Chimanlal Hargovindas v. Revenue Officer, Pune

1. 12 ਅਪੀਲ ਦਾ ਇਹ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿਰਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵੱਲ ਚੰ ਡੀਗ ਿਵਖੇ ਿਸਵਲ ਿਰੱਟ ਪਟੀ ਨ ਨ ੰ ਬਰ 20433-2009 ਅਤੇ ਹੋਰ (ਸਾਰੀਆਂ 40 ਿਰੱਟ ਪਟੀ ਨ ) ਿਵੱ ਚ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ ਝੇ ਫੈਸਲੇ ਅਤੇ ਆਦੇ ਿਮਤੀ 17.08.2010 ਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਿਵੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਵੱਲ 14 ਿਰੱਟ ਪਟੀ ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 26 ਿਰੱਟ ਪਟੀ ਨ ਇੰਪਰੂਵਮਟ ਟਰੱ ਸਟ, ਹੋਿ ਆਰਪੁਰ ਵੱ ਲ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।ਇਸ ਿਵਵਾਦਪੂਰਨ ਫੈਸਲੇ ਰਾਹ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਵੱਲ ਐਕਵਾਇਰ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਰਕੀਟ ਮੁੱ ਲ ਵਧਾ ਕੇ 2,000/- ਰੁਪਏ ਪਤੀ ਮਰਲਾ ਕਰਕੇ ਦਾਇਰ ਿਰੱਟ ਪਟੀ ਨ ਨੂ ੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਿਦੱਤੀ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਪਾਪਤੀ ਐਕਟ 1894 (ਿਜਸ ਨੂ ੰ ਇਸ ਤ ਬਾਅਦ ਐਕਟ ਿਕਹਾ ਿਗਆ ਹੈ) ਤਿਹਤ ਉਪਲਬਧ ਸਾਰੇ ਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਲਾਭ ਨੂ ੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਿਦੱਤੀ।ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ਿਨਰਧਾਰਤ ਰਕਮ ਿਵੱਚ 10 ਪਤੀ ਤ ਪਤੀ ਮਰਲਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ Rs.400 ਦਾ ਲਾਭ ਵੀ ਿਦੱਤਾ। ਭਾਵ ਇਸ ਤਰ, ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ ਐਕਟ ਤਿਹਤ ਉਪਲਬਧ ਸਾਰੇ ਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਲਾਭ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਨੂ ੰ 2400/- ਰੁਪਏ ਪਤੀ ਮਰਲਾ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਕਮ ਿਨਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ ਸੁਧਾਰ ਟਰੱਸਟ ਵੱਲ ਦਾਇਰ ਿਰੱਟ ਪਟੀ ਨ ਨੂ ੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਿਦੱਤਾ।

