Satishchandra Ratnalal Shah v. Gujarat State and Others

DISCLAIMER: The translated judgements in vernacular language is meant for the restricted use of the litigant to understand it in his/ her language and may not be used for any other purpose. For all practical and official purposes, the
English version of the judgement shall be authentic and shall hold the field for the purpose of execution and implementation.
અહેવાલપાત્ર
ભારતની સવ ચ્ચ અદાલતમાં
ફોજદારી અપીલ હકૂમત
એસએલપી (સીઆરએલ) નંબર ૫૨૨૩/૨૦૧૮ માંથી ઉદ્ભવતી
ફોજદારી અપીલ નં. ૯/૨૦૧૯
સતીશચંદ્ર રતનલાલ શાહ... .. અપીલકતા.ઓ
વિવરુધ્ધ
ગુજરાત રાજ્ય અને અન્ય
.. સામાવાળાએા
ચુકાદો
એન. વી. રમણ, ન્યાયમૂર્તિત
Page no.1/10

2019 INSC 2

૧. પરવાનગી મંજૂર
૨. હાલની અપીલ, ફોજદારી પરચુરણ અરજી નં. ૪૦૩૩/૨૦૧૨ માં તારીખ
૧૨.૦૪.૨૦૧૮ ના રોજ ગુજરાતની ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલા
વિવવાદીત ચુકાદાની વિવરુધ્ધ છે, જેમાં ઉચ્ચ અદાલતે અપીલકતા.ની અરજી રદ
કરેલ છે. જેમાં એવિBશનલ ચીફ મેટ્રોપોવિલટન મેવિજસ્ટ્રેટ દ્વારા વિક. કે. નં.
૩૮૮/૨૦૧૨ માં તારીખ ૦૪.૧૨.૨૦૧૩ ના આરોપો ઘBવાના આદેશને રદ
કરવાની માંગ કરે છે.
૩. વિવગતવાર રીતે અપીલ કરવાના તથ્યોની નોંધ લેવી યોગ્ય છે. સામાવાળા
નં. ૨- ફરિરયાદી તે દશ.ન વિફસ્કલ પ્રા. વિલ. નામની નાણાં વિધરાણ કરતી
કંપનીના વિનદMશક છે. અપીલકતા., જે એક વિનવૃત્ત બેંક કમ.ચારી છે, તેમણે
જાન્યુઆરી ૨૦૦૮માં ફરિરયાદીની કંપનીનો રૂ.૨૭,૦૦,૦૦૦ /- ની લોન માટે
સંપક. કય હતો. તદનુસાર, સામાવાળા નં. ૨ એ નાણાને લોન તરીકે ટ્રાન્સફર
કયા. હતા, જે અપીલકતા. દ્વારા વ્યાજ સાથે એક વર્ષ.ની અંદર ચૂકવવાના હતા.
ત્યારબાદ, અપીલકતા.એ સામાવાળા નંબર ૨ ને રકમ પરત કરી નથી. વધુમાં, સામાવાળા નં.૨ એ આક્ષેપ કય હતો કે જ્યારે તેણે અપીલકતા.નો સંપક. કય
ત્યારે અપીલકતા. દ્વારા તેને ગંભીર પરિરણામો ભોગવવાની ધમકી આપવામાં
આવી હતી. ત્યારબાદ, સામાવાળા નં. ૨ એ હાલના અપીલકતા. વિવરુધ્ધ
તારીખ ૨૫.૦૧.૨૦૧૨ ના રોજ ફરિરયાદ દાખલ કરી જેનો એફઆઈઆર નં.
આઇ/સી. આર. નં. ૨૨/૨૦૧૨ જે આઈપીસીની કલમ
Page no.2/10
૪૦૬,૪૦૯,૪૧૭,૪૨૦,૨૯૪ (બી) અને ૫૦૬ (૨) હેઠળ કાગBાપીઠ
પોલીસ સ્ટેશન, અમદાવાદ સમક્ષ દાખલ કરવામાં આવી હતી. તા. ૨૯-૦૧-
૨૦૧૨ ના રોજ ધરપકB કયા. બાદ તા. ૨૯-૦૧-૨૦૧૨ના રોજ અપીલ
કરનારને ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા જામીન ઉપર મુકત કરવામાં આવેલ.
અપીલકતા.એ આઈ/સી.આર. નંબર ૨૨/૨૦૧૨ ની એફઆઈઆર રદ કરવા
માટે સી.આર.પી.સી.ની કલમ ૪૮૨ હેઠળ અરજી રજૂ કરી હતી.
