदण तोच त्यातील आदेशाच्या दनष्पादन आदण अुंमलबजावणी करता वैध मानला जाईल. *****