2. ਹੋਿ ਆਰਪੁਰ ਇੰਪਰੂਵਮਟ ਟਰੱਸਟ (ਜਵਾਬਦੇਹ ਨ ੰ ਬਰ 3 ਇੱਥੇ) ਨ ਪੰਜਾਬ ਟਾਊਨ ਇੰ ਪਰੂਵਮਟ ਐਕਟ 1922 ਦੀ ਧਾਰਾ 24,25 ਅਤੇ 28 ਤਿਹਤ ਿਵਕਾਸ ਯੋਜਨਾ (ਿਰਹਾਇ ੀ) ਦੇ ਉਦੇ ਲਈ ਿਪੰਡ ਪੁਰਿਹਰ ਅਤੇ ਸੁਤੇਹਰੀ ਿਵੱਚ ਿਮ ਸਪਲ ਹੱਦ ਿਵੱਚ ਸਿਥਤ 291 ਕਨਾਲ 7 ਮਰਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਿਵੱ ਚ ਇੱ ਕ ਯੋਜਨਾ ਿਤਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਿਵੱਚ 230 ਕਨਾਲ 9 ਮਰਲੇ ਨਗਰ ਕਮੇਟੀ, ਹੋਿ ਆਰਪੁਰ ਨਾਲ ਸਬੰ ਧਤ ਸਨ, ਿਜਨ ਨੂ ੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਨ ੰ ਬਰ 2, ਭੂਮੀ ਪਾਪਤੀ ਕੁਲੈਕਟਰ (ਸੁਧਾਰ ਟਰੱਸਟ) ਨ ਗੱ ਲਬਾਤ ਰਾਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਿਵੱਚ ਲੈ ਿਲਆ ਸੀ। 59 ਕਨਾਲ 3 ਮਰਲੇ ਦੀ ਬਾਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਸੁਧਾਰ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 36 ਤਿਹਤ ਇੱਕ ਨਟੀਿਫਕੇ ਨ 29.07.1994. ਨੂ ੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ।ਇਤਰਾਜ਼ ਆਿਦ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਦੀਆਂ ਰਸਮ ਨੂ ੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤ ਬਾਅਦ, ਸੁਧਾਰ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 41 ਦੇ ਤਿਹਤ ਨਟੀਿਫਕੇ ਨ 10/14.07.1995 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ।ਜਵਾਬਦੇਹ/ਭੂਮੀ ਪਾਪਤੀ ਕੁਲੈਕਟਰ ਨ 11.07.1997 ਤੇ ਇੱ ਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਿਜਸ ਿਵੱ ਚ ਚਾਹੀ ਲਈ 1 ਲ ੱ ਖ 07 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਪਤੀ ਏਕੜ (668.75 ਪਤੀ ਮਰਲਾ) ਦਾ ਮੁਆਵਜਾ ਿਦੱ ਤਾ ਿਗਆ ਅਤੇ 1.10 ਲ ੱ ਖ ਰੁਪਏ ਪਤੀ ਏਕੜ ਬਾਕੀ ਿਕਸਮ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ (687.50 ਪਤੀ ਮਰਲਾ) ਿਪੰਡ ਪੁਰਿਹਰਨ ਲਈ ਹਰ ਿਕਸਮ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ 1.50 ਲ ੱ ਖ ਰੁਪਏ ਪਤੀ ਏਕੜ (714.30 ਪਤੀ ਮਰਲਾ) ਿਪੰਡ ਸੁਤੇਹਰੀ ਲਈ। ਭੂਮੀ ਗਿਹਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਲੈਕਟਰ ਨ ਇਹ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਿਕ ਭੂਮੀ ਗਿਹਣ ਲਈ 46,61,760/- ਰੁਪਏ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਿਗਆ ਹੈ -ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਖ ੇ 52 ਢ ਿਚਆਂ/ਇਮਾਰਤ ਲਈ, 70,300/- ਰੁਪਏ ਿਟਊਬਵੈਲ ਦੀ ਲਾਗਤ ਲਈ, 30,069/- ਰੁਪਏ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਲਈ ਅਤੇ 37,824.54 ਰੁਪਏ ਪੈਸੇ ਮੌਕੇ' ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਬਾਕੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਲਈ।ਭੂਮੀ ਪਾਪਤੀ ਕੁਲੈਕਟਰ ਨ ਇਸ ਐਕਟ ਤਿਹਤ ਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਲਾਭ ਿਦੱ ਤੇ। ਜਵਾਬਦੇਹ (ਐਲ. ਏ. ਸੀ.) ਵੱ ਲ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਫੈਸਲੇ ਤ ਅਸੰਤੁ ਟ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਨ ਇਸ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 18 ਤਿਹਤ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੰਦਰਭ ਅਦਾਲਤ/ਿਟਿਬਊਨਲ ਨ ਿਮਤੀ 17.04.2009 ਦੇ ਸ ਝੇ ਫੈਸਲੇ ਰਾਹ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਨੂ ੰ 668.75/- ਪਤੀ ਮਰਲਾ ਰੁਪਏ ਤ 1337.50 ਪਤੀ ਮਰਲਾ ਰੁਪਏ ਤੱ ਕ ਵਧਾ ਿਦੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਿਪੰਡ ਪੁਰਿਹਰਨ ਿਵੱਚ ਬਾਕੀ ਰਿਹੰਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ 687.50/- ਪਤੀ ਮਰਲਾ ਰੁਪਏ ਤ 1375/- ਰੁਪਏ ਪਤੀ ਮਰਲਾ ਅਤੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਨੂ ੰ ਵਧਾ ਕੇ ਪਤੀ ਮਰਲਾ 714.30/- ਰੁਪਏ ਤ 1428.60/- ਰੁਪਏ ਿਪੰਡ ਸੁਤੇਹਰੀ ਲਈ ਹਰ ਿਕਸਮ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਕਰ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਹੈ। ਿਟਿਬਊਨਲ ਨ ਅੱਗੇ ਐਕਟ ਦੇ ਤਿਹਤ ਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਲਾਭ ਿਦੱਤੇ।