૪. તહોમતનામા નં. ૨૮/૨૦૧૨ તારીખ ૦૧.૦૩.૨૦૧૨થી, અપીલકતા. સામે
આઈપીસીની કલમ ૪૦૬, ૪૨૦ અને ૪૧૭ હેઠળ દાખલ કરવામાં આવેલ. તે જ
મુજબ, મેવિજસ્ટ્રેટે સમન્સ કાઢયું. અપીલકતા.એ આક્ષેપ કય હતો કે તા.
૦૪.૧૨.૨૦૧૩ના રોજ, તેમને ઉપરોક્ત તહોમતનામા એક નકલ આપવામાં
આવી હતી, અને મેટ્રોપોવિલટન મેવિજસ્ટ્રેટ દ્વારા તે જ રિદવસે તેમને સુનાવણીની
તક આપ્યા વિવના કોરા કાગળમાં આરોપો ઘBવામાં આવ્યા હતા, કારણ કે
અપીલકતા. કોઈ પણ વકીલની સાથે નહોતા. અપીલકતા.નો આક્ષેપ છે કે, તે
ફોજદારી પ્રવિ_યા અવિધવિનયમની કલમ ૨૩૯ નું ઉલ્લંઘન હતું.
૫. ઉપરોક્ત ઘટના_મને ધ્યાનમાં રાખીને, અપીલકતા.એ ફોજદારી પરચૂરણ
અરજી નં. ૪૦૩૩/ ૨૦૧૨ ની દાદમાં સુધારો કરવાની માંગ કરતી અરજી દાખલ
કરી હતી, જેમાં તેમણે ફોજદારી કેસ નં. ૩૮૮/ ૨૦૧૨ માં તહોમતનામા નંબર
૨૮ /૨૦૧૨ ને રદ કરવા અને તહોમતનામા નંબર ૨૮ / ૨૦૧૨ ને
એફઆઈઆર નંબર આઈ/સી આર નંબર ૨૨/૨૦૧૨ માં રદ કરવા અને
Page no.3/10
મેટ્રોપોવિલટન મેવિજસ્ટ્રેટ દ્વારા ૦૪.૧૨.૨૦૧૩ ના આદેશ દ્વારા ઘBવામાં આવેલા
આરોપો અને એવિBશનલ મેટ્રોપોવિલટન મેવિજસ્ટ્રેટ સમક્ષ પBતર આગળની તમામ
કાય.વાહીને રદ કરવા માંગતી દાદનો સમાવેશ કરવાની માંગ કરી હતી.
૬. એ નોંધવું યોગ્ય છે કે, સાથે સાથે સામાવાળા નં.૨ એ સમરી સિસવિવલ દાવો
જે સમરી સિસવિવલ દાવા નંબર ૯૨૮/૨૦૧૧ જે રુ. ૩૩,૪૬,૨૨૫/-ની
વસુલાત માંગેલ છે. જેમાં મૂળ રકમ પરનું વ્યાજ સામેલ હતું. તેને
૨૫.૦૪.૨૦૧૧ ના રોજ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો અને તે હજુ પણ સિસટી
સિસવિવલ જજ, અમદાવાદ સમક્ષ અવિનર્ણિણત છે.
૭. તા. ૧૨.૦૪.૨૦૧૮ ના આદેશ દ્વારા, ઉચ્ચ અદાલતે અપીલકતા. દ્વારા
દાખલ કરવામાં આવેલી કાય.વાહી રદ કરવાની અરજીને ફગાવી દીધી હતી અને
ટ્રાયલ અદાલતને ત્રણ મરિહનાની અંદર ટ્રાયલ પૂણ. કરવાનો વિનદMશ આપ્યો
હતો. ઉચ્ચ અદાલતે વધુમાં અવલોકન કયુc હતું કે, પ્રથમ દૃષ્ટિfએ કલમ ૪૨૦
હેઠળ છેતરપિંપBીનો ગુનો બને છે પરંતુ આપેલ તથ્યાત્મક હકીકતમાં કલમ ૪૦૬
હેઠળ ગુનારિહત વિવશ્વાસઘાત સંબંવિધત આરોપ લાગુ પBતો નથી.જો કે, ઉચ્ચ
અદાલતે કલમ ૪૦૬ હેઠળના આરોપોને દૂર કયા. ન હતા અને અવલોકન કયુc
હતું કે આરોપને રદ કરવા માટે કોઈ કેસ બનતો નથી. ઉપરોક્ત રદ કરવાના
અાાદેશથી વ્યથિથત, અપીલકતા.એ હાલની વિવશેર્ષ પરવાનગી અરજી કરી છે.