3. ਪਟੀ ਨਰ /ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਨ ਰੈਫਰਸ ਕੋਰਟ/ਿਟਿਬਊਨਲ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਤ ਅਸੰਤੁ ਟ ਹੋ ਕੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੌਦ ਿਸਵਲ ਿਰੱਟ ਪਟੀ ਨ ਨੂ ੰ ਤਰਜੀਹ ਿਦੱਤੀ।ਜਵਾਬਦੇਹ ਸੁਧਾਰ ਟਰੱਸਟ ਨ 4 ਿਟਿਬਊਨਲ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫੈਸਲੇ ਨੂ ੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ 26 ਿਰੱਟ ਪਟੀ ਨ ਵੀ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ ਸਾਰੇ ਿਰੱਟ ਪਟੀ ਨ ਦਾ ਿਨਪਟਾਰਾ ਿਵਵਾਦਗਸਤ ਆਮ ਫੈਸਲੇ ਰਾਹ ਕੀਤਾ ਿਜਵ ਿਕ ਇੱਥੇ ਪਰ ਦੱਿਸਆ ਿਗਆ ਹੈ।

4. ਅਪੀਲਕਰਤਾਵ ਵੱਲ ਸੀਨੀਅਰ ਵਕੀਲ ਸੀ ਪੀ. ਐਸ. ਪਟਵਾਲੀਆ ਨ ਦਲੀਲ ਿਦੱ ਤੀ ਿਕ ਇਨ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਿਰਹਾਇ ੀ ਉਦੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ ਪਾਪਤੀ ਦੀ ਿਮਤੀ ਤ ਪਿਹਲ ਦੁਕਾਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਿਵਕਰੀ ਪੱਤਰ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰਨ ਿਵੱਚ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਿਜਸ ਤ ਕੀਮਤ ਿਵੱਚ ਿਨਰੰਤਰ ਵਾਧਾ ਿਦਖਾਈ ਿਦੰਦਾ ਹੈ।

5. ਉਹਨ ਅੱਗੇ ਿਕਹਾ ਿਕ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ ਿਵਕਾਸ ਖਰਿਚਆਂ ਲਈ 3,000/- ਰੁਪਏ ਪਤੀ ਮਰਲੇ ਦੇ ਮਾਰਕੀਟ ਮੁੱਲ ਿਵੱਚ ਇੱਕ ਿਤਹਾਈ ਕਟੌਤੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਿਵੱਚ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਹਾਲ ਿਕ ਮੰ ਿਨਆ ਜ ਦਾ ਹੈ ਿਕ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਿਪੰਡ ਦੀਆਂ ਿਮ ਸਪਲ ਹੱਦ ਿਵੱ ਚ ਸਿਥਤ ਸਨ।ਇਸ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਢ ਿਚਆਂ/ਇਮਾਰਤ ਨ ਸਪੱ ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਿਪਤ ਕੀਤਾ ਿਕ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾ ਤ ਅਿਵਕਿਸਤ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਿਵਕਿਸਤ ਜ਼ਮੀਨ ਸਨ। ਉਸ ਨ ਆਪਣੀਆਂ ਦਲੀਲ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿਰਆਣਾ ਰਾਜ ਉਦਯੋਿਗਕ ਿਵਕਾਸ ਿਨਗਮ ਬਨਾਮ ਪਾਣ ਸੁਖ ਅਤੇ ਹੋਰ 1 ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ।

6. ਜਵਾਬਦੇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਨਯੋਗ ਵਕੀਲ ਨ ਹਾਲ ਿਕ ਿਕਹਾ ਿਕ ਜਦ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਿਹੱਸਾ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਿਰਹਾ ਹੈ, ਤ ਸੈਟਲਡ ਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਸਿਥਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਿਵਕਾਸ ਖਰਿਚਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਢੁਕਵ ਕਟੌਤੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਿਕ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

7. ਉਪਰੋਕਤ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਿਕ ਕੀ ਿਵਵਾਦਪੂਰਨ ਫੈਸਲਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਿਵਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 136 ਦੇ ਤਿਹਤ ਅਸਾਧਾਰਣ ਅਿਧਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਿਕਸੇ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਿਦੰਦਾ ਹੈ।ਿਬਨ ੱਕ, ਅਪੀਲ ਅਿਧਕਾਰ ਖੇਤਰ ਨੂ ੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਇੱ ਕ ਪੂਰਨ ਅਿਧਕਾਰ ਖੇਤਰ ਧਾਰਾ 136 ਦੇ ਤਿਹਤ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੂ ੰ ਿਦੱ ਤਾ ਿਗਆ ਹੈ, ਿਫਰ ਵੀ ਇਹ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਅਿਧਕਾਰ ਖੇਤਰ ਹੈ ਿਜਸ ਦੀ ਵਰਤ ਅਸਧਾਰਨ ਹਾਲਤ ਿਵੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ।

8. ਇਸ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 23 (1) ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਧਾਰਾ 4 (1) ਦੇ ਤਿਹਤ ਨਟੀਿਫਕੇ ਨ ਦੇ ਪਕਾ ਨ ਦੀ ਿਮਤੀ 'ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਰਕੀਟ ਮੁੱ ਲ ਿਨਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਰਗ ਦਰ ਕ ਿਸਧ ਤ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਫੈਸਿਲਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ' ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਰਕੀਟ ਮੁੱਲ ਦਾ ਿਨਰਧਾਰਣ ਇੱਕ ਆਰਿਥਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਭਿਵੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪਿਕਿਰਆ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਿਕ ਇੱ ਕ ਇੱਛੁਕ ਿਵਕਰੇਤਾ ਆਮ ਮਾਰਕੀਟ ਸਿਥਤੀਆਂ ਿਵੱ ਚ ਇੱ ਕ ਇੱਛੁਕ ਖਰੀਦਦਾਰ ਨੂ ੰ ਇੱਕ ਕੀਮਤ ਦੀ ਪੇ ਕ ਕਰੇਗਾ, ਪਰ ਨਾ ਹੀ ਿਚੰਤਤ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨਾ ਹੀ ਿਵਕਰੀ ਦਾ ਇੱ ਕ ਨਕਾਬ ਨਾ ਹੀ ਫਰਜ਼ੀ ਿਵਕਰੀ ਮਾਰਕੀਟ ਮੁੱਲ ਨੂ ੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਜ ਿਕਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਿਲਆਂਦੀ ਗਈ। ਿਬਨ ੱਕ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਕੀਮਤ, ਇਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿਥਤੀ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾ, ਿਰਹਾਇ ੀ, ਵਪਾਰਕ ਜ ਉਦਯੋਿਗਕ ਖੇਤਰ ਆਿਦ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਨੜਤਾ ਆਿਦ ਤੱਤ ਿਵਚਾਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਐਕਵਾਇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਪਿਕਰਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਪਿਕਰਤੀ ਿਜਸ ਦੇ ਸਬੰ ਧ ਿਵਚ ਿਰਕਾਰਡ ਿਵਚ ਿਵਕਰੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣ ਿਤਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਵੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਿਹਲੂ ਹੋਵੇਗਾ ਿਜੰਨਾ ਿਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ ਦੀ ਿਵਕਰੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਿਹੱਸੇ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ ਿਨਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਜਬ ਆਧਾਰ ਨਹ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਜਦ ਤੱਕ ਿਵਕਾਸ ਖਰਿਚਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਢੁਕਵ ਕਟੌਤੀਆਂ ਨਹ ਕੀਤੀਆਂ ਜ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਿਕੰਨੀਆਂ ਕਟੌਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪਿਕਰਤੀ, ਇਸ ਦੀ ਭੂਗੋਿਲਕ ਸਿਥਤੀ, ਿਵ ੇ ਿਵ ੇ ਤਾਵ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਿਵਕਾਸ ਦੀ ਸਿਥਤੀ 'ਤੇ ਿਨਰਭਰ ਕਰੇਗਾ ਤ ਜੋ ਇਸ ਨੂ ੰ ਉਸ ਉਦੇ ਲਈ ਢੁਕਵ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਿਜਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂ ੰ ਪਾਪਤ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ।