૮ . અપીલકતા. વતી વકીલે વિવનંતી કરી છે કે ફરિરયાદના અવલોકનથી બહાર
Page no.4/10
આવશે કે ફરિરયાદમાં સમાવિવf આક્ષેપો રિદવાની પ્રકારના છે અને છેતરપિંપBીનો
કેસ બનવા માટેના જરૂરી તત્વો ગેરહાજર છે.તેથી, પ્રથમ દૃષ્ટિfએ કહેવાતો ગુનો
બનતો નથી. વધુમાં, એ નોંધવું યોગ્ય છે કે તા. ૨૧.૦૪.૨૦૧૧ ના રોજ સમરી
સુટ નં.૯૨૮/૨૦૧૧ દાખલ કયા. પછી, ફરિરયાદીએ તા. ૦૫.૦૧.૨૦૧૨ ની
લેસિખત ફરિરયાદ દાખલ કરી છે અને અપીલકતા.ને હેરાન કરવા માટે, વત.માન
કેસને ફોજદારી ગુનાનુ સ્વરુપ આપવાનો પ્રયાસ કય છે, જે સંપૂણ.પણે દીવાની
પ્રકૃ તિતનો છે. અંતે, સામાવાળા નં. ૨ દ્વારા દાખલ કરાયેલી ફોજદારી ફરિરયાદને
ત્રણથી વધુ વર્ષ.નો સમય (અાેટલે કે ૨૧.૦૩.૨૦૦૮) વીતી ગયા પછી
કરવામાં આવેલ છે.
૯. તેનાથી વિવપરીત, સામાવાળા વતી વકીલ નં.૨ , ઉચ્ચ અદાલતના ચુકાદા
પર આધાર રાખીને જણાવ્યું છે કે અપીલકતા.નો શરૂઆતથી જ છેતરપિંપBીનો
ઈરાદો હતો જેણે સામાવાળા નં.૨ ઉપરોક્ત રકમ રૂ. ૨૭ લાખ ઊધાર આપવાના
હતા. વધુમાં, અપીલકતા.ને બહુવિવધ વિવનંતીઓ કરવામાં આવી હોવા છતાં લોન
ચૂકવવાનો ઇરાદો ક્યારેય નહોતો. વકીલે ભારપૂવ.ક જણાવ્યું હતું કે શરૂઆતથી
જ છેતરપિંપBી કરવાનો ઈરાદો હતો કે નહીં તે હકીકતનો પ્રશ્ન છે અને તેની સંપૂણ.
પુરાવા મુલ્યાંકન કયા. પછી જ ટ્રાયલ દ્વારા વિનણ.ય લઈ શકાશે.
૧૦. આ કેસનું વિવશ્લેર્ષણ કરતાં પહેલાં એ નોંધવું રહ્યું કે, ઉચ્ચ અદાલત સમક્ષ
Page no.5/10
આરોપીએ જે ફોજદારી અરજી કરી હતી તે આરોપો ઘBવાના તબક્કે ટ્રાયલ
કોટ.ના આદેશની વિવરુદ્ધમાં હતી, જેમાં અદાલતની ફરજ બને છે કે તે તેની સમક્ષ
મૂકેલી સામગ્રી પર પોતાનું ન્યાવિયક માનસ લાગુ કરે અને આરોપી સામે
પ્રથમદશv કેસ કરવામાં આવ્યો છે તે સ્પf તારણ પર આવે. આરોપો ઘBવાનો
આદેશ આરોપી માટે ગંભીર ચિંચતાનો વિવર્ષય છે કારણ કે તે તેની સ્વતંત્રતાને
નોંધપાત્ર રીતે અસર કરે છે. તેથી અદાલતોએ વિનણ.યના તબકકે સાવચેત રહેવું
જોઈએ કે આ આરોપીઓને કોઈ ભરપાઈ ન કરી શકાય તેવું નુકસાન પહોંચતું
નથી.
૧૧ . આરોપોને રદ કરવાના પાસા પર આવતા, તે સારી રીતે નક્કી થાય છે કે
અપવાદરૂપ કેસોમાં ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા આવી કવાયત હાથ ધરવાની જરૂર છે.તે
પણ સારી રીતે નક્કી થયું છે કે ટ્રાયલ પ્રવિ_યાના પ્રારંભિભક તબક્કાઓ તરીકે
આરોપો ઘBવા, તેમાંની અદાલત પુરાવાની ગુણવત્તા અથવા જથ્થાના આધારે
આરોપને રદ કરવાના વિનણ.યને આધાર આપી શકે નહીં, તેના બદલે તપાસ
પ્રથમદશv તપાસ સુધી મયા.રિદત હોવી જોઈએ. [ભિબહાર રાજ્ય વિવરુદ્ધ રમેશ
ચિંસહ, ૧૯૭૭ સી. આર. આઈ. એલ. જે. ૧૬૦૬ નો સંદભ. ].
૧૨. અહીં લાગુ સિસદ્ધાંતોનું અવલોકન કયા. પછી, આપણે અપીલકતા. સામેના
વ્યવિક્તગત આરોપોને ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર છે. આઈ. પી. સી. ની કલમ ૪૦૫
સાથે ૪૦૬ વાંચીને, અમે અવલોકન કરીએ છીએ કે વિવવાદ પક્ષો વચ્ચેના
લોનના વ્યવહારને કારણે ઉદભવે છે. તે રેકોB.માંથી જાણવા મળે છે કે
Page no.6/10
સામાવાળા નં.૨ લોન આપતા પહેલા અપીલકતા. અને હાલના સંજોગો જાણતા
હતા. વધુમાં તે એક સ્વીકૃ ત હકીકત છે કે ઉપરોક્ત રકમની વસૂલાત કરવા માટે, સામાવાળા નં. ૨ એ એક સંક્ષિપ્ત દીવાની દાવો દાખલ ર્કક્ષ| દીવાની દાવો દાખલ ક ય હતો જે હજુ પણ
અવિનર્ણિણત છે. કાયદો સ્પf રીતે સરળ ચુકવણી/નાણાંનું રોકાણ અને નાણાં
અથવા તિમલકતની સોંપણી વચ્ચેના તફાવતને માન્યતા આપે છે. માત્ર વચન, સમજૂતી અથવા કરારનો ભંગ, હકીકતમાં, આઈ.પી.સી.કલમ ૪૦૫ માં
સમાવિવf વિવશ્વાસના ફોજદારી ઉલ્લંઘનનો ગુનો બનતો નથી, જયાં સુધી સ્પf
કેસ મુકવામાં ન આવ્યો હોય.
૧૩. આ સંદભ.માં, અમે નોંધી શકીએ છીએ કે ફરિરયાદમાં અથવા અમારી
સમક્ષની કોઈપણ સામગ્રીમાં એવું કશું નથી, જે એ હકીકત તરફ ધ્યાન દોરે છે કે
કોઈ પણ તિમલકત અપીલકતા.ને સોંપવામાં આવી હોય, જે તેણે અપ્રમાવિણકતાથી
તેના પોતાના ઉપયોગ માટે રૂપાંતરિરત કરી હોય જેથી આઇપીસીની કલમ ૪૦૬
હેઠળ વિશક્ષાને પાત્ર કલમ ૪૦૫ ના તત્વો સંતોર્ષી શકાય. આથી વિવદ્વાન
મેવિજસ્ટ્રેટે ઉપરોક્ત ગુના માટે અપીલકતા.ઓ સામે કામગીરી કાઢી ગંભીર ભૂલ કરી
હતી. કમનસીબે, ઉચ્ચ ન્યાયાલય પણ આ સ્પf ભૂલને સુધારવામાં વિનષ્ફળ
રહી.
૧૪. હવે આઈ. પી. સી. ની કલમ ૪૧૫ ની દંBનીય કલમ ૪૨૦ના હેઠળ
આરોપ પર આવીએ. કરારના સંદભ.માં, માત્ર કરારના ઉલ્લંઘન અને છેતરપિંપBી
Page no.7/10
વચ્ચેનો તફાવત કપટપૂણ. પ્રલોભન અને ગુનારિહત માનસ પર આધારિરત હશે.
(જુઓ હૃદય રંજન પ્રસાદ વમા. વિવરુદ્ધ ભિબહાર રાજ્ય, (૨૦૦૦) ૪ એસસીસી
૧૬૮ ).અમારી સામેના કેસમાં, સ્વીકાયુc છે કે અપીલકતા. આર્થિથક કટોકટીમાં
ફસાયેલા હતા અને તેથી, તેમણે સામાવાળા નં. ૨ને કટોકટીની વિસ્થતિતને
સુધારવા માટે સંપક. કય હતો. વધુમાં, ઉપરોક્ત રકમની વસૂલાત કરવા માટે, સામાવાળા નં. ૨ એ લોનની રકમની વસૂલાત માટે
સંક્ષિપ્ત દીવાની દાવો દાખલ ર્કક્ષ| દીવાની દાવો દાખલ કયો હતો જે હજુ પણ અવિનર્ણિણત છે. લોનની રકમ
પરત કરવામાં અપીલકતા.ની માત્ર અસમથ.તા છેતરપિંપBી માટે ફોજદારી
કાય.વાહીને ઊભી કરી શકતી નથી, સિસવાય કે વ્યવહારની શરૂઆતમાં જ
કપટપૂણ. અથવા અપ્રમાવિણક હેતુ દશા.વવામાં ન આવે, કારણ કે આ જ ગુનારિહત
માનસ જે ગુનાનો મુખ્ય સાર છે. જો ફરિરયાદ અને સામગ્રીમાંના તમામ તથ્યોને
તેમના જણાવેલ રીતે ચકાસી લેવામાં આવે તો પણ, આવી કોઈ અપ્રમાવિણક
રજૂઆત અથવા પ્રલોભન મળી શક્યું નથી અથવા અનુમાન લગાવી શકાયું
નથી.