9. ਤੁਰੰਤ ਮਾਮਿਲਆਂ ਿਵੱਚ, ਿਟਿਬਊਨਲ ਨ ਿਧਰ ਦੇ ਵਕੀਲ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਿਵਕਰੀ ਦੇ ਮਾਮਿਲਆਂ ਨੂ ੰ ਿਰਕਾਰਡ ਤੇ ਦਰਜ ਕਰਨ ਤ ਬਾਅਦ, ਸਬੂਤ ਜ ਿਵਚਾਰ ਵਟ ਦਰੇ ਦਾ ਿਵਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤੇ ਿਬਨ, ਐਕਵਾਇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਮਾਰਕੀਟ ਦਰ ਨੂ ੰ ਅਚਾਨਕ ਵਧਾ ਕੇ ਲਗਭਗ ਦੁੱ ਗਣਾ ਕਰ ਿਦੱਤਾ ਿਜਸ ਤੇ ਭ ਪਾਪਤੀ ਕੁਲੈਕਟਰ ਦੁਆਰਾ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦਾ ਮੁਲ ਕਣ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ।ਿਟਿਬਊਨਲ ਨ ਚਾਹੀ ਿਵਖੇ ਸਿਥਤ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਦਰ ਵਧਾ ਕੇ 668.75-ਰੁਪਏ ਤ 1337.50- ਪਤੀ ਮਰਲਾ, ਿਪੰਡ ਪੁਰਿਹਰਨ ਲਈ ਬਾਕੀ ਰਿਹੰਦੀ ਿਕਸਮ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਦਰ ਵਧਾ ਕੇ 687.50-ਰੁਪਏ ਤ1375/- ਰੁਪਏ ਪਤੀ ਮਰਲਾ ਅਤੇ ਿਪੰਡ ਸੁਤੇਹਰੀ ਲਈ ਹਰ ਿਕਸਮ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਦਰ ਵਧ ਕੇ 714.30-ਰੁਪਏ ਤ 1428.60- ਪਤੀ ਮਰਲਾ ਕਰ ਿਦੱਤੀਆਂ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ ਪਸ਼ਨ ਿਵਚਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਇਨ ਦਰ ਨੂ ੰ ਵਧਾ ਕੇ 3, 000/- ਪਤੀ ਮਰਲਾ ਕਰ ਿਦੱਤਾ ਹੈ।

10. ਹਾਲ ਿਕ ਮਾਣਯੋਗ ਸੀਨੀਅਰ ਵਕੀਲ ਸ਼ੀ ਪਟਵਾਲੀਆ ਨ ਇਹ ਪੇ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ ਿਕ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਉਸ ਿਮਤੀ ਦੇ ਨੜੇ-ਤੇੜੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਿਵਕਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਿਵਚਾਰ ਕਰਨ ਿਵੱ ਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ ਿਜਸ ਿਦਨ ਿਵਵਾਿਦਤ ਜ਼ਮੀਨ ਐਕਵਾਇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਸਾਨੂ ੰ ਉਕਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਿਵੱ ਚ ਕੋਈ ਯੋਗਤਾ ਨਹ ਿਮਲਦੀ ਹੈ । ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ ਿਰਕਾਰਡ ਿਵਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਸਬੂਤ ਦੀ ਰੌ ਨੀ ਿਵਚ ਿਵਕਰੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣ 'ਤੇ ਿਵਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਹੀ ਤਰਕ ਦੇਣ ਤ ਬਾਅਦ ਿਕ ਿਵਕਰੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਿਕ ਨਹ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਿਮਤੀ 31.08.1992 ਦੀ ਿਵਕਰੀ (ਐਗਜੀਿਬਟ ਪੀ. /30) ਅਤੇ ਿਮਤੀ 14.08.1992 ਦੀ ਿਵਕਰੀ (ਐਗਜੀਿਬਟ ਪੀ/32) ਜੋ ਿਕ ਉਸ ਿਮਤੀ ਦੇ ਨੜੇ-ਤੇੜੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਿਜਸ 'ਤੇ ਿਵਚਾਰ ਅਧੀਨ ਜ਼ਮੀਨ ਐਕਵਾਇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਿਵਕਰੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਨੂ ੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਿਵਕਰੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣ ਿਰਕਾਰਡ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਐਕਵਾਇਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੜਲੇ ਖੇਤਰ ਿਵੱਚ ਸਿਥਤ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਸੰਬੰਿਧਤ ਹਨ।

11. ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵੱਲ ਲਗਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਿਤਹਾਈ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱ ਚ ਸ਼ੀ ਪਟਵਾਲੀਆ ਵੱ ਲ ਿਦੱ ਤੀ ਗਈ ਅਗਲੀ ਦਲੀਲ ਿਵੱਚ ਵੀ ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਮੁੱਲ 3000/- ਪਤੀ ਮਰਲਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਿਤਹਾਈ ਰਕਮ ਦੀ ਸਥਾਿਪਤ ਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਸਿਥਤੀ ਨੂ ੰ ਿਧਆਨ ਿਵੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਿਵਕਾਸ ਖਰਿਚਆਂ ਵਜ ਕਟੌਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਕਾਨੂ ੰ ਨ ਦੀ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਸਿਥਤੀ ਹੈ ਿਕ ਿਵਕਾਸ ਖਰਿਚਆਂ ਲਈ ਕਟੌਤੀ ਿਨਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਸਮ, ਅਦਾਲਤ ਨੂ ੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪਿਕਰਤੀ, ਐਕਵਾਇਰ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ, ਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਿਵਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜ ਨਹ, ਜੇਕਰ ਿਵਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾ ਿਕਸ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਐਕਵਾਇਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇ ਆਿਦ ਨੂ ੰ ਿਧਆਨ ਿਵੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਿਕ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਿਹੱਸੇ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਮੁੱਲ ਿਨਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਸਮ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਟੁਕਿੜਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂ ੰ ਿਧਆਨ ਿਵੱ ਚ ਰੱਿਖਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲ ਿਕ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮੁੱਲ ਿਵੱਚ ਢੁਕਵ ਕਟੌਤੀ ਕਰਨ ਤ ਬਾਅਦ ਜ ਸੜਕ ਕੱਢਣ, ਖੁੱਲੀ ਥ ਛੱਡਣ, ਛੋਟੇ ਪਲਾਟ ਬਣਾਉਣਾ ਆਿਦ ਲਈ ਲੋੜ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਿਨਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਤ ਬਾਅਦ। ਕਟੌਤੀ ਦੀ ਪਤੀ ਤਤਾ ਜ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ ਦਾ ਮੁਲ ਕਣ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਕਲ, ਸਿਥਤੀ, ਉਪਭੋਗਤਾ ਆਿਦ ਨੂ ੰ ਿਧਆਨ ਿਵੱ ਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਿਕਸਮ ਦਾ ਅਨੁਮਾਿਨਤ ਕੰਮ ਹੈ ਿਜਸ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਤ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜ ਦੀ ਹੈ।

12. ਿਚਮਨਲਾਲ ਹਰਗੋਿਵੰ ਦਾਸ ਬਨਾਮ ਿਵ ੇ ਭ ਪਾਪਤੀ ਅਿਧਕਾਰੀ, ਪੂਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ 2 ਿਵੱ ਚ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਨ ਹੇਠ ਿਲਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫੈਸਲਾ ਿਦੱਤਾਃ “8…..ਪਿਹਲੇ ਦੋ ਆਧਾਰ ਯੋਗਤਾ ਤ ਰਿਹਤ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਿਕ ਜਦ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਿਹੱਸੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਿਨਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤ ਸੜਕ ਬਣਾਉਣ, ਖੁੱਲੀਆਂ ਥਾਵ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਢੁਕਵ ਛੋਟੇ ਪਲਾਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂ ੰ ਵੱ ਖ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵ ਕਟੌਤੀ ਕੀਤੀ ਜ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਿਨਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ ਦਾ ਮੁਲ ਕਣ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਸਬੰ ਧਤ ਬਲਾਕ ਦੀ ਕਲ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਥਤੀ ਆਿਦ ਨੂ ੰ ਿਧਆਨ ਿਵੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਕ ਲਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਿਨਯਮ ਨਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਿਕ ਿਕੰਨੀ ਕਟੌਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੱ ਥ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਹਰੇਕ ਕੇਸ ਦੇ ਤੱਥ ਅਤੇ ਹਾਲਤ ' ਤੇ ਿਨਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਿਵੱਚ ਕਾਨੂ ੰ ਨ ਦੇ ਿਕਸੇ ਵੀ ਿਸਧ ਤ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣਾ ਾਮਲ ਨਹ ਹੈ।"

13. ਲਾਲ ਚੰ ਦ ਬਨਾਮ ਯੂਨੀਅਨ ਆਫ਼ ਇ ੰ ਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ 3 ਿਵੱ ਚ, ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਨ ਿਕਹਾ ਿਕਃ "14. "ਿਵਕਾਸ ਲਈ ਕਟੌਤੀ" ਿਵੱ ਚ ਦੋ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਹਲਾ ਿਵਕਾਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਿਵੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਿਵਕਾਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਲਾਗਤ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜ, ਜੇ ਕੋਈ ਿਰਹਾਇ ੀ ਖਾਕਾ ਡੀ. ਡੀ. ਏ. ਜ ਇਸ ਤਰ ਦੀ ਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਅਥਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜ ਦਾ ਹੈ, ਤ ਇਹ ਖਾਕਾ ਿਵੱਚ ਲਗਭਗ 40 ਪਤੀ ਤ ਜ਼ਮੀਨ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਰਤ ਸੜਕ, ਨਾਲੀਆਂ, ਪਾਰਕ, ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਨਾਗਿਰਕ ਸਹੂਲਤ (ਕਿਮਊਿਨਟੀ ਸਹੂਲਤ ) ਆਿਦ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

15. ਿਵਕਾਸ ਅਥਾਰਟੀ ਅਿਵਕਿਸਤ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂ ੰ ਇੱਕ ਿਵਕਸਤ ਖਾਕੇ ਿਵੱਚ ਿਵਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਖਰਚਾ ਕਰੇਗੀ, ਿਜਸ ਿਵੱ ਚ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂ ੰ ਸਮਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਗਤ, ਸੜਕ, ਭੂਮੀਗਤ ਿਨਕਾਸੀ ਅਤੇ ਸੀਵਰੇਜ ਸਹੂਲਤ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨ, ਿਬਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਿਸਵਲ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਿਵਕਾਸ ਦੀ ਲਾਗਤ ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਿਕ ਿਵਕਸਤ ਪਲਾਟ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦਾ ਲਗਭਗ 35 ਪਤੀ ਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੋਵ ਕਾਰਕ ਨੂ ੰ ਿਮਲਾ ਕੇ "ਿਵਕਾਸ ਲਈ ਕਟੌਤੀ" ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਹ ਿਵਕਸਤ ਪਲਾਟ ਦੀ ਲਾਗਤ ਦਾ 75 ਪਤੀ ਤ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। (1988) 3 ਐਸ. ਸੀ. ਸੀ. 751 (2009) 15 ਐਸ. ਸੀ. ਸੀ. 769 16 ਤ 21......

22. ਕਾਨੂ ੰ ਨੀ ਿਵਕਾਸ ਅਿਧਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕੁਝ ਖਾਕੇ ਿਵੱਚ ਸੜਕ, ਨਾਲੀਆਂ, ਪਾਰਕ, ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਕਿਮਊਿਨਟੀ/ਨਾਗਿਰਕ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਿਨਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਮ ਖੇਤਰ ਤ ਇਲਾਵਾ ਪਾਣੀ/ਸੀਵਰੇਜ ਟਰੀਟਮਟ ਪਲ ਟ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਟਕੀਆਂ, ਿਬਜਲੀ ਸਬ- ਸਟੇ ਨ ਆਿਦ ਲਈ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਿਨਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਉਪਰੋਕਤ ਉਦਾਹਰਣ ਦਾ ਉਦੇ ਿਸਰਫ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣਾ ਹੈ ਿਕ "ਿਵਕਾਸ ਲਈ ਕਟੌਤੀ" ਕਾਰਕ ਇੱਕ ਪਿਰਵਰਤਨ ੀਲ ਪਤੀ ਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ ਤ ਦੀ ਰਜ 20% ਤ 75% ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਿਵਆਪਕ ਹੈ। "