૧૫. વધુમાં, આ અદાલતે સંખ્યાબંધ કેસોમાં સામાન્ય રીતે કરારની
જવાબદારીઓના ઉલ્લંઘન જેવા રિદવાની વિવવાદોને ગુનારિહત બનાવવા સામે
ચેતવણી આપવામાં આવેલ છે [જ્ઞાન ચિંસહ વિવરુદ્ધ પંજાબ રાજ્ય, (૨૦૧૨) ૧૦
એસસીસી ૩૦૩ નો સંદભ. લો]. વિવધાનમંBળનો ઈરાદો માત્ર એવા ઉલ્લંઘનોને
જ ગુનારિહત બનાવવાનો હતો જેની સાથે કપટપૂણ., અપ્રમાવિણક અથવા ભ્રામક
Page no.8/10
પ્રલોભન હોય, જેના પરિરણામે આઈ. પી. સી. ની કલમ ૪૧૫ હેઠળ વ્યવહાર
અનૈવિચ્છક અને ભિબનકાય.ક્ષમ બને.
૧૬ . જો કે, ઉચ્ચ અદાલત વચનના ઉલ્લંઘનમાં સામેલ નૈતિતક તત્વ દ્વારા દૂર
કરવામાં આવી હોવાનું જણાય છે અને કેટલાક અવલોકનો કયા. છે.નીતિતગત
વિવચારણા હોવાથી, આવા સૂચનોને મયા.રિદત કરવાની જરૂર છે.ઉચ્ચ અદાલતના
ઉપરોક્ત અવલોકનો આ મામલાના ચુકાદા માટે માત્ર ભિબનજરૂરી જ નહોતા, પરંતુ તે જ આરોપી પર અમુક પ્રકારના આક્ષેપ કરવા તરીકે સમજી શકાય
છે.આમાં અપીલકતા. સામે જોખમ ભરેલી વિસ્થતિત સ્પfપણે પ્રતિતબિંબભિબત થાય
છે.
૧૭ . અમારા વિવચારેલા અભિભપ્રાય મુજબ, ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ન્યાવિયક સંયમ
જાળવવો જોઈએ અને ફોજદારી કાય.વાહીના આ તબક્કે આવા સામાન્ય
વિનરીક્ષણો કરવાનું ટાળવું જોઈએ, કારણ કે તેમની અસર સુનાવણીના ચુકાદા
પર પBી શકે છે. તેથી, વિવવારિદત ચુકાદાના ફકરા ૪૨ અને ૪૩ માં કરવામાં
આવેલા અવલોકનોને દૂર કરવામાં આવે છે.
૧૮. ઉપરોક્ત બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે ફોજદારી પરચુરણ અરજી નં.
૪૦૩૩/૨૦૧૨ માં ઉચ્ચ ન્યાયાલય દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલા અસ્પf
હુકમને માન્ય રાખવામાં અસમથ. છીએ અને તે આ રીતે રદ કરવામાં આવે છે.
સી.આર.પી.સી.ની કલમ ૪૮૨ હેઠળ અપીલકતા. દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી
Page no.9/10
અરજીને મંજૂર કરવામાં આવે છે અને સામાવાળા નં. ૨ ના કહેવાથી દાખલ
કરવામાં આવેલી એફઆઈઆરના આધારે શરૂ કરવામાં આવેલી કાય.વાહીને આ
દ્વારા રદ કરવામાં આવે છે.
૧૯ . અપીલને ઉપરોક્ત શરતોને આધીન મંજૂર કરવામાં આવી છે. ...............ન્યાયમૂર્તિત
(એન. વી. રમણ) ...............ન્યાયમૂર્તિત
(મોહન એમ. શાંતનગૌદર)
નવી રિદલ્હી, ૩ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૯ .
– .
This